Bijlage Routekaart religieus erfgoed
Tekst van het document
Huidige denominatie Geen religieus gebruik Oorspronkelijke denominatie Rooms-Katholieke Kerk
Huidig gebruik Evenementenlocatie Kans dat gebouw over 10 jaar nog religieuze functie heeft N.v.t. Geschiktheid voor nevengebruik Groot
Eigenaar kerkgebouw BOEi
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Sint Johannes de Doperkerk
65
Sint Johannes de Doperkerk
Monumentale status kerk Rijksmonument
Inkomsten voor instandhouding Langer dan 10 jaar
Bouwkundige conditie van het gebouw Goed
Gebruikmaking van aanvullende middelen voor onderhoud/restauratie afgelopen 5 jaar Ja
Groot onderhoud nodig de komende 10 jaar Nee Faciliteiten • Toiletten • Keuken Zitplaatsen • Geen vaste banken en stoelen • Geen galerij
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Sint Johannes de Doperkerk
66
Sint-Jacobsgasthuis
Naam Adres Bouwjaar
Sint-Jacobsgasthuis Hoogstraat 112 1792
Denominatie Geen religieus gebruik
Huidig gebruik Cultureel Functie Stedelijk Museum Schiedam
Oorspronkelijke denominatie Rooms-Katholieke Kerk
Kans dat gebouw over 10 jaar nog religieuze functie heeft N.v.t.
Eigenaar kerkgebouw Gemeente Schiedam
Religieus gebruik Geen
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Sint-Jacobsgasthuis
67
Sint-Jacobsgasthuis
Monumentale status kerk Rijksmonument
Inkomsten voor instandhouding Langer dan 10 jaar
Bouwkundige conditie van het gebouw Goed
Gebruikmaking van aanvullende middelen voor onderhoud/restauratie afgelopen 5 jaar Ja
Groot onderhoud nodig de komende 10 jaar Nee
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Sint-Jacobsgasthuis
68
De Rank
Naam Adres Bouwjaar
De Rank Schiedamseweg 122 1961
Huidige denominatie Geen religieus gebruik
Huidig gebruik Maatschappelijk Functie Kinderopvang
Oorspronkelijke denominatie Hervormde Gemeente Kethel & Spaland
Kans dat gebouw over 10 jaar nog religieuze functie heeft N.v.t.
Eigenaar kerkgebouw Protestantse Gemeente Kethel te Schiedam
Religieus gebruik Geen
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort De Rank
69
De Rank
Monumentale status kerk Geen monumentale status
Inkomsten voor instandhouding Structureel
Bouwkundige conditie van het gebouw In goede conditie
Gebruikmaking van aanvullende middelen voor onderhoud/restauratie afgelopen 5 jaar Nee
Groot onderhoud nodig de komende 10 jaar Op onderdelen is onderhoud nodig
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort De Rank
70
Hoeksteenkerk
Naam Adres Bouwjaar
Hoeksteenkerk Warande 185 1923
Huidig gebruik Kantoor
Huidige denominatie Geen religieus gebruik
Kans dat gebouw over 10 jaar nog religieuze functie heeft N.v.t.
Oorspronkelijke denominatie Christelijke Gereformeerde Kerk
Religieus gebruik N.v.t.
Eigenaar kerkgebouw Particulier eigendom
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Hoeksteenkerk
71
Hoeksteenkerk
Monumentale status kerk Geen monumentale status Bouwkundige conditie van het gebouw Onbekend Groot onderhoud nodig de komende 10 jaar Kantoorbestemming
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Hoeksteenkerk
72
Opstandingskerk
Naam Adres Bouwjaar
Opstandingskerk Burgemeester Honnerlage Gretelaan 500 t/m 510 1957
Huidige denominatie Geen religieus gebruik Oorspronkelijke denominatie Nederlands Hervormde Kerk
Huidig gebruik Kantoor Kans dat gebouw over 10 jaar nog religieuze functie heeft N.v.t. Religieus gebruik N.v.t.
Eigenaar kerkgebouw Particulier eigendom. Eigenaar toren gemeente Schiedam
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Opstandingskerk
73
Opstandingskerk
Monumentale status kerk Geen monumentale status Bouwkundige conditie van het gebouw Onbekend Groot onderhoud nodig de komende 10 jaar Zes woningen
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gebouwpaspoort Opstandingskerk
74
7
Gespreksverslagen
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslagen
75
Stichting Sint Janskerk Gebouw
Grote- of Sint Janskerk
Ingebrachte thema’s Verduurzaming
Programmering
Rol overheid
• Integrale verduurzamingsaanpak noodzakelijk i.r.t. duurzame exploitatie en instandhouding; Wat is de koers van de gemeente op dit thema ten aanzien van omvangrijke monumenten;
• Mogelijkheid om burgerlijke huwelijken te organiseren;
• Wordt de Sint Janskerk gezien als religieus of als cultureel / maatschappelijk gebouw?
• Concurrentie met andere herbestemde monumentale panden (bv Havenkerk of terrein Glasfabriek);
• Ruimte in regelgeving (vanuit monumenten, maar ook exploitatievergunning);
• Belangrijkste punt uit integrale aanpak: zonnepanelen op het dak wel of niet mogelijk; • Ondersteuning en kennis vanuit afdeling monumenten bij toepassing duurzaamheidsmaatregelen.
• Mogelijkheden met vergunning voor organiseren van grootschalige evenementen; • Aansluiting bij 750 jaar Schiedam.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stichting Sint Janskerk
• Informerende rol overheid bij nieuwe regelingen of subsidiemogelijkheden; • Lokaal netwerk bouwen voor kennisdeling op het gebied van verduurzaming, gemeentelijke regels en ontwikkelingen in het erfgoedveld.
76
Stichting Sint Janskerk
Gespreksverslag Fysiek Datum 10 oktober 2022 Locatie Grote- of Sint Janskerk, verder in de tekst te noemen Sint Janskerk Aanwezigen Huib Sneep, stichting Sint Janskerk Luuk Ruys, stichting Sint Janskerk Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
De Sint Janskerk is een belangrijk icoon in de stad. Het gebouw behoort tot de oudste gebouwen van Schiedam en is van de Schiedammer. Lange tijd wás de kerk zelfs van de stad. Door de scheiding tussen Kerk en Staat – ingevoerd door Napoleon– heeft het bestuur van de kerk in 1811 de sleutels van de gemeente gekregen. Sindsdien past zij goed op de kerk. Een rol die zij graag op zich neemt maar ook moet kunnen blijven vervullen.
Opgaven algemeen De grote uitdaging voor de Sint Janskerk is verduurzaming. Door de gestegen energieprijzen is het van cruciaal belang om snel het energieverbruik te verlagen. Als de kosten niet omlaag gaan, is er over een paar jaar geen exploitatie meer mogelijk en kan het onderhoud van het monument niet gegarandeerd worden. De Sint Janskerk vraagt de gemeente om medewerking bij deze opgave. Met name in het vraagstuk van verduurzaming (waar ligt de ruimte) en begeleiding bij de uitvoering van de bijbehorende maatregelen. Daarnaast is het een grote wens om de kerk als trouwlocatie aan te wijzen, waardoor er ook burgerlijke huwelijken kunnen plaatsvinden. Nu wordt hier door de gemeente Schiedam vooralsnog geen toestemming aan gegeven. Dit zou, evenals het meer kunnen organiseren van grootschalige evenementen, de exploitatie zeker ten goede komen. In de vereniging van middelgrote kerkgebouwen, waar de Sint Janskerk ook bij aangesloten is en waar 30 kerken aan deelnemen, is dit burgerlijk huwelijk wel mogelijk.
rijkste ingrepen gedaan. Wel wordt binnenkort het orgel verder uitgebreid om een nog breder scala aan muziek te kunnen programmeren. Een paar jaar geleden heeft de gemeente een verduurzamingsonderzoek voor de Sint Janskerk gefinancierd. Dit diende ook als pilot en voorbeeld voor verduurzaming van andere grote, complexe monumentale gebouwen. Op basis van dat onderzoek heeft de Sint Janskerk een verdiepend onderzoek uit laten voeren en vervolgens begin oktober 2022 een omvangrijk subsidieverzoek bij het Rijk ingediend (DUMAVA) voor verduurzaming van het gebouw. De aanvraag voorziet in elf mogelijke maatregelen die een reductie van 50 tot 60 procent stroomverbruik kunnen opleveren. De maatregelen variëren van isolering van het gewelf tot plaatsing van zonnepanelen en warmtepomp. Voor uitvoering zal ondersteuning van afdeling Monumenten nodig zijn. Begin november kreeg de Sint Janskerk te horen dat de ze helaas zijn uitgeloot voor de subsidie. Nu moet gezocht worden naar een nog groter gedeelte van de benodigde investering.
De Sint Janskerk verkeert in een goede bouwkundige conditie. Tweejaarlijks komt de Monumentenwacht op inspectie. Uit deze rapportages blijkt dat de conditie van het gebouw met elke inspectie er beter voor staat. Er zijn geen onderhoudsproblemen en op korte termijn is er geen noodzaak voor grootschalig onderhoud. Met de kanjersubsidie in 2001 / 2002 is een grootschalige restauratie uitgevoerd en door duurzaam en gericht onderhoud uit te voeren blijft het monument in een goede conditie. Aandachtspunt is dat een aantal werkzaamheden nu wordt uitgevoerd door vrijwilligers die ook op leeftijd zijn en waarbij nieuwe aanwas zeker niet vanzelfsprekend is.
Sociaal Maatschappelijk
Het gebouw beschikt over meerdere noodzakelijke en nuttige voorzieningen. Er zijn extra toiletten op de binnenplaats bijgekomen, een keuken in de klokkenluiderswoning en er is een kleinere overkapte ruimte (de Voorhof) in de kerk voor bijeenkomsten en vergaderingen. Daarmee zijn de afgelopen jaren de belang-
De kerk is in eigendom van de ‘Protestantse Stichting tot instandhouding van de Grote- of St. Janskerk te Schiedam’. Dit is in feite een slapende stichting die als doel heeft om de kerk in stand te houden. Hierbij is de stichting verantwoordelijk voor het groot onderhoud van het gebouw en de noodzakelijke financiële reservering. De exploitatie en het beheer van het gebouw
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stichting Sint Janskerk
77
Stichting Sint Janskerk
zijn in handen van de ‘Stichting Sint Janskerk’. Deze stichting is verantwoordelijk voor regulier onderhoud, beheer, uitvoering geven aan restauratieopgaven, fondsenwerving en programmering van activiteiten en evenementen. Deze stichting is niet kerkelijk verbonden. Een van de belangrijkste huurders van het gebouw is de Protestantse Kerk Nederland (PKN). Elke vijf jaar sluit de PKN een nieuwe huurdersovereenkomst. Verder wordt het gebouw gebruikt voor evenementen, concerten en culturele activiteiten. Ook is de kerk in het toeristische seizoen kosteloos geopend voor bezoekers. Voor de programmering van grote activiteiten ondervindt de Sint Janskerk concurrentie van de Havenkerk. Een voorbeeld is de woonbeurs die altijd in de Sint Janskerk werd gehouden en nu in de Havenkerk wordt georganiseerd. Met de huidige vergunning is het de Sint Janskerk toegestaan om 5 grote evenementen per jaar te organiseren. Vraag is of dit voldoende is. De PKN kerkt elke zondagochtend in de kerk. Het genootschap telt ongeveer 1000 leden en bij de wekelijkse diensten zijn gemiddeld 100 tot 125 kerkgangers aanwezig. Het ledenaantal loopt al een aantal jaren terug, alleen de inkomsten zijn de afgelopen jaren niet wezenlijk veranderd. Ondanks de teruglopende tendens van het ledenaantal, worden er juist ook weer nieuwe mensen lid. Dit zijn met name mensen die zich recentelijk in Schiedam hebben gevestigd.
Van eventueel samengaan met andere genootschappen lijkt voorlopig geen sprake. In het zuidelijk stadsdeel van Schiedam is naast de Sint Janskerk nog de Plantagekerk (Hersteld Hervormde kerk, niet PKN) als protestantse kerk aanwezig.
Naast de inzet van de vrijwilligers is er ook nog het St. Jansgilde. De gildeleden - zowel private personen als bedrijven – dragen jaarlijks minimaal 100 euro bij voor de instandhouding van de Sint Janskerk. Ook fungeren de gildeleden als ambassadeurs voor de kerk.
De kerk draait voor een groot deel op vrijwilligers. Zo zijn er in de maanden april tot oktober vijf dagen per week gastheren en – vrouwen aanwezig om bezoekers te ontvangen. Veel onderhouds- en restauratieklussen worden door kundige vrijwilligers gedaan. Ook het bestuur doet zijn taken vrijwillig. Veel mensen houden van het gebouw dus willen er graag vrijwilligerswerk doen. Tegelijkertijd staat de beschikbaarheid van vrijwilligers onder druk door vergrijzing, maar bijvoorbeeld ook doordat (gesubsidieerde) culturele of maatschappelijke instellingen hun vrijwilligers in sommige gevallen een vergoeding geven. Vraag is hoe de gemeente Schiedam tegen de Sint Janskerk aankijkt, als religieus of als cultureel / maatschappelijk gebouw?
Ruimtelijk – economische ontwikkeling De Sint Janskerk is echt het symbool van de stad, het is de stadskerk. Naast wekelijks religieus gebruik, is het gebouw een toeristische trekpleister voor mensen uit de wijde omgeving. Het is een locatie voor culturele programmering en voor het organiseren van grote evenementen. De kerk viert in 2025 zijn 600-jarig bestaan en trekt daarom graag op met de organisatie van 750 jaar Schiedam. Schiedam zonder de Sint Janskerk is niet denkbaar. Er is nog geen aanhaking op het programma van de gemeente rond 750 jaar Schiedam. Dit is wel de wens.
Verder is de Gemeente Schiedam faciliterend in maatregelen in het openbaar gebied en hiermee ondersteunend aan de bedrijfsvoering van de Sint Janskerk. Dit wordt zeer gewaardeerd en de Sint Janskerk hoopt ook voor de toekomst voor een constructieve samenwerking om zo min mogelijk overlast te creëren voor de omgeving en tegelijk ook de programmering goed te kunnen blijven uitvoeren.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stichting Sint Janskerk
78
Parochie de Goede Herder Gebouw
Liduina Basiliek
Sint Jacobus de Meerderekerk
Ingebrachte thema’s
Functie kerken in de stad
Ontwikkeling Stadserfcomplex
Herbestemming Jacobuskerk
• De Liduina Basiliek grenst rechtstreeks aan het Stadserf en is de buurman van het Stadskantoor. De parochie wil graag – als dat mogelijk is - aangesloten worden op de plannen voor de herontwikkeling van het Stadserfcomplex.
• Met de mogelijke sluiting van de Jacobuskerk volgt een verkoop en herbestemmingsopgave. De parochie ziet een rol voor de gemeente in het meedenken over toekomstige invulling van het gebouw in relatie tot de omgeving.
• Wat is de functie en betekenis van monumentale kerken voor de samenleving in een tijd waarin het kerkelijk gebruik steeds verder afneemt?
Functie van de Liduina Basiliek • Inzetten op bredere openstelling en grotere toegankelijkheid voor breder publiek.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 24 oktober 2022 Locatie Stadskantoor Aanwezigen Jan Bekkers, Parochie de Goede Herder Agnes van Ardenne, Parochie de Goede Herder Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
Parochie de Goede Herder is in 2011 opgericht als gevolg van een fusie tussen zes parochies in Schiedam, Vlaardingen en Maassluis. In 2016 is de parochie gestart met ‘Stip aan de horizon’. Dat traject voorzag in het sluiten van een aantal kerken waardoor per stad één kerkgebouw in actieve dienst zou blijven. In Vlaardingen is de Parochie al betrokken geweest bij het opstellen van een visie op religieus erfgoed. Dat proces was toen erg nuttig vanwege de keuze die voorlag met betrekking tot het sluiten van één
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Parochie de Goede Herder
van de twee kerken. In Schiedam zijn de Heilig Hart kerk en de St Jan-Visitatie kerk inmiddels aan de eredienst onttrokken en verkocht. . Momenteel zijn de Jacobuskerk en de Liduina Basiliek nog open. De bisschop neemt in 2023 het besluit of en wanneer de Jacobuskerk eventueel sluit. Het Fonds Schiedam Vlaardingen heeft in het verleden aangeboden om mee te denken over een eventuele herbestemming van de Jacobuskerk. Totdat er een definitief besluit ligt van de bisschop, heeft het weinig zin om voorbereidingen te treffen tot concrete stappen met verkoop en de
79
Parochie de Goede Herder
daaruit volgende herbestemming. Het bisdom heeft niet een specifieke voorkeur voor de toekomstige functie van kerkgebouwen die gesloten worden. Wel gelden er enkele restricties bij verkoop, die zijn vastgelegd in een zogenaamd kettingbeding. Alle besluiten rond kerkgebouwen en kerkelijk vastgoed worden uiteindelijk genomen door het Bisdom, op voordracht van de parochie.
Fysiek De Liduina Basiliek staat prominent in de stad en is één van de religieuze iconen van Schiedam. Het is een rijksmonument en een Basiliek. Het gebouw heeft geen achterstallig onderhoud en maakt gebruik van beschikbare subsidies voor onderhoud en instandhouding. In het recente verleden heeft al grootschalige restauratie plaatsgevonden, waardoor het gebouw in goede conditie verkeert. Het onderhoud vergt jaarlijks veel geld, wat in de toekomst problematisch kan worden door afnemend ledenaantal. Er zijn momenteel nog geen plannen voor verduurzaming,.. Dit moet worden opgepakt. De vraag is of het nodig is dat de kerk verwarmd wordt tijdens diensten. Vroeger was dat ook niet het geval. De Parochie is wel bezig om met alle kerken in Schiedam, Vlaardingen en Maassluis aan te sluiten bij het energiecollectief “Energie voor kerken”. De Basiliek beschikt verder nog over een pastorie die in gebruik is en over een parochiecentrum de Wilgenburg. Dit gebouw is voorzien van eigen voorzieningen als toiletten, keuken en meerdere ruimtes. Het wordt verhuurd, maar niet voor commerciële doeleinden. Het wordt onder meer gebruikt door de koren.
Ook de rijksmonumentale Jacobuskerk verkeert in uitstekende bouwkundige conditie. Er is geen achterstallig onderhoud en er wordt gebruikt gemaakt van de beschikbare subsidies voor onderhoud en instandhouding. De kerk is echt een landmark in Schiedam-Noord en is onderdeel van de Santiago de Compostella-route (om precies te zijn: de Jacobusweg Thuredrecht). Voor de Jacobuskerk zijn geen ambities met betrekking tot verduurzaming, aangezien de kerk op termijn zal sluiten en verkocht gaat worden. De insteek is om de kerk en de pastorie gezamenlijk te verkopen.
Sociaal Maatschappelijk In Schiedam zijn al twee van de vier katholieke kerken gesloten. Er is geconstateerd dat dat er nauwelijks toe heeft geleid dat de parochianen zijn overgegaan naar de nog overgebleven kerken. Met het sluiten van de gebouwen verdwenen dus ook de meeste kerkgangers. Dat komt deels door de gehechtheid van leden aan de gebouwen en ook deels door cultuurverschillen tussen de diverse katholieke kerken. Kenmerkend voor de Basiliek is de Gregoriaanse zang en de wat meer traditionele wijze van wekelijks vieren. Deze traditionele wijze trekt ook veel nieuwkomers, met name uit de Poolse gemeenschap, maar ook anderen. Dit leidt tot een verminderde afname van kerkgangers in de Basiliek. In de Jacobuskerk wordt momenteel nog steeds gekerkt. De Basiliek is van oudsher niet heel erg naar buiten gericht. Het gebouw is doorgaans niet te bezoeken. Enkel bij bijzondere gelegenheden, zoals Open Monumentendagen, is het opengesteld voor publiek.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Parochie de Goede Herder
Wel wordt onderzocht of er in de Basiliek een expositieruimte geopend kan worden. Dit zou wel fors meer vrijwilligers vereisen. Er is vanuit de Basiliek geen directe binding met de wijk. Voor bijvoorbeeld de Heilig Hartkerk lag dat heel anders. Dat was echt een kerk van en voor de wijk. Vanuit de katholieke denominatie wordt niet heel sterk nagedacht over functies buiten het huidige gebruik. De vraag is ook of dat past bij de Basiliek. De Grote Kerk geldt nu nadrukkelijk als kerk voor de stad. Voor de Jacobuskerk geldt dat deze op een ideale locatie ligt voor een herbestemming met commercieel, cultureel en/of maatschappelijk karakter. Het ligt in een gebied dat mogelijk toeristisch interessant is, maar waar nog weinig voorzieningen zijn.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling Zowel het bisdom als de parochie zijn sterk gericht op het omgaan met het terug lopend aantal kerkgangers en minder met vraagstukken over verbindingen met andere opgaven in de stad op het gebied van cultuur, toerisme en economische ontwikkelingen. Dit leidt tot de fundamentele vraag wat de rol van een kerkgebouw kan zijn in deze tijd. De Basiliek en ook de Jacobuskerk zijn prachtige gebouwen, maar wat als het aantal kerkbezoekers blijft teruglopen? De gemeente Schiedam geeft aan dat bij de inrichting van de buitenruimte in de stad ook naar de kerkgebouwen zal worden gekeken. De gemeente zal de parochie op de hoogte houden van eventuele plannen in deze.
80
BOEi Gebouw
Sint Johannes de Doperkerk (Havenkerk)
Ingebrachte thema’s Herbestemming
Programmering
Samenwerkingen
• De herbestemming van de Havenkerk wordt stapsgewijs uitgevoerd. Sinds 2020 is een begin gemaakt met de programmering. Afhankelijk van het type evenementen die geprogrammeerd worden, kunnen verdere investeringen voor aanpassingen aan het gebouw gedaan worden.
• De opbouw van de programmering heeft erg geleden onder corona en de daarmee gepaard gaande lockdowns. Exploitant Fun-Key Events, een lokale evenementenorganisatie in Schiedam, gaat de programmering van de kerk stapsgewijs opbouwen. Daarbij is het belangrijk dat de Havenkerk aan bekendheid wint en ook BOEi haar landelijke netwerk inzet voor het trekken van grote evenementen.
• Momenteel is er nog geen samenwerking met andere culturele instellingen. Als de programmering op gang komt, zou BOEi graag verkennen of het zinvol is om ook meer samenwerking met andere partijen in Schiedam aan te gaan.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 29 november 2022 Locatie MS Teams gesprek Aanwezigen Martijn Bok, BOEi Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
De Havenkerk is in eigendom van BOEi en is in de afgelopen jaren in fases gerestaureerd. De kerk is herbestemd tot evenementenlocatie. Programmering van de Havenkerk is vervolgens belegd bij Fun-Key Events. Fun-Key is in de tweede helft van 2019 gestart met de opbouw van de programmering. Inzet was om zowel de programmering als de herbestemming stapsgewijs uit te voeren en verder te investeren in het gebouw op basis van behoeften voor de programmering. Begin 2020 werd dit plan zwaar gefrustreerd door
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag BOEi
de uitbraak van corona. Veel evenementen konden niet doorgaan. BOEi en Fun-Key moeten nu opnieuw in gesprek om de programmering en huurafspraken (ingroeiperiode) voor de komende jaren vorm te geven. En van de coronacrisis zijn we nu in een energiecrisis beland. Dat heeft ook gevolgen voor de prijzen en maakt de exploitatie van grote gebouwen complexer.
Fysiek De Havenkerk is een stedenbouwkundig en monumentaal icoon in de binnenstad. Naast de cascorestauratie
81
BOEi
van het exterieur zijn in het interieur ook de kerkvloer vernieuwd en zijn er nieuwe toiletgroepen en een keuken geplaatst. De cascorestauratie is degelijk uitgevoerd en het gebouw staat er momenteel goed bij. Er is enkel wat schilderwerk nodig. Er zijn ook stappen gezet met verduurzaming. Zo is er een glazen schuifdeur bij de ingang geplaatst. Toch is het zeker geen efficiënt gebouw te noemen. Vraag is wat je met dit gebouw precies aanbiedt in de markt. Is het een verwarmde stadszaal of meer een overdekte buitenruimte…. Dat kan ook tot uiting komen in programmering die past bij het seizoen.
Sociaal Maatschappelijk Kerken worden vaker herbestemd tot evenementenlocatie. Dat kan tot concurrentie leiden als meerdere kerken in een stad voor hun programmering van dezelfde type activiteiten afhankelijk zijn. Verder staan Schiedam en de Havenkerk landelijk nog onvoldoende op de kaart om tot een volledig gevulde programmering te komen. BOEi constateert dat veel boekingen voor grote, landelijke evenementen worden gedaan in haar monumentale panden in Amsterdam. Fun-Key heeft vanwege corona nog onvoldoende kunnen werken aan de uitbouw van haar programmering. BOEi en Fun-Key zijn ook nog zoekende naar een goede rol en taakverdeling, bijvoorbeeld over de vraag wat beide partijen aan promotie moeten doen.
niet gebruik gemaakt van het maximaal aantal toegestane evenementen in de evenementenvergunning. Op termijn zou het fijn zijn als er voor activiteiten een iets hogere decibelwaarde wordt toegestaan. Dat zou ook een bouwkundige ingreep vereisen. Momenteel richt Fun-Key zich vooral op de zakelijke en culturele markt. Om alles goed op gang te krijgen is een sneeuwbalaffect nodig. De recente activiteit ‘Dans naar de hemel’ was zo’n echte smaakmaker waarmee het nieuws werd gehaald. Tot nu toe is er nog geen echte samenwerking met andere culturele instellingen in de stad. Vanuit het oogpunt van de stad zou het wellicht interessant zijn om samenwerking en te zoeken. Voor nu is dat nog niet in het belang van de afzonderlijke locaties. Dat komt omdat de evenementenlocaties in feite concurrenten zijn en nu nog niet met volle programmering te maken hebben. Pas als de programmering goed loopt, kan het interessant zijn om concreet af te stemmen met andere locaties zoals bijvoorbeeld de Grote Kerk en meer een eigen profiel te creëren.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling In het Bijbelhuis wordt momenteel antikraak gewoond. Er waren plannen voor onder andere Fun-Key als vast huurder. Door de exploderende bouwkosten zijn die plannen tijdelijk geparkeerd.
BOEi ondervindt vooralsnog geen beperkingen voor de programmering van activiteiten. er wordt zelfs nog
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag BOEi
82
Stadsherstel Maassteden BV Gebouw
voormalige Lutherse Kerk
Kapel op de R.K. begraafplaats
Ingebrachte thema’s Lutherse Kerk
Kapel R.K. begraafplaats
Samenwerking en rol gemeente • Stadsherstel wil van de Lutherse kerk een levendige plek maken met een deels maatschappelijke / culturele invulling.
Verduurzaming
Herbestemming
• Insteek verduurzaming van het gebouw door isolatie van de gevels en de kappen. Plaatsing van zonnepanelen is een mogelijke vervolgstap.
• De kerk wordt de komende jaren herbestemd. De linkerbeuk wordt gerenoveerd en beschikbaar gesteld voor verhuur als kantoorruimte. De middenbeuk en rechterbeuk worden verhuurd voor culturele en maatschappelijke invulling en mogelijk ook aanvullende kantoorfunctie.
• Voor de gemeente Schiedam ziet Stadsherstel een rol weggelegd als makelaar voor religieus vastgoed: er zijn altijd religieuze genootschappen of andere ondernemers die een ruimte zoeken. Door dit traject voor de visie op religieus erfgoed weet de gemeente waar gebouwen of ruimtes voor religieuze doeleinden vrijkomen. Een externe partij, zoals de Winkelmeiden, is belangrijk bij het aantrekken van nieuwe partijen.
Onderhoud • Bijna alle objecten op de R.K. begraafplaats hebben onderhoud / restauratie nodig. De kapel verkeert in redelijke conditie. Alle bijgebouwen en de bruggen met toegangshekken verkeren in matige tot slechte conditie.
Rol gemeente Schiedam
Herbestemming • De beheerderswoning staat al jaren leeg en verslechtert elk jaar. Er zijn al langere tijd plannen om het gebouw te herbestemmen tot woning. Om het gebouw te restaureren is een forse investering noodzakelijk die niet direct uit een exploitatie terug te halen is.
• Stadsherstel ziet een belangrijke rol voor de gemeente – als eigenaar van de begraafplaats – voor het vormen van een visie op het gebied.
Gebiedsontwikkeling
• De gemeente zou een sessie kunnen beleggen met alle stakeholders op en rond de begraafplaats om gezamenlijk tot een plan te komen voor de toekomst.
• De R.K. begraafplaats leent zich vanwege zijn omvang, ligging en diverse uitdagingen met betrekking tot onderhoud, restauratie, ontsluiting etc. voor een integrale gebiedsontwikkeling, projectmatige aanpak.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stadsherstel Maassteden BV
83
Stadsherstel Maassteden BV
Gespreksverslag Fysiek Datum 29 november 2022 Locatie MS Teams gesprek Aanwezigen Martijn Bok, directeur Stadsherstel Maassteden BV Ciska Bakker, directeur Stadsherstel Maassteden BV Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
Opgaven algemeen Stadsherstel Maassteden BV heeft zeer recent de Lutherse Kerk gekocht van de Protestantse Gemeente Schiedam. De opgave is een gedeeltelijke restauratie / renovatie en vervolgens herbestemming. Stadsherstel is nu op zoek naar toekomstige huurders. De huurders zijn vervolgens medebepalend voor de wijze waarop het gebouw wordt herbestemd en welke ingrepen hiervoor nodig zijn. Stadsherstel is ook eigenaar van de kapel en enkele bijgebouwen op de R.K. Begraafplaats. Voor de kapel is meerjarig onderhoud urgent. De huuropbrengsten van de kapel zijn heel laag vanwege een langdurig huurcontract met de Roemeense Orthodoxe gemeente. Het onderhoud vergt wel een forse investering. Daarover wil Stadsherstel met de huurders in gesprek. Daarnaast is Stadsherstel al jaren met de gemeente in gesprek over overname van de beheerderswoning. Die verkeert in bouwkundig opzicht in zeer slechte conditie. De gemeente zal ‘een bruidsschat’ mee moeten geven bij de overdracht van de beheerderswoning.
De Lutherse kerk is een driebeukig gebouw. Het is geen traditionele kerk. Oorspronkelijk was het een pakhuis. In de linkerbeuk zat een advocatenkantoor. In die beuk resteert weinig historisch interieur. De beuk wordt grondig gerenoveerd en vervolgens in de markt gezet als kantoorruimte. Stadsherstel is al gestart met de zoektocht naar één of meerdere huurders. Als voorafgaand aan de renovatie al huurders worden gevonden, kan de renovatie op maat en naar behoefte worden uitgevoerd. De kerkzaal bevindt zich in de middenbeuk en in de rechterbeuk waren de de nevenruimtes waaronder de consistoriekamer en vergaderruimtes. Voor de korte termijn zoekt Stadsherstel naar incidentele verhuur voor evenementen of tijdelijk gebruik door religieuze groeperingen. Op de langere termijn wil Stadsherstel samen met toekomstige huurders, onderzoeken welke ingrepen aan het gebouw nodig zijn om een maatschappelijke / culturele functie te kunnen huisvesten. Stadsherstel wil stappen zetten met verduurzaming van het gebouw. Het gaat dan in eerste instantie om de schil: het isoleren van de gevels en de kappen. Stadsherstel richt zich daarbij voornamelijk op de linkerbeuk met de kantoorruimtes. Later wil Stadsherstel wellicht zonnepanelen plaatsen. Binnenkort wordt een haalbaarheidsonderzoek gedaan om vervolgens een restauratiesubsidie aan te kunnen vragen.
Omdat Stadsherstel een BV is komt zij niet in aanmerking voor het aanvragen van een DUMAVA-subsidie
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stadsherstel Maassteden BV
(duurzaam maatschappelijk vastgoed). De kerkzaal in de middenbeuk heeft vaste banken en een orgel. De banken maken onderdeel uit van het interieur net als de betimmeringen. De historische waarde van het orgel moet nog onderzocht worden. Stadsherstel laat binnenkort een herbestemmingsonderzoek uitvoeren waarin alle interieuronderdelen worden meegenomen. Duidelijk is in elk geval dat de consistorie nog heel authentiek is. De R.K begraafplaats is een iconische plek in de wijk. Bijna het gehele complex is monumentaal. De kapel staat als urgent op de planning voor meerjarig onderhoud. Ook de Roemeense gemeenschap die het gebouw huurt heeft een aantal wensen voor aanpassingen. De twee bijgebouwen die al in bezet zijn van Stadsherstel verkeren in matige staat. De beheerderswoning in eigendom van de gemeente Schiedam verkeert in slechte conditie. Met de gemeente Schiedam wordt al lange tijd gesproken over overdracht van de beheerderswoning. Dat moet gepaard gaan met een financiële bijdrage om het gebouw weer te kunnen restaureren. Ook de monumentale toegangshekken van de begraafplaats – in eigendom van de gemeente – zijn er heel slecht aan toe. Wellicht kunnen die na restauratie ook overgaan naar Stadsherstel.
Sociaal Maatschappelijk Voor de Lutherse Kerk hebben zich al diverse partijen gemeld als huurder. Dit betreffen cultureel-maatschappelijke partijen, bedrijven die kantoorruimte zoeken en
84
Stadsherstel Maassteden BV
ook enkele kerkelijke genootschappen. Met name de linkerbeuk met kantoorfuncties zal zorgen voor vaste inkomsten en stabiliteit in de exploitatie. Stadsherstel heeft voorkeur voor invulling van het gebouw die tot levendigheid leidt. De kapel op de R.K. begraafplaats wordt meerjarig verhuurd aan de Roemeens Orthodoxe gemeenschap (ROK). Stadsherstel wil graag met de ROK om tafel om de restauratie van de kapel en bijgebouwen te bespreken. De benodigde ingrepen vergen namelijk een investering die niet in verhouding staat tot de huur die de Roemeense gemeenschap momenteel betaalt. Vanuit de Historische Vereniging Schiedam (HVS) zet een werkgroep zich in voor het behoud en voor kwaliteitsverbetering van de begraafplaats. De werkgroep heeft de graven geïnventariseerd en een tentoonstelling over brandersgraven in het Jenevermuseum georganiseerd. Zowel de werkgroep van de HVS als de ROK nemen elk jaar deel aan Open Monumentendagen.
interessant is voor bewoners en bezoekers. Er lijkt echter geen plan voor of visie op het gebied te zijn. Dat is zonde. De begraafplaats zou onderdeel kunnen zijn van een toeristische route, er zou een theehuis in één van de bijgebouwen gevestigd kunnen worden of er kan een betere verbinding met de dijk gecreëerd worden. Nu is het in feite een stuk ongebruikt niemandsland. De Lutherse Kerk zou met nieuwe huurders kunnen bijdragen aan verlevendiging van een stukje historische binnenstad. Voor de gemeente Schiedam ziet Stadsherstel een mogelijke rol als makelaar. Zo heeft De Winkelmeiden (gericht op bestrijding van leegstand) in opdracht van de gemeente een belangrijke rol gespeeld bij de verkoop van de Lutherse Kerk. De gemeente kan als spin in het web het gehele speelveld het beste overzien.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling Hoewel de begraafplaats een prachtig groen en authentiek gebied naast de binnenstad is, is het slecht ontsloten. Het is onbekend, niet goed toegankelijk en onzichtbaar vanaf de omliggende doorgaande wegen. Ook het onderhoud, zowel van de beplanting, de bijgebouwen als van de monumentale toegangshekken en bruggen, loopt achter. De gemeente heeft met de begraafplaats een locatie in bezit die potentieel heel
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stadsherstel Maassteden BV
85
Stichting Westvest90 Gebouw
Westvest90-kerk
Ingebrachte thema’s Rol overheid
Verduurzaming
Beschikbaarheid vrijwilligers
• Ondersteuning bij aanvragen subsidies. Het bestuur maakt gebruik van subsidies voor onder meer restauratie en onderhoud, maar is niet goed bekend met de juiste kanalen en ingangen. Dat zorgt voor vertraging en gemiste kansen.
• De stichting wil het gebouw graag verduurzamen, maar heeft niet in beeld welke maatregelen getroffen zouden moeten worden. Dit is een actie die opgepakt wordt door de stichting.
• Net als veel andere stichtingen en besturen draait Westvest90 volledig op vrijwilligers. De beschikbaarheid van vrijwilligers vormt een grotere uitdaging voor het voortbestaan dan de beschikbaarheid van financiële middelen.
• Westvest90 zou behoefte hebben aan kennisdeling en ondersteuning bij de subsidieaanvragen.
Samenwerking met partners • De stichting verkent al samenwerking met vergelijkbare stichtingen zoals Huis te Poort en de Grote Kerk. Die samenwerking verkeert momenteel in de verkennende fase. De insteek is om deze samenwerking te verbreden en te intensiveren en waar mogelijk nieuwe samenwerkingen aan te gaan, bijvoorbeeld met Schiedam Partners.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 21 november 2022 Locatie Stadskantoor Schiedam Aanwezigen Laurens Priester, Westvest90 Jan Meeuwse, Westvest90 Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
Het beheer en de exploitatie van de Westvest90-kerk is belegd bij Stichting Westvest90. De stichting heeft het gebouw voor 25 jaar in erfpacht gekregen van de Nederlandse Protestanten Bond (NPB). De stichting heeft als doel om de rijksmonumentale kerk te behouden en in het benodigde onderhoud te voorzien. Om die instandhouding te financieren, programmeert
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stichting Westvest90
de stichting concerten en cd-opnames in de kerk. De voornaamste opgave is behoud van het rijksmonument met respect voor het religieuze karakter van het gebouw.
Fysiek Het gebouw staat op een karakteristieke locatie in de binnenstad, tegenover molen De Walvisch en de
86
Stichting Westvest90
opstapplaats van de fluisterboot. De molenbiotoop heeft bij de bouw van de kerk in 1909 de hoogte van de toren bepaald. Tegenwoordig doet het gebouw met name dienst als concertzaal. Het interieur van de kerk is nagenoeg ongewijzigd. De stichting heeft recentelijk funderingsherstel uitgevoerd en is momenteel bezig met een meerjarenonderhoudsplan. Experts onderzoeken de conditie van het orgel. Eventuele restauratie – als dat nodig blijkt – gaat tonnen kosten. De monumentale waarde van het gebouw bepaalt wat mogelijk is in de programmering. Een beperking is dat de vloer niet helemaal vrij is, vanwege een aantal rijen vaste banken. Tegelijk bepaalt dit het karakter en ziet de stichting het als onderdeel van het gebouw. De kerk leent zich niet voor alle type activiteiten. Met de huidige activiteiten kan het bestuur goed uit de voeten. Op het gebied van verduurzaming moeten stappen genomen worden. De verwarmingsinstallatie is 15 jaar oud. Hoewel die goed functioneert in relatie tot de akoestiek, kan het een stuk duurzamer. Het dak van de kerk en de leidingen zijn niet geïsoleerd. Ook de pastorie is niet goed verduurzaamd. Er moet nog onderzoek gedaan worden naar mogelijkheden om het gebouw te verduurzamen. De stichting zal pas maatregelen voorbereiden als zij het totaalplaatje heeft.
Sociaal Maatschappelijk De NPB heeft het gebouw in erfpacht overgedragen aan de stichting en huurt de kerk voor diensten op zondagen en voor een aantal speciale diensten op
overige dagen. De gemeenschap bestaat uit ongeveer 60 leden en het is de vraag hoe lang zij nog zullen kerken in de Westvest90-kerk. Het ledenaantal loopt jaarlijks terug en er zijn plannen voor een eventuele fusie met de Rotterdamse tak. De stichting programmeert gemiddeld twaalf concerten per jaar. De kosten voor het organiseren van de concerten worden afgedekt door kaartverkoop en een aanvullende subsidie. Daarnaast wordt het gebouw gemiddeld 50 keer per jaar verhuurd voor een periode van gemiddeld drie dagen per verhuring voor muziekopnames. Die opnames vormen de grootste inkomstenbron voor de stichting. De kerk staat internationaal bekend om zijn goede akoestiek waardoor er geen gebrek is aan boekingen. Verder wordt de pastorie verhuurd aan een bewoner. De huur is zo laag dat dit nauwelijks voor extra inkomsten zorgt. Bij verduurzaming moet de woning ook een andere huur opbrengen. Al met al zijn de opbrengsten voldoende om de komende jaren te voorzien in de instandhouding van het gebouw.
openstelling, maar daarvoor ontbreek het aan voldoende vrijwilligers. Er is al een samenwerking met Huis te Poort. Daarnaast is het bestuur een samenwerking met de Grote Kerk gestart om voor een aantal uren per week gebruik te kunnen maken van de koster van de Grote Kerk.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling Het gebouw vervult dankzij zijn programmering een culturele rol voor Schiedam en de regio. Het is een belangrijke culturele locatie in de stad, maar de stichting opereert vrij autonoom. Er is geen relatie met Schiedam Partners (SPS) omdat het beoogde publiek niet tot de kerndoelgroep van SPS behoort. Wel zou het fijn zijn als SPS een deel van de promotie van concerten en de locatie voor evenementen op zich zou nemen. De stichting verzorgt dus zelf de kaartverkoop. De ligging naast de museummolen en de opstap voor de fluisterboot, maakt dat de Westvest90-kerk op een belangrijke toeristische locatie ligt.
De stichting bestaat uit twee verbanden die beide worden gerund door vrijwilligers. Het stichtingsbestuur gaat over de instandhouding en verhuur van het gebouw. De concertencommissie regelt de programmering van de activiteiten. Schoonmaak en onderhoud van het gebouw worden uitbesteed aan professionals. De stichting zou het gebouw wel breder willen programmeren met bijvoorbeeld lezingen en
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Stichting Westvest90
87
Joel Investments B.V. Gebouw
Heilig Hart van Jezuskerk (Heilig Hartkerk)
Ingebrachte thema’s Verduurzaming
Rol overheid
• Streven om het gebouw energieneutraal te maken.
• Ondersteuning door integrale en snelle vergunningverlening. • Informatiedeling op het gebied van regelingen, financieringsmogelijkheden en subsidies. • Samenwerking bij dat deel van het openbaar gebied dat aan de kerk grenst. De kadastrale grens is namelijk de grens van de kerk. In het kader van verduurzaming zou het mooi zijn als er ruimte is voor installaties naast de kerk, zoals bijvoorbeeld wateropvang. • Faciliterende rol richting geloofsgenoot-schappen middels het creëren van een lokale netwerkfunctie.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 10 oktober 2022 Locatie Heilig Hartkerk Aanwezigen Elbert van den Brink, projectontwikkelaar Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
De centrale opgave voor de Heilig Hartkerk is herbestemming. De kerk is recentelijk uit de eredienst van de Katholieke Kerk onttrokken en de plannen van de eigenaar voorzien in de plaatsing van zorgwoningen en een zorgcentrum in het gebouw. Het gaat om ruim 29 sociale huur en 7 middensegmentwoningen (24-uurszorg) voor (dementerende) ouderen en een zorgcentrum bestaande uit tandarts, orthodontist en aanverwante zorgaanbieders.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Joel Investments B.V.
Het streven bij deze herbestemming is om energieneutraal te worden. Dat vergt allerlei ingrepen in het gebouw rekening houdend met en soms beperkt door de monumentale status van het gebouw. De herbestemming en verduurzaming van dit grote gebouw kunnen dan ook een interessante pilot vormen voor de gemeente Schiedam. De samenwerking met de gemeente in dit grote project verloopt tot nu toe goed. Er is door de gemeente voorzien in een projectleider.
88
Joel Investments B.V.
Fysiek De Heilig Hartkerk is echt een landmark in de wijk. Het is een iconisch gebouw en de zichtbaarheid van de markante toren draagt daar in belangrijke mate aan bij. Het gebouw verkeert in redelijke tot goede staat. De fundering en het metselwerk van het gebouw en van de toren zijn goed. De kerk is de afgelopen jaren goed onderhouden, waaronder vervanging van het dak in 2014 en er is voorlopig geen behoefte aan grootschalig onderhoud / restauratie.
Dit wordt nog nader onderzocht. Na onttrekking uit de eredienst heeft de Katholieke Kerk al wel een aantal onderdelen van het interieur verwijderd. Tijdens de herbestemming zal zo veel mogelijk worden verduurzaamd. Daarbij wordt gedacht aan wateropvang en hergebruik water, plaatsing van zonnepanelen en gebruik van grondwarmte door het plaatsen van warmtelussen in de heipalen van de nieuwe fundering. De te vestigen zorgwoningen zijn nieuwbouw en worden opgeleverd met tripel A label.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling
Plan herbestemming In de centrale hal van de kerk worden tot aan het dak in totaal vier verdiepingen gerealiseerd met deels appartementen op de begane grond en appartementen op de verdiepingen. De begane grond blijft grotendeels intact en gaat dienen als ontmoetingsruimte. De appartementen worden geplaatst volgens het ‘doos in doos’ principe en krijgen een eigen fundering. Daarmee is de plaatsing van de woningen feitelijk reversibel. Het gebouw leent zich door het ontbreken van balken en pilaren goed voor deze herbestemming. Het zorgcentrum wordt grotendeels in de kelder gevestigd. Daar zal ook parkeerruimte worden gerealiseerd. De voornaamste wijziging aan het gebouw is de plaatsing van ramen in het dak en het aanbrengen van zonnepanelen. Er is een cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd. Dit is niet een volledige inventarisatie van welke onderdelen van het gebouw monumentaal zijn.
Het traject met de Katholieke Kerk om het gebouw uitde eredienst te onttrekken is afgerond. Tot eind november 2022 wordt de kerk nog gebruikt voor erediensten van de Pinkstergemeente. De projectontwikkelaar geeft aan dat er zeker vraag is naar ruimte voor groeiende geloofsgemeenschappen. De gemeente kan hierin vanuit de visie op religieus erfgoed, waar mogelijk, een faciliterende rol in innemen.
Sociaal Maatschappelijk De kerk is in eigendom van Joel Investments B.V. De insteek is om het complex na oplevering door een exploitant te laten beheren. De precieze constructie is nog niet uitgedacht. Zorgorganisatie MOB Rotterdam gaat de zorgwoningen (24 uurs zorg dementerende ouderen) huren. Daarvoor wordt een contract van 25 jaar afgesloten. Hiermee is een deel van de investering geborgd. Het zorgcentrum gaat bestaan uit een praktijk van ca. negen specialisten. De projectontwikkelaar ziet de herbestemming als een maatschappelijk verantwoord project. Met de vestiging van zorgwoningen en een zorgcentrum behoudt het gebouw een sterke sociale functie voor de wijk. Tijdens sessies met wijkbewoners /bewonersvereniging is gezocht naar breed draagvlak voor de plannen. De plannen lijken tot nu toe goed te vallen in de wijk. Parkeren is altijd een aandachtspunt.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Joel Investments B.V.
De Heilig Hartkerk is een belangrijk gebouw voor de wijk. Veel wijkbewoners hebben een sterke binding met het gebouw. Zowel vanwege de iconische uitstraling als vanwege de sociale functie die het gebouw vervulde. Zo werden er vroeger feesten, wijkbijeenkomsten, cursussen en veel meer gegeven in de ruime kelderruimtes onder de kerk. De herbestemming van het gebouw heeft een koppeling met de opgaven van de gemeente in het sociaal domein. Het voorziet in (een klein) deel van de grote behoefte aan zorgwoningen en maakt het voor mensen in Schiedam-Zuid mogelijk om in hun eigen wijk te blijven wonen en zorg te krijgen. Met het gezondheidscentrum houdt het gebouw een sociale functie voor de wijk.
89
Protestantse gemeente Kethel (PGK) te Schiedam Gebouw
Dorpskerk
De Ark
Ingebrachte thema’s Herbestemming • De PGK staat vanwege het dalende ledenaantal op termijn voor de keuze om met één van de kerken verder te gaan en de andere kerk te sluiten. • Beide kerken hebben voor- en nadelen. De Dorpskerk is monumentaal en iconisch, verkeert in goede bouwkundige conditie en is spaarzamer in energiegebruik dan de Ark. Daarentegen beschikt de Ark over multifunctionele zalen voor activiteiten en overige programmering.
Aansluiting op gebiedsontwikkeling • De Ark grenst aan het Bachplein, waar momenteel een gebiedsontwikkeling plaatsvindt. Het bestuur van de PGK wil graag met de gemeente Schiedam in gesprek over mogelijke aansluiting op deze ontwikkeling. Hierbij is behoud van een multifunctionele plek een vereiste.
Toeristisch potentieel • De Dorpskerk ligt aan de toeristische route Midden Delfland. Het bestuur zou in de zomer graag op zaterdag de kerk meer open willen stellen voor bezoekers, maar dat vergt veel van de inzet van vrijwilligers. •
Ook doet de Dorpskerk, in combinatie met het naastgelegen ’t Schepphuis (vml. Dorpsschool) en (incidenteel) de pastorie (Dorpsstraat 6) mee aan Open Monumentendag.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 14 november 2022 Locatie ‘ t Schepphuis Aanwezigen Frans Griffoen, kerkrentmeester Kees Aalders, kerkrentmeester Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
Vanuit de Protestantse gemeente Kethel te Schiedam (PGK) is behoefte aan een visie voor de toekomst. Onderdeel van deze visie is hoe het vastgoed van de kerkelijke gemeente kan en moet worden benut met nadruk op de twee kerkgebouwen die zij in bezit heeft. Een aantal jaren geleden zijn de gemeenschappen van de Ark en de Dorpskerk samengegaan. Bij dat samen-
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Protestantse gemeente Kethel (PGK) te Schiedam
gaan is er voor gekozen om beide gebouwen als kerk aan te houden. Dat was mogelijk vanwege de gunstige financiële positie van de gemeente. Er wordt nu op zondagen wisselend in beide gebouwen gekerkt. Het ledenaantal loopt al een aantal jaren terug. Binnenkort zal dan ook de discussie gestart worden over het al dan niet aanhouden van beide kerken. De PGK wil hierover ook graag in gesprek met de gemeente Schiedam.
90
Protestantse gemeente Kethel (PGK) te Schiedam
Fysiek
Sociaal Maatschappelijk
De Dorpskerk is echt een icoon in het dorp Kethel en Schiedam Noord. Het dorp Kethel is rondom de kerk gebouwd. Het is een stedenbouwkundig baken dat onlosmakelijk verbonden is met de dorpskern en grenst aan het landschapspark Park Kethel. Zowel de kerk als de bijgebouwen – zoals de pastorie – zijn monumentaal. De monumentenwacht controleert tweejaarlijks de bouwkundige conditie van het gebouw. De Dorpskerk heeft momenteel te maken met een lichte achterstand in het onderhoud, maar geen achterstallig onderhoud. De bijgebouwen hebben wel te maken met achterstallig onderhoud. De pastorie wordt momenteel verhuurd. Het Schepphuis is voor bijeenkomsten met de kerkelijke gemeente en Terpzicht beschikt over een paar kleine zaaltjes voor vergaderingen. Terpzicht is vrij nieuw en is voor wat betreft de ruimtelijke opzet als woonhuis gebouwd.
De PGK beschikt over een ledenaantal van ongeveer 1100 tot 1200 personen. Dit aantal daalt in hoog tempo. Waar nu nog 800 adressen staan ingeschreven, is de schatting dat dit over 5 jaar nog ongeveer 500 zullen zijn. Dat heeft vooral te maken met vergrijzing. Er wordt niet gedacht over verdere fusies. Door het eerdere samengaan van de Ark en de Dorpskerk is de PGK de enige protestantse gemeente in Schiedam Noord. De gemeenschap van de Dorpskerk bezit van oudsher diverse gebouwen in Kethel (en Tuindorp). Door de huurinkomsten uit dit vastgoed is de financiële positie goed. Deze inkomsten stellen de gemeente in staat om vooralsnog twee kerken en twee predikanten aan te houden.
De Ark heeft geen monumentale status en is niet direct als kerk herkenbaar. De onderhoudstoestand van het gebouw is matig en de energetische conditie is slecht. Het energieverbruik van de Ark is drie keer zo hoog als het verbruik van de Dorpskerk, maar het gebouw is ook groter. Grootschalig onderhoud en verduurzaming gaan een flinke financiële investering vergen. De Ark beschikt over meerdere multifunctionele zalen voor bijeenkomsten, vergaderingen en activiteiten. Bij de Dorpskerk ontbreekt het aan deze faciliteiten. Deze faciliteiten zijn wel een randvoorwaarde voor de kerkelijke gemeente om aan alle taken uitvoering te geven.
Voor de wekelijkse diensten hebben de kerkgangers in theorie genoeg aan de Dorpskerk, maar de Ark beschikt over multifunctionele ruimtes die bij de Dorpskerk ontbreken. Met de Ark, centraal in Schiedam Noord gelegen, wordt ook voorzien in een maatschappelijke behoefte in de wijk. De ruimtes worden onder meer gebruikt voor bewegingslessen, voedingsworkshops, bloemschikken en als oefenruimte voor koren. Ook wordt de Ark op zondagmiddag verhuurd aan de pinkstergemeente Morgenstond om in te kerken. De Dorpskerk wordt naast de diensten beperkt cultureel geprogrammeerd, bijvoorbeeld als expositieruimte voor kunstenaars, voor klassieke muziek, kooroptredens en geluidopnamen. De gemeente beschikt over een harde kern van ongeveer 50 tot 100 vrijwilligers. Zij zijn actief in diverse werkgroepen. Het bestuur zou de Dorpskerk
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Protestantse gemeente Kethel (PGK) te Schiedam
graag openstellen voor bezoekers op zaterdagen in de zomerperiode. Dat vergt wel een grote inzet vanuit de vrijwilligers. De Dorpskerk doet elk jaar mee aan Open Monumentendagen.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling De Dorpskerk ligt aan een toeristische route die in verbinding staat met Midden-Delfland. Met de geplande gebiedsontwikkelingen in Schiedam Noord en het onderzoek naar beschermd dorpsgezicht in Kethel neemt de Dorpskerk een belangrijke rol als iconisch gebouw en ankerpunt in. In Kethel is een actiegroep actief die park Kethel meer op de kaart wil zetten. Hier maakt de Dorpskerk samen met de Jacobus de Meerdere kerk ook een belangrijk onderdeel van uit. De Ark grenst aan een locatie waar gebiedsontwikkeling plaatsvindt om nieuwe woningen te realiseren. Het bestuur van de PGK (i.c. het College van Kerkrentmeesters) wil graag onderzoeken of aansluiting bij dit project mogelijk is. Dit in een afweging met een mogelijk voortgezet gebruik van de Ark. De Ark ligt namelijk op een locatie die interessant zou kunnen zijn om bij deze gebiedsontwikkeling te betrekken. Mocht de Ark, waarin grote uitgaven voor onderhoud en verduurzaming nodig zijn, in de toekomst ooit worden afgestoten, dan wil het bestuur graag elders een nieuwe locatie met multifunctionele ruimten om de verloren functie van de Ark te kunnen vervangen. Daarbij zou dan tevens een combinatie kunnen worden gemaakt met de (bescheiden) ruimten in het diaconaal inloophuis De Weerklank aan het Cornelia van Zantenplein in Groenoord.
91
Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond Gebouw
voormalige Magnalia Deïkerk
Ingebrachte thema’s Onderhoud en verduurzaming
Programmering
• Het cultureel centrum verkeert in bouwkundig en energetisch opzicht in slechte conditie. Er zijn plannen om aan het gebouw onderhoud te plegen en te verduurzamen, maar dat vergt een forse investering.
• Het Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond (ACCR) programmeert al breed op cultureel en maatschappelijk gebied. De wens is om zo veel mogelijk aan te haken bij initiatieven en evenementen die passen binnen het gedachtegoed, bijvoorbeeld door deel te nemen aan Open Monumentendagen.
Gespreksverslag Opgaven algemeen Datum 25 november 2022 Locatie Magnalia Deïkerk Aanwezigen Düzgun Kaiak, bestuur ACCR Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
In 2014 is de Alevitische gemeenschap in de Magnalia Deïkerk getrokken. Het gebouw is gekocht van de Protestantse gemeente. De gemeenschap heeft toen een stichting opgericht om alles financieel te regelen. Met behulp van een adviesbureau is een taxatie van het gebouw gedaan. Daaruit bleek dat de kerk veel fysieke gebreken had. Zo waren er scheuren in de buitenmuren, lekkages en was er betonrot. Dankzij die taxatie is de verkoopprijs fors naar beneden bijgesteld. Met een subsidie van de Provincie is vervolgens onderzoek gedaan naar oplossingen voor deze gebreken en naar manieren om het gebouw te verduurzamen. Ook energetisch is het gebouw in slechte conditie. Zo is er nog grotendeels enkel glas. De kosten voor verduurzaming en restauratie
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond
vergen een grote investering. De gemeenschap gaat zich de komende tijd beramen op mogelijke vervolgstappen. De Alevitische gemeenschap wil verder uitgroeien als multifunctioneel centrum met culturele, religieuze en spirituele activiteiten. Groot voorbeeld is het Alevitisch centrum in Den Haag dat is uitgegroeid tot ‘buurthuis van de toekomst’.
Fysiek De Magnalia Deïkerk is een stedenbouwkundig icoon en ankerpunt in de wijk Nieuwland. De Alevitische gemeenschap heeft na de aankoop geen grote wijzigingen aan het gebouw doorgevoerd. De grote zaal ziet er nog nagenoeg hetzelfde uit als in de tijd dat het dienstdeed als kerk voor de protestanten. De bouwkundige
92
Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond
conditie van de kerk is vrij slecht. Doordat het gebouw niet duurzaam is, zijn de kosten voor energieverbruik hoog. Functioneel voldoet het gebouw grotendeels aan de behoeften. De Alevitische gemeenschap waardeert het en wil er goed op passen. Er zijn naast de grote zaal meerdere kleine zalen, vergaderruimtes en klaslokalen. Fonds Schiedam Vlaardingen en De Groot Fonds hebben de installatie van een nieuwe keuken gefinancierd. De jeugd voelt minder binding met het gebouw en ervaart onvoldoende ruimte om er eigen activiteiten te organiseren. Het bestuur denkt na hoe ze hier verandering in kan brengen om de jeugd meer te binden.
Dat levert binnen de exploitatievergunning en met omwonenden problemen op. Het bestuur onderzoekt graag wat de mogelijkheden zijn binnen de huidige vergunning en in de wijk.
Er is onderzoek gedaan naar mogelijkheden om het gebouw te verduurzamen. Zo zijn er plannen om vloerverwarming in de grote zaal te installeren en zonnepanelen op het dak te plaatsen. Het dak moet dan wel verstevigd worden. Ondanks deze ingrepen, zal het niet mogelijk zijn het gebouw op duurzaamheidslabel A te krijgen. Inzet is om tot label B te komen.
Sociaal Maatschappelijk
Het centrum vervult een belangrijke rol in de wijk. In samenwerking met het Sociaal Domein van de gemeente Schiedam wordt aan onder meer welzijnswerk gedaan. Er vinden informatiebijeenkomsten plaats voor bijvoorbeeld schuldhulpverlening en het gebouw was een vaccinatielocatie van de GGD. Het centrum ontvangt voor zijn maatschappelijke en sociale activiteiten subsidie van de gemeente. Door zeer brede programmering van activiteiten wil het cultureel centrum zo zelfvoorzienend mogelijk worden.
Het Alevitisch Cultureel Centrum telt 500 tot 600 leden. De leden komen voor 40% uit Schiedam. Het centrum bedient dus ook de omliggende gemeenten. Het totale bereik is ongeveer 4000 personen. Het ledenaantal daalt licht vanwege vergrijzing. Het is moeilijk om jongeren te binden aan het gebouw en de activiteiten. Dat komt omdat jongeren andere behoeften hebben, die niet goed in het gebouw passen, zoals feesten en borrels.
Rondom het gebouw gaat de komende jaren veel gebeuren. Flats en woningen worden opgeknapt en het aanzien van de omgeving van de Magnalia Deïkerk verandert daarmee. De kerk geldt echt als icoon in de wijk en zo wordt daar stedenbouwkundig ook naar gekeken.
De activiteiten van het cultureel centrum zijn zeer divers. Het gebouw wordt religieus gebruikt, maar ook voor onderwijs, muziek, dans, theater en sport. Zo wordt er bijscholing gegeven aan kinderen en worden ook muziek- en debatavonden georganiseerd. Hoewel de kerk geen monument is, wordt jaarlijks deelgenomen aan Open Monumentendagen.
Ruimtelijk – economische ontwikkeling
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Alevitisch Cultureel Centrum Rijnmond
93
Nederlands Gereformeerde Kerk Schiedam Gebouw
gereformeerde Kerk
Ingebrachte thema’s Verduurzaming
Herbestemming
Lokaal netwerk
• De gestegen energiekosten vergen een grote investering in verduurzaming, maar de vraag is of het kerkgebouw deze investering nog waard is.
• Bij eventueel vertrek naar een andere locatie is onderzoek naar mogelijkheden voor herontwikkeling van de locatie door een derde partij aan de orde (zowel Westvest 30 als Lange Haven 33).
• In contact komen met andere kerkelijke gemeenschappen dan wel met maatschappelijke instellingen om na te denken over gedeeld gebruik van een gebouw voor kerkelijke diensten en nevenactiviteiten voor de korte termijn.
Gespreksverslag Datum 24 oktober 2022 Locatie Gereformeerde Kerk Aanwezigen Ad Hekman, Kerkenraad NGK, voorzitter taakveld Rentmeesterschap Vera Schelberg, gespreksleider Arjan Douma, gemeente Schiedam
Opgaven algemeen
Fysiek
Het kerkgenootschap staat momenteel voor een aantal belangrijke vraagstukken. De energierekening is fors gestegen en het gebouw is energetisch zeer slecht. Dat vraagt om een grote investering in het gebouw. Een dergelijke investering kost al snel een paar ton, terwijl het energieverbruik slechts ten dele zal worden beperkt. Dat leidt tot de vraag of het gebouw zo’n grote investering nog wel waard is. Ook functioneel voldoet het gebouw niet aan de huidige wensen van de gemeenschap. Zo is er geen buitenruimte, zijn er geen parkeervoorzieningen en leent de zaal van de kerk zich niet voor multifunctioneel gebruik.
De Nederlandse Gereformeerde Kerk is een binnenstedelijke kerk. Het kerkgebouw komt uit de jaren ’50 en is tegen de achterkant van een rijksmonumentaal pand aan de Lange Haven gebouwd. Dit pand uit 1850 is tevens eigendom van de NGK en staat in directe verbinding met de kerk. Het bevat een aantal ontmoetingsruimtes, een kleine keuken, toiletten en biedt op de bovenste verdieping woonruimte aan de beheerder. De kerk beschikt over een galerij met zitplaatsen, een orgel, preekstoel en vaste banken. De kerk is een mooi voorbeeld van sobere wederopbouwarchitectuur waarbij het ontwerp van de preekstoel en het orgel zijn geïntegreerd in het ontwerp van het gebouw.
Routekaart religieus erfgoed Schiedam | Gespreksverslag Nederlands Gereformeerde Kerk Schiedam
94
Nederlands Gereformeerde Kerk Schiedam
Het kerkgebouw kampt met een aantal gebreken en beperkingen. Ten eerste is het gebouw energetisch slecht. Zo is de verwarmingsinstallatie van het gebouw zeer inefficiënt, is het pand slecht geïsoleerd en bevat het enkel glas. Daarnaast loopt de vloer in de kerkzaal schuin en kampt het gebouw af en toe met lekkage. Ook de indeling en het interieur van het pand aan de Lange Haven zijn verouderd en energetisch niet duurzaam. Zo bevat het een klein keukentje en toiletten, maar deze laatste zijn niet goed toegankelijk voor minder valide mensen. Aan beide gebouwen wordt minimaal, noodzakelijk onderhoud verricht. Daar zijn reserveringen in de begroting voor. Er zijn op dit moment geen plannen voor meerjarig onderhoud. Hoewel het kerkgebouw uit een bouwperiode stamt waar tegenwoordig vanuit het erfgoedveld meer aandacht voor is, hecht het kerkgenootschap weinig aan eventuele monumentale waarde. Door enkelen binnen het kerkgenootschap wordt wel waarde gehecht aan het kerkgebouw op zich, maar dit is niet vanuit de monumentale waarde, maar meer de emotionele waarde (men is er gedoopt, belijdenis gedaan, getrouwd, etc.).