20220927 Raadsbrief Vaststellen rapportage Kerkenvisie Bijlage 1 Kerkenvisie SD

Kerkenvisies Zeeland Schouwen-Duiveland #01

Kerkenvisie SchouwenDuiveland

8. 1

4

2

In opdracht van: Gemeente Schouwen-Duiveland 12 september 2022

1

3

Colofon Gemeente Schouwen-Duiveland Titel

Kerkenvisie Schouwen-Duiveland

Status Datum

1 september 2022

Adviseur

Erfgoed Zeeland/ COUP B.V.

Door

Guus Besuijen (Gemeente Schouwen-Duiveland) Corina Jansen (Gemeente Schouwen-Duiveland) Heleen Agterhuis (COUP- Kathedraaldenkers) Henk Jan Lekkerkerk (COUP) Mimmo Jacobs (COUP) Dewi Kuen (COUP) Jos Schrijen (COUP) David Koren (Erfgoed Zeeland) Jan van de Voorde (Erfgoed Zeeland) Huib Uil

Vormgeving

Yurr Studio

Afbeeldingen Erfgoed Zeeland, COUP, Carina Verlinde, Reliwiki, H. Uil, J.P. Sinke/gergeminfo.nl Copyright © 2022 Erfgoed Zeeland & COUP B.V.

De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan Erfgoed Zeeland of COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van Erfgoed Zeeland & COUP B.V.

2

1. Kerken van een bevindelijk gereformeerde signatuur zijn in het algemeen vitaal, zoals deze in Nieuwerkerk. Foto: J.P. Sinke 2. Nieuwe Kerk Zierikzee: multifunctionele herbestemming met groot vrijwilligers­­­team biedt nog geen zekerheid voor duurzaam toekomstperspectief. Foto: H. Uil 3. Interieur Rijksmonumentale Zwanenkerk in Zierikzee: Belangrijk om interieur­beschrijvingen voor alle waardevolle kerkinterieurs op te laten stellen. 4. Rijksmonumentale kerken in ringdorpen: bedreigd in hun voortbestaan. Foto: www. badkoerier.nl

Inhoud Colofon Inhoud Voorwoord 1. Inleiding 2. Onderzoeksmethode 3. Feiten en cijfers 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek 5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader 6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 7. Onderzoeksresultaten: Sterkte-zwakteanalyse 8. Conclusies & aanbevelingen 9. Actieplan Bijlage 1: Kerkenpaspoorten Bijlage 2 Inspirerende Zeeuwse herbestemmingen Bijlage 3: Overzicht van subsidie­­­­­­­­regelingen voor eigenaren van rijks­­ monumentale kerkgebouwen in de gemeente Schouwen-Duiveland

3

2 3 4 5 8 10 20 30 32 37 40 50 52 103 109

Voorwoord Schouwen-Duiveland kent een rijke en veelbewogen geschiedenis. De vele monumenten zijn daar het tastbare bewijs van. Als wethouder van onder andere kunst, cultuur en erfgoed voel ik me dan ook een bevoorrecht mens. De kerken en daaraan verbonden religieuze geschiedenis zijn sterk bepalend geweest voor het erfgoed op ons eiland en hoe dat zich in de loop der eeuwen ontwikkeld heeft. Het feit dat er op SchouwenDuiveland maar liefst 48 herkenbare (voormalige) gebedshuizen zijn is, zeker in verhouding tot het aantal inwoners, op zichzelf al bijzonder. Het spreekt van de rol die het geloof en de kerk op ons eiland had en heeft. Maar, daar waar in vroegere tijden de kerk letterlijk en figuurlijk in het middelpunt van onze samenleving stond, neemt het aantal mensen die wekelijks naar de kerk gaan vandaag de dag af. Steeds vaker worden kerkgebouwen voor andere doeleinden dan een gebedshuis gebruikt. Bijvoorbeeld als expositieruimte of als theater.

Op Schouwen-Duiveland koesteren we ons erfgoed. Natuurlijk vanwege de historische betekenis, maar ook vanwege de landschappelijke waarde. De kerken en kerktorens zijn herkenbaar en bepalend voor ons landschap en het gezicht van onze steden en dorpen. Tegelijkertijd gaat het behouden van een kerkgebouw niet vanzelf, vanwege het onderhoud en de daarmee gemoeide kosten. Dit alles vraagt om een koers waarmee we de toekomst van de kerkgebouwen op Schouwen-Duiveland verder kunnen bepalen. Deze Kerkenvisie is wat mij betreft die koers die voor alle betrokken partijen de juiste handvatten biedt om hier met elkaar over in gesprek te gaan en onze kerkgebouwen een duurzaam toekomstperspectief te geven. Ik dank dan ook Erfgoed Zeeland en COUP B.V. en alle andere betrokkenen voor hun bijdrage aan deze belangrijke visie.

Jacqueline van Burg Wethouder Erfgoed en Cultuur Gemeente Schouwen-Duiveland

4

1. Inleiding De start van de kerkenvisies in Nederland Het belang van het religieus erfgoed wordt steeds breder erkend. Het Jaar van het Religieus Erfgoed (2008) heeft daaraan zeker bijgedragen. Ook al zijn niet al onze kerkgebouwen van onmisbare architectonische waarde, het zijn wel bakens in steden, wijken en dorpen. Het zijn ook gebouwen die vaak herinneren aan belangrijke momenten in het leven van mensen, waarbij het al dan niet gelovig zijn geen rol hoeft te spelen. De voorgenomen sluiting van kerk­­­gebouwen leidt vaak tot discussies tussen kerk­­­ eigenaren, gelovigen, omwonenden en deskundigen. Dergelijke discussies kunnen jarenlang voortduren, waarbij in de tussentijd de staat van de kerkgebouwen verslechtert en de kosten van herstel onnodig oplopen. Een visie op de toekomst van kerkgebouwen vraagt onderzoek, samenwerking en keuzes maken. Het stimuleren van het opstellen van kerkenvisies is opgenomen in de beleidsbrief Erfgoed Telt (Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mei 2018), waarin staat dat het Kabinet de ontwikkeling van kerkenvisies op gemeentelijk niveau wil ondersteunen. In deze kerkenvisies moet er aandacht zijn voor leegstand, instandhouding en herbestemming van het religieus erfgoed.

5

Het onderzoek ten behoeve van de kerkenvisies heeft betrekking op alle kerk­­­ gebouwen, die als zodanig gebouwd zijn. Voor de uitvoering werden door het Rijk middelen beschikbaar gesteld tot een totaalbedrag van € 13,5 miljoen. Vanaf 2019 werden gemeenten in staat gesteld een beroep te doen op deze middelen door het aanvragen van een decentrale uitkering. De gemeente Schouwen-Duiveland heeft deze uitkering in 2019 aangevraagd en toegezegd gekregen. Ontkerkelijking in Nederland De ontkerkelijking in Nederland is al geruime tijd aan de orde en zet zich nog steeds door. Driekwart van de Nederlanders zegt dat kerken weinig of niet aansluiten bij hun visie op de zin van het leven. De daling doet zich voor in de meeste kerken, met uitzondering van de kerkgenootschappen van orthodox-protestantse signatuur (lees: orthodoxe en bevindelijke gereformeerde denominaties). Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) doet regelmatig onderzoek naar de ontkerkelijking in Nederland. Het onderzoek “Buiten kerk en moskee” uit 2022 stelt dat Nederland geen gelovig land meer is. De voorspelling voor de komende jaren is dat er tot 2030 nog zo’n 1700 kerken hun religieuze functie zullen verliezen

(Colliers International, Verkoop van kerken in Nederland, februari 2021). Schouwen-Duiveland staat, als 1 van de 13 Zeeuwse gemeenten, hierin niet op zichzelf. Ook in deze gemeente is de trend van ontkerkelijking al enige tijd gaande. Het gemeentebestuur van Schouwen-Duiveland heeft in 2019 het besluit genomen een kerkenvisie op te stellen. Met de rijksbijdrage van € 75.000 zijn Erfgoed Zeeland en COUP in 2020 als onafhankelijke instanties ingehuurd om, net als in de andere 12 gemeenten van de provincie Zeeland, het traject te begeleiden. Door eenzelfde gezamenlijke aanpak zal er uiteindelijk ook een provinciaal kerkenoverzicht tot stand komen. Tenslotte heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed via het programma Toekomst Religieus Erfgoed dit traject ondersteund. Kerkgemeenschappen en kerken in de gemeente Schouwen-Duiveland Op enkele kerken van specifieke geloofsgemeenschappen na, neemt het kerkbezoek af en staat het religieus erfgoed op Schouwen-Duiveland onder druk. Van de 48 in het onderzoek betrokken kerkgebouwen zijn er inmiddels 10 herbestemd en staat er 1 leeg. Er resteren dus 37 kerkgebouwen met een religieuze functie.

1. Inleiding

Op het eerste gezicht lijkt er geen directe urgentie te zijn, maar deze urgentie zal zich voor minstens 16 van deze 37 kerkgebouwen binnen nu en 15 jaar gaan voordoen. Van deze in totaal 16 kerkgebouwen hebben er ook nog eens 10 de status van rijksmonument. Het doel van de kerkenvisie Bij het maken van de kerkenvisie ligt de vraag voor: hoe koesteren we dit betekenisvolle erfgoed van Schouwen-Duiveland, nu en in de toekomst? Wat zijn de mogelijkheden om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand en welke keuzes moeten daarvoor worden gemaakt? Om hierop een goed antwoord te kunnen geven moeten er eerst andere vragen worden beantwoord, zoals: • Hoe ziet het kerkenbestand van SchouwenDuiveland eruit? • Hoe gaat het met de bijbehorende kerkgemeenschappen? • Hoe kijken deze eigenaren naar de toekomst? • Welke rol spelen de kerken momenteel in hun kern? • Welke kerken blijven hun religieuze functie behouden? • Welke ambities hebben kerkgemeenten als organisatie en met hun gebouw?

6

• Willen kerkgemeenten in hun kerk een combinatie maken met andere functies: bijvoorbeeld cultureel of maatschappelijk? • Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? • Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken, individueel en in het geheel bezien? • Welke geschiedenis van de dorpen, steden en wijken wordt door de gebouwen verteld? • Hoe kan een deels of geheel nieuwe, en toekomstbestendige, invulling van een kerkgebouw een belangrijke bijdrage leveren aan de toekomst van een wijk, dorp of stad? • Welke maatschappelijke behoeften in 2040 kunnen kerken, gebouwd als ontmoetingsruimten, vervullen? Kunnen we sociaal-maatschappelijke functies verplaatsen naar kerkgebouwen? Krijgen we er spijt van als we kerken een woonfunctie geven? Met zo’n ‘onomkeerbare’ herbestemming zal een kerkgebouw nooit meer publiek ‘beleefbaar’ zijn. Weg is weg! Of is die afweging per kerk en situatie verschillend?

Het is belangrijk om deze vragen te stellen en te beantwoorden, want: • Kerken behoren tot het belangrijkste cultureel erfgoed van Schouwen-Duiveland. • Kerken vormen met hun torens bakens in het landschap en markeren daarbij de aanwezigheid van dorp en stad. Wat gebeurt er als deze bakens verdwijnen? • Door de ontkerkelijking hebben veel kerkbesturen het moeilijk en rust de verantwoordelijkheid voor het onderhouden van een (monumentaal) kerkgebouw zwaar op hun schouders. • Sommige kerkeigenaren willen hun gebouw ‘eigentijdser’ inzetten of zoeken aanvullende inkomstenbronnen door zo genaamde “nevenbestemmingen”. • De gemeente Schouwen-Duiveland is verantwoordelijk voor het beleid op allerlei terreinen die kerkgebouwen kunnen raken. Denk aan: sociaal domein (zorg en welzijn), ruimtelijke ordening (leefbaarheid, parkeren) en economie (recreatie en toerisme). Ook heeft de gemeente een nuttig netwerk met overheids- en kennispartijen. Het is jammer als samenwerkingskansen onzichtbaar en onbenut blijven, omdat gemeente en kerken niet voldoende samenwerken.

1. Inleiding

7

• Herbestemmen kost tijd. Het is goed als meerdere partijen dreigende leegstand op tijd zien aankomen en hierop kunnen anticiperen. Dan kunnen er eerder plannen gemaakt worden voor de volgende fase. En is er genoeg tijd om te onderzoeken of er bijvoorbeeld een maatschappelijke of andere publiekstoegankelijke functie gevonden kan worden, in afstemming met de betrokken omwonenden. Dit voorkomt dat langdurige leegstand tot verval en onnodige kosten of zelfs ongewenste sloop leidt. • Een kerkenvisie biedt de kans om het geheel te overzien. Hierdoor ontstaat inzicht en bewustwording om overkoepelende thema’s te onderzoeken en gezamenlijke acties op te pakken. • De aantrekkingskracht van steden, dorpen en wijken, de economie en de waarden van vastgoed worden allen positief beïnvloed door de aanwezigheid van goed onderhouden waardevol erfgoed.

• Geen spijt moet er gekregen worden van beslissingen over kerkgebouwen. Het is daarom belangrijk om vanuit alle perspectieven, op een zorgvuldige wijze, naar het toekomstvraagstuk te kijken. Kunnen we de betekenisvolle rol van kerken door de tijd heen koesteren en transformeren naar waardevolle invullingen voor nu en in de toekomst? Zodat we het bijzondere erfgoed op een goede manier doorgeven aan de volgende generaties, zoals generaties voor ons dat ook hebben gedaan. Het opstellen van een kerkenvisie draagt voor alle partijen in dit traject bij aan het oplossen van bovenstaande belangrijke vraagstukken. De kerkeigenaren voorop, samen met de gemeente, maar ook de inwoners van en organisaties op Schouwen-Duiveland zijn daarbij van belang. Samen met de kerkeigenaren is een goed beeld van de kerkenopgave op SchouwenDuiveland ontstaan. Dit legt de basis voor een gezamenlijk actieplan, waarmee de kansen op een duurzaam toekomstperspectief voor de kerkgebouwen worden vergroot.

Gezamenlijke ambitie De ambitie van dit kerkenvisietraject is om alle betrokkenen te inspireren en energie te geven om de toekomst van de kerkgebouwen op Schouwen-Duiveland transparanter en kansrijker te maken. Zo kan er gewerkt worden aan een toekomstbestendig kerkenbestand in de gemeente Schouwen-Duiveland. Hoofdstuk 8 bevat de conclusies en aanbevelingen van deze kerkenvisie, waarna in hoofdstuk 9 een actieplan is opgenomen. Het is aan de eigenaren van de kerkgebouwen en het gemeentebestuur van SchouwenDuiveland om aan deze kerkenvisie gezamenlijk een vervolg te geven.

2.

Onderzoeksmethode De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelt bij de verstrekking van de decentrale uitkering geen eisen aan de vorm van een kerkenvisie. Voor de kerkenvisies in de provincie Zeeland hanteren we voor alle gemeenten eenzelfde aanpak, om ook op provincieniveau de belangrijkste overeenkomstige thema’s te kunnen herkennen en aanpakken. Binnen deze aanpak is ruimte voor flexibiliteit en maatwerk per gemeente en situatie. Een kerkenvisie gaat vooral om het creëren van een gesprekstafel tussen de eigenaren of gebruikers, de gemeente en, later, de omwonenden. Centraal in het onderzoek staan kennismaken, luisteren naar elkaar en openstaan voor elkaars belangen en perspectief. Vervolgens gaat het om het komen tot doelgerichte actie. Het onderzoek is opgedeeld in 2 fases. Fase 1 betreft de kerkenvisie, fase 2 het verdiepend onderzoek en vervolgacties. Fase 1 bevatte de volgende stappen: 1. Gesprekken voeren met eigenaren en gebruikers met als doel kennismaken, doelstellingen van de kerkenvisie bepalen en de toekomstverwachting van de kerken in beeld krijgen.

8

2. De bouwkundige staat van alle kerk­­ gebouwen in beeld brengen door het uitvoeren van een bouwkundige scan, waarbij de conditie van funderingen, van gevels, vensters en deuren, van de kapconstructie(s) en van de dakbedekking en goten is beoordeeld. 3. Uitkomsten van de gesprekken bespreken in workshop(s) met gemeente­ambtenaren en eventueel erfgoedorganisaties/ dorpsraden e.a. met als doel om de opgave te bespreken en om de toekomstige ontwikkelkansen te verkennen. 4. Parallel het uitvoeren van cultuurhistorisch onderzoek op basis van onder meer de interieur­beschrijvingen van kerkinterieurs van Museum Catharijneconvent. Van elke kerk is een paspoort gemaakt (zie bijlage 1). 5. Opstellen concept-rapportage en conclusies, aanbevelingen en vervolgacties bepalen op provinciaal en gemeentelijk niveau. 6. Terugkoppeling naar eigenaren en gemeenschappelijke thema’s, toekomstige ontwikkelkansen en vervolgacties bespreken. 7. Oplevering kerkenvisie en bestuurlijk besluitvormingsproces.

In deze rapportage zijn de opbrengsten van de kerkenvisie (= fase 1) opgenomen (peildatum 1 januari 2021), met als belangrijkste onderdelen: • een inventarisatie van alle kerken op Schouwen-Duiveland; • een overzicht van de doelstellingen waarmee kerkeigenaren en de gemeente Schouwen-Duiveland dit kerkenvisietraject willen insteken; • de kerkenopgave waar SchouwenDuiveland voor staat; • aanbevelingen voor een vervolg om te komen tot een toekomstbestendig kerkenbestand. Het kerkenvisietraject is gestart in het voorjaar van 2020. Door Corona is de projectplanning uitgelopen. In het najaar van 2022 zal de kerkenvisie aan de gemeenteraad van Schouwen-Duiveland worden voorgelegd.

Onze aanpak 2. Onderzoeksmethode

9

3. Feiten en cijfers Functies van kerken Schouwen-Duiveland telt 48 gebouwen die ‘als gebedshuis zijn gebouwd en als zodanig nog herkenbaar zijn’ (definitie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor het vaststellen van een overzicht van gebedshuizen, dat als basis dient voor het opstellen van een kerkenvisie). Van deze 48 kerken resteren in 2 gevallen slechts de torens, die een min of meer publieke functie hebben gekregen. Van de overige 46 kerkgebouwen zijn er inmiddels 8 herbestemd en staat er 1 leeg. De overige 37 kerkgebouwen zijn nu nog in religieus gebruik. Zierikzee is de grootste kern van SchouwenDuiveland en hier staan ook de meeste kerkgebouwen. Van de 11 zijn er nog 7 in religieus gebruik. De overige kernen hebben allemaal ten minste 1 kerk. Alleen Ellemeet is een kern zonder kerk. Daarnaast zijn er nog enkele ‘gekrompen dorpen’ als Brijdorpe en Looperskapelle. Dit zijn voorbeelden van dorpen die in de 16e eeuw, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, hun kerk kwijtraakten en waarbij de Staten van Zeeland hebben besloten deze niet te herbouwen. Dorpen waarvoor het oordeel over eventuele herbouw negatief uitviel begonnen leeg te lopen omdat mensen niet in een dergelijk dorp wilden wonen.

10

De kerk van Elkerzee werd na de Watersnood van 1953 afgebroken. 8 kernen hebben maar 1 kerk. Dit zijn Burgh, Renesse, Noordwelle, Serooskerke, Noordgouwe, Dreischor, Sirjansland en Ouwerkerk. De overige kernen hebben meerdere kerkgebouwen.

Eén kerkgebouw is in transitie: er wordt door de eigenaar een nieuwe functie gezocht (de Hoeksteen, Scharendijke).

1 10

De dorpen Burgh, Dreischor, Haamstede, Kerkwerve, Nieuwerkerk, Noordgouwe, Noordwelle, Ouwerkerk, Renesse en Serooskerke zijn het voorbeeld van typische ringdorpen. Bij deze ringdorpen vormt de (historische) kerk een belangrijk stedenbouwkundig onderdeel van het dorp. De kerk staat centraal in het dorp en wordt omgeven door een begraafplaats, die weer wordt omringd door een ringvormige gracht of straat. Op het moment van onderzoek in 2021 is bijna 80% van de kerken op SchouwenDuiveland in religieus gebruik. Alle kernen, behalve Ellemeet, bezitten nog ten minste 1 kerk in religieus gebruik. 7 Kerken en een synagoge zijn herbestemd tot andere functies, als: woning (Zierikzee, Zonnemaire, Oosterland), opslagplaats (Haamstede, Oosterland, Zierikzee), sportschool (Bruinisse) en culturele evenementenlocatie (Zierikzee).

Functioneel gebruik Religieus gebruik Herbestemd Leegstaand/in transitie

37

3. Feiten en cijfers

11

01

02

03

04

05

06

07

08

09

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

32

33 Scharendijke

31 Renesse

Functies van kerken 3. Feiten en cijfers

24

Religieus gebruik

Noordwelle

Herbestemd Leegstaand/in transitie 15 11

12

Serooskerke 14

34

10

13 Haamstede 8 Burgh

12

8

Hervormde Kerk

10

Johannes de Doperkerk / Hervormde kerk

11

Christelijke Gereformeerde Kerk

12

O.L. Vrouwe op Zee

13

Gereformeerde Gemeente

14

Ontmoetingskerk

15

Pelgrimskerk

16

Plompetoren (losse toren)

24

Corneliuskerk

31

Jacobuskerk

32

Hoeksteen

33

Bethlehemkerk

34

Hervormde Kerk

16

1

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt

2

Ichtuskerk

3

Grote- of Sint Nicolaaskerk

1

4

Hervormde Kerk

2

5

Oud Gereformeerde Gemeente

6

‘t Kerkje onder d’n diek / Gereformeerde kerk

7

Gereformeerde Gemeente in Nederland

9

Adriaanskerk

17

Protestantse Kerk

18

Pniëlkerk

19

Jacobuskerk

20

Gereformeerde Gemeente in Nederland

21

Gereformeerde Gemeente

22

Johanneskerk

9

23

Driekoningenkerk

Dreischor

25

Jodocuskerk

26

Gereformeerde Kerk

27

Oud Gereformeerde Gemeente

28

Gereformeerde Gemeente

29

Oud Gereformeerde Gemeente

30

Geertruidkerk

35

Hervormde Kerk

36

Zwanenkerk

37

Oud Gereformeerde Gemeente

38

Thomaskerk

39

Synagoge

40

St.-Lievensmonstertoren

41

Nieuwe kerk

42

Christelijke Gereformeerde Kerk

43

Koninkrijkszaal

44

Evangelisatielokaal

45

Gasthuiskerk

46

St.-Willibrordus

47

Hervormde Kerk

48

Gereformeerde Kerk

Brouwershaven 3

48 47 Zonnemaire

23 Noordgouwe 17 18 Kerkwerve 35 Sirsjansland

6 7 43 39

5

42

40

44

41

45 36 37 38

21 22

46

19

20 Nieuwerkerk

Zierikzee

30

Ouwerkerk

13

4

26

27 29

28 25 Oosterland

Bruinisse

32

33 Scharendijke

31 Renesse

Denominaties 3. Feiten en cijfers

24

Rooms-Katholiek

Noordwelle

Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd

15

Overig

11

Herbestemd/leegstaand

12

Serooskerke 14

34

10

13 Haamstede 8 Burgh

14

8

Hervormde Kerk

10

Johannes de Doperkerk / Hervormde kerk

11

Christelijke Gereformeerde Kerk

12

O.L. Vrouwe op Zee

13

Gereformeerde Gemeente

14

Ontmoetingskerk

15

Pelgrimskerk

16

Plompetoren

24

Corneliuskerk

31

Jacobuskerk

32

Hoeksteen

33

Bethlehemkerk

34

Hervormde Kerk

16

1

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt

2

Ichtuskerk

3

Grote- of Sint Nicolaaskerk

1

4

Hervormde Kerk

2

5

Oud Gereformeerde Gemeente

6

‘t Kerkje onder d’n diek / Gereformeerde kerk

7

Gereformeerde Gemeente in Nederland

9

Adriaanskerk

17

Protestantse Kerk

18

Pniëlkerk

19

Jacobuskerk

20

Gereformeerde Gemeente in Nederland

21

Gereformeerde Gemeente

22

Johanneskerk

9

23

Driekoningenkerk

Dreischor

25

Jodocuskerk

26

Gereformeerde Kerk

27

Oud Gereformeerde Gemeente

28

Gereformeerde Gemeente

29

Oud Gereformeerde Gemeente

30

Geertruidkerk

35

Hervormde Kerk

36

Zwanenkerk

37

Oud Gereformeerde Gemeente

38

Thomaskerk

39

Synagoge

40

St.-Lievensmonstertoren

41

Nieuwe kerk

42

Christelijke Gereformeerde Kerk

43

Koninkrijkszaal

44

Evangelisatielokaal

45

Gasthuiskerk

46

St.-Willibrordus

47

Hervormde Kerk

48

Gereformeerde Kerk

Brouwershaven 3

48 47 Zonnemaire

23 Noordgouwe 17 18 Kerkwerve 35 Sirjansland

6 7 43 39

5

42

40

44

41

45 36 37 38

21 22

46

19

20 Nieuwerkerk

Zierikzee

30

Ouwerkerk

15

4

26

27 29

28 25 Oosterland

Bruinisse

Denominaties 3. Feiten en cijfers

De grote hoeveelheid kerkgebouwen binnen de gemeente Schouwen-Duiveland is voor een deel te verklaren door de kerk­­ geschiedenis. In de loop van de tijd hebben er binnen de protestantse kerken diverse afsplitsingen plaatsgevonden. De grootste denominatie op Schouwen-Duiveland is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De PKN is in 2004 ontstaan uit een samenvoeging van de Nederlandse Hervormde Kerk (NHK), de Gereformeerde Kerken in Nederland (GKN) en de Evangelisch-Lutherse Kerk (ELK). In totaal zijn er 22 kerken die behoren tot de PKN. In iedere kern (behalve in Ellemeet) staat ten minste 1 Protestantse (PKN) Kerk. Vaak is dit de historische dorpskerk. In Zierikzee staat de enige van oorsprong Evangelisch-Lutherse Kerk van Schouwen-Duiveland. Alleen in Zierikzee en in Haamstede zijn Rooms-Katholieke kerken te vinden. Beide behoren tot de Pater Damiaanparochie, een parochie die zich uitstrekt over SchouwenDuiveland en Zuid-Beveland. In maart 2022 is door de Heilige Pater Damiaanparochie de voorgenomen sluiting van een vijftal kerken bekend gemaakt. De kerken op Schouwen-Duiveland maken hiervan geen onderdeel uit.

16

Als het om andere gereformeerde (lees: niet behorend tot de PKN) denominaties gaat, is er onderscheid te maken tussen orthodox-gereformeerde kerkgenootschappen (w.o. Christelijk Gereformeerd, Gereformeerd Vrijgemaakt en tot 2004 ook de Gereformeerde Kerken in Nederland) en bevindelijk gereformeerden (w.o. Gereformeerde Gemeente, Oud Gerefor­ meerde Gemeente, Gereformeerde Gemeente in Nederland, Hersteld Hervormde Kerk). De ene groep kerken baseert zich hoofd­ zakelijk op de leerstellingen vanuit de Reformatie (de orthodoxe stromingen) en de andere groep (de bevindelijke stromingen) legt meer de nadruk op de Nadere Reformatie en de doorwerking op het persoonlijke en maatschappelijke leven (gezin, samenleving, kerk, staat). Er zijn op Schouwen-Duiveland 8 kerken van bevindelijk gereformeerde signatuur. Deze bevinden zich vooral in het oosten van de gemeente. De 4 kerken van orthodox gereformeerde signatuur liggen verspreid over het eiland namelijk in Haamstede, Zierikzee, Brouwershaven en Kerkwerve.

Er is op Schouwen-Duiveland 1 Koninkrijks­ ­­zaal van de Jehova’s Getuigen die wordt gerekend tot de overige Christelijke stromingen. Er zijn geen evangelische of migrantenkerken die gebruik maken van een gebouw dat is gebouwd als religieus gebouw.

22

4

8

1

11 2

Rooms-Katholiek Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Orthodox-gereformeerd Bevindelijk gereformeerd Overig Herbestemd/leegstaand

Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers

Van de 48 kerken die zijn meegenomen in dit onderzoek hebben er 17 een rijksmonumentale status. Naast kerkgebouwen gaat het ook om de Sint-Lievensmonstertoren in Zierikzee en de Plompe Toren van Koudekerke (Bij Burghsluis). Er zijn in de gemeente Schouwen-Duiveland geen kerken aangewezen als gemeentelijk monument. Wel zijn er 8 kerken aangemerkt als beeld­ bepalend, die vanuit de provinciale inven­­ tarisatie naar wederopbouwkerken zijn geïdentificeerd als waardevol of zeer waardevol (2of 3 sterren).1 6 Kerkgebouwen en de Sint-Lievens­ monster­toren en de Plompe Toren zijn gebouwd voor 1500. 5 Kerken dateren uit de tijd tussen 1500 en 1700. 4 Kerken zijn gebouwd tussen 1700 en 1850, 10 kerken tussen 1850 en de Tweede Wereldoorlog. Het grootse deel van de kerkencollectie, 17 kerken, is gebouwd na de tweede wereldoorlog en voor 1970. Na 1970 zijn vervolgens nog 3 kerken gebouwd. De Koninkrijkszaal in Zierikzee is in 1981 in gebruik genomen en daarna nog verbouwd. 1 Rapport: “Tussen baksteen en beton. De waarde en de betekenis van de Zeeuwse wederopkerken” (2016).

17

23

17

17

10 8 5

8

4

3 1

Status

Bouwperiode

Rijksmonument

Voor 1500

Beeldbepalend

1500 – 1700

Geen status

1700 – 1850 1850 – 1940 1940 – 1970 na 1970 onbekend

32

33 Scharendijke

31 Renesse

Monumentale status en bouwperiode 3. Feiten en cijfers

24

Rijksmonument

Noordwelle

Beeldbepalend Niet beschermd Beeldbepalend

15 11

12

Serooskerke

34

14

10

13 Haamstede

8 Burgh

18

8

Hervormde Kerk

10

Johannes de Doperkerk / Hervormde kerk

11

Christelijke Gereformeerde Kerk

12

O.L. Vrouwe op Zee

13

Gereformeerde Gemeente

14

Ontmoetingskerk

15

Pelgrimskerk

16

Plompetoren

24

Corneliuskerk

31

Jacobuskerk

32

Hoeksteen

33

Bethlehemkerk

34

Hervormde Kerk

16

1

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt

2

Ichtuskerk

3

Grote- of Sint Nicolaaskerk

1

4

Hervormde Kerk

2

5

Oud Gereformeerde Gemeente

6

‘t Kerkje onder d’n diek / Gereformeerde kerk

7

Gereformeerde Gemeente in Nederland

9

Adriaanskerk

17

Protestantse Kerk

18

Pniëlkerk

19

Jacobuskerk

20

Gereformeerde Gemeente in Nederland

21

Gereformeerde Gemeente

22

Johanneskerk

9

23

Driekoningenkerk

Dreischor

25

Jodocuskerk

26

Gereformeerde Kerk

27

Oud Gereformeerde Gemeente

28

Gereformeerde Gemeente

29

Oud Gereformeerde Gemeente

30

Geertruidkerk

35

Hervormde Kerk

36

Zwanenkerk

37

Oud Gereformeerde Gemeente

38

Thomaskerk

39

Synagoge

40

St.-Lievensmonstertoren

28

41

Nieuwe kerk

Oosterland

42

Christelijke Gereformeerde Kerk

43

Koninkrijkszaal

44

Evangelisatielokaal

45

Gasthuiskerk

46

St.-Willibrordus

47

Hervormde Kerk

48

Gereformeerde Kerk

Brouwershaven

3

48 47 Zonnemaire

23 Noordgouwe 17 18 Kerkwerve 35 Sirsjansland

6 7 43 39

40 41

5

42 44

21

45 46

19

26

20 Nieuwerkerk

25

22

36 37 38

Zierikzee

30

Ouwerkerk

19

4

27 29

Bruinisse

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek Schouwen-Duiveland

Schouwen-Duiveland omstreeks 1300 (uit: P.D. de Vos, Uit Schouwen en Duiveland’s verleden, Zierikzee 1947)

20

Schouwen-Duiveland bestond in de middeleeuwen uit 4 eilanden: Schouwen, Duiveland, Bommene en Dreischor. In 976 wordt voor het eerst de naam Schouwen als ‘Scaldis’ vermeld. In 1206 werd het gebied ten oosten van de Gouwe, het water dat Schouwen scheidde van Duiveland en Dreischor, vermeld als ‘Duvinlant’ en ‘Duvelant’, hetgeen betekent ‘land van Duva’ (een vrouwennaam). De bewoning concentreerde zich op het zogenaamde oudland, dat gekenmerkt werd door kreekruggen en poelgronden, en in de Oude Duinen op de Kop van Schouwen. Oudland, land dat sinds de ontginning omstreeks het jaar 1000 permanent bewoond is geweest, vinden we op Schouwen en op een klein deel van Duiveland (rond Nieuwerkerk).

Nadat men zich aanvankelijk veiligstelde door het afdammen van kreken, die zich in het gebied slingerden, werd in de 12e eeuw ertoe overgegaan om de eilanden te voorzien van ringdijken. Vanaf het midden van de 13e eeuw werd het gebied ten oosten van Duiveland ingepolderd waardoor dat eiland aanmerkelijk groter werd. Vanaf de 14e eeuw volgde het gebied tussen de eilanden. In 1610 werd de dam tussen Schouwen en Duiveland gelegd, het sluitstuk van de samenvoeging van de 4 eilanden.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

12

13

17

9 14

5 3

1

8

4

15

6

16

7

2

10

11

C.a. 1645 kaart van Ioannes Blaeu met Schouwen-Duiveland en bij de cijfers de plaatsen in de volgorde waarin ze ook in de paspoorten worden besproken. (1) Brouwershaven (2) Bruinisse (3) Burgh (4) Dreischor (5) Haamstede (6) Kerkwerve (7) Nieuwerkerk (8) Noordgouwe (9) Noordwelle (10) Oosterland (11) Ouwerkerk (12) Renesse (13) Scharendijke (14) Serooskerke (15) Sirjansland (16) Zierikzee (17) Zonnemaire

21

In de Middeleeuwen is het huidige bewoningspatroon ontstaan. Verspreid over de verschillende eilanden ontstonden nederzettingen, waarin de bewoning zich concentreerde. De dorpen van het oudland bevonden zich grotendeels op de kreekruggen. De meeste zijn kerkringdorpen, ze bestaan uit een op een centraal gelegen kerkhof gebouwde kerk, met een ring van bebouwing er omheen. Ze vertonen gelijkenis met de terpdorpen in het noorden van het land. Voorbeelden van kerkringdorpen op Schouwen zijn Haamstede, Kerkwerve, Noordwelle, Renesse en Serooskerke; op Duiveland zijn dat Ouwerkerk en Nieuwerkerk. Gave voorbeelden elders op Schouwen-Duiveland zijn Noordgouwe en Dreischor.

Dat laatstgenoemde dorp is ‘zonder voorbehoud het gaafst bewaarde voorbeeld van een kerkringdorp in Zeeland’, vermeldt de toelichting van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg omtrent de aanwijzing van Dreischor als beschermd dorpsgezicht. In de nieuwlandpolders verrezen de dorpen vaak langs wegen en dijken: Sirjansland, Oosterland, Scharendijke, Zonnemaire. Vanaf de 15e eeuw werd een speciaal type nederzetting gebouwd: het voorstraatdorp. De bebouwing vond plaats aan de voorstraat, die meestal loodrecht op de dijk werd aangelegd. Eventuele dorpsuitbreidingen werden gerealiseerd door parallel aan de voorstraat 1 of 2 achterstraten te leggen. Bruinisse is een typisch voorbeeld van een voorstraatdorp.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

22

Haamstede

Kerkwerve

Noordwelle

Renesse

Serooskerke

Noordgouwe

Ouwerkerk

Dreischor

Nieuwerkerk

Door de eeuwen heen bleef voor het platteland de landbouw en veeteelt het belangrijkste middel van bestaan. In de 19e eeuw werd met succes de strijd tegen het binnenwater ingezet, mede dankzij stoomkracht. Daardoor werden de gronden beter exploitabel. Na de watersnoodramp werd een omvangrijke herverkaveling uitgevoerd. Vaak zijn hierdoor verschillen in percelering tussen oud- en nieuwland verdwenen; ook werden nieuwe wegen en waterlopen aangelegd. Op het gebied van de infrastructuur is na de Tweede Wereldoorlog veel gebeurd, zoals de aanleg van de snelwegen N57 en N59 en de bouw van de Zeelandbrug (1965). Door de Grevelingendam (1965), Brouwersdam (1972) en Oosterscheldestormvloedkering (1986), aangelegd in het kader van de Deltawerken, is Schouwen-Duiveland zijn eilandstatus kwijtgeraakt. Na de Tweede Wereldoorlog heeft de recreatie nadrukkelijk een stempel op het landschap gedrukt, met name op Schouwen. Er zijn verschillende jachthavens aangelegd en een groot deel van de binnenduinrand van Renesse, Haamstede, Burgh en Westenschouwen is in beslag genomen door complexen vakantiehuizen en campings.

Geloof op Schouwen-Duiveland 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Aan goden gewijde altaren, zoals die voor Nehalennia, zijn getuigen van het geloofsleven van de inwoners van Zeeland in de Romeinse tijd. Nehalennia was een van oorsprong inheemse godin die in de tweede en derde eeuw door schippers en handelaren werd vereerd. De resten van de tempel van Nehalennia, voor zover niet opgevist, liggen op de bodem van de Oosterschelde, binnen de grenzen van de gemeente SchouwenDuiveland. Na de Romeinse periode was er een langdurige periode dat er geen of nauwelijks bewoning was, de duingebieden uitgezonderd. Vanaf de 10e eeuw nam de bewoning sterk toe. Dit zette tot in de 13e eeuw door. Vermoed wordt dat er een vervijfvoudiging van het aantal inwoners, die christenen waren, plaatsvond. Zierikzee en Middelburg waren de enige 2 plaatsen in Zeeland die zich in die periode tot een stad ontwikkelden. Zierikzee had die groei te danken aan de handel en visserij, de marktfunctie voor het omliggende gebied en aan zijn rol als bestuurlijk en kerkelijk centrum. De groei vertaalde zich in een massale parochiestichting. Het aantal parochies op Schouwen steeg in de periode tussen 1100 en

23

1300 van 2 naar ruim twintig, aangevuld met 3 op Duiveland en 1 op Dreischor. De stichting viel samen met de bouw van een kapel, die vervolgens tot kerk werd gewijd. Ook werden kloosters gesticht. Dat gebeurde in Zierikzee, in totaal 7, en in Schouwen 4. Daarnaast waren er begijnhoven in Zierikzee en Burgh. Van hun gebouwen bleef nauwelijks iets bewaard. De kerken vormden het centrum van het religieuze leven. Daarin werden de kinderen gedoopt, huwelijken gesloten en in of rond de kerk werd begraven. Het bijwonen van de dagelijkse en zondagsmissen vormde een wezenlijk onderdeel van het leven. Die werden niet alleen in het koor van de kerk opgedragen, maar ook in de kapellen waarin eveneens altaren stonden. Zo telde de Sint Lievensmonsterkerk in Zierikzee maar liefst 48 kapellen. Ook in dorpskerken stonden of hingen vaak meerdere altaren. Kapittels, colleges met 10 of 20 kanunniken, werden verbonden aan de kerken in Zierikzee (1378) en Nieuwerkerk (1490). Een dergelijk kapittel, met zingende koorheren, verhoogde de status van de kerk en daarmee van de plaats aanzienlijk.

In de loop van de tijd ontstonden spanningen als gevolg van de misstanden die zich vooral manifesteerden in de geestelijkheid. De Reformatiebeweging, in 1517 te Wittenberg ingezet door Maarten Luther met zijn 95 stellingen, kreeg steeds meer aanhang. Al aan het eind van de jaren twintig was dit ook op Schouwen en Duiveland het geval. Toen ontstond ook de stroming van de wederdopers, die de kinderdoop afwezen. De reactie van de geestelijkheid en in hun spoor de rechtbanken was scherp. Ook in Zierikzee vonden diverse veroordelingen plaats, waaronder doodvonnissen door verbranding. Een tweede beweging sloeg nog meer aan. Die liet zich inspireren door het gedachtegoed van de Franse theoloog Johannes Calvijn. Zierikzee behoorde tot de eerste plaatsen in Zeeland waar zich een calvinistische gemeente vormde. Hun kracht ontleenden zij niet alleen aan een scherpomlijnde geloofsvisie maar ook aan hun organisatievorm.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Gezicht op Zierikzee, Pieter Hendricksz. Schut, 1719 - 1725 met enkele nog bestaande kerkelijke gebouwen zoals rechts de Lievenmonstertoren en links van het midden de Gasthuiskerk

Het moment voor de calvinistische of gereformeerde gemeenten om zich openlijk te manifesteren kwam op 7 juli 1566. 300 à 400 mensen kwamen samen bij Noordgouwe. Jacob Jorisz. Baselis, een wever afkomstig uit Vlaanderen, hield een preek. In Vlaanderen begon op 10 augustus de Beeldenstorm, die zich naar andere gewesten uitbreidde.

24

In Zierikzee nam het stadsbestuur tijdig maatregelen waardoor er geen sprake was van vernielingen in de kerken of kloosters. Strenge repressie was het antwoord van het Spaanse bewind. In 1572 veranderde er veel. Na de val van Brielle op 1 april werd in hetzelfde jaar Zierikzee en daarmee Schouwen en Duiveland onder het gezag van prins Willem van Oranje gebracht. Vanuit Engeland kwam Herman Moded. Deze welbespraakte en onverschrokken voormalige Rooms-katholieke hoogleraar organiseerde het kerkelijk leven. Dit werd onderbroken door de inname van Schouwen en Duiveland door de troepen van de Spaanse koning in 1575. Zierikzee moest na 9 maanden capituleren. De bezetting duurde niet lang en nog in 1576 werden Zierikzee en de eilanden opnieuw onder het gezag van de prins van Oranje gebracht. De gevolgen van het beleg waren enorm. Veel kerken waren geplunderd en beschadigd, ook doordat Schouwen onder water was gezet om de vijand op afstand van Zierikzee te houden. Het herstel zou vele jaren duren. Toen begon ook de wederopbouw van het kerkelijke leven. Overal vormden zich calvinistische of gereformeerde gemeenten, vaak gemarkeerd door de komst van een

predikant. Het overgrote deel van de bevolking, velen nog aarzelend, sloot zich daarbij aan. Slechts een klein deel bleef het oude rooms-katholieke geloof trouw, waarvan de openbare uitoefening verboden werd. Over herbouw van de beschadigde kerken beslisten de Staten van Zeeland. Een aantal dorpen was door de vijandelijk­ ­heden in 1575/1576 dusdanig ontvolkt, dat ze vervielen tot gehuchten. In die gevallen werd veelal besloten tot afbraak van de kerkgebouwen. Dat lot onderging de kerken van Westenschouwen, Zuidwelle, Ellemeet, Looperskapelle, Klaaskinderkerke, Brijdorpe, Duivendijke en Nieuwerkerke, alle op Schouwen, en de kerk van Capelle op Duiveland. Daarentegen werden de kerken in Serooskerke en Noordwelle hersteld. Alle overige kerkgebouwen van de gereformeerde gemeenten, later Hervormde gemeenten genoemd, bleven gespaard. De uitzonderingen zijn de kerken in Burgh, die in 1671-1674 wegens bouwvalligheid werd vervangen, en Elkerzee, die in 1741 plaats maakte voor een zaalkerk. Afwijkend was ook Koudekerke. De kerk werd in 1583 afgebroken vanwege het oprukkende water; alleen de toren bleef behouden.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

25

Het daar gelegen Zuidland, met 7 kerkdorpen en enkele gehuchten, was al eerder in het water verdwenen. Ook Bommenede en zijn kerk werden afgebroken na de stormvloed van 1682. Het onderhoud van deze kerkgebouwen werd in veel gevallen gefinancierd uit het fonds van de geestelijke goederen. Hierin waren de bezittingen van de voormalige roomskatholieke parochies en instellingen onder­ gebracht. Het stond onder het bestuur van de Staten van Zeeland. Uit dit fonds werden ook onder meer de predikanten betaald. In de opbouwfase deelde een aantal dorpen een predikant. Deze combinaties werden in de loop van de 17e eeuw beëindigd, met uitzondering van Renesse en Noordwelle. Zierikzee had 5 predikanten en Brouwershaven 2. Daarnaast telde Zierikzee een Waalse of Franstalige gemeente, met 2 later 1 predikant. Deze gemeente werd in 1826 opgeheven. Het kerkgebouw werd herbestemd. Overige kerkgenootschappen waren de Doopsgezinde gemeenten, de vroegere wederdopers, in Brouwershaven, die al snel tenietging, en Zierikzee, die in het begin van de 19e eeuw werd opgeheven. Hun kerk­­­ gebouwen bleven niet bewaard. In Zierikzee ontstond in 1712 een Lutherse gemeente,

in 1799 een Joodse gemeente. Daar was ook vanaf 1619 weer een rooms-katholieke parochie. Op Schouwen-Duiveland was rond 1800 het overgrote deel van de bevolking gereformeerd, later aangeduid als hervormd. De overige denominaties waren klein in getal. Een belangrijke gebeurtenis, die het geloofsleven beïnvloedde, was de gelijkstelling van alle religies door de Bataafse Republiek in 1796. De Hervormde kerk verloor haar bevoorrechte positie. 2 Jaar later volgde de scheiding van kerk en staat waardoor de Hervormde gemeenten de kerkgebouwen in eigendom kregen. Daarentegen werden de torens eigendom werden van de burgerlijke gemeenten. Daarin hing de klok en was het uurwerk opgesteld, voorzieningen van openbaar belang. Van Hervormde kerken zonder torens werden de dakruiters eigendom van de burgerlijke gemeenten. Na de vestiging van het Koninkrijk der Nederlanden legde koning Willem I met het in 1816 vastgestelde ‘Algemeen Reglement’ een nieuwe bestuursvorm aan de Hervormde kerk. Daardoor werd, in tegenstelling tot vroeger, alles van bovenaf geregeld. Meer ingrijpende gevolgen had de nieuwe theologie. Tegenover een strenge

gebondenheid aan de leer ontstond een meer mildere en vrijzinnige opvatting van leer en leven. Botsingen konden niet uitblijven. Velen verlieten de Hervormde Kerk en scheidden zich af. De overheid reageerde met vervolging. De Afscheiding manifesteerde zich in Duiveland, waar in 1837 een streekgemeente ontstond, die in een kerkgebouw ten noorden van Oosterland samenkwam. In Zierikzee ontstond in 1841 eveneens een Christelijk Afgescheiden Gemeente. Ook elders op het eiland kwamen gemeenten, die zich in 1869 hergroepeerden als Christelijke Gereformeerde Kerken: Haamstede (c.1850), Bruinisse (1868), Scharendijke (1871), Brouwershaven (1872) en een tweede gemeente in Zierikzee (1878). De tweede afscheidingsbeweging, de Doleantie, waarbij opnieuw rechtzinnig Hervormden hun kerkverband verlieten, had nauwelijks invloed op SchouwenDuiveland. De fusie van het langs die weg ontstane kerkverband met de Christelijkgereformeerden betekende dat de genoemde gemeenten vanaf 1892 behoorden tot de Gereformeerde Kerken in Nederland. Alleen de gemeente te Zierikzee uit 1841 ging daarin niet mee en bleef Christelijk gereformeerd.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Vanuit deze gemeente werden nieuwe Christelijke Gereformeerde Kerken geïnstitueerd in Haamstede (1956) en Kerkwerve (1958). Nieuwe Gereformeerde Kerken kwamen in Zonnemaire (1897) en Nieuwerkerk (1899). In Brouwershaven splitste de Gereformeerde Kerk zich in 1945 als gevolg van ontwikkelingen binnen het landelijke kerkverband waardoor hier een Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt ontstond. Deze behield het kerkgebouw, terwijl het andere deel van de Gereformeerde Kerk een nieuw kerkgebouw betrok aan het Bostonplein.

Het leggen van de eerste steen voor het nieuwe kerkgebouw van de Christelijke Gereformeerde Kerk te Zierikzee (hoek Minderbroederstraat-Zevengetijstraat) op 22 juli 1924 (Zeeuws Archief, Beeldbank Schouwen-Duiveland)

26

Niet iedereen sloot zich bij de Christelijke gereformeerden aan. Andere kerkelijke gemeenten ontstonden vanaf het midden van de 19e eeuw. Ze werden in de wandeling vaak aangeduid als Oud-Gereformeerden, omdat zij strak vasthielden aan de leer van de Gereformeerde kerk van voor 1816. Hieruit ontstonden de kerk­­­verbanden van de Geformeerde Gemeenten, Oud Gereformeerde Gemeenten en vanaf 1953 de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. De eerste hebben kerkgebouwen in Nieuwerkerk, Oosterland en Haamstede, de tweede in Oosterland en Zierikzee en de derde in Bruinisse en Nieuwerkerk.

Oud Gereformeerde Gemeenten in Bruinisse en Zierikzee gingen teniet in de twintigste eeuw evenals een Gereformeerde Gemeente in Nederland te Renesse en een afdeling van dat kerkverband in Zierikzee. De Gereformeerde Gemeente te Oosterland ontstond doordat het grootste deel van de leden van de Gereformeerde Kerk in 1919 besloot zich bij dat kerkverband aan te sluiten. Zij kwamen in het bezit van het kerkgebouw uit 1917 waardoor het overblijvende deel, de voorzetting van de Gereformeerde Kerk, genoodzaakt werd in 1920 een nieuw gebouw neer te zetten. Dat werd afgestoten nadat de over­­­ gebleven leden zich in 1970 aansloten bij de Gereformeerde Kerk in Nieuwerkerk. In 1873 was in Nieuwerkerk de KatholiekApostolische gemeente opgericht waarvan het kerkgebouw in 2016 werd gesloopt. Naast nieuwe kerken verdwenen er ook. Het grootste verlies was de Grote kerk in Zierikzee, de voormalige Sint Lievens­ monsterkerk. Door een brand in 1832 werd het imposante gebouw, de grootste kerk in Zeeland en vergelijkbaar met de grote stadskerken in Nederland, zwaar beschadigd. Hoewel herstel mogelijk was, werd gekozen voor afbraak. Op de plaats ervan kwam in 1848 de Nieuwe Kerk gereed.

4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Bouwvalligheid was het argument om over te gaan tot afbraak van de Hervormde kerken in Zonnemaire en Kerkwerve. Nieuwe kerk­­ gebouwen verrezen daar in 1867 en 1900. In diezelfde periode ontwaakte ook de zorg voor oude kerk­­­gebouwen. Het begin van de monumentenzorg vertaalde zich op kerkelijk Schouwen-Duiveland vooral in restauraties van de Sint Lievensmonstertoren in Zierikzee en de Hervormde kerk te Brouwershaven. De 19e eeuw was ook de eeuw van de orgels die in het overgrote deel van de kerken werden geplaatst. Tot dan hadden alleen de Hervormde kerk in Brouwershaven en de Grote en Lutherse kerken in Zierikzee orgels. In de twintigste eeuw veranderde de kerkelijke situatie ook, hoewel beperkt. Voor zover al niet genoemd, kan worden opgemerkt dat ook de Joodse gemeente te Zierikzee in 1921 werd opgeheven. De Vrij Evangelische gemeenten in Bruinisse en Zierikzee waren geen lang leven beschoren, evenmin de Hervormde Evangelisaties in Renesse en Zierikzee.

27

Na de Tweede Wereldoorlog werd in het westelijk deel van het eiland op het toerisme ingespeeld door de Rooms-Katholieke Kerk die toeristenkerken realiseerde in Haamstede en Renesse; de laatste werd later afgestoten en gesloopt. Binnen de Gereformeerde Kerken werd die van Zonnemaire bij Brouwershaven gevoegd. Ook daar werd het kerkgebouw afgestoten. In Zierikzee kwam een koninkrijkszaal van de Jehova’s Getuigen. De vestiging van het Leger des Heils aldaar vond plaats in 1932. Een nieuwe verschijning was ook de Christengemeente te Zierikzee. Eerder was hier een Pinkstergemeente. Bij de kerk­­­ gebouwen van de (Oud) Gereformeerde Gemeenten (in Nederland) vond de meeste nieuwbouw, verbouw of aanbouw plaats. 4 Hervormde kerkgebouwen verdwenen, die te Bruinisse in 1945 door oorlogsgeweld en na de watersnoodramp van 1953 die van Elkerzee, Ouwerkerk en Sirjansland. Ze werden vervangen door nieuwbouw. Dit met de kanttekening dat in plaats van te Elkerzee de nieuwe kerk werd gebouwd in het inmiddels gegroeide naburige Scharendijke.

De na 1953 afgebroken Hervormde kerk te Sirjansland (Zeeuws Archief, Beeldbank Schouwen-Duiveland)

Interieurbeschrijvingen 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

Literatuur Paul Brusse en Peter Henderikx (red.), Geschiedenis van Zeeland, deel I, Prehistorie-1550, Zwolle/Utrecht 2012. Paul Brusse en Wijnand Mijnhardt (red.), Geschiedenis van Zeeland, deel II, 1550-1700, Zwolle/ Utrecht 2012. Joris van Eijnatten en Fred van Lieburg, Nederlandse religiegeschiedenis, Hilversum 2005. Gemeenten en predikanten van de Gereformeerde Kerken in Nederland, Leusden 1992. Ronald Stenvert et al, Monumenten in Nederland. Zeeland, Zeist/Zwolle 2003. Huib Uil, Gekrompen en verdronken dorpen op Schouwen-Duiveland, Goes 2018.

28

Een ingrijpende wijziging was van organisatorische aard. Per 1 mei 2004 fuseerden de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden tot de Protestantse Kerk in Nederland (P.K.N.). Met die fusie kon een deel van de leden van de Hervormde gemeente te Sirjansland zich niet verenigen waardoor de Hersteld Hervormde Kerk ontstond, die kerkt in de voormalige Gereformeerde kerk te Nieuwerkerk. Van de 6 plaatsen met zowel een Hervormde gemeente als een Gereformeerde Kerk is het in 3 gekomen tot een daad­­­werkelijke samenvoeging: Brouwershaven, Nieuwer­ ­kerk en Scharendijke. Bij de laatste 2 werd het kerkgebouw van de gereformeerden afgestoten, in Brouwershaven is de Hervormde kerk ondergebracht in een stichting. Ook de Nieuwe Kerk in Zierikzee was afgestoten door de Hervormde gemeente, die aan de Gasthuiskerk voldoende had. De nieuwe eigenaar werd in 1977 de Stichting Oude Zeeuwse Kerken. Het was het eerste kerkgebouw dat deze stichting in eigendom kreeg.

Vanuit haar nationale, onafhankelijke expertise registreert en waardeert Museum Catharijneconvent kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed van kerken in Nederland. Hoewel dit werk al 50 jaar wordt uitgevoerd blijkt het onderzoek in de provincie Zeeland nooit de volle aandacht te hebben gekregen. Van slechts enkele kerken in Zeeland is een goede inventarisatie aanwezig. In opdracht van de landelijke Nederlandse Hervormde Kerk zijn in 1995 de interieurs van de Hervormde kerken beschreven. Van de overige kerken in Zeeland, ook van sluitende kerken, is geen interieurbeschrijving gemaakt. Het overzicht van kerkelijke interieurs in de hele provincie Zeeland is dus zeer onvolledig. Het is aan te bevelen om verder onderzoek te doen naar onbeschreven kerkinterieurs in de provincie Zeeland. Enkele waardevolle interieurs zijn nu nog onbeschreven. Voor de kerken die al wel beschreven zijn is na 25 jaar een herinventarisatie wenselijk, mede ook in het licht van eventuele nevenbestemming en herbestemming.

In de Hervormde kerken op SchouwenDuiveland, die wel beschreven zijn, zijn enkele topensembles te vinden. De Hervormde kerken van Bruinisse, Ouwerkerk en Scharendijke hebben een haast nagenoeg origineel interieur uit de bouwtijd. Het zijn wederopbouwkerken gebouwd respectievelijk na de Tweede Wereldoorlog en na de Watersnoodramp. De interieurs van de Hervormde Kerk van Haamstede en Noordgouwe zijn veel ouder. Het zijn belangrijke voorbeelden van eenvoudige, traditionele protestantse interieurs uit de 17e en 18e eeuw. De wandschildering in Haamstede is uniek in zijn soort binnen Nederland.

Kernwaarden kerken Schouwen-Duiveland 4. Onderzoeksresultaten: Cultuurhistorisch onderzoek

De kernwaarden voor de kerkgebouwen in de gemeente Schouwen-Duiveland kunnen als volgt worden samengevat: • De variëteit aan denominaties vertaalt zich in een grote (historische) diversiteit aan kerkgebouwen. • Een substantieel deel van het aantal kerk­­ gebouwen op Schouwen-Duiveland stamt nog van voor de Reformatie. Deze – veelal – middeleeuwse kerkgebouwen hebben belangrijke cultuur- en architectuur­ historische waarden, bekrachtigd door de aanwijzing als rijksmonument. • Veel oude(re) kerkgebouwen zijn beeld­­ bepalend door hun plaats in het historische stads- of dorpsbeeld. De stedenbouwkundige context van deze gebouwen, vooral in de ringdorpen, is van hoge waarde. • De gebruikswaarde van de kerkgebouwen is hoog, daar waar de religieuze functie wordt gecombineerd met andere functies zoals concerten en bijeenkomsten.

29 29

• In meerdere kernen op SchouwenDuiveland staat meer dan 1 kerkgebouw. Deze gebouwen vertegenwoordigen meestal bouwstijlen uit verschillende periodes, als gevolg van kerksplitsingen, maar ook als gevolg van uitbreidingsplannen (nieuwe wijken = nieuwe kerken). • Nieuwere kerkgebouwen representeren vernieuwende architectuur en soms ook veranderend religieus gebruik. Een bijzondere (Zeeuwse) typologie wordt gevormd door de toeristenkerken, waarvan Schouwen-Duiveland er 1 heeft. • Op Schouwen-Duiveland staan relatief veel kerkgebouwen, waarbij sprake is van zeer eenvoudige architectuur. Ook in deze categorie zijn er kerkgebouwen die de moeite van het behouden waard zijn. • In verschillende kerkgebouwen is sprake van interessante interieurstukken, die essentieel zijn voor het vertellen van het verhaal van de kerkgeschiedenis. • 2 Voor de gemeente belangrijke torens hebben voor inwoners en bezoekers, door hun min of meer publieke functie, een grote aantrekkingskracht.

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Beleid gemeente Schouwen-Duiveland De gemeente Schouwen-Duiveland heeft haar erfgoedbeleid vastgelegd in de Nota integraal erfgoedbeleid 2012-2018. De nota omvat het brede erfgoedveld van materieel tot immaterieel erfgoed en daarom spreekt men van erfgoedbeleid in plaats van monumentenbeleid. Hoewel de termijn van de nota is verstreken is deze nota nog steeds de basis voor het beleid van de gemeente Schouwen-Duiveland. In de erfgoednota is een actielijst opgenomen met 10 actiepunten, waarvan een groot aantal inmiddels geheel of gedeeltelijk is gerealiseerd. Zo is er een Erfgoedplatform opgericht, een beleids­ medewerker/coördinator aangesteld en is de gemeentelijke monumentenlijst herijkt en opgeschoond. Desondanks is deze gemeentelijke monumentenlijst nog wel onevenwichtig te noemen, omdat het overgrote deel van de gemeentelijke monumenten in Zierikzee staat. Dit is een gevolg van het feit dat de aanwijzing van deze gemeentelijke monumenten nog onder de verantwoordelijkheid van de oude gemeente Zierikzee heeft plaatsgevonden. De gemeente speelt, in samenwerking met het Erfgoedplatform, een actieve rol bij het informeren van eigenaren over subsidie- en financierings­ mogelijkheden voor de instandhouding van monumenten. De verwachting is dat in de loop van 2022 een nieuwe erfgoednota zal worden gepresenteerd.

Naast de erfgoednota kent de gemeente ook een subsidieregeling voor enkele categorieën rijksmonumenten, te weten kerkgebouwen, molens, kastelen, buitenplaatsen en landhuizen. De subsidie bedraagt 25% van de subsidiabele kosten met een maximum van € 570,00 per jaar voor molens en € 1.135,00 voor de overige categorieën rijks­ monumenten. In relatie tot de werkelijke instandhoudingskosten

30

is deze subsidie bescheiden van omvang te noemen. Hierbij mag niet onvermeld blijven dat de Stichting Monumenten SchouwenDuiveland, naast eigenaar van rijksmonumenten, ook een eigen subsidieregeling kent, waarbij eigenaren van rijksmonumenten zowel voor onderhoud als voor restauraties subsidie kunnen aanvragen. Een dergelijke stichting is voor Zeeland uniek te noemen. Op het gebied van recreatie en toerisme heeft de gemeente – in navolging van de Provincie Zeeland in 2019 – zogenaamde erfgoedlijnen vastgelegd. Dit zijn verhaallijnen waarmee het erfgoed inzichtelijk, tastbaar en als inspiratiebron in beeld wordt gebracht. De 6 verhaallijnen van Schouwen-Duiveland werden in 2020 gepresenteerd, waarbij religieus erfgoed een plek heeft gekregen in de lijn “Langs burgen en kastelen”. Deze verhaallijnen geven een goed beeld van de veelzijdigheid van Schouwen-Duiveland en maken het mogelijk verbindingen te leggen tussen erfgoed en andere beleidsdomeinen, niet alleen door de overheid, maar ook door organisaties en ondernemers. Het daadwerkelijke gebruik van de verhaallijnen in toeristisch beleid moet nog van de grond komen. Op andere terreinen is er echter geen beleid waarbij religieus erfgoed een rol speelt. Daarom kan per saldo geconcludeerd worden dat het meeste beleid vanuit het erfgoed is ingestoken.

Er is dus zeker geen sprake van integraal beleid waarbij de verschillende facetten samenkomen, zoals leefbaarheid, sociaal domein en economie. Vanuit de aankomende Omgevingswet is het van belang integraliteit te bevorderen en nieuw (ruimtelijk) beleid te funderen op bevolkingsparticipatie. Deze kerkenvisie hoopt in ieder geval haar steentje bij te dragen aan de verbinding van religieus erfgoed met andere beleidsdomeinen.

5. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Instandhouding kerkgebouwen

Bij- en herbestemming kerkgebouwen

In de Erfgoedwet (2016) is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop toe. Ook kan er voor de instandhouding van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd.

Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen kan bij het Rijk subsidie worden aangevraagd op grond van de Subsidieregeling stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek. Van 1 kerk is bekend dat gebruik is gemaakt van deze regeling.

Alle rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente SchouwenDuiveland maken gebruik van de door het Rijk ingestelde Subsidie­ regeling instandhouding monumenten (Sim) en laten zich daarbij ondersteunen door een professioneel bureau. Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt voor de meeste eigenaren. Voor de onderhoudskosten zijn bij de gemeente Schouwen-Duiveland beperkte en bij de provincie Zeeland geen aanvullende subsidiemogelijkheden. Indien er sprake is van een restauratie kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de Provincie Zeeland. Op deze provinciale subsidieregeling voor restauratie van rijksmonumenten kan ieder jaar een beroep worden gedaan. De provinciale regeling kent een subsidie­ percentage van maximaal 70%, maar ook dan is een eigen bijdrage van 30% noodzakelijk. Dit moet met behulp van een dekkingsplan worden aangetoond. Voor rijksmonumentale kerkgebouwen met een andere functie dan het religieuze gebruik, blijven de subsidiemogelijkheden bestaan, maar ook dan blijft het eigen aandeel een aandachtspunt.

31

Wij, 3 kerken in 3 bij elkaar gelegen dorpen, willen verkennen of we met een aantal enthousiaste professionele kunstenaars die hier wonen, aantrekkelijke kunst en tentoonstellingen in onze kerken kunnen organiseren. Met bijvoorbeeld fietstochten voor alle leeftijden willen we cultureel toerisme stimuleren en zo meer verbeeldingskracht en leven in onze prachtige kerken brengen.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting 48

48

48

48

Toekomstverwachting gebruik Herbestemd

10 10

10

11

11

1 2 1

Geen informatie bekend 1

9

17

36 35

28

20

1 2020

Leegstaand Religieus gebruik

2

32

Onzeker

2025

2030

2035

Bijna halvering van het aantal kerken in religieus gebruik over 15 jaar Door de ontkerkelijking is de toekomst voor veel kerken in Nederland onzeker. Op Schouwen-Duiveland is dat ook het geval. Van de 48 oorspronkelijke kerkgebouwen zijn er 2 waarvan alleen de toren bewaard is gebleven (de Plompe Toren van Koudekerke en de Sint Lievens Monstertoren in Zierikzee, beide herbestemd). Ten tijde van het kerkenvisietraject waren van de 46 overige kerkgebouwen 8 kerken herbestemd en 1 leegstaand (de Hoeksteen in Scharendijke). De verwachting is dat binnen een termijn van ongeveer 15 jaar nog eens minstens 16 kerken hun religieuze functie zullen verliezen. Dit betekent bijna een halvering van het aantal kerkgebouwen in religieus gebruik. Op basis van de gesprekken met de eigenaren van de kerken mag verwacht worden dat in de komende 15 jaar bijna de helft van de kerkgebouwen met een religieuze functie deze zullen verliezen. In 2035 zullen, bij een voortzettende trend, maximaal 21 van de 37 kerken hun religieuze functie kunnen behouden. Deze kerkeigenaren zijn merendeels als vitale kerkgemeenschappen aan te merken en zullen naar verwachting stabiel blijven of zelfs nog groeien.

6. Onderzoeksresultaten: Toekomstverwachting

33

Dit betekent dat in de komende 10 tot 15 jaar voor ca. 16 kerkgebouwen een andere functie of een nevenfunctie (naast kerkelijk gebruik) zal moeten worden gevonden. Ook de sloop van kerkgebouwen kan hierbij aan de orde zijn. 10 van de 15 rijksmonumentale kerken zijn bedreigd Een belangrijk inzicht in dit kerkenvisietraject is dat de rijksmonumentale kerk­­­ gebouwen die bedreigd worden uitsluitend PKN- en RK-kerken zijn (een enkele uitzondering daargelaten). Dit is een voor bijna alle Zeeuwse gemeenten herkenbaar beeld. Wel is uit de bouwkundige scan tevens gebleken dat de gemiddelde onderhoudstoestand van deze kerkgebouwen redelijk tot goed te noemen is. Direct bedreigd in het voortbestaan als kerk met religieuze functie zijn: de Grote of Sint Nicolaaskerk in Brouwershaven, de Hervormde kerk in Burgh, de Adriaanskerk in Dreischor, de Driekoningenkerk in Noordgouwe, de Corneliuskerk in Noordwelle, de Zwanenkerk in Zierikzee en de Sint Willibrorduskerk in Zierikzee. Op termijn bedreigd worden de volgende kerken met een (gedeeltelijke) religieuze functie: de Nieuwe Kerk in Zierikzee, de Jodocuskerk in Oosterland

en de Jacobuskerk in Renesse. Dit betekent dat 10 van de 15 rijksmonumentale kerkgebouwen op Schouwen-Duiveland zonder ingrijpen binnen nu en 15 jaar geen duurzaam toekomstperspectief hebben. Niet bedreigd zijn de voormalige synagoge te Zierikzee (herbestemd als woonhuis) en de PKN-kerk te Serooskerke (met een stabiel en relatief jong ledenbestand en een gezonde financiële basis). Daarnaast worden de Johanneskerk in Nieuwerkerk en de Gasthuiskerk in Zierikzee voldoende toekomstbestendig geacht. In 5 van de 17 kernen is de enige kerk een rijksmonument en tevens bedreigd. Van de 17 kernen op Schouwen-Duiveland dreigen er 5 hun enige kerk te verliezen. Dit betreft de dorpen Burgh, Renesse, Noordwelle, Noordgouwe en Dreischor. In alle gevallen gaat het om rijk­­s­monumenten. De overige rijksmonumentale kerk­­gebouwen die bedreigd worden staan in kernen met meerdere kerkgebouwen. Dit betreft Zierikzee (2 kerk­­gebouwen), Haamstede (1), Oosterland (1) en Brouwershaven (1). Op het totaal van 16 bedreigde kerkgebouwen zijn er 10 met de status van rijks­­monument. Het in stand houden van deze 10 rijksmonumenten is een hele grote opgave voor huidige of nieuwe eigenaren.