[25bb001478] Inspreekbijdrage LSI.pdf
Tekst van het document
Ol Ol
c::
K
Ol
o Ol
o E c
c::
Cl Ol
o ~
E
c:: Ol i"-LU
e
Ol
c::
+-'
'-
tî(j)
+-' (J)
>
Q)
Cf)
Ol Ol Cl
Ol
C\l C\l
c::
c::
ID
+-'
1J
Ol Ol D..
'iJ
U
Ol
Ol
...:
(j)
~ E 'S .... ~ Ol
c::
c::
o
* c::
(j)
IJ
1J
Q)
'iJ ::J o
..c::
E
Ol
Ol Ol Ol
+-'
c::
1J
o ~
"E
tg ..c::Ol ~o :2 'iJOl Cl
Cl
m
Cf)
~
Q) 0
"§
c::
Ol Ol ~
~
N .....,
ell
....
Cl
Ol
Ol Cl
Ol Ol ::J
x
c::
Cf)
"E
ëii ~ c:: Ol
1J
ell 1J
"ij)
1J
>
c::
Q) ..c::
Ol
Ol
T""
ell 1J
::J
<D _Q
L{)
o
Ol
1J
IJ
_Q
Cf)
Ol Cl
2
~ ~
(j)
g. e
c::
Ol
Ol
1J
Ol
(j)
1J
>
2
..0
IJ
o
..c:: u
tî
o s:
::J
:~
....
o
Ol
~
Cl ::J
(j)
I
Ol
1J
al Cl ~ c:: Ol ,SOl. :cu 'ê Cf)
(ti
~
(j)
êtî
Ol
Ol
.!Q
>
c:: ell > c::
.... 'iJ
E êtî
C C\l
T""
~ ell t:! o
c:: ~ :cu :~ 2
o
Ol
c::
Ol
(j)
IJ
C
ai
~
C
1J
+-'
+-'
N
Ol
1J
Ol Ol
(j)
E .x: m
o o 'o
(j)
>
Ol
1J
(J)
(J)
Ol
Q_
E o
1J
..c::
~ Ol
o
1J
c::
c::
(j)
1J
1J
+-'
::J
ë= ..c::
u o
(j)
C\l
(j)
Ol
+-' (J)
o o
C
Ol
Ol
1J
'-
~ ~ (j) C <D o
C
....
o ~
mro
_y_
>
(j) (j)
'S 1J
Ol
ffitî
Ol ~ Ol Ol U ::J IJ 0
>
Ë
.....,
IJ
C\l C\l
c::
o
Ol
C. S
E
C C\l C\l
+-' (J)
Cf)
!ll E ~
~ 'iJ
(j)
IJ C
(j) (j)
c::
c::
....., C\l IJ
(j)
IJ
r»
Ol
Eo ö +-'
T""
ell
IJ
Ol
o o
C C\l
Cl Ol
Cl
1J
>
o
ï:::::
Ol
Cl Cf)
:!::
E
c::
Cl
D..
Cl Ol
..0 .!;
-i~l e ,...
l:S c
T""
~ o
o
QJ
0..
.....
c
o
C\J
r»
.....
t:::
.~
* E
c
~ E .-
o
I'--
::J
o
Q)
o ..c
o C')
Q)
~ .£ o N .... cQ) o en ~ gj 0.
:5: ::J o
"0
Q)
~
Q) +-'
.0 ....
Q)
.0 "0
"0
Q)
C
o
o E o o ..c Ol
Q)
C
<ti .0
Q)
"0
o E
c
Q)
I'--
o o
0.
ID
~ ::"
~ Q) E + <ti en SJOl c ~ o Q) "0 ~
Q)
"0
c
c +-'
Q)
0.
C
Ol
r» c
::J
Q)
::J
<ti
> .£
> Ol c ~
Q)
ï5_
c
Q)
Ol Ol
c
Q) Q)
"E
~
Ol
.....
+-'
Q)
o
~O ~c
o
ëii c
êi
Q)
:5:
.....
*
+-'
C
o
E
~
"0
E
I'-Q)
Q)
N
c
Q) +-'
.£ en
c
Q)
Ol Ol C
E ~
::J
Q)
<ti
> ~ Q) ~ ·S
>
~ ti ~
<ti .0
c
Q)
0.
o
....
~
Q)
Q)
.0
cx)C!)
::J
C rel rel 4-
o c
Ol Ol C Ol N
:=-
Këii c Q) c Q)
'0 ~ ~
·S .....
cD
:;::;
E <ti
Q)
C
Ol
~
Q) Q)
.Q>
ëii ..c
(..)
c
~
·e o
0.
e a)C!)
·E
Q)
"0
E
.c
N Ol C
Q)
-g~
C
Q)
~ ëi Q) Ol en
Q)
"0
"0
C
Ol Ol C
'0 ID
Q)
::J
~ ..c C "0 ~ <ti <ti o C <ti > cQ) ~
...:
>
C rel rel
'0 c; Ol Ol C Ol N
5
.Ec cOl Ol o (..) o
c
.t=
>
Ol
::"
Q)
Q)
Q)
"0 :~
.~ C
·ID Q)
"0
:2
Q)
"0
en C
ëi Q) en
"0
ID
..c
Cl
~
.t=
Q)
::J
0
Q)
"0
..c
(..)
~ Q)
>
e ~
"0 C
..c
Ol C
~
C <ti
Ol
"0
.9 .s
Q)
Cf)
*
E .-
Ol
.£ ëii
c. Q)
Ol
.0
E
o 2Ol o Q) o "0 ..c
(..)
Cf)
....Q)
ID
Q) m..c .... ëii
Lt)
><tI
_
+-'
Q)
C
E .-
18 2 2 E
s8' _g8' ·e·E Q)
"0
io
+-'
~Q) ëQ) Cl~ <3
Q)
.~ ~ ~
o ·S Q) CD
Q)
Q)
C
Q)
C
ö>-g o ~
.0
:c Cl "0:~ '0C 2 -g ..c Q) .....
>
Ol
.>
E Q) Q)
<ti
~
Q)
"0
Q)
<ti
C
Q)
> :cl
.~
Q)
C
C
Ol C
E
s:
.~
Q)
-g
·ID
Q)
0
Cl
Q) Q)
ID
C
o .~ ..c
Q)
~
+-'
..c
ëii
Q)
"0
+-' ..c '0 ·S
Q)
C
o
.0
>
<ti
"0 C <ti
Q)
3:::J
o
"0 (5
·e ëii Q)
_Q
C ::J
~
~ ::"
::J
Ol
>
<ti
a:::
Q)
Q)
_Q
Cf)
c
o :is
C
C
C
.0
5 Ol Ol
ffiti
>
.0
:= ·e::J Q) Q) ·0 E :c(..) e 2~
+-'
.0
5 ::J o
C
C
<ti
Q)
ë
e
C
o
c»
C rel
::J
::J
Q)
E
Q)
ill
Ol
Q)
Ol Ol
Ol TI
0.
"0
:5: ~C
::J
o
'0
.£
.8
Ol
ill .....
Q)
Ol
g .....~
~
"0
.~C
Cf)
Cf)
>
"0
c. o o 's
C
Q)
Q)
ID
~ rel C rel
0. ill
ill
o
..c E
C
]2
Cf) Jo...
E
>
o
rel Q_
.Y
Ol
C C1l
~
Cf) Cf)
ill
c.
o o
r»
C1l
C ill
+-'
e:.O
.0
·0
::"
Ol <ti
"0
~ ~ Q)
Ol C C1l Ol ..... Ol
C
o>
C\J
.c
ill
.... ill ..... ill o
§ .....(ij
(ij
Cf)
Ol
en g' gj E
Q)
~
Ol
-e
..o
:5: ID
o
C
+-'
~ tl
o
Q) ..c .£
Ol
Ol TI
·e
Lt)
Cf)
rel
.3:
ill TI
E ..... a "E ~ s: > c. 0
<ti
"0
2
+-'
Ol Ol
C rel rel
_Q
N
c
C Ol
Ol Ol
C
o
"0
o
Ol Ol Ol
Cf)
::oR o
"0
·S c
C rel
Ol
o
C
+-'
C
Cf)
Ol TI
iD s: o
::J
>
Ol
.....
::t::
>
TI
C Q)
Cf)
C/)
::J .....
E
Cf) Cf)
.8
>
....Q)
o ~
Jo...
o
Cf) Cf) Cf)
Ol
Ol
rel
C rel
>
<ti ~
>
c
(ü c
Ol TI
<ti
Q) ..c
~ ~ o 0
N
o
"0
C
Ol TI
Q_ Q_
Q)
Q)
E o
Ol
~
"0
Ol
> Jo...
Ol
Ol
..c
rel
Q)
<ti
::J
+-'
"0 0.
~
+-'
Q)
Q)
:~..... s>
Q)
.Y
Q) ..c
c
Q)
"0
en
0. 0.
Q)
C
en en
E ~
.~ g'
Q)
Ol
<ti
C
o ~Q) E Q)
o
C
.~
.0 .....
Q) Q)
~Q)
>
rel rel
.....
Ol
o _Q
C
C
C
C .;:: 0.
"0
Q)
"0
.0
Q)
"0
c
E
Q)
en
.9
::J
.(ij
::J
Tg "Eo IDQ) ::J
Q) +-'
.E
~ ~ Q)
en oI'-- Ö C ~ C<ti .E
:5:
.~ ~ .9Q)
o
o ~ :5: o C\J
0.
]1
c
Ol
.0
Q)
Ol C
0
c
Q)
c
Q)
::J
"0
Q) ..c C
e
:5:
Q)
g> '0
> o c
"0
o
C rel rel
..c
o
0. 0.
Q)
.c
"0
<ti
<ti
+-'
E
C
Q)
"0 <ti
*
::::::::
"0
"0
>
Q)
"E
en c ~ .....o
ë
c Q) ID
o Q) Q) ::J o :5: g' "0 .0 C r» ëii Q) ~..... ~ ~ o o ë .0 ~ Q) n, +-' ..c Q) Q) c E ~ Q) ï::: Q) '0 Q) <ti 0. "0 Ol ..c ~Q) 0. ..... Q) Ö C<ti
c
.0 .0
êi .0
+-'
Q)
o ~ en Q)
C
Q)
~ ti
<ti
"0
.....
C Ol C Ol
+-'
.Y
o
o ~> Q) C
Q)
TI rel
C
"0
C
C
"0
Q)
Ol TI C
::J
Q)
.0 ....
::J +-' C
:5:
0
::J
E
Q)
.g
1iî
.~C
.ê'
:~
e
C\J
o
<ti
~ 1iî :5: ..c "0 ::J Q) (..) """C +-' ~ o Q) ëii <ti C ~ .0 +-' E > 2Ol c Q) ~ Q) ·e Q) êi Q) o c :E ..!... ·E +-' ::"C o Q) ID ~ +-' Q) Q) Ol .0 c "E .0 "0 c o ·0 ..c c Q) Q) o Q) C o Cl :is ..c Cl :5: o Q) ..c C
C
:; -g Ol
~
Q)
Ol TI C Ol
-e <Ji
00 ~
Q)
:g :is '0 Q)
"0
E .... > Q)
Q) +-'
Q)
"0
C
:~
Q)
o
.0
<ti
.£
.0 Ol
c
C
Q)
"0
o
.0
Q)
c > '0 Q) c
5 ..... Ol ::J o .c
:5: ::J o
Q)
<ti "0
<ti
::J
"0
C
Ol
C
.~
Q) Q) Q)
Q)
.(ij
.£
c
c
cD
'Q) 'Q)
o "0 ..o
.....
ëQ)
~
Q)
:~
> '0 ...:
Q)
~
ID :cQ) E (..) C
<ti
>
io C\J
Cf)
Tg
"0
Q)
C
Q)
Ol
2 E C "0~ "0 ~ Q) Q) .~ .0 ~ .~ 2 .0 E
(J)
(i)
ë(J)
Ol
.c 'ë ca
Q)
:E -c
(J)
o
~ ê "0....
Q)
(J)
c::
c::
Q)
....Q) 0.
Q)
"0
.....c::
c::
Q)
~ .c
c::
Q)
"E
.....c::
~
2
Ol
~ Q) 0.
§
"0 C
e
.s (J)
Q)
E ..c:: Q)
III
Ol
~ ti o ~ 0.
"0
Ol
"0
(i)
Cl)
0.
Ol
Q)
(i)
....
Q)
....Q) c::
"E ~ o c:: e c ~~ Q)
> c::
c::
Q)
(i)
c::
Q)
Q)
~
c::
c:: Ol 0.. c:: o~
:::J
o o .c Q) ~ .o o~
~
Ol
c::
o .c c::
c::
c
Q)
Q)
"0
ca
Cf) Cf)
0
°
"0
c:: o c:: Q)
Cf) Cf)
:::J
+-' +-'
cu ~
t)
.... ca
Cf)
s: o
(J)
(.)
cu c:: .c cu ..... Q) > o
.::,£
ca .c +-'
Q)
.....
c::
c
Q) Cf)
c::
C CU CU
E
0Q>
2C
°
Q)
o 0
.:j:::
~..c:: ....
0
Öl .c Q)
Q)
Ol Q)ï30 Q)
5}o~Cl:
o~
Ol
:"2
:::J
..c::
c
0.
0.
s:
:::J E 3l o c ot: .c := (i) ....Q) 0
c
Q)
Q)
~.... ca
"0
c
E c::
o
°
c::
CU
....
~ 6
o
E
c
E
c
o
Q)
Ol
N
>
Ol
....
~ .o t)Cl)
E N
s::::J
....
cuca .... cu
s: o
(J) Cl)
Q)
:!2
e (i)"0
~ ::"
~ :::J Ol o o .c E
(i)
(J)
o o o N
.....
°5
Cl)
.~
Q)
Ol
o
E
Q)
"0
o c::
cucu
c::
Q)
~
i
.....
..... Ol o o
:~
..c::
ro....
E
t)
Cl)
:t= :::J
c
c
>
Ol
c
Q)
Cl)
(J)
E c cu
> .::,£ o
ai
E
C
Q) Q)
(0 (0
.... o o
"0 c:: Q)
(J)
o o .... ..c:: o o Q) 0.
o .c Q)
0 '<t
Ol
0
Q) Q)
Cl) Q)
Cf)
Cf)
Cf) Cf)
Cf) Cl)
c Q) s: ccu ~ .c Ol ~ "0 .3 ~ >
.::,£
Cf)
Q)
ai
"0
Ol
"EQ)
0.
N
Q)
c
(J) Q)
Ol
:j;f
Cl)
c
+-'
"0
cu "0 .c .....Q) co
Q) ..... .... E Q) ~ "0 ti oo ro s: c C C :::J E .... m o °Ë Q) Q) ca o~
Q)
o E +-' Q)
oE
Ol
+-'
e0. s:::J E oS
c
~ .c
E
cu
Q) Q)
ro ..... ~ "0 N
roca
Ol
c
Q)
cuca
~ (J)
> Q)
Q)
.....
0.
Q)
"0
ai
..c:: o
~
o~
ffi
Cl)
~ ~ ~ ~
ro
c ~ Q)
c:: ~ (J)
o
o~
E
"0
(i) ..c::
~ Q)
Q)
o .c .c Q)
Q)
o N
c::
"E
0.. .... ....(J) 0.."0 Q) c::
c
Q)
> Ol
"0
,....
g
.....0.
c
o
ffi
t)
C
(i) E
ai
c:: Q) .....
Ol
Ol
.!;;;
l/)
....
.....
.....Q)
cu
°Ë
0 0
Cf)
c ï::::
o
..c::
C
::::l
(J)
"0
g
o
:co
:c
....o
(i) ..c::
Q)
(i) ..c:: c:: (J) c:: c::
(i) ..c::
c::
~Q)
Cl 0:
.....Q)
co
CU ~
(i) I
o ~ .~ (J) 0 .c
o
Q)
Ol
0...
Q)
~ o :0 (J)
0.. cu Q) > o Cf) o cQ) ...... .:j::: c:: ai ..... Cf) (J)
cu
~ c:: ~
"0
Ol
o
::::l
c CD
1G
c::
Q)
c::
roca
Cl)
"0
..c:: o oN
.....
"0
Ol
s
o c::Q)
c::
>
Q) Q)
0.
~ ..c::
o > Ol
c::
g>
ca ca
"0 (i)
~
(J)
c::
o
Cl)
(J)
"0
o
o o
0...
Cl)
~
.c (i)
Q)
0.
Q)
°5
(J)
Om
Cf)
Q)
o~
ca
.... o ~ "0 g
Q) ~ .....
..........Q)
c:: 00 Q) Q) ca0s:cCD > 0. :::J 0 c
> "0 c
l/)
ti5
Q)
~
"0
E
"0
ca "0 ca Q) ~ ~ o .c o E
.....Q)
+J
:~
"E
:::J ....
0..
Q) Q)
Q)
o
Cf)
Q)
~ ê ë E
Cf)
Cf)
(i)
CU
> Cf) CU E 0... N
c::
Q)
.... Q) Cf)
Cf)
"0
III
.c
Q)
Q)
OxE
.::,£ o~
Q) +-'
c::
~
(i) ..c:: (i)
Q)
(i)
0.
Cf)
Q)
Q)
0.
"0
z 0.. ~
c::
ffi
o
:::J e ..... Q) Q) c:: ..c:: ..... :> ..... o > Q) ~ Cf) ei o .o c:: o ..c:: ..... c:: E E o ai Ol Ol Q) ..!...
-e
Q)
c
0.. ....Q) E o c::
~
Q) Q)
.::,£
o!;;;
-g ~ <ti
Cl
.c
~
c::
Q)
"0
~
c::
c
~ Cl:
c::
:::J
Q)
.!;;;
s::::J
l/)
e
ëi ti c:: !? III -g c:: c:: ca c:: c:: Ol t) c:: c:: i:i5 om c:: :c !ij c:: :: 0.. "E
o o
s::::J E
o .c
"0
2
t)
+-'
c::
Q)
'O+" c:: (.) "0
c::
0
o "Eo c:: ~ .c c:: o ~ o .....
s:-
o~
:j;f
"0
Cl)
> Q)
Q) Q)
c
Q)
E Q)
e
Q)
~ ::::l o
Q) ..... c::
<3
c::
:::J
Q)
(J)
"0
"0
c::
(J)
Cl)
c
(i)
"0
c::
(J)
Cl)
~ Ë c:: (J)
0.
"0
(J)
.s
:ö "0c:: Ol Q) ..... ]i eOl c::ca
o 2 o
c:: <ti oE
o o
-g
ca o
t)
....
~ ~.... c:: ca (J)
c::
(J) Q)
o
Ol
.~ .... ~ c:: Q) ::"
'ë
c::
::::l
o .c Q)
c::
Q)
s ~
0.
.... (J)
Q)
c::
c::
j
Ol
Cl)
Ol
c(J) (i)
.....o
"0
0. Cl)
~ Q)
(J)
«
Q)
Q)
"0
ca .s> ~....ca ~....ca
5
o
ffi
~ ~
o~
o o
c::
o ~ ~ ca
.~
c::
0.
]1
Q)
:::J 0. Cf)
"E
Q)
(J)
"0
c::
e ~ c::o
'ë ~ Ol Ol c c:: 'E oE
c::
(J)
"0
e~ oE(i)
Cl)
"0
o c:: o "0 (J) ..... c:: (J)
15
c ca
~ "E ~ Q) (5 o c o Q) s: "0 > ~ al <ti "0 c:: ~
o
"0
cQ)
"0
(i)
ö.~ ~
Ol
.!;;;
ë 0
:= °
c
Q)
c o~
~
o Cf)
....Q)
>
Q)
..... Ol o o
..c::
e .c E
-i~t o
N
Q)
:> ocu ei .._; .c +-'
Cf)
isc
E
Q)
E
Q) +-'
"0
Cf)
.x:
Q)
Cf)
Q) +-'
c c
0..
c; Q)
....
Q) ..., ..c o
cu
:::J
Q_
C
<ll Ol
·ai
Q.
o +-'
C
<ll
'6
c
<ll <ll Ol C
<ll
"E
o 3:
·5
c
.$ ·5
Z ..., o Q) .o ..c
E
o
..... C
èJJ
c Q) >
.o <ll "0
...,
-eo s c
2! ....
Q) _y
ctl
Q_
~
ctl <ll
<ll "0
en C
>
.~
,....
ë5..
·e I
Q.
o
C ~
ctl
E Ol C
ctl
-e0 0
..., Q) ..c '+-
cu c cu
> ."!::: N
c;
Q)
Q)
E
.... o o 0.
Cf)
..., Q) s:
-.:::::
U
CU
_o
Cf)
Ol Cf) Cf)
iS
u Ol c
r»
:::J ....Q)
."!:::
u
Q)
0.
>< Q)
...,
E
:§;
u c
.... w
c cu >
E
o .o
Q)
..., Q) .c
cU
c Q) >
Q)
Q) Q)
Q)
CU
2
c
~ Q)
I'-
rocu ai
u
E
r» ~
~
Q)
c» u
Q)
E x cu E
Ol CU
E
c
Q)
..., Q) ..c
E
o .x:
."!:::
:::J
~
."!:::
U :::J
ro t
Ol
0.
o cQ)
E c Q) ...,
Q)
u
<ll "0
c
0
..., Q) s:
c
.2::
Q)
2
Cf)
E
Q)
Cf)
Q) ...,
(/)
cu
...,
l[)
o o o,
tl
Cf)
E
(J) "-
E
o o 0.
0.
c
Cf)
.... ....
(/) (/)
::J
Q)
c
E
o o
ëj)
Q)
n.
(/)
o
N
r»
ro
...,
c
cu
2
C
Ö <ll 2 n. "E Q)
-e o s
s::J m~
~"-
co o,
o .0
<ll
o
C
<ll
.....
C
o
ctl
o
>
"0 <ll
Ë
~ .....
<ll
~
ID
.....
o
tîQ.
"0
o ..... o o >
~
ctl ctl
E
<ll Ol
C
<ll
"E
o 3:
E
Ol C
ctl Ol ~
ai "0
.....
<ll ..... ctl
Q.
+-'
<ll "0
<ll
C
ctl
~
:.cü
<ll
.....
<ll "0
C
o
.!!i <ll
al ~
<ll
:.c
<ll
<ll
+-'
C
o
.....
.!Q
"0
C
<ll
<ll <ll
~
~ 3:
<ll "0
<ll
"E E o
§
C
Cl)
"0
~.....
ctl
C
C
.c
~
~..... ';?
C
<ll
<ll
:.c
~
1D
E <ll o "E E ~
.!;
<ll
C\I
..c
.!;
m
+-'
"0
ID
Ol
C
'6
<ll "0
+-'
0 C
~ E ~ E
.~ E
E
C ctl
<ll
15
<ll "0
E
.~
~ E Q. C
~
ctl "0
<ll
E o C
<ll Ol "(ij N
Q.
o C
<ll
C
ctl
ë5.. Cl)
r» C
<ll
·E
ID
E
"0 C
o .g 15.. <ll
o ~ ~Ol ~ ctl C ctl ctl 3: ctl C
<ll
C
<ll <ll
1D
Ol
.!;
C
<ll <ll
~ +-' .o "E ~ o .~ 3: <ll 0
Q.
~ o o >
C
C
·ai ..c
1iî ctl
<ll
ö +-'
C
o Cl)
ë5.. .....
~
+-'
<ll
o o
"0
<ll
<ll
ctl Ol
+-'
~ ~ <ll "0
3:
C
<ll Ol
C
3l Cf) .!Q iA ~ <ll "0
C
~ ~
<ll
~
o <ll "0
C
§' ~ 6
<ll <ll Ol
Q.
Cl)
.,<ll m -.::::: <ll C
<ll "0
1Do
o >
e, ~
~
Ol
g> "E tîctl
"0
0
Q)
o o
<ll
(J)
+-'
u
Q) _y Q_
c
.!Q
*
"E o
E o
3:
~ ::'"
"0
·ai ..c
"0 Ol <ll
o
<ll à> .c .c Cl)
ID
Ol
"3 "E :0 <ll <ll
~
Ol
.!;
~
:ö
Ol
·N
<ll
:.c
:~
ü Cf)
E 0 ~
Ol
o E
.!Q
~ 0
0
o
lil
(jJ
..c ()
(J)
c
o
-<-'
()
2
s:
2 m
c
(jJ (jJ (J)
m
-<-'
"2
o
s s
.....
C
Q)
(jJ
"2
C
s
"'0
"2(jJ
Ol
o
Q)
Qi
"E o
ill
Ol
o
C CU
Q)
s:
"'0
'--
'-
0
(jJ (jJ
-<-'
~ s C 0
en ~ 0... _"!::::: ill C -<-'
I
c
~
E Q) Ol
"2(jJ
"'0
(jJ
Q)
(J)
Ol
E
s:
2:l (jJ
c
..c
ca ONo ~ Q) ID ..c
C
s: (ij
Q)
::J
o
.0
s:
::J Q)
Q)
L()
Q)
Q)
~Q)
.-
~Q) Q) Q)
"'0
K c
:c (.)
(j)
e "'0 Q)
Q)
Q)
..c
Q)
"'0
o~
E C
Q) Q)
Qi
o ID "'0 E
C
+-'
1il C >
s:
"'0
o
~ ~
C
.0
Q)
C
"'0
Q.
Ol
+='
o :.0 Q) o!a Ol
Q.
~
"'0
.....
o
g
Q.
~ ::" Qi
:.0
Q)
"'0
Q)
Q.
Q)
X
o "lil E o
c
Q) Q)
Qi
Ol
o E
C
~
Q)
s:
C
.....
Q)
ca >
:c
o ..co
o ï::i ~ +-' ID o ..c +-'
C
C
..... ..c
Q)
>
o
o o
..c .....
Q)
ID
E
ID
..c
Q)
"'0
B
o o
Q. Cf)
ID
Q)
.0 .0 ~
o!: C
C C :~
o~
o
rtî
Cf)
g. (ij
E
.x:
Q. Q)
.0 C
Q)
s
Q)
>
Q)
"'0
-§
~ o
~
Q)
Q)
Qi
2 fl
Qi
+-'
2.....
Q)
::J C
~
Q)
.0
Ol
0 "'0
~
.....
Q)
(j)
"'0
tîQ)
.....
o o
C
Q)
Ol Q.
o
ûî 15 [8 o a: 8 a: :c .....
Q)
Q.
"'0
Q)
o +-' c ca >
Q)
Q)
"'0
0
o
C
>
Q.
:~
>
Ol
(/)
C °C
~Q)
Q)
C
:co
Q)
.0 (ij N
K "'0 '"C' C
ca
"'0
ca C
Q)
Q)
(j)
.0
"'0
Q)
Q)
]1
"'0
~
Q)
Ol
Q) +-'
o!:
Q)
s:
ID
:c (.)
(j)
Qi
s:
o N
"'0 Q)
Ol
02'
C o~
+-' Q)
"'0
c
Q) Q)
.....
o o
> c
+-'
Ol
~ ca
Q)
"'0
c Q)
Ol
c
ca ca ûî c
Q)
ca (/)
c
Q)
Q)
....:
c
Ol
~
Q)
"'0
Q)
ON Ol
(/)
c .!Q ..... Q)
Ol
o~
c o~
+-' Q)
Q)
ca K ..... >
ca
Ol
o ~ Q)
o a. "'0 E cca o o (ij> Q) ca ..c ..c o o (/) (/) ~ ~ ..c ~ ca
Ol
:.0
~ ~ o "'0 o C > "'0 ~ C ~ ~
~
C
E(/)
Q) (/) (/) Q)
(/) ID -;: : : "E ID
~Q. :.0 ID
c
Q)
C
C
"'0 C
Ol
C °C
ca
Ol C
Ol
E o r» Q) E ..... "'0 o C >
Q)
"'0
.....
o o >
Ol
c
:.0 ::" '-
..c o
~ Q)
>
o +-'
s: "Eos: ::J
o
.0
Q)
E
Q) Q)
"'0
+-'
~ ..c o c Öl C ~ ~ cca Q)
"'0
"'0
o!a
Q)
:= Qi
~ .....
(/)
o~
Q)
(.)
r»
(j)
~
E
C
o~
~
c
tn o~
e ..c IDtn cacae
oe
C
"E o
Q)
tn
*e Q)
Q)
Q)
Q)
Q)
.0
2(/)
~ E
"'0
o o Q.
C
o
Q)
e (.) .....o o cE
>
::J
o
.0
0
ca
o
::J
gj
"'0
0
Q)
"'0
2 ID °C ..c
:=
o
"iii
o
>
::J
.0
s: "'0 (ijca
(/) ..c en Q. Qi > o Q)
ca o ï::::: a:
Q)
o Eo
s:
s:
Qi Q) +='
o Q) ~ ~c
c
Ol
Ol
C
Q.
K O§ Q) Q)
~ ûî
Qi
"'0 "'0
+-'
C
"'0 C
Q)
"'0
Ol
N ~::J
Q)
ca ~ o ca ..c Q)
ID
C
o o
os
~
"'0
o!: E (ij ~ Q. Q) C .0 Q) ca ca C ..c "'0 C
Q)
C
0
(/)
Q)
.....
~
.....
.....
::J
> '6 c
o
Q)
Q)
Ë os
::J
"'0
~ Q.
0
55
Q)
o o
ca 02'
c.. "'0 c
E .....
"'0 C
>
c
~
::J
Ol
Q)
C
g. "s:
Q) +-'
c
1il
o o
ca ~Q. > (/) ~ C ~ o!a C
E ca (/)
C
Q)
"'0
C
Q)
Q) Q)
C
,:,;.
"E
c
Q)
"'0
C
Q)
"E o E o ca C o "E ~ > ë Q) Q) Q)
"'0
..... ..c o
Q)
(/)
"'0
Q)
8
"'0
"'0 (ij
ID "Eo
C
e>
(5
"'0
Q)
C
"'0
~
(/) Q)
"'0
~ ~
ID
Q)
C
o o
:.0 c i :~ o§
Q)
"'0
:=
C
o!:
~
s:
~
tn
:!: ::J
Q)
>
>
ûî .....
"'0
C
ca
E :.0 ::"
::J
"S
Q)
ca
C
..c :§ s: ca Ol
C
>
o Q.
C
Q)
~
C
Q)
"'0
-eo ca ~
.....
E "E
Q)
Q) Q)
o ffiQ.
:!: ::J
Q)
"'0
.....
Q)
C
C
C
(j)
ca >
Q)
Q)
ID
:co
C
o
Q)
(/)
ID ..c ~
..c
~Q)
Q)
ë. Q)
(j)
C
~ o ..c Q. Q)
ca
Ol
::J
"'0
Q) Q)
C
:.0 ::"
Q)
oe
C
IDo
"'0 :~
ca ca
Q)
C
"'0
Q)
C
iS
.0
C
Q)
zo
Q)
.0
eOl :.0 "E m
Q)
E
"'0 :~ "'0
Q)
E
C
.0
+-'
C
<0
+-' Q)
..c
Q)
~Q)
..c
rtî "'0
Q)
:~ C Q)
s:
"'0
"'0
ai
o o
Q)
Q)
o~
2Ol "'0 o~
Q)
o
E
o
Q)
>
:~
>
::J
~
"E
o o
Ol
os:
tn
.-
+-'
.....
Q)
ca
C
C
E C
C o§
o
'-
Q)
"'0
>
"'0
Q)
Q)
~
ca (/)
Q)
L()
~ Q)
Q)
E ~
Q)
::J +-' C
c
tn
Q)
~
Qi
Q)
E Q)
Q.
o
Ol
tQ)
:.0 s: ID ~ +-'
LIJ
Ol
:.0 o!a ,:,;. C :~ ca Qi Q. C
Q)
+='
Ol
Q) Q)
~ ~ C ~ ca
os :~ ~ C C ~ ~ 2 :c
"'0
E
ID ..c ca
::J
Ol C
"'0
E ~ 0ëij ca
:.0 Ol Q) :E' "'0 s: c o ~ ca ~ +-'Q) > ~Q) Q) > "'0 C o o Q)
==0 ..c 0
Q)
Qi
Q)
cu
Ol
ID oe
Q)
Q)
o!:
Q)
...: .s ~ oe 2 Q)
~
r»
os :.0
~ ~
(jJ
Ol
N
C
Q. Q.
C
.....o
Q)
g
Q)
Q)
:ê' g ~
o
cu E
m
C
"'0 :~ "'0
C
_g e:cL
Q)
cu
(jJ
0
o "lil Q. o (/)
"'0 :~
(J)
(jJ
.....
o
(jJ
:::l
Q)
"'0
..c
~ :::"
Qi
rn Qi c .0
:.0
c .!Q Q)
"'0
C
~ ~ o o
-I o ~l
" lS c
QJ 0..
~ .0; .!'a
1iî
"0
Ol
....Ol
0..
"iD
0..
2Ol o o
..c
c c
Ol
ct! .0 Ol
.~
"0
ID ..c c
~
"0
Ol C
Ol
Ol
in
~
ë5.. Ol
..... "0
ID >
.~
E
:.co .....~ Q) ..c ~ E o .s
Ol
>
:.aal ~:.c
C Ol
Ol .~ o> ~ 0.. .~Ol ·2 '0 o C
.0
.... Ol
Ol Ol
C!}
Ol
c
Q) ..c c
ct! ct! "0 C
.....~
Ol Ol
"0 C
ûl Ol Ol
o
~ 2 ct! (ij
"0 0..
o
"0
0..
c
:g
Ol
c
Ol
c
c
ct!
::
::::l
Q)
.0
o
.0
E
'0 ..c c
>
ct!
>
0..
C Ol
"0
ct! a. ~ Ol
Ol
ct!
ct!
Q) o >
"0
.y
o
o ID
C
ID
Ol
Ol :0:; C Ol
C
~
C
"0
o
Ol
o
E
ct! :.a .... I/) I/)
"E 1iî 10 Ol "0
Ol
c
o ~~
~
Ol
Ol C Ol
c .y ::'"
~
N
o o c
..c c
Ol Ol Ol
c .0;
C
ë5..
ct! ct! "0
Ol
.êID
C
~ C ~
o
Ol
"0 "0
C Ol
o ~ o ID cr: Ol
.0;
c
E
~
Q)
Ol C
c
Ol
.0
Ol
"0
c ct! > Ol C :0:;
..c
o .;;:: .~
c
Ol Ol
c
-:e
"0 .;;::
2
c
Ol I
I/) I/)
::'"
:.s2
Ol
>
c Q) c
C .D
cu
0..
o
C
Q)
.x: .y
TI .-<::=
Q)
0.. Q)
Uî
.Y .Y
o
0..
o D
Q)
D '-
o
o > ....., "0 C
> Q)
.-<::=
D
Q)
0.. X W
~
c
ct! 0..
0..
C
~
0
..c
Ol
ct!
....
Ol
"0 C
o
.....,
D
Q) +-'
0
Q) Q)
"0
ill
N
({)
D
.....,
.....,
~
o
Ol
({)
(() Q) ({)
Q) TI C
::J Q)
cum '-0
g
Q)
C
Q) 0..
o (() .....,
m m 0..
> Q)
D Q) +-' (()
Q) Ol
.....,
~ Q) o Q) TI C
m
> C
~
0.. Ol Ol Ol
.8
c ru U
.~
ë5.."C .~ ~
ui c
0..
c
*
Ol Ol
o .;;:: c
Ol
"C
~
"()
~
C
:~
Q)
o E Ol
Ol Ol Ol
'- a.
~ Q) m ..c ..0 I/) c c
Q) Ol 0."0
có~ r-CO
Ol
.!'a
Ë ·S ....
~
ct! .0
.~
Ol
.0
"C
Ol Ol
ct!
..... C
Ol
"C (5
o
e > .Y
o o C
I/)
Ol
.~
o
E
C
ct!
C Ol
>
Ol C
o
:0:;
C Ol Ol C Ol
(ij
"C :~
0..
~
o
Ol Ol C Ol
~ "E Ol 0.. o
E o a.
I/) I/)
Ol
~ "E Ol
0..
C Ol
ct!
C
ct!
c
Ol Ol
Q)
Ol
e> ::::l
ct! ct!
"C
Ol
.0
.!'a
C
.!'a
::
Ol Ol
....
Ol
>
o
.y
o
:: .....e C
ct! ct!
2
(/) I/)
,_ ~ C ct!
$I ID o Q.) E ID ~ Ol .Y "C
Q) ..c .j; ~
Ol
"C
e "C ~~ ID.Y .0 8 :Q
~
'+=
Ol
o
~ Ol
~
E
C")
C Ol
Ol
E .....
"C
..c
"C
Ol
C Ol
o
~
E
..: Ol
.~ ~ I
C
Ol
ct!
0:::
::::l
Ol Ol
Ol
c
....
'Ect!
:: ~.... c: ~
>
~ Ol o o
'0
~
::::l
Ol
C
Q)
ct!
o o o
.~
~ Q) ..c Ol
"C
c c
.0;
0..
.....Ol
o
5)
.0
~
Ol
c
Ol
Ol Ol
Ol
Ol
~
Ol
.0
Ol Ol
o
::::l
C
....
o Ol
.0
I/)
ct! "C
"()
.0
.Y
0.. 0..
Ol Ol
C Ol
C Ol
.0;
.....Ol
..c o I/)
c Jl1
"0 C
....
C Ol
ct! .0
Ol
"C
·S
.0
N Ol
Ol
Ol C
.~
Ol
Ol Ol
::::l
Ë o ·S ....
~
.0 .Y
c
.~ '0 c -;;::
Ol
Ol
Ol
C
..
I/) ::'"
ëOl ~ .....o .Y
o
~
1iî ~
"0
"0
o ~
ID
E
"0
c
::'"
.... .~ ~ I/) Ol Ol
"3
Ol
.....
.Y
o
c
~
C
..... .~ ..cOl :gC .... E C .... Ol (ij2
ai
Ol C
~
o
Q)
..c
c
o Ol Q) ·5 ~ "0 ..c Ol ..c
~
o 5
_r:
....
LlJ
C
.x:
Q)
.!'a
:.a .... "E
Ol
Q)
Q)
(.)
~-
>
::::l
! _g
e "Eo .~ I co "COl E Q) :: Ol o C Ol :: ~Ol m "0Ol ë. û5 o ~
..... "E
(() (() .....,
~
(.) .8::::l > ~ .;;:: o .8 .~ ct!
m ~ .....,
D
Q)
c
.....C
Ol
Ol
.....,
c;
Q)
I/)
Ol
Ol .....
"C
Ol
Ol
"0
2? :Q, ....., ~ o t m Q)
Q)
Ol Ol
Ol C :0:;
E ~
Ol Ol Ol
I
Ol
.Y .y
C
Q)
c
:E (i5
Ol
Ol
E
c
....
Ol
Ol Q)
.....,
Ol
"C
....
Ol
N
Ol
~ "0 .0; C o ..c
c
c
'>
'Q) Q) '-
*
E
E
o
e
"0
Ol
Q)
C
(ij
>
o ..c
..c
0.. o -;;::
+-'
0.. X W
Q)
:~
ct!
.Y ct!
~
~
Ol
L()
E
c
c
·e
·e Q) c c
E
D
Ol Ol
~
c
Ol
.0
C Q)
Ol
Ol
c
Q_
C
o
Ol
c
E
"0
Ol
"0
c
D
.8
~
~Ol :B
m > c»
m
"CD Ol
u:
"2 ....., Q) o _r:
Ol
c
o
Ol
2 ·e E
..c
N°, iê' § "0 ~ :: al
Ol
Q)
Q)
C
2
c
'*
C
o
C
o
.Ql D
Z
Q) o >
Ö .....
0.. C
::::l
ë5...o
"0 I/)
Ol
~
E o ·S.... E c
Ol
:t:
::::l
's Q)
E
c
ëi5
Ol
o .....
>
·S .... c
c
'm
"C
c Ol
c
Ë
0
Ol
"0
E
::::l ::::l
~
g> Q)
'0 ..c ~ .!'a
Ol
Ol Ol
I/)
Ol
0..
~
.... o
Ol
~ Ö E a. ~ ct!t::! Q) E
c
Ol Ol
....
ID > <ij
"C
e "0 §. . :g '0 ::o e g. U
.0;
C
Q) ..c Ol
Q) ..c
Ol
Ol
"0
ê
.!'a
.0
I/)
E o
~
(.) Cf)
'êo ~ .y Ol
c ct! >
~
~ ~ 1
o
Ol Ol
Ol
o :e ~ c c c o
~
ai
.!'a
....
Ol
::
o o
....
Ol Ol Ol Ol Ol
C Ol Ol
C
.!'a
I/)
2
"C
o
..... ~ Q)
.....
·S
ID
.0;
..c
:.s2
C
5)
Ol
0
~ c
0..
~
o o
E
~ C
.0 C
o o
ct! I/)
....
"C
Ol
Ol
E
(ij
Ol
c
..c
-;;::
Ol
C
Ol
f'..
N
o 2 cr:
Ol C
:.s2
j
::::l
ë5.. ai "C C Ol N C
~
Ol
N LIl
a>
"0
c a>
.... a> "0
..: a>
~
~....
....
Ol
0
:§
"0
a>
~ ::l .c a> o (.) 15 .0 0;;: a> .... o!; Ol o a> o a> Ol > .... "0 >
E "ä) c
"0
cu >
o
"0 0(ij
a> ::l
.c a>
Ol
c
c
a>
a>
"E
"E o
o :?=
:?=
~
Ol
C 0;;:
"0
:licu cu
E a>
Ol
:?=
a> (/)
o
~
::l
.0
t)
o o
a>
I
"0
t) a>
~
a> a>
....E
0
.c c
O~
E
a> c
a>
"0
Ol
o
a>
"0
c
:?= C
a> a> t a>
"0
cu cu .0 ~
Ol
a>
a;
e> a>
o~
a>
>
c~
Ol
=0 (/)
(ij
c a>
"0
a; Ol
c a>
E
o
.0
a>
.... "E o 0
a>
E o c
a> Ol a> a>
~
a>
.~
r-
I
~
"E
"0
:?=
.0
"0 0(ij .0
a>
~
a> (/)
E .... sE "Ecua> =0ca> ~m E oS :::: a> ....
Ol
a>
~ cu
.0
c
Cl: a> "0
a>
0..
o
a>
"0
c
....
e-a>
1:c
(/)
E Ol cu CCU "E .El "ä) I
a> a>
E a>
Ol
a>
"0
(/)
« $ ~
a>
....a> ....ca>
m 0..
~
c
o "E ~
C ::l
os
Ol
Cl:
c
ffi
a;
~ E
t) 2 E -g ....ca> ~
t)
o
~ Ol
a> a>
-;;:
>
o
C
o O!'a
....c::
o~
....
~....
a>
a>
E
c
a> a>
a> (/) (/)
::l
o o
"0
a> Ol a>
CJ)
....
..!Q
C :~
(/)
c
"0
(ij
a>
cu
>
a>
:.co
Cf)
a>
CU
cu
"0
:~
a>
C
a>
C
C
ëi
~
"0
o
o> (i)
a>
o
C
a>
C
E
~ cu cu
Ol
"0
N
~
o o
:.co
sn
O!'a
a>
ai
a>
osË....
C
"0
t)
C
CU
a>
C
:?=
"0 C
a>
.... C
::l
0.. (/)
~
~ cu
.0 C
a>
0.. 0
C CU
"0
a>
Ol
(ij
.0
"0
m:?=
(i)
Ol
:g "0C
o
C
o ..c C
(i)
a>
C
a> a>
a>
C (i)
E0
:?=
o
a> "0 a> t) a>
.... "0
::"
o ON
E a>
"ä)
Ol
~ o C o o ....
a>
"0
....
o o
a>
"0
C
a>
~ C
C
::l
~
C ::l
a;
:?=
o
a> a> t)
a>
"0
Ol
C
a> a>
o
C
(i)
>
"0
C
"0
C C ::l
cu
a> ..c
2 :~ ~ ~
(i)
Ol
....
t)
~
~
~
a>
0..
'e .8 o
(/)
0;;:
ë
:.cI::?
~
o~
C
Ol
o
"0
....
$
.c
c 0;;:
cu
a>
Ol
o!;
(i)
~ C o (i) o cu a> "E cu o ~ C (i)
C
a> a> .... a>
:.c
E
o a>
~
Ol
0..
o
~
$ a> 0.. ;;::: o "(3
'ê
C ::l ::l
1: Ea> C0 C
~
(/)
55
(/)
"0
Cf)
C
.x:
~ ::'" a;
a> a>
~
cu
a>
0.. os.El o!; ....a>
(i)
a>
a>
Ol
C
Cf)
(i)
.... ..c o!'a
C
0.. 0..
(i)
cu (i) Ol E .... =0 a> 0..
o
a>
.0
a>
"0
:?= +-'
"0
(i)
o
o
a>
::l
"E ~ cu
C
"0 0..
~
C
C
a>
"0
o
"E
(ij
a>
::l
o
o
.0
C
"0
....
a;
::l +-'
oQl "0
C
:g
t) a> (/) 4=
:?=
"0
a>
.::i.
>
a>
$
C
CU
(i)
a>
o
C
::" +-'
0;;:
a>
a>
"0
(i)
:?= .... o $C o a> > E "0
> :0
C
a> a>
~
o
a> a>
cu
~
o :.ca> .0 o
"ä)
.$
Ol
~
"S
cu >
o>
Ol C
Ol
cu
a>
C
"iii
a>
cu à)
a>
"0
o
E
"0 C
a>
~
C
cu
>
(ij
ro
scu
>
CU
(/)
E
a>
.... o o
.c o
C
(/)
"0
a>
Ol
o
-co
....c "0 o~
....
C
o0.. "E.... (ij "0
....
a>
(i)
4= :~
0..
.... o o
c cu >
~
"0
"0
oN
o
.c
....
Ol
a>
::l
.0
a> a>
....a> "0ro
a>
~....
..!Q a> > a>
Ol
C
a>
C
a>
Ol C
E a>
a>
:~
"0
.c
..-0
>
"0
CU
LL..~ r-- C
a>
"0
a> OB> o
Cf)
"0 C
-g "0 ~
Q)
I
o
E (i)
~
'"0 a5
c 0;:;: Ol 0;:: ~o (i)
.2 o c a> ~ c c a>
E
a> a>
E
"0
"0
lJl
C
C
>
a>
C
s
o
Ol
....a> "0 :,:::;oE
a>
a> Ol c
C
o
o
0..
a>
m
o!;
~ ~ ~
0.. ....
a> a>
a>
cS m c c t)
c
a>
E
Ol
ro "0
a>
o
(i)
CU
....(i) > ~ o Co
•
a>
~....
:?=
CU
Ol
"0
cu
"0
cu cu
C
"ä)
C
t) a>
C
a> a>
C
"0
i
0..
a>
+-'
s:
a>
"0
....
a>
I
> c
a>
ON
a>
"0
"ä)
~
"0 :~
"0
(i)
"0 O!'a
....
~ ....
o
~
c
c a> c
a>
(i)
CU CU
C
ö +-'
"0
a>
C
:~
> c
a>
C
a> a>
"(5
E
Ol
(/)
s
~.... a; cu à) 0..
cu >
~
o o
.0
C
C
m ....a>C
.c ....
c
(i)
"0
C
~
C
a> a>
o~
"ä)
o
a>
0.. (/)
C
Ol a> 15 oQl a> E :;;:: .0E "ä) o o > 0 .c
"0
....
a>
t a>
....~ :.c C
a> C
a> a>
C
~cu a>
"ä)
E ~(i) a> :.c :g o
Cf)
C
15 E o o .£
(i)
"0 C
~
a>
êa>
a>
~
"0 C
0..
o
(/)
"0
Ol
~ cu
=0
.c (/)
C ::l
~
a>
ea>
C
~....
"0 0(ij
~
C
(i)
cu >
a>
>
cu cu .c ~ .c ~ Ol := C a; (.) O§ Ol
::l
o
.0
(i)
.0
o
E
a>
"0
0
t::!
a>
"0 C
o
o o
" 1S c
CU o_
" 1S c
Q)
0...
S :J
0
.o c
Q)
D
Q)
+--'
U)
0
(f)
0:::
Q) (f) (f)
Q) (f)
Q)
c::(
> W. _J
'+-
:::>
~
0
t 0
c::(
Q_ Q_
en Z
CC I..._ D
W W
ÏJJ
3
c
cry
0 C\J Cf)
::J
1;) ::J
Ol
::J <{
Nota van Uitgangspunten
Schiekadeblok
april 2020
Delftseplein
Weena
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
2
INHOUD 1. Inleiding Schiestraat
Cultuurhistorie Verbindingen Verblijfsgebieden Kwaliteit, resilience Identiteit
Delftsehof
Delftsestraat Poortstraat
Schiekade
Delftseplein
2. De zes pijlers
Hofplein
Programma
3. Realiteit & maakbaarheid
Colofon
Deze Nota van Uitgangspunten is opgesteld ten behoeve van de ontwikkeling van het Schiekadeblok. Opgesteld door de afdeling PMB van cluster Stadsontwikkeling Gemeente Rotterdam.
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
3
ZOHO
HOFBOGEN
SCHIEKADEBLOK
POMPENBURG
DELFTSEPLEIN
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
4
1 INLEIDING Het Schiekadeblok heeft een complexe historie met diverse plannen voor grootschalige ontwikkeling. Sinds 2015 is het vastgoed in het gebied voor het grootste gedeelte eigendom van de gemeente. In de afgelopen jaren is, door particulier initiatief, een bruisend gebied ontstaan, waarin horeca, cultuur en design elkaar versterken. Hiervoor is veel waardering in de stad. Tegelijkertijd ontstaan er nieuwe kansen. Rotterdam groeit, en de vraag naar ruimte voor wonen en werken nabij OV-stations is hoog. In de Nota van Uitgangspunten worden de ambities en randvoorwaarden voor het Schiekadeblok toegelicht. Dit ten behoeve van de uitwerking van een stedenbouwkundig plan door ontwikkelaars/ ontwerpers. De Nota van Uitgangspunten (NvU) wordt te zijner tijd uitgewerkt in kavelpaspoorten per gebouw. Het Schiekadeblok is een van de locaties die gezicht geven aan het Rotterdam Central District (RCD), waar globale en lokale werelden samenkomen in een mix van functies en de thema’s verbinden, delen en verduurzamen centraal staan. Deze uitwerking voor de gebiedsontwikkeling is gebaseerd op het Ambitiedocument dat is vastgesteld door B&W en in de raadscommissie BWB van 12 december 2018 is besproken. Het Schiekadeblok ligt op een strategische plek in de stad, op de verbinding tussen het station en Pompenburg/Zoho. Een brandpunt van grote gebiedsontwikkelingen in Rotterdam.
Er is een bijzondere biotoop van creatieve, culturele en innovatieve ondernemers ontstaan in de tijd dat de gebiedsontwikkeling stillag. Deze biotoop heeft naast zijn maatschappelijke waarde vooral ook zijn waarde in economische zin. Uit onderzoek van de Rebelgroup blijkt dat de huidige ondernemers een ontbrekende doelgroep aantrekken in het RCD, de paarse doelgroep. Dit willen we niet uitgummen, maar juist benutten voor Rotterdam en hierop voortbouwen om een onderscheidende en unieke plek in de stad te realiseren, waar Rotterdammers wonen, werken en verblijven.
De opgave In het Schiekadeblok zijn verschillende eigenaren aanwezig. De gemeente is eigenaar van de openbare ruimte en het grootste deel van het vastgoed in het gebied. De gemene deler van de huidige bedrijven is creatief, cultureel, maatschappelijk: muziek, architectuur/design/film en horeca. Dit vormt een aantrekkelijke rauwe pit van activiteit in het RCD die veel grote bedrijven in de omgeving aantrekkelijk vinden. Bij de ontwikkeling van deze plek is het de kunst om een deel van deze rauwheid te behouden terwijl er ander programma wordt toegevoegd. Door de karakteristieke wederopbouwpanden aan de Delftsestraat zoveel mogelijk te behouden, wordt een deel van de rauwheid gehandhaafd. Natuurlijk moeten de panden grondig gerenoveerd worden. Zo transformeert het monofunctionele wederopbouwblok dat het vroeger was, in een gemixt gebied met een rauwe stedelijke architectuur en een ontmoetingsplek voor de stad. De uitdaging Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
is om met de verschillende eigenaren in het gebied, gezamenlijk een stedenbouwkundig plan op te stellen op basis waarvan verschillende architecten een deel kunnen uitwerken. Hierbij zijn ook enkele concrete initiatieven in het gebied betrokken. Het stedenbouwkundig plan moet bijdragen aan de zes pijlers, zodat er een goede mix van programma in de stad ontstaat. Deze 6 pijlers zijn: • Cultuurhistorie: behoud en herontwikkeling van panden (m.n. aan de Delftsestraat); • Verbindingen: toevoeging van een goede voetgangersverbinding naar het Pompenburg, als opvolger van de Luchtsingel; • Plek voor de stad: Toevoeging van een kwalitatief verblijfsgebied; • Kwaliteit: Toekomstbestendige toevoeging aan de binnenstad. • Programma: toevoeging grote hoeveelheid nieuw programma (m.n. grote component wonen); • Identiteit: Toevoeging van werk- en woonruimtes voor early adopters en innovators. 5
Participatie middag Schiekadeblok
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
6
Identiteit: rauw, eigenzinnig, divers We hebben veel overleg hebben gevoerd met stakeholders in het gebied; pandeigenaren, ondernemers en bewoners. Deze gesprekken hebben input geleverd voor deze Nota van Uitgangspunten waarin de gemeente de koers heeft neergezet voor de toekomst. De gesprekken gingen onder anderen over de identiteit van het Schiekadeblok. De woorden ‘rauw, eigenzinnig en divers’ kwamen naar voren. In de planvorming zouden deze elementen versterkt moeten worden. Een goede plek in de stad ontstaat in het samenspel tussen gebouwen/plintfuncties, buitenruimte en de overgangen openbaar-privé. Het gebied heeft een bijzondere creatieve biotoop en dat mag op straatniveau gezien worden. Voor de levendige zone tussen de eerste lagen van de gebouwen en de openbare ruimte is in RCD het begrip Mixone bedacht. De openbare ruimte en de Mixone zijn samen de expositieruimte van het Schiekadeblok. Deze openbare ruimte is goed verbonden met de omgeving door een fijnmazig stelsel van wandelroutes. Het ensemble van gebouwen in het Schiekadeblok moet de ambitie van “Rotterdam Architectuurstad’’ waarmaken. In de huidige situatie trekt het gebied al veel architectuurliefhebbers. Een zorgvuldige inpassing van de nieuwe gebouwen in de complexe context van wederopbouwpanden is van groot belang. De bestaande panden geven charme aan het gebied en trekken de gewenste doelgroep.
Het Schiekadeblok is daarom een plek waar mensen van houden. Dit komt door de optelsom van prettige verhoudingen, een goede inrichting van de openbare ruimte, uitnodigende voorzieningen en warme architectuur met een menselijke maat. Kwaliteit kan alleen ontstaan als deze aspecten integraal zijn afgewogen, waarbij de optelsom meer is dan de som der delen. Ligging in het RCD Het Schiekadeblok behoort tot het Rotterdam Central District (RCD). In het RCD worden gebruikers, vervoersstromen, plekken en gebouwen met elkaar verbonden. Hierbij staat een gastvrije uitstraling centraal. Het Schiekadeblok is binnen het RCD een strategische locatie: het draagt bij aan een uitnodigende en complete binnenstad. Het is Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
de schakel tussen lokaal en globaal: glocal’. De ontwikkeling van het Schiekadeblok is een logische schakel in een reeks van ontwikkelingen, vanaf het station tot aan Zomerhofkwartier. Hiermee wordt de verbinding van het RCD richting de noordelijke stadswijken gelegd. Het Schiekadeblok is een schakel in de reeks. Elke ontwikkeling heeft een eigen identiteit en daaraan is een bijzondere verblijfsplek gekoppeld. De reeks verblijfsplekken zijn de ‘stepping stones’ in de openbare ruimte en dragen bij aan een prettig verblijfsklimaat en aan het vergroenen van het stenige RCD. Het Schiekadeblok ligt op een zeer dynamische locatie binnen het RCD. Achter het formele en internationale Weena hebben zich de afgelopen jaren verschillende maatschappelijke, culturele en innovatieve instellingen en bedrijven gevestigd en is een uniek werk- en innovatiemilieu ontstaan. In het Schiekadeblok ontmoeten verschillende werelden elkaar: corporates & starters, bewoners & bezoekers, lokaal, nationaal & internationaal. Dit stadslaboratorium vormt de voedingsbodem voor innovatie. Door de stakeholders in het gebied werd de mix aan voorzieningen treffend omschreven: het Schiekadeblok is een plek van contrasten, van unieke voorzieningen en niet van ketens. Dit unieke klimaat willen we versterken.
Daarvoor zijn er verschillende kansen, waarop de stedelijke doelstellingen voor binnenstedelijke verdichting bij aansluiten. Kansen voor meer eigenaren en bewoners in dit deel van de binnenstad, meer ruimte voor verschillende werklocaties en een grote kwaliteitsslag in de buitenruimte voor nieuwe verblijfsruimten in de stad om ontmoeten en delen te stimuleren. Poort van Noord De Poort van Noord bestaat uit het RCD, Pompenburg, de Hofbogen, Katshoek en het Zomerhofkwartier (ZoHo). We bepalen nu hoe de aansluiting van de binnenstad op het de noordelijke stadswijken eruit komt te zien. Met 420.000 m2 bvo toegevoegd gemengd stedelijk programma kunnen we duizenden woningen toevoegen, maar ook kantoren, culturele functies, maatschappelijke voorzieningen en onderwijs. We moeten daarnaast vergroenen om naast kwantiteit ook kwaliteit toe te voegen en resilient te blijven. In de Poort van Noord staan de komende jaren heel veel woningen op stapel: m.n. in het gebied Pompenburg en ZoHo. Het RCD is juist een van de vier economische brandpunten van Rotterdam, met accent op ICT en dienstverlening. Er is de komende jaren nog behoefte aan kantoorruimtes voor het 7
topsegment. Het is daarom logisch is dat er aandacht is voor kantoren in het Schiekadeblok om een goede stedelijke mix aan functies te kunnen realiseren. Het gebied kent vele succesvolle, innovatieve start-ups. Daarnaast bepalen broedplaatsen van creatieve ondernemers in beeldende kunst/architectuur/ muziek het beeld. Een mix aan stedelijk programma biedt een goede basis voor kruisbestuiving: het glocal-concept. In het gebied bevindt zich een aantal bijzondere identiteitsdragers, waaronder een grote verzameling bijzondere gebouwen van architect Maaskant. Pompenburg wordt ontwikkeld als een groen, gemengd stedelijk gebied met de Hofbogen als middelpunt. Het dak van de Hofbogen wordt ingericht als Rotterdamse Highline met een langgerekt park tot aan de A20. Ook Zoho wordt ontwikkeld tot gemengd woon en werkgebied met oog voor de ZoHo-citizens, de early adopters van dit bijzondere gebied. Speerpunten Poort van Noord: • Realiseer een fijnmazig netwerk voor wandelen en fietsen; • Versterk de identiteitsdragers (onder anderen de vele Maaskantgebouwen in de Poort van Noord) • Versterk de structuur van verblijfsplekken: de steppingstones in wandelroutes; • Ga respectvol om met cultuurhistorie: zoveel mogelijk behoud van de wederopbouwarchitectuur.
En sluit aan bij het gedachte goed van de wederopbouw door de Rotterdamse Laag duidelijk zichtbaar te maken; • Maak open, uitnodigende plinten: de binnenstad als City Lounge; • Verzacht de openbare ruimte met groen; • Maak comfortabele plekken: rustig, goed bezond, weinig wind;
grote diversiteit aan activiteiten in het Schiekadeblok Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
Beleid en specifieke regels Rotterdam heeft algemeen beleid om kwaliteit te waarborgen. Deze documenten zijn te vinden op: www.rotterdam.nl. Voor de ontwikkeling van het RCD is in 2008 een stedenbouwkundig plan vastgesteld en een beeldkwaliteitsplan/welstandsrichtlijnen. Het stedenbouwkundig plan laat een uitwerking zien voor het Schiekadeblok, die inmiddels achterhaald is door de huidige wens de panden aan de Delftsestraat te handhaven. Elementen uit het stedenbouwkundig plan, zoals de relatie over samenhang binnen het RCD en de Mixone, vormen wel de basis van deze Nota van Uitgangspunten. Om de Provenierswijk te beschermen tegen te veel schaduw vanuit de 8
ontwikkelingen in RCD is in het stedenbouwkundig plan van 2008 een speciale richtlijn opgesteld. Relevante beleidsstukken zijn onder andere: • Binnenstad op ooghoogte (2011); • Welstandsnota Rotterdam (2012); • Hoogbouwvisie 2019 (2019); • Architectuurnota: Architectuur en Rotterdam (2019); • De beleidsregeling Parkeernormen auto en fiets gemeente Rotterdam 2018; • De Woonvisie; • De Rotterdamse Stijl voor de buitenruimte; • Vuistregels Bouwen in de Binnenstad (2019). Daarnaast zijn er gebied specifieke regels. Deze zijn opgeschreven in deze Nota van Uitgangspunten en genoteerd in de bijbehorende randvoorwaardenkaart. Regie en kwaliteitsborging. Voor de borging van de kwaliteit, samenhang (gebouw-buitenruimte), de toetsing aan het Stedenbouwkundigplan en de Nota van Uitgangspunten staat het supervisieteam RCD aan de lat. Afwijkingen Deze Nota van Uitgangspunten omvat de ruimtelijke richtlijnen waaraan de nieuwe ontwikkeling (ensemble van gebouwen én openbare ruimte) dient te voldoen. In een vervolgdocument worden de verschillende onderdelen nog uitgewerkt in kwaliteitseisen per deelontwikkeling (kavelpaspoort). Het supervisieteam van het RCD geeft een advies af aan de directie Stadsontwikkeling. De Nota van Uitgangspunten vormt het kader voor de beoordeling van ingediende plannen.
Opdrachtgevers/ontwerpers kunnen de supervisoren om een afwijking van de Nota van Uitgangspunten vragen, als zij van mening zijn dat deze afwijking tot een kwalitatieve verbetering van hun voorstel leidt, zonder nadelige
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
effecten voor de omgeving. De afwijking moet door de indiener goed worden onderbouwd. Als het supervisieteam overtuigd is van de waarde van de afwijking (door de goed beargumenteerde onderbouwing), dan leggen zij deze met een positief advies voor aan de directie Stadsontwikkeling. De directie velt het eindoordeel. In de uitwerking van de verschillende kavels adviseert het supervisieteam de Welstandscommissie. Architectenselectie Rotterdam is architectuurstad. Bijzondere architectonische kwaliteit van gebouwen is van groot belang voor de kwaliteit van de stad. Het formuleren van de opgave, het programma en het vinden van de juiste architect voor het project zijn essentieel en gebeurt bij in gezamenlijk overleg tussen opdrachtgever en gemeente. Architectuurnota: Architectuur en Rotterdam (2019), Architectenprotocol Leeswijzer Aan de hand van de 6 pijlers worden de ambities beschreven. Na elk hoofdstuk volgt een samenvatting in randvoorwaarden. In hoofdstuk 8 volgen nog de technische aandachtspunten en randvoorwaarden. Sommige randvoorwaarden worden alleen beschreven voor veld A (het historische Schiekadeblok) of veld B (de spoorstrook).
B A
9
2 DE ZES PIJLERS In het RCD worden gebruikers, vervoersstromen, plekken en gebouwen met elkaar verbonden. Hierbij staat een gastvrije uitstraling centraal. Het Schiekadeblok is een strategische locatie: het draagt bij aan een uitnodigende en complete binnenstad en vormt het knooppunt dat de stad verbindt met het RCD. Het is de schakel tussen lokaal en globaal: glocal. In het Ambitiedocument worden zes pijlers beschreven, die de basis vormen voor deze Nota van Uitgangspunten. De toekomstige plannen moeten bijdragen aan deze pijlers:
KWALITEIT, Een toekomstbestendige toevoeging aan de binnenstad Een veerkrachtig Schiekadeblok met oog voor toekomstige veranderingen. We leven in een tijd van transitie op het gebied van energie, klimaat en mobiliteit. Het Schiekadeblok sorteert voor op deze transities en de veranderende stad. Dit betekent: • Onderscheidend in uitstraling en zijn gebruikers. • Flexibiliteit en adaptief bij toekomstige ontwikkelingen KWALITEIT
IDENTITEIT, Toevoeging van werk- en woonruimtes voor de early adopters en innovators
IDENTITEIT
De bijzondere identiteit van het Schiekadeblok met zijn culturele, creatieve, innovatieve en maatschappelijke functies heeft grote aantrekkingskracht op nieuw te vestigen bedrijven in Rotterdam die nu vaak nog ontbreken (de zogeheten paarse doelgroep). Het Schiekadeblok biedt specifiek ook (nieuwbouw) ruimte aan deze early adopters. Zowel door passende kantoorconcepten als woonruimte wordt uitwisseling in het ecosysteem bevorderd. Deze doelgroep zijn de trekpaarden van de stedelijke economie. Met hun ondernemerschap verbinden zij het creatieve en innovatieve met het zakelijke. Ze zijn belangrijk voor de Next Economy en herontdekken het Schiekadeblok als toekomstige woon- en werkplaats. • Aantrekken van nieuwe doelgroep door strategische inzet bestaande culturele en creatieve profiel; • Stimuleren van nieuwe concepten zoals autodelen, co-living en het delen van ruimtes; • Versterken van bestaand ecosysteem door meer ruimte te bieden voor groei en ontmoeting.
PROGRAMMA,Toevoeging grote hoeveelheid nieuw programma (m.n. grote component wonen)
PROGRAMMA
Rotterdam groeit. De vraag naar ruimte voor wonen-, werken en verblijven in de binnenstad is groot. Midden in het Rotterdamse Central District komt in het Schiekadeblok straks alles samen. Door optimaal mengen en mixen van de programma’s voor wonen, werken en verblijven worden uitwisseling en ontmoetingen tussen de verschillende gebruikers van het gebied gestimuleerd en ontstaat een metropolitaans, levendig district. Hier wonen straks wereldburgers en Rotterdamse locals, hier werken kenniswerkers en startende ondernemers, en verblijven fijnproevers en borrelaars. • Woningen in alle prijssegmenten, met een metropolitaans en dynamisch woonmilieu: • Variatie in woontypes, onderscheidende woningen en gedeelde voorzieningen: • Veelheid aan verschillende werkruimten: voor starters, early adopters en internationale bedrijven; • Voor kantoorgebruikers doorgroeimogelijkheden creëren, aansluitend bij het economisch beleid.
CULTUURHISTORIE; Behoud en herontwikkeling van panden (m.n. aan de Delftsestraat) Rotterdam is trots op haar cultureel erfgoed. De Delftsestraat is een van de weinige wederopbouw straten in Rotterdam die nog grotendeels intact is, met grote cultuurhistorische waarde. De Delftsestraat biedt ook een uitgelezen kans om het ontstane culturele, creatieve, innovatieve en maatschappelijke milieu te versterken en de gelaagde stad verder te ontwikkelen. Hier worden startende ondernemers en nieuwe early adopters naar het district getrokken. CULTUURHISTORIE • Oud- en Maaskantpand als wederopbouwparels in het gebied; • Wederopbouwstraat Delftsestraat als identiteitsdrager; • Creatief, cultureel, maatschappelijk en innovatief milieu versterken door • differentiatie in gebruikers en aanbod in vastgoed.
VERBINDINGEN; Toevoeging van een informele voetgangersverbinding naar het Pompenburg als opvolger van de Luchtsingel
VERBINDING
Het Schiekadeblok wordt het brandpunt van het Rotterdam Central District en is aantrekkelijk om te verblijven. Excellente verbindingen met de binnenstad en de nieuwe gebiedsontwikkelingen Pompenburg en ZoHo zijn daarin essentieel. De fiets en de voetganger worden steeds belangrijker in de stad. Een fijnmazig netwerk vormt de basis van een goede bereikbaarheid. Beide stromen moeten maximaal bediend worden. • Voetganger en fietsers krijgen een betere verbinding op maaiveld naar het gebied Pompenburg, in het verlengde van de Delftsestraat; • Voetgangers kunnen daarnaast kiezen voor een attractieve verhoogde verbinding met het Pompenburg/Hofbogenpark, als opvolger van de Luchtsingel; • De Schiestraat wordt uitgewerkt als verbindende centrumstraat.
VERBLIJFSGEBIEDEN; Toevoeging van kwalitatieve verblijfsgebieden •
VERBLIJFSGEBIEDEN
• •
De openbare ruimte is de ontmoetingsplek waar alle bewoners en gebruikers samenkomen en elkaar ontmoeten. Het Schiekadeblok is een fijne plek om te verblijven in het district door de rijkheid aan verschillende, eigenwijze en Rotterdamse voorzieningen. De buitenruimte verbindt en faciliteert ontmoeting van mensen en verbindt zo allerlei groepen en initiatieven met elkaar. Deze is levendig, intiem en typisch Rotterdams. Verschillende plekken met verschillende identiteiten binnen het gebied; Ruimte voor groen met hoge kwaliteit.
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
11
Rotterdamse laag van wederopbouwarchitectuur
Beeldbepalende panden links: H. Maaskant, rechts: JJP. Oud Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
12
BEHOUD CULTUURHISTORIE
Voor het gebied is een cultuurhistorische verkenning opgesteld. Hierin is door architectuurhistoricus Wijnand Galema de geschiedenis van het gebied en de afzonderlijke panden beschreven. De cultuurhistorische studie vormt de basis voor de stedenbouwkundig verkenning voor nieuwbouw. Ensemblekwaliteit De Delftsestraat vertelt - als tegenhanger van het Groot Handelsgebouw - een ander verhaal over de wederopbouw van Rotterdam. Anders dan in het Groot Handelsgebouw, waar het individuele ondergeschikt is aan het collectieve, is de Delftsestraat het voorbeeld van particuliere daadkracht waarbij ondernemers onafhankelijk van elkaar de herbouw ter hand namen. Het unieke ensemble dat hierdoor is ontstaan, heeft daardoor een hoge cultuurhistorische betekenis. De panden hebben allemaal een hoogte van vijf of zes lagen. Deze hoogte noemen we ‘de Rotterdamse Laag’. Het Schieblock is afwijkend, namelijk acht lagen hoog (met terugliggende opbouw) omdat het langs een stadsboulevard ligt. Rotterdamse Laag In de binnenstad is een sterke verdeling aanwezig in een plint (9 m hoog Welstandsrichtlijnen RCD), de Rotterdamse Laag (bestaande hoogte panden Delftsestraat en Schieblock), een stedelijke laag tot 70 m en een hoogbouw-laag vanaf 70 m (hiervoor zijn slankheidsregels opgenomen in de Hoogbouwvisie). Die verscheidenheid geeft de binnenstad z’n karakteristieke gelaagdheid en samenhang.
Met name op de schaal van de Rotterdamse Laag is de samenhang belangrijk. Dit is de laag van de wederopbouw. Specifiek voor de zone van de Coolsingel is dat hoogte- accenten een stuk naar achteren liggen. Door deze opzet ook in het Schiekadeblok te hanteren en pandgewijzeopbouw terug te laten komen in de nieuwbouw ontstaat er ensemblekwaliteit en blijft het wederopbouwgrid
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
herkenbaar. Verbroken verbindingen herstellen Door de verdiepte ligging van de Schiekade, als gevolg van de aanleg van de spoortunnel en de verlaging van het spoorviaduct in 1990, is de betekenis van de Delftsestraat als verbinding tussen het Centraal Station en het voormalige station Hofplein sterk afgenomen. Hoewel het station Hofplein als zodanig niet meer in gebruik is, zijn er volop ontwikkelingsmogelijkheden in het gebied. De aanwezige infrastructuur in het gebied Pompenburg vormt een belemmering om de verschillende ontwikkellocaties met elkaar te verbinden. Het verbinden van het Schiekadeblok en Pompenburg zou bijdragen aan een beter doorlopend stadsgrid dat refereert aan de situatie toen beide delen op gelijk niveau lagen. Bijzondere objecten In de loop van de tijd zijn aanpassingen aan de panden gedaan waardoor de oorspronkelijke kwaliteit te lijden heeft gehad. Een aantal panden is op de begane grond bijvoorbeeld dichtgezet. Met een goede renovatie zouden de panden een attractieve, uitnodigende uitstraling kunnen krijgen met herstel van de charme van de wederopbouw. Het Groot Handelsgebouw, Central Post en het Hiltonhotel hebben alle drie iconische waarde voor de wederopbouw van Rotterdam. Hun status als gemeentelijk of Rijksmonument zet hun cultuurhistorische betekenis kracht bij.
Central Post is een Rijksmonument, de oprit heeft een functionele relatie met het monument. De Nota van Uitgangspunten maakt een gedeeltelijke overbouwing of aanpassing mogelijk van de oprit naar het laadperron (ook wel de ‘wokkel’’ genoemd) naast Central Post. Er wordt nader onderzocht wat mogelijk is. Hiervoor geldt de wet ‘Bouwen in de nabijheid van een monument’.
13
Strategie behoud & upgrade: laagbouw & achterhuizen
Renovatie of nieuwbouw laagbouw tot creative co-working spaces (gehele plint), activeren luchtsingel als structure Boekmanpand H. Maaskant referentiebeeld optopping
aanpassingsmogelijkheden bestaande panden
plinten verbetering straat en hofzijde
uitbreiding achterhuizen
Strategie behoud & upgrade: laagbouw & achterhuizen
Renovatie of nieuwbouw laagbouw tot creative co-working spaces (gehele plint), activeren luchtsingel als structurel
setback 4m optoppingsmogelijkheid met respect voor beeldbepalende panden
Strategie behoud & upgrade: uitbouwen Toevoegen transparante uitbreidingszone pleinzijde
ondiepe panden kunnen uitgebreid worden aan de hofzijde Schiekadeblok Rotterdam [NL]
EsVeHa pand J.J.P. Oud
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
14
‘Met name op de schaal van de Rotterdamse laag is de samenhang belangrijk’ Op grond van de cultuurhistorische verkenning wordt het zogenaamde Boekmanpand, een ontwerp van H.A. Maaskant, hoog gewaardeerd. Dit is niet alleen vanwege de architectonische kwaliteiten, maar ook om de prominente ligging in het bouwblok en de zichtbaarheid vanaf het Weena/Delftseplein. Het Esvehapand, van architect J.J.P. Oud, is van grote betekenis voor zijn oeuvre. Hoewel het door ingrijpende wijzigingen aan het interieur aan betekenis heeft ingeboet, wordt ook dit gebouw hoog gewaardeerd. Minder prominent, maar wel van belang voor de verankering van het bouwblok, zijn het pand van Onderling Belang aan het Delftseplein (tegenwoordig bekend als het Perronpand) en het Schieblock aan de Schiekade. Deze hebben vanwege hun stedenbouwkundige kwaliteit monumentwaarde. In de plannen zoals ze nu ontwikkeld worden, zal zowel gekeken worden naar sloop van het Perronpand als gedeeltelijke sloop-nieuwbouw van het Schieblock om voldoende woningen te kunnen toevoegen. De stedenbouwkundige kwaliteit als hoekpunten van de Schiestraat en de architectuur van de wederopbouw zullen ook bij nieuwbouw op deze plekken uitgangspunten zijn. Pandsgewijze opbouw Het Schiekadeblok is duidelijk herkenbaar als onderdeel van het wederopbouwgrid. Het wordt ontsloten door vier straten. De spoorstrook heeft een eigen opbouw.
In tegenstelling tot
bijvoorbeeld het Groot Handelsgebouw is in de wederopbouw in het Schiekadeblok gekozen voor een pandsgewijze invulling met een fijnmazig maatsysteem van traveeën van vier meter breed. De wederopbouwarchitectuur is een prominente laag in de stad. De ambitie is om deze opzet te versterken in de nieuwe situatie. De perceelsgewijze opzet en het maatsysteem van vier meter brede kavels vormt een belangrijk maatsysteem dat ook in het toekomstig stedenbouwkundig plan wordt benut als basis voor toekomstige bebouwing. Architectuur Nieuwbouw in het bouwblok dient op een intelligente manier aan te sluiten bij de kwaliteiten van de bestaande bebouwing. Eigentijdse architectuur of een moderne interpretatie van de wederopbouwarchitectuur is daarbij een uitgangspunt. Diversiteit in architectuur, maar wel met onderlinge verwantschap in proporties en gevelbeeld. De bestaande gebouwen hebben allen een modern en flexibel in te delen skelet, waardoor veel verschillende functies mogelijk zijn. Daarnaast bieden de bestaande panden kwaliteiten die in nieuwbouw niet meer gemaakt kunnen worden. De oorspronkelijke kwaliteit van de plinten vormt een inspiratiebron voor het verbeteren van de nu verwaarloosde begane-grondgevels. De noordgevel van de panden aan de Delftsestraat, die ooit als achtergevel was bedoeld, komt in de toekomstige situatie aan de Delftsehof te liggen en wordt een tweede voorkant.
Hier is transformatie van de begane grond naar een uitnodigende gevel noodzakelijk. De pandsgewijze opzet en de herkenbaarheid van de wederopbouwarchitectuur zou hier tot z’n recht moeten komen. Dit geldt ook bij eventuele optoppingen en aanbouwen.
laadperron en oprit (de wokkel) zijn ook onderdeel van het monument
waardekaart cultuurhistorie
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
15
stedenbouwkundig ensemble
Randvoorwaarden cultuurhistorie •
Houd de wederopbouwarchitectuur als prominente laag en als belangrijk onderdeel van de ruimtelijke ontwikkeling van het gebied herkenbaar. De pandsgewijze opzet en het maatsysteem, met een stramien van vier meter, zijn belangrijk. Dit kan ook in de toekomstige nieuwbouw worden benut als trait d’union tussen bestaande en toekomstige bebouwing;
•
Ga zoveel mogelijk uit van hergebruik van de bestaande gebouwen, met name de panden aan de Delftsestraat. Dit houdt in dat voorgevel niet wordt aangetast - ter beoordeling van Welstand - en dat het casco behouden blijft;
•
Het zogenaamde Boekmanpand van architect Maaskant en het Esvehapand van architect Oud zijn beeldbepalende objecten en moeten behouden blijven;
•
De bestaande panden beschikken over kwaliteiten die in nieuwbouw niet meer gemaakt kunnen worden. Het recente, afwijkende, materiaal- en kleurgebruik op een aantal gevels doet hier afbreuk aan. De kwaliteit van de plinten moeten worden hersteld. Voor het verbeteren van de, nu verwaarloosde begane-grondgevels, kan het oorspronkelijke ontwerp een inspiratiebron zijn;
•
Het Schiekadeblok is ontworpen als een gesloten bouwblok met een beperkte doordringbaarheid en een rondom doorlopende gevelwand. Het bouwblok moet in zijn vorm en karakter herkenbaar blijven als wederopbouwensemble. Het markeren van de hoeken aan de Schiestraat geeft houvast voor deze herkenbaarheid, omdat ze de oorspronkelijke maat van het blok definiëren;
•
De één- á tweelaagse aanbouwen aan de achterzijde van de blokken zijn niet beeldbepalend;
•
Wanneer aangebouwd wordt aan de Delftsehofzijde van de panden blijft de pandsgewijze opbouw herkenbaar evenals de wederopbouwarchitectuur en de diversiteit aan de achterzijden;
•
De ‘wokkel’ (oprit Central Post) is functioneel verbonden met het monument. Een belangrijke opgave is het met respect voor de cultuurhistorische waarde integreren van de wokkel, of de functie van de wokkel, in het bouwplan voor de spoorstrook;
•
Houd de ‘Rotterdamse Laag’ herkenbaar. Ter plaatse van het beeldbepalende Schieblock ligt de toren minimaal 4 meter terug ten opzichte van de voorgevelrooilijn;
•
Eventuele optoppingen of aanbouwen aan de noordzijde van de panden aan de Delftsestraat moeten zorgvuldig en met respect voor de oude bebouwing worden ingepast (optoppingen met een setback van circa 4 meter vanaf de voorgevelrooilijn Delftsestraat realiseren).
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
16
Impressie Delftsestraat
referenties opvolger van de Luchtsingel Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
17
VERBINDINGEN Het Schiekadeblok ligt in de structuur van het wederopbouwgrid. In dit grid zijn twee stadsboulevards zeer bepalend: het Weena en de Schiekade. Het Schiekadeblok ligt een slag achter het Weena, waardoor het slechts indirect een adres aan deze stadsboulevard heeft. Het Schiekadeblok ligt echter wel direct, met het Schieblock, aan de Schiekade, waardoor het gebied hier een adres heeft. De Schiekade is voor voetgangers en fietsers echter ook een barrière die moeilijk te passeren is. De hiërarchie van straten is bepalend voor dit grid. De Delftsestraat is een verbindende stadsstraat en de Poortstraat en de Schiestraat zijn ondergeschikte centrumstraten. Deze straten zijn allemaal van grote betekenis voor het fijnmazige netwerk. Het spoor ligt als barrière tussen de Provenierswijk en het gebied. Het Schiekadeblok wordt in de toekomst een belangrijke stepping stone in de looproute van het Centraal Station richting Pompenburg en Zoho. Het fijnmazig netwerk voor voetgangers en fietsers wordt steeds belangrijker in de stad. Stadsboulevard: De Schiekade De Schiekade is als stadsboulevard, met een tram midden in het brede symmetrisch straatprofiel, een belangrijke hoofdstructuurlijn. Het stadsboulevardprofiel wordt binnen de Rotterdamse Stijl gekenmerkt door brede stoepen, vrijliggende fietspaden of ventwegen en een robuuste boomstructuur.
De representatieve gevels van aanliggende bebouwing hebben een gevarieerd programma in de plinten, met hoofdentrees aan de boulevard. De Schiekade is via het Hofplein aangetakt op het centrum en is de verbinding naar de noordelijke stadswijken en de A20. Maar in de oostwestrichting is het ook een barrière. Door een nieuwe Luchtsingel te realiseren en een extra oversteek over de Schiekade te maken voor m.n. fietsers kan deze barrièrewerking voor voetgangers en fietsers verminderd worden. De Schiekade kent twee hoogteniveaus, die onder het spoor door gaan. De tram en de hoofdstroom aan auto’s gaan diep naar beneden. Op een hoger niveau loopt een parallelstraat voor het Schiekadeblok langs. Deze straat kent een smalle stoep en een steil talud Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
met een hek als afscheiding naar de dieper gelegen Schiekade. De parallelstraat is recent heringericht als fietsstraat. Het is een schakel in een belangrijke fietsroute van noord naar zuid. Daarom zou deze route in de toekomst zo autoluw mogelijk moeten blijven. Door de hoogteligging van de Luchtsingel is er een beperkte doorrijhoogte voor auto’s, die er overigens incidenteel komen. In het kader van de Rotterdamse Mobiliteits Aanpak wordt er op dit moment onderzocht of er in toekomst rijbanen kunnen vervallen. Dit zou ruimte bieden om het talud te verplaatsen en vervolgens de stoep te verbreden. Ook biedt dit kansen om bomen van eerste grootte voor het Schiekadeblok te planten en eventueel zelfs ruimte voor terrassen te maken. Zo zou het streefbeeld van een volwaardige stadsboulevard waar gemaakt kunnen worden. Een vervolgopgave is om te onderzoeken of de herontwikkeling van het Schiekadeblok kan bijdragen aan de verbetering van de boulevardtypologie zoals die is opgenomen in de Rotterdamse Stijl. Stadsstraat: Delftsestraat De stadsstraten worden gekenmerkt door afwisselende, levendige gevels met een gemengd programma op de begane grond en een robuuste bomenstructuur in het straatprofiel. Uitgangspunt voor het gewenste stedelijke karakter is zoveel mogelijk ruimte te maken voor voetgangers en aan weerszijden bomen te planten.
Het gewenste stedelijk karakter wordt verder bereikt door het mengen van verkeerssoorten (uitgezonderd voetgangers). Als ontsluitingsstraat voor het gebied begint de Delftsestraat al bij het Centraal Station (hier Delftseplein genoemd). Couwenburg en Haagseveer zijn stadsstraten die in de toekomst beter verbonden moeten worden met de Delftsestraat. Voor nieuwe bewoners van het gebied Pompenburg wordt dit een belangrijke fiets- en wandelroute naar het station. Door een mogelijke extra oversteek over de Schiekade (voor voetgangers en eventueel voor fietsers) krijgt de Delftsestraat een zwaardere rol in het netwerk. De straat wordt dan echt onderdeel van het fijnmazig stedelijk weefsel.
18
Op dit moment is de Delftsestraat voor auto’s een eenrichtingsstraat vanaf de uitgang van de parkeergarage. Deze grens kan worden opgeschoven als de planvorming daarom vraagt. De uitrit op de Schiekade blijft gehandhaafd als uitrit in zuidelijke richting. Centrumstraten: Poortstraat en Schiestraat De Schiestraat is een verbinding die bijdraagt aan de fijnmazigheid van het fietsers- en voetgangersnetwerk. In de huidige situatie loopt de straat tussen een parkeerplaats op de spoorstrook en het onafgemaakte Schiekadeblok. De straat heeft momenteel een betekenis voor logistiek verkeer, de bereikbaarheid van een blusput voor het spoor en een trafo. In de toekomst is de straat vooral van belang als toegangsroute naar de hoofdentrees van toekomstige bedrijven in de spoorstrook. De Schiestraat moet in ieder geval autoluw worden uitgevoerd. De Poortstraat/Delftseplein is verbonden met de
Schiestraat. De verblijfskwaliteit van deze straat kan sterk verbeterd worden. In de planuitwerking moet rekening worden gehouden met een mogelijke nieuwe langzaam verkeerstunnel naar de Provenierswijk, in het verlengde van de Poortstraat. Sociale veiligheid, een goede overzichtelijk ingerichte buitenruimte en verkeersveiligheid zijn hier met een tunnel van essentieel belang. Door het Ingenieursbureau Rotterdam is onderzoek gedaan naar twee varianten voor de nieuwe tunnel onder het spoor. Een tweede variant is om de voormalige posttunnel ten westen van Central Post te openen voor fietsers en voetgangers. Aangezien er is niet gekozen voor één van de varianten moet in de planuitwerking de mogelijkheid voor een tunnel in het verlengde van de Poortstraat opengehouden worden. Mixone en Luchtsingel De voetgangersroute, die over de Delftsehof loopt, verbindt diverse verblijfsplekken tussen het Centraal
nnel etstu ijk fi e k j li rw moge g Provenie n i t h ric ers
ute ne ro
Mixo
ang oetg v r o k vo rstee burg e v o en we nieu g Pomp n i t rich
Mixone loopt via het Schiekadeblok naar de Luchtsingel en het dak van de Hofbogen
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
19
Station en het toekomstige dakpark op de Hofbogen. De route is ook onderdeel van de Mixone in RCD. De doorgang vanaf het Delftseplein naar de binnenhof moet een royale entree worden, die wandelaars uitnodigt om deze kant op te gaan. Ook is het belangrijk dat er minimaal een transparante zijgevel in de (onder-)doorgang gemaakt wordt. Het voorkomen van windhinder is op deze plek een belangrijke ontwerpopgave. De nieuwe Luchtsingel verbindt de binnenhof met de Hofbogen. De Luchtsingel is als tijdelijk object gebouwd als onderdeel van het winnend stadsinitiatief van architectenbureau ZUS. De Luchtsingel heeft zich in de loop van de tijd bewezen als toeristische attractie en korte looproute naar het bijzondere verblijfsgebied rondom de Hofbogen. In de toekomst zal de Luchtsingel ook steeds belangrijker worden als praktische verbinding, omdat de bebouwingsdichtheid en het voorzieningenniveau van Pompenburg en Zoho toenemen. De helft van de Luchtsingel wordt (in financiële zin) meegenomen in de gebiedsontwikkeling Pompenburg en de andere helft in het project Schiekadeblok. De Luchtsingel zelf zal natuurlijk als samenhangend object ontworpen moeten worden. Hij wordt breder krijgt een luie trap en een slanke constructie. Het aanbrengen van groen, een overzichtelijke looproute maken en het koppelen aan verblijfsplekken zijn ingrediënten voor het ontwerp van een permanente variant.
Ook de samenhang met de ontwikkeling van het gebied Pompenburg en het ontwerp van het dakpark van de Hofbogen is van belang.
Informele noord-zuidverbindingen Het wederopbouwgrid is grofmazig. De Delftsestraat heeft een lengte van 180 meter. Er is nu maar één doorgang naar de Delftsehof aanwezig. Deze moet behouden moeten blijven of er zou een vervangende doorgang naar de binnenhof moeten komen. Er was ooit een smalle doorgang voor voetgangers tussen de Weenaflat en het Weenahuis naar het Hofplein en de tramhaltes aan het Weena. Het is de wens deze, als de mogelijkheid zich aandient, weer open te maken of een andere ruime doorgang te maken voor een directe voetgangersroute richting het Weena/Hofplein de maken.
mogelijke informele verbinding naar het Weena/Hofplein
3,5m
huidige smalle doorgang met blinde gevels
6m
toekomstige brede doorgang met uitnodigende gevels op de begane grond
Volkshotel Rotterdam Variant 1
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
20
Randvoorwaarden verbindingen •
De inrichting van de openbare ruimte voldoet aan de Rotterdamse Stijl, zodat de materialisering aansluit bij de omgeving;
•
De Schiekade moet in toekomst een stadsboulevard met meer allure worden. Het Schiekadeblok levert hieraan, onder anderen door levendige plinten en ingangen, een belangrijke bijdrage;
•
De Delftsestraat wordt een kwalitatief hoogwaardige stadsstraat met zoveel mogelijk ruimte voor voetgangers. De auto krijgt een minder dominante rol. Binnen de bestaande straatwanden kan de Delftsestraat geherprofileerd worden.
•
De Luchtsingel krijgt een definitieve vorm: minimaal 4 meter vrije breedte, luie trap, slanke constructie, zorgvuldige afstemming met gebiedsontwikkeling Pompenburg;
•
De doorgang van het Delftseplein naar de Delftsehof is minimaal 6 meter breed en minimaal 9 meter hoog en wordt onderdeel van de Mixone;
•
De Schiestraat is minimaal 12 meter breed om voldoende ruimte te bieden aan de verschillende verkeersstromen (3,50 meter stoep aan weerszijden en 5 meter rijweg). De straat wordt autoluw en (voor autoverkeer) als doodlopende straat ontworpen;
•
De straat voor het Schieblock langs (ventweg Schiekade) is een fietsstraat en calamiteitenroute. Bij eventuele transformatie van de Schiekade zou hier meer verblijfskwaliteit en groen gerealiseerd moeten worden;
•
Er komen steeds meer pakketdiensten en ook de dagelijkse expeditie voor woningen en kantoren geeft een forse verkeersbelasting. Een goede routing en duidelijke losplekken, die de Schiestraat en de Mixone zo autoluw mogelijk houdt, zijn wenselijk;
•
De ondergrondse afvalcontainers zijn goed bereikbaar voor vuilniswagens en liggen op redelijke loopafstand van de woningen. Voor bedrijven is inpandige afvalberging noodzakelijk. Deze moet ook goed bereikbaar zijn en de opstelplekken moet zijn voorzien (zie Rotterdamse richtlijnen hiervoor);
• •
Inritten van parkeergarages integreren in het gebouw en zo plaatsen dat het gebied zo min mogelijk wordt belast door autoverkeer, met name de Mixone en de Schiestraat;
•
De ingangen voor fietsparkeren zijn duidelijk zichtbaar en gemakkelijk toegankelijk vanaf maaiveld;
•
Met een mogelijke fiets- en voetgangerstunnel naar de Provenierswijk wordt rekening gehouden.
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
21
Impressie Delftsehof
Mixone Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
22
VERBLIJFSGEBIED
De Mixone is de verbinding tussen openbare ruimte en de eerste lagen van het gebouw en zal de uitstraling van het gebied grotendeels bepalen. De Mixone vertaalt zich naar plekken en gebouwen, waarbij de grenzen niet hard, maar flexibel zijn. Dit speelt op verschillende niveaus: gebouwen zijn met hun omgeving verbonden door aantrekkelijke plinten, waarbij binnen en buiten vloeiend in elkaar overgaan. Het nieuwe gebouw wordt zo een vanzelfsprekend onderdeel in het geheel en begeleidt de looproutes en het plein met uitnodigende plintfuncties, die de verbinding naar de hoger gelegen functies in het gebouw leggen. De Mixone stimuleert de levendigheid in de openbare ruimte en in de bebouwing. De Mixone vormt de etalage van Rotterdam, die uitnodigt tot bezoeken en deelnemen. De verschillende bedrijven die gevestigd zijn in het Schiekadeblok presenteren zich op de begane grond en op de daarboven gelegen verdiepingen. Het Schiekadeblok vormt een nieuwe schakel tussen de voetgangersstromen van het station richting Pompenburg. De Mixone loopt in het Schiekadeblok over de Delftsehof. Dit is in de huidige situatie nog een gebied met achterkanten, maar wordt in de toekomst getransformeerd naar een binnenhof met voorkanten. Dubbele oriëntatie De ambitie is om de gebouwen aan de Delftsestraat een dubbele oriëntatie te geven.
Voorbeelden van een dubbele oriëntatie op deze schaal zijn de Markthal en de winkels aan de Pannekoekstraat. Voor de Schiestraat is een interessant gevelbeeld aan de spoorzijde ook van belang. Er kan onderscheid gemaakt worden in oriëntatie naar formele straten
Nota van uitgangspunten Schiekadeblok
(Delftsestraat en Schiestraat), zoals bijvoorbeeld de entreehal van een woongebouw, of een informele zijde zoals een terrasentree van de horeca. Delftsehof Het RCD heeft in de toekomst prettige buitenruimte die uitnodigt voor een langer verblijf en die goed verbonden is met de rest van de (binnen-)stad, zoals de Provenierswijk en het Zomerhofkwartier. Hiervoor moet nog veel gebeuren. De nieuwe Delftsehof is een steppingstone in het stelsel van openbare ruimten langs de Mixone-as, die van het Centraal Station naar het gebied Pompenburg loopt. Hier kan een unieke verblijfskwaliteit ontstaan, die de nieuwe bedrijven, de bestaande creatieve bedrijven en toekomstige bewoners een plek biedt voor ontmoeting. De Delftsehof heeft een rauwe, eigenzinnige uitstraling, is flexibel in gebruik en sluit aan bij de programmatische invulling van de plinten. Het is een plek waar activiteiten plaatsvinden die aantrekkelijk zijn op stadsniveau, maar geen hinder opleveren voor de omwonenden. Kleinschalige festivals en culturele manifestaties die bijdragen aan de identiteit van het gebied en zorgen voor een bruisende aantrekkelijke plek, zijn hier passend. In de nieuwe Delftsehof wordt ook groen geplant. Het plaatsen van een aantal grote bomen is de basis voor een prettige leef- en werkomgeving en draagt bij aan het voorkomen van hittestress. Ook komt hier de verbinding naar de nieuwe Luchtsingel.