22 VNG Vergaderstukken extra ALV 13 januari 2022

13

2 – Inclusieve Samenleving

> In 2022 richten we de keten Jeugdgezondheidszorg (JGZ) verder in door de relatie te versterken met de Bestuurlijke Adviescommissie Publieke Gezondheid (BAC PG) die gemeenten adviseert over bestuurlijke vraagstukken op het gebied van onder andere infectieziektebestrijding, jeugdgezondheidszorg en gegevensverzameling. Dit jaar staat de toekomstvisie JGZ op de agenda en vertegenwoordigen we gemeenten bij de ontwikkeling en uitvoering van het Rijksvaccinatieprogramma (RVP). > In 2022 richten we de ketens Jeugdwet (JW) en Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) verder in, en ondersteunen we de doordecentralisatie van Wmo-Beschermd Wonen (BW). In het kader van de Jeugdwet werken we mee aan de implementatie van de Wet wijziging woonplaatsbeginsel. Daarnaast vertegenwoordigen we gemeenten binnen de Stuurgroep i-Sociaal Domein die wij van adviezen voorzien. > In 2022 richten we de keten Wet verplichte ggz (Wvggz) verder in door ook de informatievoorziening binnen de keten op basis van de eerste ervaringen verder te ontwikkelen en te borgen. Ook ondersteunen we het strategisch leveranciersmanagement richting IT-leveranciers zoals Visma-Kohnraad. > In 2022 richten we de keten jeugdbescherming en de keten zorg en veiligheid (inclusief de Collectieve Opdracht Routeer Voorziening (CORV) en het Geïntegreerd Casusoverleg Ondersteunend Systeem (GCOS) in.

Ook leveren we een bijdrage aan de borging van de gestandaardiseerde berichtenuitwisseling in de keten jeugdbescherming, waarmee gemeenten kosten kunnen verminderen.

14

2.2.1

2.2 Bestaanszekerheid Om bestaanszekerheid te bieden, moeten de basisvoorwaarden op orde zijn, zoals de zekerheid van voldoende en voorspelbaar inkomen, de zekerheid van werk en van mee kunnen doen in de samenleving. Maar ook de zekerheid van een dak boven je hoofd bij een geschikte en betaalbare woning. En in een veilige en prettige omgeving, met snelle en toegankelijke dienstverlening in situaties die de veiligheid bedreigen. Gemeenten begeleiden inwoners naar passend werk, ondersteunen hen bij het oplossen van inkomens- of schuldenproblematiek, en hebben een regierol bij het inburgeren van nieuwkomers. Het is daarbij van belang dat gemeentelijke processen, dienstverlening en informatievoorziening worden ingericht vanuit het perspectief van de inwoners. We ondersteunen gemeenten bij de uitvoering van wetgeving, en bij het professionaliseren en inrichten van het informatielandschap op basis van Common Ground binnen de ketens Werk en Inkomen en Schulden en Inburgering (het WISI-domein).

Beleidsinzet De kinderopvangtoeslagaffaire heeft de gevolgen van strikte uitvoering van rigide wet- en regelgeving pijnlijk zichtbaar gemaakt. We delen de roep om een menselijke maat bij de uitvoering van wet- en regelgeving. > In 2022 zetten we ons in voor een herziening van de Participatiewet, waarbij inkomen bij ontwikkelstappen naar werk niet onzeker wordt en er aandacht is voor soepele overgangen tussen de verschillende wetten, zoals de Participatiewet, de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en de Wet Inburgering.

15

2 – Inclusieve Samenleving

> In 2022 richt onze belangenbehartiging zich bij werkzekerheid op voldoende middelen voor re-integratie en betere financieringsmogelijkheden voor scholing, leerwerkloketten en loonkostensubsidies. Ook moeten er significante stappen worden gezet op weg naar sterke sociale ontwikkelbedrijven, en zetten we een onderzoek naar basisbanen in gang. Om voor iedereen een voldoende en stabiel besteedbaar inkomen te garanderen, zetten we in op een toereikend inkomen van minima door het minimumloon en de bijstand te verhogen, op afschaffing van de kostendelersnorm tot 27 jaar, op een gemeentelijke bevoegdheid voor categorale bijstand, en op meer mogelijkheden bij het oplossen van schulden. Ook streven we ernaar dat gemeenten vanaf 2023 over structurele middelen kunnen beschikken om armoede en schulden te bestrijden. Voor de verbetering van woonzekerheid is het van belang dat er concrete stappen worden gezet om voor iedereen betaalbaar en geschikt wonen te garanderen. Daarom zetten we in op een langetermijnplan van het Rijk voor investering in sociale woningbouw, afschaffing van de verhuurdersheffing en voor het in positie brengen van corporaties om kwetsbare doelgroepen passende huisvesting te geven.

> In 2022 zetten we in op een samenhangende handelswijze bij dreigende onveiligheid door een vereenvoudiging binnen de jeugdbeschermingsketen, en door versterking van de positie en de financiering van zorg- en veiligheidshuizen, de invoering van een familierechter en het optimaliseren van de ketensamenwerking.

Vraagorganisatie en regie op het WISI-domein Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ontwikkelen de ketens binnen het WISI-domein zodat deze beter aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de gemeentelijke uitvoering. Daarnaast informeren en adviseren we gemeenten over veranderingen in de WISI-ketenvoorzieningen, waardoor het gemeentelijk inzicht in het WISI-domein toeneemt door de samenhang van functies, diensten, instrumenten, applicaties en data. Op basis hiervan kunnen gemeenten hun informatiekundige behoefte exacter duiden, en sneller vanuit verschillende perspectieven reageren op procesveranderingen. Ook vullen we de opdrachtgeversrol in namens de gemeenten voor Suwinet. > In 2022 realiseren we ketenafspraken en voorzieningen, en standaardiseren we processen en informatiestromen vanuit het uitgangspunt dat de inwoner centraal staat. Ook toetsen we de uitvoerbaarheid en haalbaarheid in het WISI-domein van de implementatie van nieuwe wetten en regelgeving. We organiseren daarvoor gemeentelijke expertgroepen waarbij er knelpunten en aandachtspunten in de uitvoering worden gesignaleerd, gedefinieerd en beschreven. Zodoende brengen we de consequenties van voorgenomen wijzigingen in kaart voor wat betreft regelgeving, ketenwerkprocessen en keteninformatievoorzieningen. Deze kennis en expertise wordt gevraagd en ongevraagd gedeeld, en voorgelegd aan programma’s en projecten van VNG, SZW, UWV en Divosa.

Ketenverplichtingen zorg en veiligheid Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

In de uitvoering van het sociaal domein werken gemeenten samen met ketenpartners. Door op landelijke niveau afspraken te maken, krijgen gemeenten inzicht in zorggebruik, de mogelijkheid voor aanbieders om geschillen te laten beoordelen en de domeinoverstijgende ondersteuning bij zorg en veiligheid waaronder de landelijke hoorfunctie. Omdat we op landelijk niveau een aantal verplichtingen zijn aangegaan, ondersteunen we de uitvoeringsketen zorg en veiligheid. In samenwerking met zorgverzekeraars werken we daarbij aan gezamenlijke regiobeelden.

16

2 – Inclusieve Samenleving

> In 2022 gaan we de Gemeentezorgspiegel implementeren. Daarnaast ondersteunen we het landelijke netwerk zorg- en veiligheidshuizen, en voeren we de landelijke agenda zorg- en veiligheid uit. Ook dragen we bij aan de onafhankelijke geschillencommissie en aan de landelijke hoorfunctie Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (Wvggz). Tot slot investeren we in de verbetering van cliëntervaringsonderzoeken en het jaarlijks onderzoek naar financiën in het sociaal domein.

Naleving Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

We ondersteunen gemeenten in het sociaal domein bij de ketensamenwerking met partners gericht op projectmatige interventies. Dit doen we op basis van het convenant van de Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI), waarin vertegenwoordigers van de landelijke ketenpartners samenwerken. Ook ondersteunen we het landelijk dekkend bestuurlijk netwerk van negen Regionale Platforms Fraudebestrijding (RPF). Door de uitvoering gezamenlijk op te pakken, kunnen complexe ketenafspraken met de inzet van gezamenlijke expertise efficiënter worden opgesteld en uitgevoerd. > In 2022 voeren we ten minste 22 interventieprojecten uit die direct een financiële besparing opleveren voor gemeenten en ketenpartners, doordat bijvoorbeeld uitkeringen worden beëindigd en ten onrechte uitgevoerde betalingen worden teruggevorderd. De interventieprojecten leveren ook indirecte besparingen op aangezien er een preventieve werking van uitgaat, en omdat de gemeentelijke uitvoering op basis van deze ervaringen verbetert.

Instrumentengidsen Werk-domein Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

We ontwikkelen de ketens binnen het WISI-domein zodat deze beter aansluiten op de behoeften en mogelijkheden van de gemeentelijke uitvoering. > In 2022 bieden we instrumentengidsen aan in het Werk-domein om het matchingsproces te moderniseren. Ook verkennen we de mogelijkheden om de multi-problematiek van inwoners collectief als gemeenten aan te pakken. Daarnaast stellen we normenkaders vast voor ethisch verantwoorde datatoepassing, die de gegevensuitwisseling in het WISI-domein borgen, en die rekening houden met de digitale grondrechten en inspraak van inwoners.

Gemeentelijke Basisprocessen Inkomen Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de dienstverlening op het gebied van inkomenszekerheid te verbeteren, nemen gemeenten samen het initiatief om op basis van ervaringen goede oplossingen te bedenken, die snel en eenvoudig toepasbaar zijn – namelijk de Gemeentelijke Basisprocessen Inkomen (GBI). Eerst worden deze toepassingen door koplopersgemeenten beproefd en waar nodig verbeterd, daarna kunnen andere gemeenten de toepassing ook gebruiken. Door gezamenlijk op te trekken binnen het inkomensdomein wordt er bijgedragen aan een betere, gepersonaliseerde dienstverlening en aan efficiëntere processen. > In 2022 werken we aan een proces- en informatiearchitectuur met bijbehorende datamodellen voor het inkomensdomein. Daarbij maken we afwegingen over opschalingskansen en zoeken we naar manieren om de resultaten te borgen. We stellen voor leveranciers een programma van eisen op zodat zij, in lijn met de informatiekundige visie Common Ground, oplossingen kunnen ontwikkelen en aanbieden. We stellen bijvoorbeeld een conceptueel schema (de

17

2 – Inclusieve Samenleving

ontologie) voor het inkomensdomein vast, en specificeren koppelvlakken voor inkomstenberekening, bijzondere bijstand, individuele inkomenstoeslag en het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz). Door de regie te voeren op de gemeentelijke basisprocessen in het inkomensdomein, verbeteren we de gemeenschappelijke vraagarticulatie van gemeenten. Dit doen we voor de basisprocessen ALO-kop, Bbz en de bijzondere bijstand, door bijvoorbeeld pilots te begeleiden en de koplopergemeenten te faciliteren in hun rol van opdracht-gever en penvoerder.

Verbinden Schuldendomein Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

De schuldenaanpak is een belangrijk gezamenlijk speerpunt van de Rijksoverheid en gemeenten. Daaronder vallen veel verschillende maatregelen en initiatieven, die grote impact hebben op de bedrijfsvoering en informatievoorziening van gemeenten. Met het programma Verbinden Schuldendomein bieden we overzicht bij al die trajecten en optimaliseren we de ketensamenwerking tussen gemeenten, UWV en SVB rond de schuldenaanpak. De focus ligt daarbij op advies en ondersteuning vanuit informatiekundige oplossingen. > In 2022 adviseren we het Ministerie van SZW en belangrijke ketenpartners op het gebied van informatievoorziening bij actuele wetswijzigingen rond de schuldhulpverlening. Verder brengen we landelijke, lokale en regionale initiatieven wat betreft de aanpak van schulden in kaart. We inventariseren, analyseren en categoriseren waardoor er mogelijkheden ontstaan voor inhoudelijke verbinding. Op basis hiervan kunnen gemeenten een afgewogen keuze maken om deel te nemen of in de uitvoeringspraktijk gebruik te maken van specifieke projecten (of de uitkomsten daarvan).

18

2.2.1

2.3 Gezond leven De gezondheid van een samenleving is af te meten aan de mate waarin individuen een gezond en gelukkig leven leiden. Verschillende factoren beïnvloeden de kwaliteit van leven, zowel op een negatieve als een positieve wijze. Als gemeenten in gezondheidsbevordering investeren dan is dit daarmee een breder thema voor gemeenten dan enkel de inzet van (medische) zorg en ondersteuning.

Beleidsinzet > In 2022 zetten we in op een structureel budget voor lokaal gezondheidsbeleid, met daarbij een financiële strategie gericht op gezamenlijke kostenbesparingen en populatiebekostiging om de publieke gezondheid te versterken. Ook streven we naar een gezamenlijke opdracht voor gemeenten en zorgverzekeraars en zorgkantoren, voor gezondheid en preventie en de wettelijke verankering ‘spiegelbepalingen’. Voor langdurige en gebundelde preventieprogramma’s en kennisbevordering beschikken gemeenten over regiobeelden voor effectieve preventieve inzet. > In 2022 zetten we stappen voor passende ondersteuning en zorg richting een toekomstbestendige sturing en financiering van de Wmo via afschaffing van het abonnementstarief en een wetswijziging die resultaatfinanciering mogelijk maakt. Ook starten we met een fundamenteel onderzoek naar de houdbaarheid van de Wmo binnen de context van de vergrijzing. Daarnaast versterken we de lokale regierol van gemeenten bij de uitvoering van een integrale, wijkgerichte ondersteuning en zorgaanbod met specifieke aandacht voor de borging van cliëntondersteuning, mantelzorgondersteuning en het landelijk afsprakenkader hulpmiddelen. Tot slot zetten we ons juridische team binnen het sociaal domein in voor advisering over juridische vraagstukken.

> In 2022 ondersteunen we de beweging Beschermd Thuis voor kwetsbare groepen door financiële en wettelijke randvoorwaarden voor de doordecentralisatie van beschermd wonen te organiseren, en implementatieondersteuning aan te bieden. Daarnaast geven we invulling aan het adviesrapport ‘Een thuis voor iedereen’ door stevig in te zetten op het realiseren van woningen en woonvoorzieningen voor kwetsbare groepen. Tot slot verbeteren we de rand-

19

2 – Inclusieve Samenleving

voorwaarden voor sociale inclusie in samenwerking met het Rijk, Valente (de brancheorganisatie voor participatie, begeleiding en veilige opvang) en cliëntvertegenwoordigers van het platform Mind.

Platform sociaal domein Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

Het samenwerkingsplatform Sociaal Domein is een interbestuurlijk knooppunt ter versterking van de uitvoeringskracht van samenwerkende gemeenten en ketenpartners met betrekking tot vraagstukken in het sociaal domein. Vanuit dit platform bevorderen we de samenwerking tussen Rijk, gemeenten en ketenpartners gericht op een toekomstbestendig sociaal domein. > In 2022 zorgen we voor overzicht en bundeling van krachten bij lopende programma’s en borgen we de structurele inzet en ondersteuning in regio’s. Daarnaast versterken we de uitvoeringskracht van gemeenten en het gezamenlijk systeemleren. Ook vergroten we de responsiviteit van de overheid door een feedbackloop te creëren gericht op inhoud en randvoorwaarden. We richten ons daarbij op domeinoverstijgende- en inrichtingsvraagstukken en bieden inhoudelijke expertise om doorbraken te creëren bij complexe casuïstiek.

Informatieknooppunt Zorgfraude Gezamenlijke uitvoering | Structurele diensten

In de zorg gaan er vele miljarden euro’s om die bedoeld zijn voor hulpbehoevende en kwetsbare mensen in de samenleving. Door serieus met zorggeld om te gaan, houden we de zorg betaalbaar. Het Informatieknooppunt Zorgfraude (IKZ) onderzoekt en deelt meldingen over zorgfraude, en signaleert trends en ontwikkelingen. Zodoende kan fraude beter en effectiever worden opgespoord en afgehandeld. Met het IKZ kunnen gemeenten kosten op de grote geldstromen besparen door fraude te bestrijden in het kader van de Wmo en de Jeugdwet. Door samen te organiseren, verbeteren we de kwaliteit van het toezicht, en creëren we een effectievere inkoop middels een preventieve aanpak gericht op fouten en fraude. We ondersteunen gemeenten door kennis te delen over de casuïstiek van zorgfraude, en ontsluiten deze via een kennisbank. > In 2022 sluiten we alle gemeenten aan op het Informatieknooppunt Zorgfraude en ontwikkelen we een werkend Waarschuwingsregister, mits de onderliggende regelgeving hierbij van kracht wordt. Daarnaast verkennen we een interventiegerichte aanpak bij criminele zorgfraude.

Publieke gezondheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten willen proactief gezondheidsbeleid maken, en het opdrachtgeverschap richting de GGD’s versterken. Dit wordt mogelijk door het monitoren van de gezondheidstoestand, door afwijkende situaties vroegtijdig te signaleren en door informatie te delen met de uitvoeringspartners. Bij het versterken van de gezondheidsbevordering, wordt er met de verzekeraars samen opgetrokken. > In 2022 versterken we de sturing op de uitvoeringspraktijk van de publieke gezondheid in samenwerking met de GGD’s, verzekeraars en het brede zorgveld. Daarbij zetten we in op gezamenlijke informatievoorziening, waarbij we data verzamelen en op basis van datagestuurd werken nieuwe inzichten kunnen opdoen. Deze activiteiten zijn als onderdeel van de propositie Publieke gezondheid goedgekeurd door de ALV, onder voorwaarde dat het Rijk gemeenten voldoende compenseert op dit vraagstuk. Vooralsnog is aan deze voorwaarde niet voldaan en worden deze activiteiten aangehouden.

20

3 Leefomgeving 3.1 3.2 3.3 3.4

Leefomgeving Omgevingswet Energie en klimaat Regionale economie

21

Albert Vermuë Directeur Leefomgeving

D

e komende jaren is het devies ‘uitvoeren, uitvoeren en uitvoeren!’ Of het nou om woningbouw gaat of de aanpak van de energie-transitie. Om klimaatadaptatie of de ruimtelijke inrichting van het landelijk gebied. Uitvoering heeft de hoogste prioriteit. Ik vind dat bij de overheid beleid en uitvoering te ver uit elkaar zijn gegroeid. Een deel van de problemen waar we nu mee te maken hebben, komt doordat het beleid onvoldoende rekening houdt met de uitvoeringspraktijk. We moeten deze twee werelden weer dichter bij elkaar zien te brengen. Dus als je beleid maakt, moet je ook nagaan wat al werkt en wat niet. De voorzitter van de Algemene Rekenkamer zei wel eens ‘regeren is achterom kijken’ – dus we moeten in de dagelijkse praktijk te rade gaan en goede impact-analyses maken. Daarnaast dienen we de uitvoering in brede zin te faciliteren, bijvoorbeeld door als VNG instrumenten samen te ontwikkelen en van elkaar te leren. 2022 staat ook in het teken van de Omgevingswet, die per 1 juli zal worden ingevoerd. We werken als gemeenten samen met provincies, waterschappen en het Rijk om het Digitaal Stelsel Omgevingswet op tijd af te krijgen. We zijn hier al jaren mee bezig, en zullen ook komend jaar onze schouders eronder zetten om te zorgen dat deze voorziening straks werkt. Ik denk wel dat we na de lancering een flexibele houding moeten aannemen.

We zullen vast niet starten met een rapportcijfer 8, maar eerder met een 6. Belangrijker is dat gemeenten en de VNG samen de

22

drive behouden om dit digitale stelsel permanent te verbeteren. We hebben de afgelopen kabinetsperiode vooral gesproken over plannen en beleid – en nu moeten we die plannen gaan uitvoeren. Er is een enorme urgentie om de koe bij de horens te vatten, want we lopen al achter op de landelijke ambities. Extra huizen bouwen is geen beleidsdiscussie, maar een uitvoeringsopgave. De klimaatopgave vergt een versnelling op veel terreinen tegelijk – zoals energiebesparing, duurzame energie, duurzaam verwarmen, industrieel gebruik van meer duurzame energie, infrastructuur voor laadpalen, kansen creëren voor waterstof en het anticiperen op andere weeromstandigheden bij ruimtelijke inrichting en bebouwing. Als gemeenten moeten we zowel preventief handelen, bijvoorbeeld door maatregelen te nemen om CO2 te beperken, als slim reageren om aan de effecten van de klimaatverandering het hoofd te kunnen bieden. Ga van start met het gasvrij maken van wijken, het isoleren van huizen, en het plannen van locaties voor zonne- en windenergie. We weten dat er weerstand zal komen, maar we kunnen niet eindeloos blijven doorpraten. We moeten nu beginnen en volharden, want duurzaamheid vergt uithoudingsvermogen. Laten we dat vooral stap voor stap aanpakken op basis van gezamenlijke uitgangspunten, want ik geloof niet in een alles overkoepelend plan voor de komende twintig jaar.

Begin met de dingen die moeten, en betrek je burgers daarbij. De Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering zal onze impact versnellen. Dus laten we gewoon beginnen en dingen gaan doen – want we moeten vaart maken!

2.2.1

3.1 Leefomgeving De grote woningbouw- en bereikbaarheidsopgaven vragen om sturende gemeenten die meer invloed hebben op voldoende en passende woningen en de bereikbaarheid binnen de regio. We streven ernaar dat gemeenten in staat zijn om via omgevingsbeleid de leefbaarheid in de buurt te vergroten en om tot gezondheidswinst voor hun inwoners te komen. Gemeenten werken aan een leefomgeving die duurzaam, inclusief en toekomstbestendig is. We vergroten daarbij de transparantie van beleid voor de leefomgeving, en maken zo participatie mogelijk. Omdat we beter toegang hebben tot nationale kennis, weten we welke nieuwe uitvoeringsvraagstukken op de gemeenten afkomen, en zijn we sneller in staat dit te vertalen naar handelingsperspectieven op basis waarvan gemeenten sneller oplossingen voor transitieopgaven kunnen inzetten.

Bouwen en wonen Beleidsinzet

> In 2022 worden gemeenten meer sturend in de woningbouwopgave, omdat de VNG richting het nieuwe kabinet een samenhangende inzet agendeert op het gebied van ruimte, mobiliteit, milieu en klimaat voor het realiseren van woningen. We streven ernaar om hierover tot goede afspraken met het nieuwe kabinet te komen. Door kennisdeling over grondbeleid en kwaliteitsborging in de bouw worden gemeenten na de zomer in staat gesteld om hun taken binnen het kader van de Omgevingswet, de Woningwet en de Huisvestingswet uit te voeren. Ook ondersteunen we gemeenten om voldoende passende huisvesting voor huidige en toekomstige inwoners mogelijk te maken. Het gaat hierbij ook om de huisvesting van asielzoekers, statushouders en kwetsbare groepen. Tot slot worden de dossiers Binnensteden en Woonwagenbeleid door belangenbehartiging en dienstverlening verder uitgewerkt.

23

3 – Leefomgeving

Mobiliteit Beleidsinzet

> In 2022 ondersteunen we gemeenten om de bereikbaarheid van woon- en werkplekken te versterken door een integrale rijksbenadering van mobiliteit in relatie tot wonen, economie, bereikbaarheidsaspecten stad-land en first en last mile. We zetten daarbij in op goede betrokkenheid van gemeenten bij MIRT-programmering, bredere mogelijkheden voor verkeersveiligheid en duurzaam mobiliteitsbeleid.

Vitaal platteland Beleidsinzet

> In 2022 ondersteunen we gemeenten (met veel landelijk gebied) om samen de transities op gang te brengen in landbouw, energie en klimaat, door een goede betrokkenheid van gemeenten bij gebiedsprocessen en de inzet op verbeterde regelgeving voor stikstof en landbouw(hinder) met het oog op uitvoerbaarheid.

Gezonde leefomgeving Beleidsinzet

> In 2022 versterken we in samenwerking met de Omgevingsdiensten de mogelijkheden voor gemeenten om hun VTH-taken binnen het kader van de Omgevingswet uit te voeren. We bieden hiervoor self-assesments, netwerkbijeenkomsten, instrumentarium en expertmatige ondersteuning. Eveneens ondersteunen we gemeenten bij vraagstukken rondom externe veiligheid, zoals de risico’s voor mens en milieu bij het gebruik, opslag en vervoer van gevaarlijke stoffen, en bij de luchtkwaliteit. Tot slot wordt de langetermijninzet voor de circulaire economie vastgesteld, en zullen de eerste stappen voor deze transitie worden gezet.

Ruimte, klimaat en water Beleidsinzet

> In 2022 versterken we de uitvoeringskracht van gemeenten door volwaardige inbreng in de NOVI-cyclus om daarmee het instrumentarium, de financieringsarrangementen en de interbestuurlijke samenwerking steeds te verbeteren op basis van de uitvoeringspraktijk. In de lobby wordt het vraagstuk krimp integraal meegenomen in de verschillende thema’s, en brengen we de verschillen en de samenhang tussen groei- en krimpgebieden zichtbaar onder de aandacht. > In 2022 brengen we de regelgeving voor de gemeentelijke regierol op orde bij de drukte in de ondergronden bij de aanpak van klimaatverandering zoals bij hitte en wateroverlast. > In 2022 dragen we actief bij aan het samenwerkingsverband Maak Samen Ruimte, met CROW, Stadswerk en BZK.

24

3 – Leefomgeving

Datagestuurd werken Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten hebben behoefte aan handvatten voor de verdere ontwikkeling, bestendiging en opschaling van datagestuurde oplossingen. Momenteel zijn er verschillende monitors beschikbaar over het fysiek domein, elk over een specifiek thema of onderwerp. Omdat er steeds meer sprake is van een interbestuurlijke opgave, neemt de noodzaak voor samenhangende gegevens toe. Daarom werken we aan een strategie over deze samenhangende informatiestromen in het fysiek domein. > In 2022 doen we onderzoek naar een strategie over datagestuurd werken binnen het domein leefomgeving, en brengen we vanuit gemeentelijk perspectief de toepassingsmogelijkheden hiervoor in kaart. Hieruit moet blijken hoe we willen omgaan met en sturen op data, in samenspraak en afstemming met de VNG-bedrijven, -commissies en leden. Tegelijkertijd ontwikkelen we samen met gemeenten en belangrijke stakeholders een monitor voor de Omgevingswet, een woonmonitor, en een monitor voor regionale economie.

Bodem en ondergrond Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten hebben behoefte aan handvatten om vraagstukken over bodem en ondergrond in de volle breedte te kunnen beantwoorden. > In 2022 gaan we de gegevens over de energietransitie, klimaatadaptatie en bodem en ondergrond in onderlinge samenhang ontsluiten, zo mogelijk door uitbreiding van de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO). Daarnaast zetten we een regionaal kennisnetwerk voor de uitvoering op over milieu- en ruimtelijke-ordeningstaken.

Vergunningen, toezicht en handhaving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten hebben, om de leefomgeving gezond en veilig te houden, behoefte aan ondersteuning bij de uitvoering van taken op het gebied van vergunningen, toezicht en handhaving (VTH). > In 2022 versterken we de uitvoeringskracht van gemeenten door hen toe te rusten om het opdrachtgeverschap aan de omgevingsdiensten te verbeteren, en ondersteunen wij gemeenten bij het vereenvoudigen van de uitvoering van vergunningen, toezicht en handhaving. Daarbij ronden we de discussie rond het basistakenpakket in 2022 af. Ook stellen we samen met netwerkpartners een uitvoeringsagenda op voor VTH en een veilige omgeving. We maken daarbij gebruik van diverse onderzoeken, zoals die van de Commissie van Aartsen. Zo maken we bijvoorbeeld een interbestuurlijke externe veiligheidsmonitor en participeren we in het opzetten van een VTH-kennisinfrastructuur in samenwerking met onze partners op interbestuurlijk niveau.

25

3 – Leefomgeving

Wonen Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten hebben behoefte aan handelingsperspectief rondom de woonopgave, die door het kabinet geformuleerd is als het bouwen van 1 miljoen woningen. > In 2022 gaan we onder andere data over bouwen en wonen beter toegankelijk maken, zo mogelijk door uitbreiding van de Lokale Monitor Wonen. Ook bieden we voorbeeldproducten aan op het gebied van grondbeleid als onderdeel van de Omgevingswet. Daarnaast gaan we in gesprek met het nieuwe kabinet en stakeholders over hoe de woningbouw is te versnellen en hoe we voldoende woningen kunnen bouwen voor specifieke doelgroepen.

Circulaire economie en afval Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten hebben behoefte aan uitvoeringsondersteuning bij het optimaliseren van de afvalstromen. > In 2022 zullen we aan gemeenten de onderzoeksresultaten aanbieden over het voorkómen van afval en de afvalinzameling, zodat er slimme maatregelen kunnen worden genomen om op de afvalinzameling kosten te besparen.

Telecommunicatiewet en 5G Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten moeten de processen en organisatie aanpassen op de invoering van de nieuwe Telecommunicatiewet. Daarnaast hebben gemeenten behoefte aan het verbeteren van de kwaliteit van graafbeleid. Dit is mogelijk door uniforme implementatie van nieuwe wetgeving en een vereenvoudiging van processen. Dit vraagstuk hangt samen met de klimaatadaptatie, de energieopgave, en de wens van gemeenten om wat betreft de ondergrond meer de regie te kunnen voeren. > In 2022 werken we lagere regelgeving uit, samen met het Ministerie van EZK en de Autoriteit Consument & Markt (ACM), om de praktische uitvoerbaarheid van de Telecommunicatiewet door gemeenten mogelijk te maken. We zetten daarbij in op complexiteitreductie van de implementatie waardoor er kostenefficiency kan ontstaan. > In 2022 werken we de medegebruik-verplichting uit die voortkomt uit de nieuwe Telecommunicatiewet. Daarnaast onderzoeken we telecomleges en herstraattarieven. Ook stellen we samen met de ACM een leidraad op voor de grootschalige uitrol van glasvezel, en zullen we de processen voor het aanvragen van een graafvergunning verbeteren. Daarnaast gaan we met gemeenten standaardvoorwaarden, -contracten en leges uitwerken voor antennes, in samenwerking met de telecomsector. Tot slot ondersteunen we een community waarin 200 ambtenaren kennis delen over 5G en digitale connectiviteit.

26

2.2.1

3.2 Omgevingswet De Omgevingswet treedt op 1 juli 2022 in werking, en staat voor een goede balans tussen het benutten en het beschermen van de fysieke leefomgeving. De uitgangspunten hiervoor zijn minder en overzichtelijke regels, meer ruimte voor initiatieven, snellere besluitvorming, en lokaal maatwerk en vertrouwen. Gemeenten zijn zelf verantwoordelijk voor de implementatie van de Omgevingswet, waarbij de VNG ze in de komende jaren zal faciliteren om deze zodanig uit te voeren dat er voor burgers, bedrijven en overheden geen onverantwoorde risico’s ontstaan.

Digitaal Stelsel Omgevingswet Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Het DSO bestaat uit een landelijke voorziening (DSO-LV), collectieve voorzieningen voor gemeenten (DSO-CG), en uit individuele voorzieningen van overheden. Gemeenten hebben een goed werkend DSO nodig om de Omgevingswet te kunnen uitvoeren. Dat geldt vooral ten aanzien van planvorming, vergunningverlening, toezicht en handhaving. Het DSO en de landelijke en lokale softwarevoorzieningen die hiermee samenhangen, worden zowel voor de korte als voor de lange termijn ontwikkeld. De voorzieningen dienen aan te sluiten op collectieve behoeften, en rekening te houden met beleidskaders en architectuurprincipes. > In 2022 kunnen alle gemeenten per 1 juli aansluiten op het DSO, en worden ze in staat gesteld om hiermee te werken. Daarnaast organiseren we het collectief beheer en de verdere doorontwikkeling van het DSO. Daarvoor richten we een demand- en regieorganisatie in, die zich bezig gaat houden met het ontwikkelen en bewaken van strategische lijnen, het uitvoeren van strategisch portfoliomanagement, het uitvoeren van relatie- en stakeholdermanagement en het strategisch leveranciersmanagement. Deze organisatie zal ook gemeentelijke wensen inventariseren, en deze terugkoppelen naar de ontwikkelorganisaties die mede worden aangestuurd vanuit de demand- en regieorganisatie. Andere taken bestaan uit het uitvoeren

27

3 – Leefomgeving

van innovatieve projecten en praktijkproeven, het analyseren en prioriteren van demandwensen op de korte termijn, het testen en toetsen van opgeleverde functionaliteit, en het creëren van een actueel overzicht van het DSO. > In 2022 wordt de implementatie en aansluiting op het DSO landelijk gemonitord. Hiervoor wordt er een nul-meting uitgevoerd, waarbij ook aandacht wordt besteed aan technische koppelvlakken die operationeel moeten zijn. Gemeenten kunnen hierdoor hun prestaties beoordelen en vergelijken, zodat het duidelijk wordt wanneer bijsturing noodzakelijk is en de inzet moet worden aangepast. Deze monitor biedt gemeenten ook de mogelijkheid om de gemeenteraad en inwoners te voorzien van verantwoordingsinformatie.

Implementatieondersteuning en communicatie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten zijn in staat om per 1 juli 2022 te werken conform de Omgevingswet. Om aan te geven aan welke eisen gemeenten moeten voldoen, is met de Gezamenlijke Route 2022 een roadmap voor de invoering van de Omgevingswet opgesteld. Om op basis hiervan uitvoering te geven aan de implementatie, zijn gemeenten regionaal met elkaar in contact en kunnen ze elkaar bevragen en kennis delen. > In 2022 ondersteunen we gemeenten bij implementatievraagstukken rondom de Omgevingswet met de Regionale Implementatiecoaches Omgevingswet (RIO), het Bureau Implementatieondersteuning (BIO), en met DSO-werkplaatsen waarin gemeenten (deel)ketens kunnen beproeven. Op basis hiervan zijn gemeenten goed op de hoogte van het collectieve productenen dienstenaanbod dat door de demand- en regieorganisatie wordt aangeboden, en weten ze met welke nieuwe ontwikkelingen ze rekening dienen te houden. Om dit ook in de toekomst te kunnen waarmaken, wordt de kennis en het instrumentarium van het programma Omgevingswet binnen de VNG-lijnorganisatie ingebed.

28

2.2.1

3.3 Energie en klimaat Gemeenten staan aan de vooravond van een forse slag in de transities naar een duurzame energievoorziening, energiegebruik, CO2-reductie, klimaatadaptatie, en daarmee naar een circulaire economie voor hun inwoners. Verder hebben gemeenten behoefte aan ondersteuning bij de uitvoering van het Klimaatakkoord en de energietransitie. Daarbij ligt de nadruk op de gebouwde omgeving, de wijkgerichte aanpak, en op elektriciteit en mobiliteit.

Beleidsinzet > In 2022 maken we afspraken met stakeholders, waaronder het Rijk en de medeoverheden, om de randvoorwaarden voor de uitvoering van het Klimaatakkoord op orde te krijgen. Daarbij benutten we ook de lobby richting Staten-Generaal en het Europees Parlement. Waar afspraken onvoldoende zijn uitgewerkt, maken we inzichtelijk wat dit betekent voor het tempo en de reikwijdte van de uitvoering. Daarnaast stellen we met medeoverheden regionale mobiliteitsregio’s vast, verbinden we de laadinfrastructuur-opgave aan de RES/CES, en zorgen we dat de beleidskaders voor Zero-emissie Stadslogistiek (ZES) op orde zijn. Tot slot maken we voor de beleidsmatige inzet van landbouw en landgebruik, als onderdeel van Klimaatakkoord, inzichtelijk welke tegemoetkoming gemeenten kunnen ontvangen voor de opgaven rond bomen, bos en natuur, en hoe hierin kan worden samengewerkt met medeoverheden. > In 2022 vullen we de randvoorwaarden verder in om het Klimaatakkoord te kunnen uitvoeren samen met het rijk en medeoverheden. Vanuit gemeentelijk perspectief zijn daarbij drie zaken van belang. Zo moet de energietransitie haalbaar en betaalbaar zijn voor de samenleving, krijgen gemeenten de juiste bevoegdheden om hun regierol in te vullen en komt er een vergoeding voor de uitvoeringslasten.

Als aan deze randvoorwaarden niet kan worden voldaan, maken we inzichtelijk wat hiervan de gevolgen zijn voor het tempo en de daadkracht van de uitvoering.

29

3 – Leefomgeving

De ambities ten aanzien van de energietransitie krijgen concreet vorm in steeds meer sectoren. Zo dragen gemeenten in regioverband bij aan de Regionale Energiestrategieën (RES), heeft de industrie haar plannen vastgelegd in de Cluster Energiestrategieën (CES) en is de laadbehoefte van de mobiliteitssector vastgelegd in de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL). Tegelijkertijd is er sprake van schaarste, zowel in ruimte als in netcapaciteit. > In 2022 brengen we voor gemeenten en andere medeoverheden inzicht en overzicht in vraagstukken op het gebied van de energietransitie. Daarbij stellen we een eerste afwegingskader op waaruit blijkt wat er van gemeenten wordt verwacht.

Verduurzaming gebouwde omgeving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Het verduurzamen van de gebouwde omgeving is een forse en complexe opgave. Gemeenten hebben hierbij behoefte aan overzicht, handelingsperspectief en ondersteuning. Denk daarbij aan inzicht in sturing op de naleving van verduurzamingsmaatregelen in het bedrijfsleven, en bruikbare data waarmee er prioriteiten kunnen worden gesteld gebaseerd op factoren zoals de financiële draagkracht van bewoners en ‘drukte in de ondergrond’. Door problemen uit de gemeentelijke uitvoeringspraktijk breder te agenderen, worden er ook andere ketenpartners betrokken die op basis hiervan veranderingen kunnen doorvoeren. > In 2022 maken we inzichtelijk hoe gemeenten invulling kunnen geven aan de verduurzamingsopgaven in de gebouwde omgeving. We beginnen daarbij met onderwerpen zoals warmtevraag-en-aanbod, doelgroepen en wijkgericht werken, huursector, individuele particuliere woningeigenaren en utiliteitssector (waaronder de label C-verplichting en de energiebesparingsplicht voor ondernemers en bedrijven). We ondersteunen gemeenten ook door sturingsdata beschikbaar te stellen via de Datavoorziening Energietransitie Gebouwde Omgeving (DEGO). Tot slot maken we inzichtelijk welke juridische en financiële uitvoeringskaders gemeenten nodig hebben om deze taken uit te voeren, en gaan we hierover in gesprek met stakeholders.

Regionale Energiestrategie Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

De gemeentelijke inzet op de energie-infrastructuur is noodzakelijk om te kunnen meebeslissen over de benodigde toekomstige netcapaciteit in relatie tot de lokale energieplannen. Daarbij voeren we gesprekken met regionale netbeheerders om de financiële uitvoeringskaders op orde te krijgen vanuit de gemeentelijke rol als aandeelhouder. In samenwerking met het Nationaal Programma RES bieden we handreikingen aan, en creëren we overzicht van en inzicht in de benodigde financiële, planvormings- en andere uitvoeringsinstrumenten en -middelen. > In 2022 ondersteunen we gemeenten bij het tot uitvoering brengen van de Regionale Energiestrategie (RES) (van plan naar project), met aandacht voor participatie, vergunningverlening en financiering. We helpen gemeenten bij het regionaal en integraal inzichtelijk maken van hun energiebehoefte op de langere termijn, en geven aan wat dit betekent voor het beheer en de aanpassing van de energie-infrastructuur. Daarnaast bieden we inhoudelijke ondersteuning bij investeringsvraagstukken van regionale netbeheerders. Ook zorgen we ervoor dat gemeenten de inwoners tijdig kunnen betrekken in dit soort processen.

30

3 – Leefomgeving

Wijkgerichte aanpak Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Het is van belang dat gemeenten de inwoners op het juiste moment bij de energietransitie kunnen betrekken. > In 2022 ondersteunen we gemeenten met participatie-instrumenten gericht op draagvlak creëren bij inwoners. Daarbij zorgen we ervoor dat gemeenten in staat worden gesteld om hun aanpak te verbinden aan de integrale plannen voor aardgasvrije wijken.

Mobiliteit Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de mobiliteitssector te verduurzamen, hebben gemeenten behoefte aan datagestuurde inzichten. > In 2022 stellen we data beschikbaar over de gemeentelijke verduurzaming van de mobiliteitssector, waardoor het eenvoudiger wordt om gericht te sturen en om de voortgang te vergelijken met andere gemeenten. We verkennen welke inzichten er nodig zijn om de grond-, weg- en waterbouw (GWW) en het doelgroepenvervoer te verduurzamen om zo de doelen uit het Klimaatakkoord te kunnen halen, en ondersteunen gemeenten die hier al mee bezig zijn. Tot slot verkennen we hoe naast verduurzaming ook verandering en vermindering als handelingsperspectieven kunnen worden ingezet binnen de gemeentelijke uitvoering, waarmee er een breder instrumentenpalet ontstaat om de CO2-uitstoot terug te dringen.

Industrie, landbouw en landgebruik Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

In samenhang met de bredere VNG-inzet op thema’s zoals energie-infrastructuur en natuurbeleid, ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van het Klimaatakkoord voor de sectoren ‘Industrie’ en ‘Landbouw & landgebruik’. > In 2022 faciliteren we gesprekken tussen gemeenten die zwaardere industrie huisvesten, om ervaringen en best practices te delen en om gezamenlijk uitvoeringskaders op te stellen. Door met elkaar op te trekken, kunnen inzichten en resultaten breder worden gedeeld met andere gemeenten. > In 2022 vertalen we de opgaven uit het Klimaatakkoord op het gebied van landbouw en landgebruik naar concrete producten – waaronder sturingsdata – waarmee gemeenten de uitvoering kunnen ondersteunen. We dragen daarmee bij aan de opgaven in het bredere landelijke gebied, zoals de vernieuwing van het landelijk gebied, de versterking van het economisch potentieel en de reductie van stikstofuitstoot.

Klimaatakkoord Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Gemeenten willen meer inzicht in hoe opgaven uit het Klimaatakkoord in de volle breedte van het gemeentelijk domein kunnen worden uitgevoerd, zodat ze hiermee gericht aan de slag kunnen. We ontwikkelen producten en middelen die gemeenten hierin ondersteunen, zoals stappenplannen en handreikingen om de uitvoering te verbinden aan andere domeinen. > In 2022 ondersteunen we gemeenten bij het vertalen van het Klimaatakkoord naar de uitvoeringspraktijk. Daarbij maken we verbinding met andere domeinen en opgaven, bijvoorbeeld bij de ruimtelijke inpassing van de energie-infrastructuur.

31

3.4 Regionale economie Gemeenten willen op regionale schaal samenwerken aan een duurzame economie, zodat zij ook in de toekomst kunnen anticiperen op tijden van laagconjunctuur. Door de sociale en fysieke infrastructuur te versterken, zorgen gemeenten voor een goed vestigingsklimaat. Door de werkgelegenheid te vergroten op basis van een human capital-agenda, kunnen meer inwoners en ondernemers goed wonen, werken en ondernemen.

Beleidsinzet > In 2022 maken we met het nieuwe kabinet afspraken over duurzaam economisch herstel (duurzaamheid, arbeidsmarkt, onderwijs en economisch potentieel) en over de versterking van economische regio’s (onder andere via de bestuurlijke en ambtelijke Taskforce Economisch herstel). We voeren samen met Platform 31 het kennisprogramma regionale economie uit. Daarnaast breiden we de sociale-impactmonitor uit met economische indicatoren.

Economische herstelplannen Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 ondersteunen we gemeenten bij de uitvoering van economische herstelplannen, gericht op het transformeren naar een duurzame economie en een arbeidsmarkt die hiervoor de mensen kan leveren. Dat doen we bijvoorbeeld door kennis te delen, professionalisering van inkoop en aanbesteding te faciliteren, innovatie te stimuleren, ervaringen uit te wisselen en netwerken te verbinden – bij de aanpak van de crisis op binnensteden en dorpskernen. Ook maken we samen met kennisinstellingen en bedrijfsleven handreikingen, datatools en digitale platforms, en organiseren we landelijke en regionale bijeenkomsten.

32

4 Democratisch besturen 4.1 4.2 4.3

Vitale lokale democratie Optimaal lokaal bestuur De veilige gemeente

33

Pieter Jeroense

Plaatsvervangend algemeen directeur VNG

V

oor mij staat komend jaar één onderwerp met stip bovenaan: de gemeenteraadsverkiezingen! We denken na over de organisatie ervan en de mogelijk blijvende impact hierop van de coronamaatregelen. Als na de verkiezingen de nieuwe gemeenteraden worden geïnstalleerd en de colleges worden gevormd, dan staan we voor hen klaar met een passend opleidings- en trainingsaanbod. We hebben de afgelopen vier jaar met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en de belangenverenigingen samengewerkt in het programma Democratie in Actie, met als doel het onderhouden en levend houden van de democratie. Raadsleden zijn vrijwilligers die op basis van vertrouwen dit werk doen naast een reguliere baan. Het is een enorme klus om elke vier jaar negenduizend mensen te vinden die dit werk willen doen. Dus als je dan beseft dat een op de drie raadsleden lid is van een lokale partij die geen toegang heeft tot de kennis en financieringsmogelijkheden van de landelijke partijen, dan zie ik het als onze taak om die positie gelijk te trekken voor alle raadsleden. De vraag is hoe je het raadswerk zelf en samen met je inwoners zo goed mogelijk zou kunnen doen. De VNG heeft de ondersteuning bij raadswerk geïntensiveerd. Dat blijkt hard nodig omdat gemeenten meer taken hebben gekregen, en er ook meer wisselingen zijn gezien de toegenomen complexiteit van het raadswerk.

Maatschappelijke onrust en desinformatie spelen daarbij tevens een

34

rol. Want ondanks dat er nog steeds een groot vertrouwen is in de organisatie van verkiezingen, vertrouwen mensen soms niet meer wat er om hen heen gebeurt, en zien ze overal complotten. Ook daarmee moeten we als gemeenten leren omgaan. Op het gebied van veiligheid en openbare orde besteden we ook komend jaar veel aandacht aan ondermijning. De onder- en bovenwereld komen dichter bij elkaar, en ook in de gemeenteraad vindt er inmenging plaats. Dat heeft een relatie met de leefbaarheid, want in wijken waar mensen school-, werk- en taalachterstanden hebben, is er meer criminaliteit. Gemeenten willen langdurig investeren in zo’n wijk en willen inzetten op een preventieve aanpak, bijvoorbeeld om te voorkomen dat jongeren het verkeerde pad op gaan. Met een gezamenlijke gemeentelijke aanpak kunnen we deze inzet steunen. Bijvoorbeeld door bestuurlijke kennis te delen, en door data uit te wisselen en te analyseren op basis waarvan gemeenten tot betere oplossingen kunnen komen. Dat is zowel organisatorisch, technisch als ethisch een ingewikkeld vraagstuk, want ondermijning is een veelkoppig verschijnsel. Ten slotte zal in 2022, na de gemeenteraadsverkiezingen, de invulling van de VNG-commissies en het VNG-bestuur zich wijzigen.

Ik heb er vertrouwen in dat gemeenten en VNG, ook in een nieuwe samenstelling, de komende jaren de juiste prioriteiten zullen stellen en zo de gezamenlijke gemeentelijke uitvoering zullen versterken.

4.1 Vitale lokale democratie Vitale lokale democratie Beleidsinzet

Lokale politieke partijen dragen in belangrijke mate bij aan een representatief lokaal bestuur. Om deze partijen te ondersteunen, beschikken zij in 2022, evenals de landelijk opererende partijen, kunnen beschikken over meer financiële middelen. Daarnaast versterken we de ondersteuning via het Kennispunt Lokale Politieke Partijen (LPP).

Ondersteuning representatieve democratie Beleidsinzet

> In 2022 bieden we extra ondersteuning aan nieuwe gemeenteraadsleden en wethouders, en analyseren we alle raads- en collegeakkoorden zodat ons ondersteuningsaanbod blijft aansluiten op de actuele gemeentelijke behoeften. Daarnaast bieden we gemeenten een nieuw instrumentarium aan om lokale toekomstvisies te maken, gericht op de ontwikkeling van lokale democratische functies. Dat doen we bijvoorbeeld door reflectiebijeenkomsten (zoals de Raad op Zaterdag) te organiseren over het dagelijks werk voor gemeenteraden, en door de publicatiereeks VNG Raadgevers te actualiseren en aan te vullen. Vanuit een Kennispunt Lokale Politieke Partijen (LPP) proberen we de ongelijke kennisposities op te heffen tussen de lokale politieke partijen enerzijds, en anderzijds de lokale politieke partijen met een directe binding aan de landelijke politiek.

Ondersteuning maatschappelijke en participatieve democratie Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen 2022

> In 2022 zetten we de succesvolle onderdelen van het programma Democratie in Actie voort. Daarbij anticiperen we op mogelijkheden voor nieuwe door het Rijk gefinancierde programma’s, en/of projecten die bijdragen aan de vernieuwing van de lokale democratie en aan een verbetering van de participatiemogelijkheden voor inwoners. Daarnaast faciliteren we gemeenten bij het doorontwikkelen van digitale participatie, en versterken we met het project Democratie en Jongeren de mogelijkheden om jongeren bij het democratisch proces te betrekken.

35

4 – Democratisch besturen

> In 2022 zetten we het instrument Quick Scan Lokale Democratie voort, dat momenteel al door 80 gemeenten wordt gebruikt. Op basis hiervan kunnen gemeenten de werking van hun lokale democratie meten, en zo verbeteracties formuleren en realiseren. Daarbij wordt er ook ondersteuning aangeboden op het gebied van scenario-denken.

36

4.2 Optimaal lokaal bestuur Om invulling te geven aan hun (toegenomen) taken is het van belang dat gemeenten kunnen beschikken over de juiste interbestuurlijke, financiële en democratische randvoorwaarden.

Verbetering interbestuurlijke verhoudingen Beleidsinzet

> In 2022 streven we ernaar dat de wetgever het VNG-voorstel voor de Wet op het decentraal bestuur overneemt, en dat het parlement het wetsvoorstel behandelt en aanvaardt. Mede hierdoor worden de interbestuurlijke verhoudingen merkbaar verbeterd: een en ander conform de adviezen van de studiegroep Interbestuurlijke en Financiële Verhoudingen.

Ondersteuning regionaal samenwerken Beleidsinzet

> In 2022 kunnen gemeenten de stand van hun regionale samenwerking meten en verbetervoorstellen formuleren. Ook bieden we oplossingen voor het vraagstuk van congruente regio’s, toetsen we de werking van het Beleidskader gemeentelijke herindelingen en passen we deze waar nodig aan.

Bevordering kwaliteit lokale democratie en lokaal bestuur Beleidsinzet

We ondersteunen de kwaliteitsverbetering van bestaande ‘instituties’, zoals de gemeenteraad, college van B&W, burgemeester, griffier en gemeentesecretaris, alsook de daaraan verbonden bestuurlijke organisatie. > In 2022 stellen we een door de leden gedragen visie vast op interbestuurlijk toezicht. Daarnaast nemen we het initiatief om een brede coalitie tot stand te brengen voor het lokale vrije woord, waarmee de positie van lokale journalistiek duurzaam kan worden gewaarborgd. We voorzien de Toekomstagenda voor de vernieuwing van de lokale democratie van een implementatieplan en beginnen met de uitvoering daarvan.

37

4 – Democratisch besturen

Bevordering juridische expertise kwaliteit lokaal bestuur Beleidsinzet

> In 2022 werken we aan verdere verbetering van voor gemeenten cruciale wetgeving en dossiers zoals de Gemeentewet, de Algemene wet bestuursrecht, de Kieswet en de wetgeving op het gebied van overheidsprivaatrecht. Daarnaast voeren we verbeteringen en vernieuwingen door in het verkiezingsproces door uitvoering te geven aan de Verkiezingsagenda 2030. Tot slot streven we ernaar dat er een nieuwe Alcoholwet door het parlement wordt aanvaard.

Ondersteuning regionaal samenwerken Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen in 2022

> In 2022ondersteunen we gemeenten in minstens vijf regioverbanden met de Quickscan Regionale Samenwerking bij het meten van de kwaliteit en verbeteren van de inrichting van het regionaal samenwerken. Ook onderzoeken we samen met gemeenten of het Beleidskader gemeentelijke herindelingen voldoet, of dat het moet worden aangepast om te komen tot meer congruente regio’s zonder bestuurlijke spaghetti. Daarbij kijken we onder meer naar de democratische legitimiteit en delen we nieuwe inzichten en oplossingen, zoals regioarrangementen. Op basis van adviezen van het VNG curatorium onderzoeken we of we modellen kunnen ontwikkelen voor het inrichten van regionale samenwerking. Deze kunnen voor gemeenten dienen als referentie bij de nieuwe inrichting van regionale samenwerking of bij de bijstelling daarvan na evaluatie.

Bevordering juridische expertise kwaliteit lokaal bestuur Gezamenlijke uitvoering | ontwikkelingen in 2022

Bij het verbeteren en vernieuwen van het verkiezingsproces op basis van de Verkiezingsagenda 2030 wordt de expertise van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) benut.

38

4.3 De veilige gemeente Aanpak ondermijning Beleidsinzet

> In 2022 zorgen we ervoor dat vanuit het Rijk de financiering en wetgeving wordt verbeterd om de lokale aanpak van ondermijning te verstevigen. De VNG heeft positie gekozen en levert bijdragen in het netwerk. Daarnaast versterken we de informatiepositie en gegevensuitwisseling binnen en tussen gemeenten, actualiseren we de toolkits voor het netwerk weerbaar bestuur, en brengen we de verbinding tot stand tussen de wijkaanpak op ondermijning en de zorg.

Toezicht en handhaving Beleidsinzet

> In 2022 stellen we gemeenten in staat om hun toezichthoudende taak in de openbare ruimte uit te voeren op basis van de agenda op toezicht en handhaving. Ook het beheer en onderhoud van de uniformen voor buitengewone opsporingsambtenaren (BOA’s) krijgt definitief een passende plek.

Zorg en veiligheid Beleidsinzet

> In 2022 ronden we het programma Samen tegen Mensenhandel af waardoor het netwerk mensenhandel is versterkt. Voorts wordt er een advies uitgebracht over de uitvoering van nazorg aan ex-gedetineerden en voeren we aanpassingen door ter versterking van de aanpak van personen met verward gedrag. Tot slot zullen we bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de Zorg- en Veiligheidshuizen.

39

4 – Democratisch besturen

Disruptie Beleidsinzet

> In 2022 vergroten we de organisatiekracht van het adviesteam bij de lokale aanpak van polarisatie en maatschappelijke onrust. Ook bieden we gemeenten een uitgewerkt leer- en ondersteuningsaanbod.

Digitale veiligheid Beleidsinzet

> In 2022 werken we de Agenda Digitale Veiligheid verder uit op het gebied van digitale criminaliteit ten aanzien van het handelingsperspectief op bevoegdheden, verantwoordelijkheden en rollen. Als netwerkregisseur in het OOV-domein stimuleren we bij de veiligheidspartners dat digitale veiligheid onderdeel wordt van het reguliere werk.

Aanpak ondermijning Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de lokale aanpak van ondermijning te verstevigen, wordt de informatiepositie van gemeenten verbeterd door bij te dragen aan de landelijke ontwikkeling van de Datavoorziening Onregelmatigheden Op de Kaart (DOOK). Dit systeem registreert onregelmatigheden die zouden kunnen wijzen op ondermijning en criminaliteit.

Toezicht en handhaving Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

Om de toezichthoudende taak van gemeenten in de openbare ruimte te verbeteren, stimuleren we de professionalisering van buitengewoon opsporingsambtenaars (BOA’s). Bijvoorbeeld door gezamenlijk het onderhoud en de aanpassing van een herkenbaar en veilig BOA-uniform te realiseren.

Zorg en veiligheid Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 dragen we bij aan de verdere ontwikkeling van de zorg- en veiligheidshuizen voor kwetsbare inwoners.

Beleidsvorming in netwerken Gezamenlijke uitvoering | Ontwikkelingen in 2022

> In 2022 organiseren we een netwerkdiner met topbestuurders en met stakeholders, zoals ministers en directeuren van veiligheidsorganisaties, om de gemeentelijke belangen op het gebied van openbare orde en veiligheid onder de aandacht te brengen.

40

5 Informatie samenleving 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Gemeentelijke informatievoorziening (Digitale transitie) Digitale overheid Digitale veiligheid Verantwoord datagestuurd werken Ethiek, digitale grondrechten en innovatie

41

Nathan Ducastel

directeur Informatiesamenleving en VNG Realisatie

I

k verwacht dat het nieuwe kabinet op nationaal en internationaal niveau de digitalisering zal omarmen als een van de grote transities. Dit zal doorklinken tijdens de gemeenteraadsverkiezingen in 2022, en bij de collegevorming die daarop volgt. Wat betekent digitalisering op lokaal niveau? Hoe maken we onze samenleving tot op het niveau van de individuele burger digitaal bewust en weerbaar? Willen we dat onze lokale gemeenschappen bijvoorbeeld WhatsApp inzetten bij buurtpreventie, of moeten we op zoek gaan naar open en lokale varianten? Dat zijn de wezenlijke gesprekken die we met elkaar dienen te voeren. Het is onze taak als overheid om deze gesprekken te stimuleren, en om de benodigde kennis en expertise daarvoor aan te trekken. Ik zie veel kansen op het gebied van datagestuurd werken, bijvoorbeeld wat betreft corona, de Omgevingswet en de woningopgave. Maar gemeenten moeten die kansen wel verzilveren. Het wordt tijd dat we pilots en experimenten omzetten naar lijnactiviteiten. Dat is best ingewikkeld, en niet geheel zonder risico. Denk bijvoorbeeld aan de inzet van wifi-tracking. Gemeenten moeten de vraag beantwoorden waar ze de grens willen trekken tussen datagestuurde inzichten en de grondrechten vanuit een juridisch perspectief.

Wat betekent dat voor de regels die we stellen, en voor de lokale invulling die we daaraan geven? Denk bijvoorbeeld aan de gegevensuitwisseling over de kinderopvangtoeslag. Gegevens die je aan de ene kant gebruikt, mag je niet zomaar ergens anders voor gebruiken – terwijl dat wel in de rede zou kunnen liggen. Hoe kunnen

42

we daar een werkend geheel van maken? Daarover moeten we met elkaar en met onze ketenpartners in gesprek gaan. Er zijn binnen de informatiesamenleving ook bedreigingen, waardoor de aandacht voor informatieveiligheid de komende jaren verder zal toenemen. De collectieve ondersteuning van de Informatiebeveiligingsdienst (IBD) ontslaat gemeenten niet van het zelf moeten regelen en nadenken. Mondiale ontwikkelingen gaan snel, en het aantal incidenten – zoals het hacken van de gemeente Hof van Twente – neemt toe. We moeten ervoor zorgen dat we, zowel collectief als individueel, voldoende geëquipeerd zijn. Cybercrime maakt een enorme ontwikkeling door, zodat de digitale manifestatie van het maatschappelijk verkeer niet alleen informatieveiligheid vereist, maar ook aandacht voor cyberweerbaarheid. Gemeenten moeten de basis op orde brengen en houden, en hulpmiddelen gebruiken om alert te zijn, want we willen met elkaar sterk staan ten opzichte van deze ontwrichtende krachten. Om te kunnen presteren zijn er investeringen nodig in de ICT-kennis aangaande een informatielandschap conform Common Ground. Gemeenten willen niet alleen nú robuust zijn, maar ook nog over tien jaar. De marktafhankelijkheden van legacy-systemen nemen nog steeds toe, dus moeten we onze bedrijfsvoering zo inrichten dat we weten waar we het over hebben opdat we ook in toekomst ‘digitaal fit’ zijn.

Hiervoor is de Gezamenlijke Gemeentelijke Uitvoering een belangrijk vehikel voor gemeenten.

5.1 Digitale transitie De digitalisering van de samenleving leidt tot de opgave om op een maatschappelijk verantwoorde manier richting te geven aan technologische innovatie en de manier waarop we technologieën willen en kunnen inzetten. Om aan deze opgaven te kunnen bijdragen, hebben gemeenten een moderne en flexibele informatievoorziening nodig. Common Ground is een informatiekundige visie op basis waarvan we gegevens binnen gemeenten eenvoudiger, sneller en slimmer gaan inrichten. Common Ground is dus geen doel op zich, maar ondersteunt de maatschappelijke opgaven en wordt toegepast bij de realisatie van informatiekundige projecten en programma’s vanuit de GGU en subsidies. Gemeenten passen deze nieuwe informatiekundige visie toe door een informatie-architectuur te implementeren op basis van de principes en een bijbehorende set van uitwisselingsstandaarden. Daarnaast versterken ze het opdrachtgeverschap richting marktpartijen om het aanbod beter te laten aansluiten op hun behoeften. We bevorderen het toepassen van deze principes in de uitwisseling van gegevens tussen overheden en hun uitvoeringsorganisaties via de afspraken zoals die gemaakt worden binnen de Public Ground en de Gemeenschappelijke Overheidsarchitectuur (GO).

We bevorderen de digitale transitie door middel van generieke implementatieondersteuning en de toepassing van bouwstenen in de gemeentelijke uitvoeringspraktijk.

43

5 – Informatie samenleving

Beleidsinzet Veel nieuwe kaders komen de komende jaren vanuit Europa en vanuit de landelijke overheid. Dat vraagt om vertaling van overheidsbrede afspraken naar de gemeentelijke uitvoering. > In 2022 zetten we de eerste stappen gericht op coördinatie en regievoering op planvorming en implementatie van Europese wetgeving bij gemeenten. Daarnaast adviseren we bestuur en uitvoering bij standaardisatieprocessen. Op bestuurlijk niveau zorgen we voor afstemming van stappen naar gezamenlijke beleidsvoering en afstemming met betrokken marktpartijen. Bij de ingebruikname van nieuwe producten, zoals API’s, voeren we regie op het samenspel tussen ingebruikname, betrokkenheid stakeholders en invulling randvoorwaarden. We realiseren ook samenwerking bij toepassingen van nieuwe (OS-)software door beleidsprincipes te formuleren en de gedefinieerde randvoorwaarden te bewaken in het uitvoeringsproces. > In 2022 zetten we in op de versnelling van Common Ground door beleidsmatige ontwikkelingen te toetsen op de relatie met deze informatiekundige visie, door bij te dragen aan (start) notities om de toepassing van Common Ground-principes mogelijk te maken bij bestaande en nieuwe ontwikkelingen en bij wet- en regelgeving. Tot slot toetsen we huidige en nieuwe initiatieven aan de basisgedachten van Public Ground.