20220927 Raadsbrief Vaststellen rapportage Kerkenvisie Bijlage 1 Kerkenvisie SD
Tekst van het document
15
Pelgrimskerk
Kerkenpaspoort
Beeldbepalend
Adres
Platboslaan 1 Burgh-Haamstede
L
573m2
Bouwjaar
1963/1964
†
Christelijk gebruik
Architect
G. Tuinhof
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
68
Kerkenpaspoort
Het gebouw voor de Gereformeerde Kerk werd in gebruik genomen in 1964. Het gebouw verving het kerkgebouw aan de Noordstraat, dat te klein geworden was voor de vele extra gasten in de zomer. De zaalkerk heeft een zwevend zadeldak, een opengewerkte betonnen toren en een plantsoen. De karakteristieke jaren ‘60-architectuur heeft een zichtbaar skelet van gewapend beton, betonnen vensters met een ritmische, verticale tracering en een abstract gekleurd glas-in-beton-kunstwerk Een bijzonder detail is het later toegevoegde overdekte terras (Steen en Tuinhof, 1973) om de kerkende toeristen op te vangen. De nieuwe kerk kreeg flexibele ruimtes voor het toegenomen kerkbezoek in het toeristische seizoen, de oude kerk was daarvoor te klein. Er zijn diverse aangebouwde bijgebouwen, waarvan sommige
van een latere datum zijn. De kerk is meerdere keren verbouwd, vergroot of gemoderniseerd. De hoofdvorm is echter intact. Het orgel is in 1969 gebouwd door de firma Gebr. Reil (Heerde). Rond de kerk is een bungalowpark gerealiseerd. Het kerkgebouw is ondanks de wijzigingen en toevoegingen van belang als voorbeeld van moderne kerkenbouw. De kerk is sterk verbonden met de badcultuur van Haamstede en wordt daarom ook wel toeristenkerk genoemd.
16 Kerkenpaspoort
Rijksmonument Herbestemd
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
69
Kerkenpaspoort
Plompe Toren Adres
Koudekerkseweg Burgh-Haamstede
Bouwjaar
15e eeuw
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Romaans
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Toeristische atractie
De toren staat aan de dijk tussen Burgsluis en Serooskerke (z.g. Plompe Toren van Koudekerke). De bakstenen toren heeft 3 geledingen en een ingangspoortje aan de oostzijde. In het interieur zijn een stenen spiltrap en de aanzet van een stenen gewelf bewaard gebleven. De toren van 23 meter hoog is het enige restant van Koudekerke, een inmiddels in de Oosterschelde verdwenen dorp op Schouwen-Duiveland. De toren staat nèt binnendijks en in het dijkprofiel: in de binnenglooiing van de Oosterscheldedijk is een uitholling rond de voet gemaakt. In 1468 kocht Lodewijk van Gruuthu(u) se het ambacht “Coudekerk”. Hij bouwde een nieuwe kerk, omdat de oude in verval raakte. Vanaf 1300 werd de zuidzijde van Schouwen aangetast door de zee waardoor veel land en dorpen verloren gingen. Ook het dorp
Koudekerke was het slachtoffer. In 1581 werd dwars door het dorp een inlaagdijk aangelegd..2 Jaar later volgde de sloop van de kerk en trokken veel bewoners weg nadat de inlaagdijk zeedijk was geworden. De toren bleef behouden omdat deze diende als baken voor de zeevaart. In 1935 vond een restauratie plaats. Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep de toren schade op. In 1962 volgde een nieuwe restauratie. In 1974 liet de voormalige gemeente Westerschouwen de buitenkant van de toren herstellen. Sinds 1997 is de Vereniging Natuurmonumenten de beheerder. De Plompe Toren is tegenwoordig een toeristische attractie. De toren is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de geschiedenis van het verdronken dorp Koudekerke is daarbij van belang.
17
Protestantse Kerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Weelweg 1 Kerkwerve
S
162m2
Bouwjaar
1900
†
Christelijk gebruik
Architect
L. Couvée
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
70
Kerkenpaspoort
De voorganger van de Hervormde kerk dateerde uit de 15de eeuw, en is in 1895 gesloopt. Daarna is van 1895 tot 1900 een houten noodkerk in gebruik geweest, die in 1900 is vervangen door de huidige kerk. De nieuwe kerk betrof een relatief eenvoudige eenbeukige kerk met 5 vensterassen en een houten geveltoren. De gekoppelde vensters in de lange gevels zijn aangebracht in blindnissen met een segmentboog. In de voorgevel zijn de vensters geplaatst in rondboognissen, ook de entree is voorzien van een rondboog. In het interieur heeft de kerk een houten gewelf. Het orgel is geplaatst op een houten balkon boven de entree. De kerk is gedeeltelijk voorzien van vaste banken en gedeeltelijk van losse stoelen.
De preekstoel, gemaakt rond 1700, is het enige interieurstuk dat behouden is uit de oude kerk waardoor het kerkgebouw een rijksmonument is. In 1919 werd een harmonium in de kerk geplaatst. In 1987 werd een nieuw orgel in gebruik genomen, gebouwd door Fama en Raadgever uit Utrecht. De kerk heeft enig belang vanwege de architectuur uit het begin van de 20e eeuw. Stedenbouwkundig is de locatie van belang in het centrum van belang. In het interieur is de preekstoel van hoge waarde.
18
Pniëlkerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Beatrixstraat 5 Kerkwerve
L
695m2
Bouwjaar
1966
†
Christelijk gebruik
Architect
C.G. Geenen & L.R.T. Oskam
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
71
Kerkenpaspoort
Onder verantwoordelijkheid van de Christelijke Gereformeerde Kerk in Zierikzee werden vanaf 1949 kerk diensten gehouden in de kantine van een barakkenkamp aan het begin van de Zandweg. Dat kamp diende voor de huisvesting van werklieden belast met grondverbetering en wegenaanleg, nodig na de inundatie van 1944-1945. Na de Watersnoodsramp van 1953 kreeg de gemeente de beschikking over een uit Zweden afkomstige houten noodkerk, die eerst werd geplaatst nabij een barakkenkamp aan de Heereweg in Noordgouwe. De bakstenen zaalkerk heeft een vrijstaande, opengewerkte klokkentoren en lage schuingeplaatste en verspringende bijgebouwen waarin een entreepartij en nevenruimten ondergebracht zijn. De kerk heeft een flauw hellend zadeldak. De voorgevel is voorzien van decoratief metselwerk. Aan de
straatzijde is de gevel opengewerkt en bestaat de gevel uit groen vensterglas in stalen stijlen met een modernistische vlakverdeling. Het interieur is eveneens voorzien van siermetselwerk, vast kerkmeubilair en een verhoogd liturgisch centrum. Het plafond is betimmerd met blank afgewerkte schroten. Recent is de kerk uitgebreid met vergaderruimtes in een hedendaagse stijl. Het interieur hiervan is donker uitgevoerd, wat een contrast vormt met de lichtval in de kerk. Door de verbouwingen is de wederopbouwarchitectuur aangetast en daardoor niet meer van grote waarde. Het kerkgebouw is wel een uitdrukking van de protestantse leefcultuur in Zeeland en verbonden met andere gebeurtenissen in de Zeeuwse geschiedenis, zoals de inundatie en de Watersnoodramp.
19
Jacobuskerk
Kerkenpaspoort
Beeldbepalend
Adres
Ooststraat 16 Nieuwerkerk
M
385m2
Bouwjaar
1958
†
Christelijk gebruik
Architect
Chr. de Heer
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Hersteld Hervormde Kerk
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
72
Kerkenpaspoort
Gebouwd als Gereformeerde kerk, na verwoesting van de oude kerk tijdens de Watersnoodramp in 1953. De zaalkerk met zadeldak heeft een expressief vormgegeven dakruiter, een verhoogde voorbouw en een aangebouwde consistorie. De kerk wordt sinds 2005 hergebruikt door de Hersteld Hervormde Kerk. Het ontwerp is van Chr. de Heer en heeft invloeden uit de Bossche School. In de gevels zijn getalsmatige liturgische verwijzingen zichtbaar, bijvoorbeeld in de 8 spekbanden, 12 kleine vensters aan de voorzijde en 4 kleine vensters in een zijgevel (Heilige Grafkerk, Apostelen, Kerkvaders). De zijgevel aan de straatzijde (Badhuisstraat) bestaat geheel uit een abstract glas-in-lood-kunstwerk. Het interieur is zeer eenvoudig en gewijzigd: van oorsprong stoelen, nu weer banken. Een oorspronke-
lijk wandkunstwerk is niet meer aanwezig/zichtbaar. In de gevel is een kleine gedenksteen ingemetseld ter hoogte van de waterstand tijdens de Watersnoodramp van 1953. De kerk staat aan de rand van een uitbreiding van het dorp. Aan de achterzijde van de kerk bevindt zich een bijgebouw met vergaderruimte. Het gebouw is in hoofdopzet ongewijzigd, het interieur is echter aangepast. Het gebouw vertegenwoordigt waarde als wederopbouwkerk met invloeden van de Bossche school. Het gewijzigde interieur is minder van belang.
20
Kerkenpaspoort
Gereformeerde Gemeente in Nederland
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Stationsstraat 11 Nieuwerkerk
M
304m2
Bouwjaar
1955
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeenten in Nederland
Gebruik
Religieus
De eenvoudige kerk is ondergebracht in het achterste bouwvolume van de voormalige Christelijke School aan de Stationsstraat in Nieuwerkerk. Het hoofdvolume van de voormalige school heeft een zadeldak met een wolfeind boven de voorgevel. Het gebouw heeft eenvoudige ‘woonhuis’-vensters. De Gereformeerde Gemeente in Nederland houdt haar bijeenkomsten in dit gebouw. In 1977 werd het kerkgebouw vergroot vanwege de groei van de gemeente. De kerk met 250 zitplaatsen is na een restauratie eind maart 2002 weer in gebruik genomen. Banken en kansel zijn toen vernieuwd.
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
73
In 2003-2004 werd de kerk van binnen geheel vernieuwd. In 1967 werd het thans in deze kerk staande orgel aan gekocht. Dit instrument werd in 1837 gebouwd door Hermanus Knipscheer uit Amsterdam. Nieuwerkerk was één van de gemeenten die in 1980 buiten het verband kwam te staan. Per 2008 keerde gemeente na een verzoek - uit nood vanwege een tekort aan voorgangers - weer terug naar het verband van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. De kerk heeft beperkte architectuurhistorische waarde maar wel enige cultuurhistorische waarde als uitdrukking van de protestantse leefcultuur op Schouwen-Duiveland, in het bijzonder die van de bevindelijk gereformeerde signatuur.
21
Gereformeerde Gemeente
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Molenstraat 16 Nieuwerkerk
M
309m2
Bouwjaar
2004
†
Christelijk gebruik
Architect
J. Fierloos (Goes)
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeente
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
74
Kerkenpaspoort
De kerk aan de Molenstraat werd in 2005 in gebruik genomen. Het ontwerp van J. Fierloos is beïnvloed door de modernistische kerken die gedurende de wederopbouwperiode werden gebouwd. Voor het gebouw zijn bakstenen gevels gebruikt met vensteropeningen in verschillende vorm. De kerk is gemarkeerd met een smalle torenspits. De entree is gesitueerd in een aanbouw met plat dak. In het interieur zijn de dakspanten en dakbeschot zichtbaar. Het liturgisch centrum is in een hoek van de kerkzaal geplaatst. De kansel met daarachter het orgel zijn op een verhoging geplaatst. De zaal is af gewerkt met witte gestucte wanden en houten banken. In de zaal is een galerij gebouwd met 90 zitplaatsen.
Het gebouw heeft enige waarde als opvallend vormgegeven post ‘65 architectuur, van in het bijzonder de torenspits. Daarnaast is het een onderdeel van de geschiedenis en groei van de Gereformeerde Gemeente in Nieuwerkerk.
22
Johanneskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Kerkplein 2 Nieuwerkerk
S
170m2
Bouwjaar
1475 - 1509
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
75
Kerkenpaspoort
Al in 1233 stond er een kerk in Nieuwerkerk, maar deze werd waarschijnlijk verwoest of was bouwvallig. De huidige kerk, gewijd aan Johannes de Evangelist, is gebouwd van 1475 tot 1509. Het schip van de kerk is in 1583 door een brand aangetast en werd gesloopt. Tussen de toren en koor heeft tot de Watersnoodramp in 1953 een school met bijgebouwen gestaan. Het koor stamt nog uit het eind van de 15e eeuw met de zuidelijke dwarsarm en hierbij aangebouwde sacristie. In het metselwerk zijn zandstenen banden verwerkt. Het koor omvat 3 traveeën en een 5/10 koorsluiting. Het restant van de kerk heeft een houten tongewelf. De westelijke muur is modern. De sacristie is inwendig op manshoogte met een doorlopend boogfries versierd, heeft 2 nisjes in de westzijde en is overdekt met een dubbel stenen kruisgewelf. In de kerk staat een preek-
stoel van rond 1700 en er liggen een aantal grafzerken uit de 16een 17e eeuw. Het ontmoetingscentrum Punt 3 is uit 2005. De lampen van de buiten gebruik gestelde Geref. Jacobuskerk zijn na 2004 overgeplaatst naar dit ontmoetingscentrum. Deze ruimte wordt gebruikt voor vergaderingen, een kopje koffie na de dienst en dergelijke. De vrijstaande toren is in februari 1945 opgeblazen door de Duitsers. In 1975 is de toren herbouwd en op 9 maart 1976 weer in gebruik genomen. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige situatie bij de Kerkring is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Nieuwerkerk is het gebouw eveneens van belang.
23
Driekoningen Kerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Ring 1 Noordgouwe
S
147m2
Bouwjaar
1462
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
76
Kerkenpaspoort
Noordgouwe heeft als enige op Schouwen-Duiveland een laat-middeleeuwse kerk waarvan we het bouwjaar kennen: 1462. Bij het herstel van de kerk in 1577 zijn stenen van het afgebroken Karthuizerklooster, dat ten zuiden van het dorp stond, voor de huidige kerk gebruikt. De eerste restauratie was in 1938, de tweede was van 1953 tot 1956. De derde restauratie was in 1998. De kerk is niet beschadigd tijdens de Watersnoodramp van 1953 Het bakstenen gebouw (1462) bestaat uit een uit schip, transept en driezijdig gesloten koor. De zuidelijke dwarsarm is in 1840 afgebroken om plaats te maken voor een school, maar is bij de restauratie tussen 1953-1956 weer teruggebracht. Schip en koor worden overdekt door een houten tongewelf.
In het interieur bevinden zich een preekstoel en banken uit de 17e eeuw en een doopvont dat wellicht gedeeltelijk uit de 15e eeuw stamt. Het orgel is in 1972 nieuw gebouwd door de firma Gebr. Van Vulpen (Utrecht). De kerk heeft een slanke bakstenen westtoren van 3 geledingen met lisenen en smalle nisjes in de steunberen. De begane grond heeft een kruisgewelf met bakstenen ribben op eenvoudige draagstenen. De lage spits is modern en wordt bekroond door een kruis uit de 16e eeuw. De kerk met toren is van hoge waarde vanwege haar bouwgeschiedenis vanaf de 15e eeuw. Ook de stedenbouwkundige situatie is van belang met de kerk als middelpunt van de ontwikkeling van een ringdorp. In het interieur bevinden zich verschillende waardevolle onderdelen.
24
Corneliuskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Dorpsring 33 Noordwelle
S
190m2
Bouwjaar
15e eeuw
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
77
Kerkenpaspoort
De bakstenen kerk is in het midden van de 15e eeuw gebouwd. Tijdens het beleg van Zierikzee in 1575/1576 werd de kerk zwaar beschadigd. Bij de herbouw werd het schip hoger opgetrokken; het heeft 4 traveeën. Het koor van 3 traveeën en driezijdige sluiting is in 1754 herbouwd en later gerenoveerd. In 1875 is een pleisterlaag aangebracht, deze is in 1960 verwijderd evenals de aanbouwen. De koorsluiting is bij restauratie in oorspronkelijke vorm teruggebracht. In het interieur staan een preekstoel uit 1754 met snijwerk en een houten lezenaar. De kerk heeft langs de gevels relatief moderne banken en voor het overige stoelen. Het orgel is in 1868 gebouwd door Flaes en Brunjes.
De kerk heeft een overhellende bakstenen westtoren. Het onderste vierkante deel is gebouwd in het midden van de 15e eeuw. De toren heeft een achtkante bovenbouw, uit het midden van de 16e eeuw, met achtkante spits. Bij de jongste restauratie is de toren aan de westzijde voorzien van 2 steunberen. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige situatie bij de Dorpsring is van grote waarde. In het interieur is de 18e eeuwse preekstoel een belangrijk element. Als onderdeel van de geschiedenis van het dorp is het gebouw eveneens van belang.
25
Jodocuskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Torenplein 1 Oosterland
M
207m2
Bouwjaar
ca. 1500
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
78
Kerkenpaspoort
In 1354 vond er inpoldering plaats en kreeg Oosterland een houten kapel gewijd aan de Heilige Jodocus. Later is deze kapel vervangen door de huidige kerk, waarvan in 1612 het schip van de kerk door brand verloren is gegaan. De kerk is gebouwd rond 1500. Het muurwerk bestaat uit metselwerk met banden in de gevels en met hoekblokken aan de beren van het koor. Het koor van 3 traveeën en 5/10 sluiting overdekt door een houten tongewelf, met ribben rustende op geprofileerde muurstijlen op zandstenen draagstenen. Een deel van de kerktoren en de aan de toren verbonden westgevel is rond 1400 gebouwd. Sedert de kerkbrand is 1612 staat de toren los van de kerk. De oorspronkelijke torenspits werd in de 18e eeuw gesloopt en vervangen door het huidige zadeldak. Het vroegere transept is vervangen door 2 traveeën die het koor verlengen.
In het interieur staat een preekstoel en banken uit de 17e eeuw. Naast een marmeren wandtafel voor Suzanna Maria Lonque, (1752) liggen een aantal hardstenen grafzerken in de kerk. De huidige Voorkerk bij de kerk was in de 19de eeuw een schoolgebouwtje en daarna gemeentehuis. In 1964 heeft de gemeente de Voorkerk teruggeven aan de kerk. In de Tweede Wereldoorlog is het per ongeluk deels verwoest met daarbij de toren. De toren was voor de oorlog maar 15 meter hoog. In 19491950 is de toren verhoogd tot 22 meter. De kerk met toren is van hoge waarde vanwege haar bouwgeschiedenis vanaf de 16e eeuw en zijn afwerking met natuursteen. Ook de stedenbouwkundige situatie is van belang met de kerk als middelpunt van de ontwikkeling van een ringdorp. In het interieur bevinden zich verschillende waardevolle onderdelen.
26 Kerkenpaspoort
S
Voormalige Gereformeerde Kerk
Geen monumentenstatus
Adres
Lange Achterweg 1 Oosterland
95m2
Bouwjaar
1919
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Opslag
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
79
Kerkenpaspoort
De voormalige Gereformeerde Kerk in Oosterland is een eenvoudig zaalkerkje zonder toren. Ze is in gebruik genomen in 1919, nadat de kerk aan de Sint Joostdijk naar een andere kerkelijke gemeente was overgegaan. Het bakstenen gebouwtje heeft aan de voor- en achterzijde tuitgevels met schouders. De entree heeft een rondboog waarvan het boogveld is gevuld met gedecoreerde tegels. De voorgevel heeft een plint van cementpleister. De voorgevel is geleed door lisenen met daartussen spitsboogvensters waarvan de boogvelden zijn gevuld met dezelfde tegels als bij de entree. In de openingen zijn stalen vensters met roedenverdelingen en segmentbogen geplaatst. Langs de geveltop en bij de schoorsteen is enig siermetselwerk toegepast. De lange zijgevels zijn geleed door lisenen met daartussen roedenverdeelde segmentboogven-
sters. De zijgevels en achtergevel hebben geen versieringen zoals de voorgevel. Het zadeldak is gedekt met pannen. Als Gereformeerde Kerk kwam het gebouw buiten gebruik in 1970, toen men samenging met de Gereformeerde Kerk in Nieuwerkerk. Deze voormalige kerk is tegenwoordig een opslagplaats, maar goed herkenbaar als voormalig kerkgebouw. De voormalige kerk heeft nog waarde als voorbeeld van een zeer eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken zeldzaam aan het worden.
27 Kerkenpaspoort
S
Voormalige Oud Gereformeerde Gemeente
Geen monumentenstatus
Adres
Groenendaal 12 Oosterland
244m2
Bouwjaar
1948
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Woning
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
80
Kerkenpaspoort
Het voormalige gebouw van de Oud Gereformeerde Gemeente in Oosterland is in 1948 in gebruik genomen en werd gesloten in 1965, toen een nieuw kerkgebouw aan de Burgemeester van der Havestraat in gebruik werd genomen. Dit voormalige kerkgebouw is tegenwoordig een woning. De gevel van de voormalige kerk is atypisch voor de kleine kerken in Zeeland. In plaats van de gebruikelijker topgevel heeft dit pand een rechtgesloten voorgevel met een kleine topgevel in het midden en pinakels op de hoeken. De gevels is afgesloten met een geprofileerde lijst. Op de verdieping is een ruitvormig venster aangebracht, omlijst met uitkragende bakstenen en hoekblokken. Onder de verdieping is een waterlijst gemaakt. De begane grond is naar alle waarschijnlijkheid verbouwd toen de kerk een woning werd. Op een detail van een
foto uit 1953 is te zien dat het gebouw een centraal geplaatste ingang had met links en rechts daarvan 2 kleine vensters. De waterlijst ontbreekt in die tijd. De verbouwde kerk vertegenwoordigt door de wijzigingen weinig waarde meer.
28
Gereformeerde Gemeente
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Sint Joostdijk 11 Oosterland
M
287m2
Bouwjaar
1917
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Gereformeerde Gemeente
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
81
Kerkenpaspoort
De kerk aan de Sint Joostdijk 11 is gebouwd als Gereformeerde Kerk in 1917. In 1919 is het gebouw overgegaan naar de Gereformeerde Gemeente. In 2014 zijn een woning en winkel aan de rechterzijde van de kerk afgebroken om ruimte te maken voor de bouw van het gebouw De Ark, voor de jeugd van deze kerk. Tevens is er bij de kerk meer parkeergelegenheid gekomen voor deze kerkgemeente. Het bakstenen gebouw in een wat afwijkende, modernere stijl dan andere kleine kerken op Schouwen-Duiveland. Andere kerken waren meer geënt op het neoclassicisme. Deze kerk is meer door de interbellum architectuur beïnvloed. In de gevels zijn hoge rechthoekige vensters geplaatst. Boven de entree is een bovenlicht met keperboog gemaakt.
De topgevel is geaccentueerd met natuurstenen elementen. Het interieur heeft een houten gewelf dat blank is afgewerkt en witte muren. In het interieur staan deels vaste banken en deels stoelen. De kerk is van belang vanwege de architectuur uit het interbellum. Ze onderscheidt zich door het modernere ontwerp dan andere kleine dorpskerken in de omgeving. Stedenbouwkundig is de centrale ligging van belang.
29
Kerkenpaspoort
Oud Gereformeerde Gemeente
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Burg. van der Havestraat 68 Oosterland
M
497m2
Bouwjaar
1965
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland
Gebruik
Religieus
De Oud Gereformeerde Gemeente in Oosterland heeft een kerk die in 1965 gebouwd is ter vervanging van een eerdere kerk aan het Groenendaal. De opvallende bouwvorm met piramidedak komt in Nederland in de wederopbouwperiode met enige regelmaat voor. De gebruikte bouw materialen zijn voor de werderopbouwperiode gebruikelijke materialen als baksteen, staal en blank afgewerkt hout. De gevels van de kerk zijn in 1994 verbouwd en in 2012 werd een nieuwe vergaderruimte bijgebouwd. Ook is in het piramidedak een dakkapel toe gevoegd waardoor het oorspronkelijk ontwerp met piramidedak in belangrijke mate werd aangetast. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
82
De kerk was een voorbeeld van een weder opbouwkerk met piramidedak. De recente uitbreidingen en vernieuwingen hebben het beeld ingrijpend veranderd, waardoor de waarde is verminderd.
30
Kerkenpaspoort
Geertruidkerk
Kerkenpaspoort
Beeldebepalend
Adres
Ring 48 Ouwerkerk
M
279m2
Bouwjaar
1956
†
Christelijk gebruik
Architect
Klokke, F.H.
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
De middeleeuwse kerk van Ouwerkerk raakte zwaar beschadigd in de Tweede Wereldoorlog. Daarna volgde afbraak. Deze kerk was gewijd aan St. Gertrudis en sinds de Reformatie in gebruik door de protestanten. In 1946 verrees er een door Zwitserland geschonken noodkerk. In het kader van de wederopbouw na de watersnoodramp van 1953 werd de huidige kerk gebouwd, die 3 jaar later gereed kwam.
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
83
De nieuwe kerk is een twaalfzijdige centraalbouw met aangebouwde consistorie, betonnen paviljoen en een vrijstaande, opengewerkte klokkentoren. Het ontwerp heeft zowel classicistische als functionalistische invloeden. De kerkzaal heeft een loofhutvorm met glas-in-beton-vensters en een opengewerkte, betonnen dakruiter. In het interieur is het plafond voorzien van een experimentele demping naar
een ontwerp van prof. A.D. Fokker om de akoestiek te verbeteren. Het orgel is afkomstig van de Gebr. Van Vulpen en dateert uit de bouwtijd. De gevels van de toren hebben spekbanden en niet-functionele ‘traptreden’ van wit natuursteen. De kerk heeft een hoge cultuurhistorische waarde vanwege de bijzondere bouwstijl binnen de protestantse kerkbouw, met name de twaalfzijdige centraalbouw en de open gewerkte toren met wenteltrap is uniek. Ook de stedenbouwkundige situatie is van belang.
31
Kerkenpaspoort
Kerkenpaspoort
84
Kerkenpaspoort
Jacobuskerk
Rijksmonument
Adres
Lange Reke 7 Renesse
S
219m2
Bouwjaar
1506
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
De Jacobuskerk is niet de eerste kerk op deze plaats in Renesse. Er moet al eerder een, waarschijnlijk romaanse, kapel hebben gestaan. Het hoofdaltaar was gewijd aan Jacobus Maior, de heilige van Santiago de Compostella. De toren van de kerk is waarschijnlijk voor 1458 gebouwd, los van de romaanse kapel. De huidige kerk is in de 16e eeuw tegen de toren aangebouwd. Het is een bakstenen gebouw van 6 traveeën met zandstenen hoekblokken in de beren, met een houten tongewelf, waarboven nog het oude gewelf met zichtbare spanten en geprofileerde ribben behouden is. Achter het orgel is nog te zien dat het de bedoeling was een groot bij passend koor aan te bouwen. Het kleinere koor werd afgesloten van de kerk door een houten schot en voortaan als school gebruikt. Na de opening van een nieuwe school in 1970 elders in het
dorp werd oude school afgebroken en vond herbouw van het koor plaats. Bij die werkzaamheden is een deel van een wijwaterbakje teruggevonden, dat naast de oude uitgang aan de noordzijde is ingemetseld. Boven de preekstoel van rond 1700, afkomstig uit de afgebroken kerk van Elkerzee, bevindt zich het orgel, dat in 1882 door de firma Oberlinger in Windesheim werd gebouwd voor de Deutsche Evangelische Gemeinde in Rotterdam. In 1938 werd het overgenomen door de hervormde gemeente van Renesse. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige situatie bij de dorpsring is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Renesse is het gebouw eveneens van belang.
32 Kerkenpaspoort
M
Hoeksteen
Geen monumentenstatus
Adres
Dijkstraat 23 Scharendijke
289m2
Bouwjaar
1916
Leegstaand
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Leegstaand
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
85
Kerkenpaspoort
In 1871 werd in Scharendijke een Christelijke Gereformeerde Gemeente gesticht waarvoor in 1872 een kerk gebouw in gebruik werd genomen. Vanaf 1892, na de fusie van de Christelijke Gereformeerde Kerk met de Nederduits Gereformeerde Kerken, ontstaan als gevolgd van de doleantie in de Nederlandse Hervormde kerk, ging deze gemeente deel uitmaken van de Gereformeerde Kerken in Nederland.
gehouden. In 2001 werd de kerk gesloten. Daarna kwam de kerk leeg te staan en de vensters werden dichtgezet. In 2015 ontstond er brand in de kerk maar blijkbaar niet zo ernstig dat het gebouw afgebroken moest worden. Bij recente visuele inspectie staat de kerk er nog bij zoals in 2015. Van het interieur zijn geen recente foto’s bekend. Alleen een foto van vóór de sluiting geeft een beeld van het eenvoudige interieur.
Op de plaats van het kerkgebouw van 1872 werd in 1916 een nieuwe kerk gebouwd, later genaamd De Hoeksteen. In november 1993 ging deze gemeente een federatief verband aan met de Hervormde Gemeente van deze plaats. De kerk bleef evenwel in gebruik omdat kerkdiensten van de federatie afwisselend in het hervormde en in het gereformeerde kerkgebouw werden
Ondanks dat het interieur van de kerk gewijzigd is, heeft de kerk nog waarde als voorbeeld van een eenvoudige dorpskerk. Door herbestemming en buitengebruikstelling zijn dit soort kerken zeldzaam aan het worden.
33
Bethlehemkerk
Kerkenpaspoort
Beeldbepalend
Adres
Bethlehemplein 4 Scharendijke
S
154 m2
Bouwjaar
1955
†
Christelijk gebruik
Architect
Hoogevest, T. van
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
86
Kerkenpaspoort
De naam Bethlehemkerk herinnert aan het middeleeuwse klooster Bethlehem, gelegen in de toenmalige parochie Elkerzee. De hervormde kerk van Elkerzee was door de Watersnoodramp verwoest. Na 1953 besloot men Scharendijke aan te wijzen als ‘groeikern’ . Later, in 1959, werd de kerk van Elkerzee afgebroken. De kerk heeft een half ingebouwde toren, aangebouwde vergaderruimtes en consistorie, plantsoen en parkeervoorzieningen. Het is een traditionalistisch ontwerp van T. van Hoogevest met invloeden van de Delftse School. De kerk heeft een imposante bakstenen toren, gevels met bakstenen pilasters met daartussen glas-in-beton-ramen (Berend Hendriks) en een glas-in-baksteen-kunstwerk bij het liturgische centrum. De bijgebouwen zijn ontworpen in dezelfde stijl. In 2015 werd de kerk gerenoveerd, waarbij er ook nieuwe ramen (ontwerp
Marian Gaanderse) en wandkleden (Neeltje van der Linde) zijn geplaatst die de 6 scheppingsdagen verbeelden. De consistorie is in 2010 uitgebreid, waardoor de vergaderzaal is vergroot. Verder zijn er enkele aanpassingen geweest die de hoofdvorm niet hebben aangetast. De bouwer van orgelkas en binnenwerk is Gebr. Van Vulpen. Orgelkas en binnenwerk zijn opgeleverd in 1959. De kerk heeft cultuurhistorische waarde als getuigenis van de religieuze geschiedenis van Schouwen-Duiveland. De kerk heeft waarde als onderdeel van een nieuwbouwwijk uit de wederopbouwperiode en de herbouw na de Watersnoodramp.
34
Hervormde kerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Dorpsplein 22 Serooskerke
M
266m2
Bouwjaar
1575
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
87
Kerkenpaspoort
De parochie Serooskerke was een afsplitsing van de moederkerk in Haamstede. De Parochie Serooskerke wordt in 1405 in de archieven vermeld. In 1575 is de voorgaande kerk grotendeels door brand verwoest. Het schip van deze kerk is herbouwd. De ruïne van het koor is nooit weer hersteld. De kerk werd door het zoute water tijdens de Watersnoodramp van 1953 zwaar beschadigd. Na de ramp werd de kerk grondig gerestaureerd. De toren werd rechtgezet. Op 17 juli 1958 werd een nieuw orgel in gebruik genomen. Doordat het zoute water diep in de muren was doorgedrongen liet de stuclaag van de muren regelmatig los. De binnenzijde van de muren is in 1997 opnieuw gerestaureerd. Er is een nieuwe stuclaag aangebracht waardoor het probleem van het loslaten waarschijnlijk tot het verleden zal behoren.
Het bakstenen gebouw heeft 5 traveeën met een tongewelf en trekbalken. Aan de kerk is in de 18e eeuw een consistorie gebouwd. In het interieur staan een preekstoel, met lichtarm en zandloper en een kroon met 3 schildjes uit de 18e eeuw. De kerktoren uit 1425 heeft 2 geledingen en een ingangspoort met een korfboog met daarboven een spitsboogvenster. Op de tweede geleding zijn lisenen en boogfriezen aangebracht. De toren heeft een achtkantige, ingesnoerde spits. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Daarbij is ook de oudere toren van groot belang. Net als in andere dorpen is hier ook de stedenbouwkundige situatie bij de Ring (nu Dorpsplein genoemd) van grote waarde. In de kerk zijn 18e eeuwse interieurstukken van belang.
35
Hervormde Kerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Kerklaan 2 Sirjansland
M
434m2
Bouwjaar
1959
†
Christelijk gebruik
Architect
Donkelaar, A.N. van & J.H. Bodegraven
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
88
Kerkenpaspoort
Omstreeks 1500 moet een stenen kerk in Sirjansland (een verbastering van ‘s-Heer Jansland) zijn gebouwd. Als gevolg van de Watersnoodramp van 1953 ging deze verloren. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg (nu RCE) was er voorstander om de kerk in zijn totaliteit te herstellen. Het Nationaal Rampenfonds was alleen bereid de bouw van een geheel nieuwe kerk te financieren. De nieuw gebouwde kerk is een kleine zaalkerk met dakruiter op de locatie van de verwoeste voorganger. In de jaren tachtig werd naast de kerkzaal een tweede gebouwd, waardoor er een moderne variant op de hallenkerk ontstond. Daarnaast is de kerk een uitdrukking van de protestantse leefcultuur op Schouwen-Duiveland. De kerk staat op de (verhoogde) locatie van de voorganger, in het midden van het oude dorpscentrum. De nog bestaande
oude kerkmuur omringt de voormalige begraafplaats. In 1988 is de kerk grondig verbouwd en gemoderniseerd, waarbij er flink werd uitgebreid aan de zuidzijde. Een nieuwe uitbreiding volgde in 2005. De kerk heeft geringe architectuurhistorische waarde, maar is wel van belang vanwege de locatie en de bouwgeschiedenis.
36
Zwanenkerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Gat van West Noord Westen 1 Zierikzee
S
229m2
Bouwjaar
1755
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
Evangelisch-Lutherse Kerk (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
89
Kerkenpaspoort
In de 17de en 18de eeuw kwamen er veel koopvaardijschepen naar de haven van Zierikzee. In de eerste helft van de 18e eeuw werden steeds vaker Scandinavische zeelui aangenomen. Zij kregen de mogelijkheid hun Lutherse godsdienst in Zierikzee uit te oefenen. Rond 1712 stelde het stadsbestuur een deel van het Oude Mannen- en Vrouwen Vissershuis ter beschikking dat als kerk in gebruik werd genomen. In 1743 werd een galerij toegevoegd. In 1755 kreeg het kerkgebouw zijn huidige vorm. Het is een zaalkerk met boogvensters en houten gewelf. De kerk heeft een hardstenen toegangspoort waarboven een memoriesteen is aangebracht. Het gebouw heeft een schilddak met zwanen op de hoekpunten. De kerk heet daarom in de volksmond ‘Zwanenkerk’. In het interieur staan een preekstoel gedateerd uit 1856, een orgelkas uit 1774, gemaakt
door J.J. Mitterreither (Leiden) en een rijke rococo-stijl uurwerkkast. Het orgel is in 1962 gebouwd door de firma Olof Hammarberg te Göteborg (Zweden). Het orgelfront is nog van het orgel dat Johannes Mitterreither (Leiden) in 1778 voor deze kerk bouwde. Het gebouw wordt nu ook gebruikt door de NieuwApostolische Kerk in Nederland. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook voor de geschiedenis van de Evangelisch-Lutherse kerk is het gebouw van belang.
37
Oud Gereformeerde Gemeente
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Sint Domusstraat 11 Zierikzee
S
60m2
Bouwjaar
1981
†
Christelijk gebruik
Architect
A. Slingerland (Bruinisse)
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
90
Kerkenpaspoort
In 1932 werd er in Zierikzee een Gereformeerde Gemeente gesticht. De leden van deze gemeente kochten een pakhuis en verbouwden het in hetzelfde jaar tot kerk. In 1956 ging de Gereformeerde Gemeente van Zierikzee in zijn geheel over naar het kerkverband van de Gereformeerde Gemeente in Nederland. Vanaf 1982 is de gemeente aangesloten bij de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland. In 1980 werd het kerkgebouw gesloopt, vanwege bouwkundige problemen. In februari 1981 kon het nieuwe kerkgebouw, op dezelfde plaats, in gebruik worden genomen. Het gebouw heeft een bakstenen gevel van 2 verdiepingen. De entree is links in de gevel geplaatst, in het rechterdeel en op de verdieping zijn roedenverdeelde vensters geplaatst. De kerk heeft een schilddak met een dakruiter. De kerkzaal heeft wanden van schoon
metselwerk en het dakbeschot is in het zicht gebleven. Het orgel is geplaatst op een houten orgelbalkon. In de kerk staan vaste banken. Het kerkgebouw heeft een beperkte architectuurhistorische waarde. Wel speelt het een rol in de ontwikkelingsgeschiedenis van de (Oud) Gereformeerde Gemeente van Zierikzee.
38
Thomaskerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Sint Domusstraat 31 Zierikzee
M
295m2
Bouwjaar
1958
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
91
Kerkenpaspoort
Deze kerk vindt zijn oorsprong in een groep die zich niet kon vinden in de prediking in de Hervormde gemeente. Zij vormden een Evangelisatie, die in 1878 deel ging uitmaken van de Christelijke Gereformeerde Kerk. Vanaf de fusie in 1892 met de dolerenden behoorde de gemeente bij de Gereformeerde Kerken. Het kerkgebouw was aanvankelijk een koetshuis, dat werd verbouwd tot kerk. In 1958 volgde een verbouw en uitbreiding naar de straatzijde.
van het gebouw heeft een zadeldak met de nok parallel aan de straat. In het gebouw is een pijporgel aanwezig. Het is gebouwd door de Fa. Gebr. Van Vulpen en is opgeleverd in het jaar 1960. Halverwege de jaren ‘90 zijn kerkzaal en kerkelijk centrum opnieuw flink gerenoveerd, met hulp van veel vrijwilligers. Zo zijn zalen gecreëerd voor crèche en kinderdienst, is er een ontmoetingshal ontstaan en is er meer ruimte gekomen voor het liturgisch centrum.
Sinds 2008 draagt de kerk de naam Thomaskerk. De gevel van de kerk is weinig opvallend in het straatbeeld. De entree met luifel bevindt zich rechts in de gevel, links daarvan zijn kleine vensters in een met natuursteen beklede plint aangebracht. Op de verdieping heeft de kerk 5 moderne vensters. Het voorste deel
Het kerkgebouw heeft een zeer beperkte architectuurhistorische waarde. Wel speel het een rol in de ontwikkelingsgeschiedenis van de gereformeerde kerk.
39 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Voormalige Synagoge
Rijksmonument
Adres
Meelstraat 55 Zierikzee
156m2
Bouwjaar
1825
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Woning
Vanaf het einde van de 18e eeuw hield een kleine groep joden synagogediensten in een woning aan de Oude Haven te Zierikzee. In het begin van de 19e eeuw ontstond er een joodse gemeente en in 1825 vond de inwijding plaats van deze synagoge. Dit gebouw werd in 1888 verbouwd waardoor het de huidige voorgevel kreeg. Het heeft daarna tot 1920 als synagoge dienstgedaan. De 2 woningen aan de rechterzijde van het pand waren eigendom van de gemeente en bestemd voor arme gezinnen.
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
92
Tegenwoordig is het een woonhuis, maar een windvaan op het dak, in de vorm van een leeuw die een davidster vasthoudt, herinnert aan de vorige bestemming. De straatgevel heeft een tuitgevel met schouders. In de bakstenen gevel zijn spekbanden en siermetselwerk opge-
nomen. Bovenraam en achtergevel herinneren aan de vroegere toestand. De synagoge is op Zeeuwse schaal van belang als onderdeel van de Joodse geschiedenis op Schouwen-Duiveland. De voormalige synagoge heeft architectuurhistorisch geen grote waarde.
40 Kerkenpaspoort
Rijksmonument Herbestemd
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
93
Kerkenpaspoort
St. -Lievensmonstertoren Adres
Kerkplein 2 Zierikzee
Bouwjaar
1454- 1510
Architect
Antoon en Rombout Keldermans
Bouwstijl
Gotiek
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Toeristische atractie
De kerk waar de toren bij hoorde is door brand verwoest op 7 oktober 1832. De toren is nu 62 meter hoog. Aangenomen werd dat de toren ongeveer 180 à 207 meter hoog had moeten worden. Uit nieuwe berekeningen blijkt dat hij ongeveer 130 meter hoog had moeten worden. De bouw van de nu vrijstaande westtoren van de vroegere Munsterkerk is in 1454 begonnen naar een ontwerp van Anthonie Keldermans, voortgezet door Rombout Keldermans en rond 1510 gestaakt. Slechts 2 geledingen waren voltooid. Voor het stadsbestuur van Zierikzee was het onderhoud van de toren een grote last. Herhaaldelijk gingen er stemmen uit om de toren af te breken. Uiteindelijk kwam in 1881 de toren in eigendom van de Staat. Gemeente en het Rijk betaalden ieder hun aandeel in de noodzakelijke restauratie, die in de periode
1883-1897 werd uitgevoerd onder leiding van architect E.J. Margry. In een controversiële poging de toren een spitser aanzien te geven werden de steunberen gedeeltelijk weggebroken. De kroonlijst werd weggenomen. Tijdens het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog werd de toren aan de zuidzijde zwaar beschadigd door geallieerd geschut. In de jaren 19571972 werd de toren opnieuw gerestaureerd. Toen verving men onder meer de kap door de huidige. Bovenop werd een windvaan in de vorm van een scheepje geplaatst. Dit monument is in 2016 overgedragen aan aan Nationale Monumentenorganisatie NMO. De toren is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige ligging is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Zierikzee is het gebouw eveneens van belang.
41 Kerkenpaspoort
XL
Kerkenpaspoort
Nieuwe Kerk
Rijksmonument
Adres
Kerkplein 1 Zierikzee
1159m2
Bouwjaar
1835 -1848
Herbestemd
Architect
Huijsers, P.
Bouwstijl
Neoclassicisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Culturele evenementen
Voorheen stond op de plaats van de Nieuwe Kerk een grote middeleeuwse kerk. Deze kerk is afgebrand in 1832. In juli 1835 – tweeëneenhalf jaar na de brand – begonnen de werkzaamheden voor een nieuwe kerk. Deze kerk is op de plaats van de afgebroken St. Lieven Monster gebouwd in neoclassistische stijl. De kerk heeft een Dorische prostyle en aan de oostzijde een monumentaal ingangsportiek. De gietijzeren lantarenpalen aan de voet van de trappen stammen uit 1847. De kerkzaal heeft een houten tongewelf met brede gordelbogen met cassetten.
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
94
Omdat de architect die het werk had aangenomen failliet ging, lag de bouw lange tijd stil. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk zwaar beschadigd. Herstel volgde, maar algehele restauratie bleef onvermijdelijk. In 1971 werd het gebouw
gesloten. De Nieuwe Kerk ging zienderogen achteruit nadat ramen waren ingegooid en wind en regen vrij spel kregen. In 1977 ging het gebouw over naar de Stichting Oude Zeeuwse Kerken (SOZK). Het gebouw werd – met financiële steun – in de jaren 1978-1988 in fasen gerestaureerd. Op 16 april 1988 werd het gebouw feestelijk in gebruik genomen. In het interieur zijn een preekstoel, doophek, zitbanken en enige luifelbanken uit de stichtingstijd bewaard gebleven. Het orgel is in 1848 gemaakt door Kam en Van der Meulen. De kerk is met name van belang vanwege het neoclassicistische ontwerp. Ook de voor geschiedenis is van historisch belang. In het interieur zijn 19e eeuwse elementen bewaard gebleven.
42
Christelijke Gereformeerde Kerk
Kerkenpaspoort
Beeldbepalend
Adres
Zevengetijstraat 11 Zierikzee
XL
1133m2
Bouwjaar
1964
†
Christelijk gebruik
Architect
Chr. de Heer
Bouwstijl
Modernisme
Denominatie
Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland (CGK)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
95
Kerkenpaspoort
De kerk is gebouwd ter vervanging van een eerder kerkgebouw uit 1925 aan de Minderbroederstraat, die door de Watersnoodramp zeer bouwvallig was geworden. De modernistische kerk heeft aan de straatzijde een hoog geplaatst betonraam met glas- in-lood met een abstracte gekleurde voorstelling. De toren heeft een zeer opvallend ontwerp, met sterke functionalistische invloeden. De kerkruimte is van binnen sober en heeft een zichtbare staalconstructie en afwerking van de gevels in betonsteen en de vloer met natuurstenen scherven. Achter het liturgisch centrum bevinden zich uitgemetselde stenen in kruisvorm en in de zuidgevel enkele gebrandschilderde ramen (geloof, hoop, liefde), afkomstig uit de voorganger van de kerk.
De kerk heeft een glasraam uit de bouwtijd met verwijzing naar verwoestingen en inundatie tijdens de Tweede Wereldoorlog, een bijzondere preekstoel, doopvont en banken. De kerk is in 2013 verbouwd. De aangrenzende kosterwoning is verbouwd tot recreatieruimte voor jongeren. De verbouwing heeft de hoofdvorm niet aangetast en de omgeving is onveranderd. De nieuwe transparante straatgevel wenst de openheid van de kerkgemeenschap te benadrukken: iedereen is welkom. Bij de kerk hoort een gemeenschapsgebouw (omgebouwde schuur) verderop in de straat, schuin tegenover het kerkgebouw. De kerk heeft nog enige achitectuurhistorische waarde vooral door de bijzondere klokkentoren. Daarnaast is het gebouw van belang als een prominente Chistelijke Gereformeerde Kerk.
43
Kerkenpaspoort
Koninkrijkszaal
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Zuidwellestraat 43 Zierikzee
S
242m2
Bouwjaar
1981 (ingebruikname)
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Traditionalisme
Denominatie
Jehova’s Getuigen
Gebruik
Religieus
Dit pand, een voormalig schuurgebouw, werd in 1981 in gebruik genomen als Koninkrijkszaal en werd in een later stadium verbouwd. Het gebouw bestaat uit 2 rechthoekige bouwdelen met ieder hun eigen zadeldak, parallel aan de straat. De gevels zijn opgetrokken uit hergebruikte bakstenen. In de voorgevel bevindt zich de hoofdentree die aan de linkerzijde is geplaatst. Rechts daarnaast bevinden zich 2 moderne vensters. De entree en vensters zijn in rechthoekige blindnissen gemaakt. De zadeldaken zijn gedekt met hergebruikte ongeglazuurde oude holle pannen. In de kopgevels zijn moderne gekoppelde vensters aangebracht. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
96
Het gebouw heeft alleen waarde als onderdeel van de geschiedenis van de Jehova’s Getuigen in Zierikzee.
44 Kerkenpaspoort
S
Kerkenpaspoort
Evangelisatielokaal
Geen monumentenstatus
Adres
Lange Nobelstraat 34w Zierikzee
180m2
Bouwjaar
1906
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Eclecticisme
Denominatie
n.v.t.
Gebruik
Kapperszaak
Het evangelisatielokaal is niet meer als zodanig in gebruik en is nu in gebruik als opslag.
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
97
In 1898 verwierf de achtentwintigjarige voormalige heilsoldaat Arie Weltevreden uit Brielle de buitentuin aan de Lange Nobelstraat te Zierikzee. Weltevreden werd te Zierikzee evangelist en vroegvertoner van films. Na de aankoop nam Weltevreden het gebouw in gebruik voor evangelisatiediensten hetgeen plaatsvond tot 1901. Later, in 1906, werd het de evangelisatieruimte voor een groep rechtzinnig Hervormden. In 1914, tijdens de Eerste Wereldoorlog, deed het dienst als hospitaal voor de hier gelegerde militairen. 4 Jaar later nam de Oud Gereformeerde Gemeente het pand in gebruik voor hun kerkdiensten. Deze gemeente ging in 1946 teniet.
Het aangrenzende tuinpaviljoen werd ingrijpend vergroot en gemoderniseerd. Begin 2017 werd het gebouw door een Zierikzees bouwbedrijf voorlopig geconserveerd door middel van verwijdering van het vermolmde boeiboord en de dakgoot aan de westkant, evenals door ondersteuning van de kap van binnenuit. Het gebouw heeft geen architectuurhistorische waarde wat betreft kerkenbouw. Het is wel van belang in de geschiedenis van de evangelisatie en de Oud Gereformeerde Gemeente in Zierikzee.
45
Gasthuiskerk
Kerkenpaspoort
Rijksmonument
Adres
Havenplein 17 Zierikzee
M
409m2
Bouwjaar
1450
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek/renaissance
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
98
Kerkenpaspoort
De Gasthuis- of Kleine Kerk is in oorsprong de kapel van het voormalige gasthuis. Dit gasthuis werd vermoedelijk in de 14de eeuw gesticht en diende als onderkomen voor arme vreemdelingen op doorreis en voor behoeftige zieken. In 1613 werd de Gasthuiskerk ter beschikking gesteld aan de groeiende Hervormde gemeente. De kerk was echter te klein om de steeds groter wordende schare kerkgangers te bevatten. Besloten werd om de Gasthuiskerk te vergroten. Dat werd verwezenlijkt door de huizen tussen de kerk en de straat te slopen en in 1651/1652 te vervangen door de huidige overwelfde beurshal en een daarop rustende gaanderij. De kerk heeft een schip van 7 traveeën. Schip en galerij zijn overdekt met houten tongewelven. Op het dak staat een zeskant koepeltorentje aan de westzijde en een zeskante spits midden op het dak. In het inte-
rieur bevinden zich een preekstoel, doophek, schotwerk naast de preekstoel, 2 tochtportalen en 4 luifelbanken, die allen uit het midden van de 17e eeuw stammen. Omvangrijke restauraties vonden plaats in 1949-1958 en in 1992-1994, de laatste was nodig vanwege schade die was aangericht door de bonte knaagkever. De uit 1914 stammende banken werden vervangen door stoelen. De kerk is van belang vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. Ook de stedenbouwkundige situatie bij het Havenplein is van grote waarde. Als onderdeel van de geschiedenis van Zierikzee is het gebouw eveneens van belang.
46
Opbrengsten fase 1: conclusies en aanbevelingen Kerkenpaspoort
Kerkenpaspoort
99
Kerkenpaspoort
St. -Willibrorduskerk
Rijksmonument
Adres
Hoge Molenstraat 86 Zierikzee
L
875m2
Bouwjaar
1768
†
Christelijk gebruik
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Classicisme
Denominatie
Rooms-Katholiek Kerkgenootschap in Nederland
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
Voor 1768 hielden de RoomsKatholieken in Zierikzee hun diensten in een onopvallende woning met ervoor, aan de Oude Haven, de woning van hun pastoor. In 1768 werden 2 dichtbij gelegen schuren tot kerk verbouwd. Hieruit ontstond de huidige kerk, die bij een verbouwing in 1842 onder meer de neoclassicistische voorgevel kreeg met blokbepleistering en omlijste ingangspartij en vensters. De in blokken bepleisterde voorgevel staat op een hardstenen voet en is gedekt door een brede lijst. De gevel heeft een een risalerend middendeel, waarin de toegang is geplaatst. De entree en het venster erboven hebben een omlijsting. Aan weerszijden van de entree zijn rondboogvensters gemaakt. De met pannen gedekte mansardekap is bekroond met een dakruiter die in 1931 is geplaatst. Bij een ingrijpende verbouwing in 1937 kregen ook de zijmuren
vensters en werd de ruimte uitgebreid met een priesterkoor. Verder is toen de inventaris vernieuwd en zijn enkele kolommen verwijderd. In 1973 is het exterieur gerestaureerd en in 1993-’94 zijn de verdwenen kolommen teruggebracht. De kerk is van belang vanwege zijn bouw geschiedenis en architectuur. Als onderdeel van de Rooms-Katholieke geschiedenis is het gebouw eveneens van belang.
47
Hervormde Kerk
Kerkenpaspoort
Geen monumentenstatus
Adres
Professor Zeemanstraat 2 Zonnemaire
M
492m2
Bouwjaar
1867/1868
†
Christelijk gebruik
Architect
J.C. Bellingwout, Vlissingen
Bouwstijl
Neogotiek
Denominatie
Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
Gebruik
Religieus
Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie
100
Kerkenpaspoort
De vorige kerk in Zonnemaire stamde uit 1445. Deze was gewijd aan Beata Maria de Dolore (De gelukzalige Maria van Smarten). Na 1576 werd ook deze kerk in gebruik genomen voor de protestantse eredienst. Deze kleine kerk is in 1866 wegens bouwvalligheid afgebroken. De huidige neogotische kerk is op 19 april 1868 gebruik genomen. De toren is voor wat betreft het onderste deel een restant van de vorige kerktoren. De kerk is een eenbeukig bakstenen gebouw met een ingebouwde toren. In het metselwerk zijn natuurstenen versieringen en kroonlijsten aangebracht. Het schip heeft een houten gewelf. De restanten van de oudere toren op deze plaats zijn rijksmonument, de kerk zelf valt niet onder de bescherming. De kansel (ca. 1760) komt uit het oude kerkgebouw, de marmeren voet is van de oude doopvont van de
vorige kerk. Deze staat ondersteboven, onder de kansel. De banken komen uit de St. Laurenskerk te Rotterdam en zijn in 2000-2001 geplaatst op de vloerbedekking. In 2003 is de toren gerestaureerd door de gemeente SchouwenDuiveland. In de kerk staat een Flaes-orgel in uit 1871. De kerk is van belang vanwege zijn bouw geschiedenis. Met name de toren is historisch waardevol. Als onderdeel van de geschiedenis van Zonnemaire is het gebouw eveneens van belang.