[24bb005443] Pompen of verzakken 5 jaar actief grondwaterpeilbeheer in het Kleiwegkwartier

Figuur 47 De tabel toont de afname van de droogstand van palen vanaf november 2018 voor de eerste straten. In de loop van 2020 volgen de laatste straten in de Bloemenbuurt. Bij de Elektroweg is zichtbaar dat er grondwater onttrokken wordt om een binnenterrein droog te houden. De Gravenbuurt is ter vergelijking: geen DI systeem en geen pomp.

62

Particuliere peilbuizen in tuinen Ook in de particuliere buitenruimte is in bepaalde straten de droogstand gedaald tot nul procent. In bepaalde straten is echter een ander beeld te zien. Ook dit is weer te verklaren door onttrekkingen. Bijvoorbeeld ten behoeve van funderingsherstel.

Figuur 48 De particuliere peilbuizen worden eenmaal per week gemeten door Rolien van der Laan.

Figuur 49 Overzicht van de droogstand in de Bloemenbuurt nadat de pomp november 2018 in werking is gesteld.

63

Algemeen belang en maatschappelijk baat

Een te laag grondwaterpeil met daarbij behorende risico’s op funderingsproblemen wordt door de overheid op basis van de waterwet gedefinieerd als een individueel probleem van de burger. En bovendien uitsluitend gezien als financieel van aard. Hier wordt voorbijgegaan dat beide overheden eveneens een wettelijk plicht hebben. Het hoogheemraadschap om de burger en het land te beschermen tegen het water. De overheid heeft de zorgplicht om grondwater over-en onderlast te voorkomen. Bovendien wordt eraan voorbijgegaan dat dit niet alleen in het belang is van de individuele burger maar dat dit ook een algemeen belang dient. Onder het algemeen belang kan worden verstaan datgene dat voor de samenleving in zijn geheel wenselijk, nodig of nuttig is. Het gaat als het ware om feiten en omstandigheden die voor iedereen van belang zijn. Iets wat voordelig of gunstig is voor de maatschappij. In de vorig paragraaf is duidelijk geworden dat beide overheden hun verantwoordelijk hebben genomen. Het hoogheemraadschap heeft ervoor gezorgd, dat het oppervlaktewater in de Erasmussingel op peil kon blijven als dit geïnfiltreerd zou worden in het grondwater. De gemeenteraad van Rotterdam heeft ervoor gezorgd dat lokaal het grondwater wordt opgehoogd door middel van infiltratie onder druk door middel van een pomp.

Als wordt ingezoomd naar de Bloemenbuurt, waar nu vijf jaar het grondwater actief wordt beheerd zijn een aantal zaken op te merken. Allereerst natuurlijk het feit dat honderden funderingen in de buurt niet hersteld hoeven worden. Tegen de huidige kostprijs van gemiddeld honderdduizend euro per fundering levert dit in de Bloemenbuurt al tientallen miljoenen aan besparing op.

Een deel van de woningen kreeg destijds een funderingshandhavingstermijn vijf jaar. Door het verhogen van het grondwaterpeil is dit niet meer terecht. De degeneratie van hout is gestopt. Om dit stempel te kunnen wijzigingen is nieuw funderingsonderzoek noodzakelijk. Dat gebeurt ook, met als resultaat dat de termijn verlengd kan worden tot 25 jaar en langer.

Als maatschappelijke baat kan worden genoemd, dat bewoners al jarenlang werken aan de bescherming van hun eigen woning en daardoor de buurt behoeden van verval en gedwongen afbraak. Niet alleen het meest recente voorbeeld van de Margrietstraat is daarvan een voorbeeld in negatieve zin. Ook de problemen van jaren geleden in de Lisbloemstraat, de Duizendschoonstraat en de Baroniestraat worden voorkomen door actief waterbeheer. Het jaren dertig karakter van de buurt 64

wordt behouden. Inclusief de panden die binnen het bestemmingsplan van 2018 de status van Cultuurhistorische waarden 2 hebben gekregen en een zekere mate van bescherming genieten. Door actief grondwaterbeheer wordt de daling van de bodem tegengegaan. Hierdoor beschadigen niet alleen de riolen en DI-leidingen minder snel. Het is ook de verwachting dat de straten minder vaak hoeven worden opgehoogd. En niet in de laatste plaats: bomen verzakken minder, zijn een langer leven beschoren en zijn, net als ander groen in de buurt beter beschermd tegen verdroging. Doordat de bomen op hete dagen voldoende water krijgen kunnen ze beter verdampen en kunnen ze beter de hittestress beperken. Dat wordt steeds belangrijker met de oplopende temperaturen door de klimaatverandering. Tot slot zou ik als een soort bijvangst ook de bevordering van de sociale cohesie willen noemen als maatschappelijk baat. Misschien ongewenst door de ene partij. Zeer gewenst door de andere partij. De gemeente Rotterdam zet immers in op de leefbaarheid en de veiligheid van de stad door meer de focus (weer) te leggen bij de wijken en buurten. Ik beschouw het als een bijvangst, omdat het geen geplande interventie is maar mede wordt veroorzaakt door de tegenwind die men in de buurt ervaart door de opstelling van de overheid.

Bevindingen nogmaals bevestigd. Na de evaluatie van de pilot in 2021 zijn de leden van het GOP de grondwaterstanden blijven meten. Tevens werd het door toeval mogelijk om een experiment op te zetten en uit te voeren. Dit experiment is beschreven in bijlage 2. Op basis van de metingen en de ervaringen uit het experiment worden de bevindingen, zoals beschreven op pagina 48 nogmaals bevestigd. Herhaald funderingsonderzoek laat zien dat funderingen een verlengde handhavingstermijn hebben gekregen. 1. Passief grondwaterbeheer door middel van vrij verval via DI-leidingen uit het oppervlaktewater blijkt onvoldoende te zijn om de gewenste grondwaterstand te krijgen in het hele gebied tussen de Kleiweg en de Ceintuurbaan in de voormalige Bergpolder. (Bloemenbuurt en Gravenbuurt). De enige proef die dit onderzocht heeft was de onbedoelde infiltratie. Zie bijlage 2. Deze proef duurde maar een paar weken, maar de conclusie dat het niet voldoende is om het grondwater op voldoende peil te houden zodat zelfs het hoogste funderingshout onder water staat, is duidelijk. Grondwaterbeheer volgens vrij verval in de Bloemenbuurt zou misschien mogelijk zijn als in de Erasmussingel het peil door bijvoorbeeld compartimentering omhoog gebracht wordt tot bijvoorbeeld NAP- 2,75 m.

2. Het grondwaterpeil staat ongeveer zeven cm lager dan het DI-systeem. Dit verschil is in de praktijk proefondervindelijk gemeten. De peilopzet is te regelen met de instelling van de pomp waardoor uittredeweerstand wordt gecorrigeerd. Het experiment laat zien dat peilopzet is te regelen is met de instelling van de pomp maar ook met de instelling van de uitlaatklep.

3. Met behulp van een pomp is actief grondwaterpeilbeheer goed mogelijk en regelt de niveaus in drainputten: de zomerstand op NAP -2.65 m en de winterstand op NAP -2.75m. Het experiment heeft laten zien dat zelfs in droge zomers het grondwaterpeil voldoende hoog wordt gehouden.

4. De pomp maakt het mogelijk om ook in het einde van het DI-systeem het niveau in de drainputten gelijk te krijgen waardoor ook in deze delen van de buurt voldoende water uittreedt om het grondwaterpeil te verhogen. 65

Zie de grafiek in bijlage 2; het niveau in alle drainputten blijft in een droge periode in een bandbreedte van ongeveer vier cm. en boven -2,70 m NAP.

5. Afslag van de pomp zorgt voor een constant niveau van het grondwaterpeil van ongeveer 20 cm boven de hoogste aanleg van het funderingshout. Zie experiment het experiment in bijlage 2.

6. Lokaal Actief Grondwaterbeheer met behulp van een pomp is een adequate preventieve maatregel tegen verder verval van woningen in de Bloemen- en Gravenbuurt. De handhavingstermijn van onderzochte woningen is van 5 jaar verlengd naar 25 jaar. Zie een verklaring funderingsloket van de gemeente Rotterdam.

De nummers 7 en 8 blijven voorlopig nog aannames waar onderzoek naar gedaan zou moeten worden. Hypothesen 7. De werking van het DI-systeem in de Bloemenbuurt draagt ook bij aan vermindering van inklinking van veengrond door onderlast in hete zomers en voor minder natte gronden door overlast in de winter. Als de grondwaterstand hoger is zal dit uitdroging en inklinking tegengaan. Wat hier de effecten op de langere termijn zullen zijn voor zowel de particulier als de overheid vraagt nader onderzoek.

8. De werking van het DI-systeem in de Bloemenbuurt helpt ook de hittestress in de zomer te beperken. De bomen in de wijk blijven voldoende water krijgen om te blijven verdampen en dus ook te koelen. In het Kleiwegkwartier wordt veel hittestress gemeten. Zolang de bomen het goed blijven doen beperkt dat de hittestress. Nader onderzoek is nodig om aan te tonen dat meer groen in de wijk hittestress daadwerkelijk tegengaat.

Een groene wijk

Figuur 50 Het loskoppelen van regenpijp

Waar het gaat om het vasthouden van grondwater en het opvangen van hemelwater ten behoeve van het onderwater houden van het eigen funderingshout heeft de particuliere woningbezitter een eigen verantwoordelijkheid. Een verantwoordelijkheid op eigen terrein wel te verstaan. Het opvangen en vasthouden van hemelwater kan een belangrijke bijdrage leveren aan de instandhouding van een voldoende grondwaterstand rondom de eigen woning. Het hemelwater ontkoppelen van het riool en opvangen in eigen tuin dragen daartoe bij. Dit is echter lang niet in alle gevallen mogelijk bij gestapelde woningen uit de jaren dertig. Er is nogal eens sprake van een gemengde riolering. De hemelafvoer is dan gekoppeld aan het vuilwaterriool. Wat wel in elke benedenwoning met een tuin is te realiseren is het wippen van tegels en het aanleggen van een zogenoemde wadi. Door het vergroenen van de tuin valt het hemelwater rechtstreeks op de grond en kan het in de tuin naar het grondwater zakken. 66

Particuliere voor- en achtertuinen in de wijk beslaan 60 procent van de buitenruimte. Het opvangen en vasthouden van hemelwater in de openbare ruimte door middel van waterdoorlatende bestratingen en de aanleg van DI-leidingen is dus maar een deel van de oplossing. In het Kleiwegkwartier is sinds 2021 een groep bewoners actief in de Groengroep Kleiwegkwartier. Het doel van deze groep is het bewerkstelligen dat de openbare ruimte in de nogal stenige wijk groener wordt. Om dit te bereiken wordt overleg gepleegd met de daarvoor aangestelde gemeentelijke diensten. Daarnaast wil deze groep het vergroenen van tuinen en privéterreinen stimuleren. Vochtige tuinen zijn niet alleen goed voor de funderingen. Het zorgt er ook voor dat het veen minder daalt, omdat het niet teveel uitdroogt. Dit kan weer een positief effect hebben op de bomen. De wortels worden minder geconfronteerd met daling van de grond. Bomen en struiken dragen bij de verkoeling van de stad. Het Kleiwegkwartier kent namelijk veel hittestress. De website van de gemeente Rotterdam kan daarbij helpen.

Bekijk hier de site van Rotterdams weerwoord

Figuur 51 Bomen en groen in de Bloemenbuurt

Figuur 52 Een alternatieve manier van groenvoorziening in de Elektroweg

Figuur 53 De oude Italiaanse populieren in de Statenlaan

67

5. Uitbreiding van actief grondwaterpeilbeheer in de wijk Hillegersberg-Zuid (Kleiwegkwartier) is in zijn geheel door de gemeente aangewezen als funderingsrisicogebied, net als Oud-Hillegersberg (zie pagina 25). Na de Bloemenbuurt zullen ook in de andere buurten binnen de wijk de rioleringen worden vervangen en DI-leidingen worden aangelegd. De Gravenbuurt zal worden aangesloten op het grondwaterinfiltratiesysteem van de Bloemenbuurt en op den duur één geheel te gaan vormen. Voor het Statenlaankwartier en de Laantjes liggen de plannen voor vervanging van het riool en de aanleg van het DI-systeem klaar.

De leeftijd van de rioleringen De riolering van het Statenlaankwartier is relatief oud en lekt op sommige plekken waardoor er drainage van grondwater optreedt. Dat zijn de in rood aangegeven riolen. Het oudste stukje ligt ter hoogte van de Emmalaan en is van 1952. De Stadhouderslaan en de Johan de Wittlaan hebben een riolering uit 1969. De Anthony Duyklaan en Van Slingelandtlaan hebben een riolering uit 1970. De aanleg van de riolering in de Statenlaan varieert en ligt tussen 1963 en 1973. Het gedeelte Kleiweg, dat grenst aan het Statenlaankwartier heeft een riolering uit 1996. De riolering van de Lanen is ook verschillend: de Wilhelminalaan en de Elisabethlaan is van 1973 en van de Heiligerleelaan is van 2000. De riolering in de Gravenbuurt is van veel recenter datum. In 1998 zijn de meeste rioleringen vervangen. Alleen is er in de Juliana van Stolberglaan een oud deel blijven liggen en is de riolering onder het terrein van het politiebureau Figuur 54 Dit kaartje is eerder getoond, maar wordt opnieuw gebruikt. Nu om te tonen waar de rioleringen en niet vernieuwd. Ook zijn in de Prins Frederik drainagebuizen liggen in het Kleiwegkwartier. Hendrikstraat en in de Baroniestraat oude delen van het riool blijven liggen. Tegelijkertijd is er in de buurt een drainage aangelegd.

(Zie figuur 44) De gemeente is ervanuit gegaan dat het grondwater zou stijgen nadat de lekke en drainerende werking van het riool zou zijn opgeheven. Op het Schiereiland is de riolering vernieuwd in 2004. Er is hier eveneens een drainagebuis aangelegd. Op het kaartje is te zien dat deze buis in de Emmalaan ligt en via de Wilhelminalaan is aangesloten op het riool in de Kleiweg.

Een robuust rioolstelsel In de slappe bodem verzakken rioleringen snel en ongelijkmatig. Rotterdam wil volgens het Gemeentelijk rioleringsplan (GRP) ‘het gemeentelijk rioolstelsel robuust houden en hanteert als vuistregel dat een rioolbuis in Rotterdam een levensduur heeft van veertig tot zestig jaar’. Het is gemeentebeleid om riolering na 40 - 60 jaar te vervangen. Het kaartje (50) maakt duidelijk dat dit 68

tempo niet overal gehaald wordt. Volgens dit beleid zou de riolering van 1983 of ouder dus extra bewaakt moeten worden. In verband met het grote aantal kilometers riool dat in de jaren zestig in Rotterdam is gelegd in de naoorlogse wijken wordt het vervangingstempo wat verhoogd. Als riolen langer moet blijven liggen dan kan dat alleen met nauwkeurige rioolinspectie op de goede werking. Ook zouden de oude riolen van lining voorzien moeten worden (waterdichte bekleding in de oude buis). Prioritering van de rioolvervanging wordt vastgelegd in een ‘Meerjaren onderhoudsbehoeften’ (MJOB). Droogstand van houten funderingspalen in bepaalde wijken is één van de criteria die de prioriteit van vervanging bepaalt. Bewoners krijgen geen inzicht in de uitgevoerde rioolinspecties.

Rioolplanning Het is in 2017 de planning om de oude riolen in het Statenlaankwartier te vervangen in 2019-2020 en dan tegelijkertijd een DI-systeem aan te leggen. Een planning die redelijk overeenkomt met de gehanteerde vuistregel. In sommige delen van de buurt wordt de zestig jaar overschreden terwijl een ander deel binnen de veertig jaar blijft. Bij de rioolvernieuwing van 1998 in de Gravenbuurt is de bovenste grondlaag uit de jaren twintig vervangen door zand. Grondwater kan zich in zand sneller verplaatsen dan in veen/kleigrond. De verwachtte verhoging van het grondwater is uitgebleven na vernieuwing van het riool. Tegen de verwachting in is het grondwaterpeil gedaald. Het politieterrein dat buiten de vernieuwing is gebleven blijkt te werken als een grote drainput waardoor het water uit de directe omgeving gemakkelijk door de zandlaag kan weglopen. De aanleg van de drainage blijkt overbodig te zijn geweest. In de Gravenbuurt heeft de gemeente bij de uitvoering van rioolwerkzaamheden de conclusies uit het rapport ‘Hillegersberg, invloed rioolvernieuwing op waterhuishouding’ van het Ingenieursbureau Geotechniek van Gemeentewerken Rotterdam niet ter harte genomen. Dit is de belangrijkste oorzaak van de huidige funderingsproblemen in de Gravenbuurt. In de Gravenbuurt zijn de riolen ruim twintig jaar na de aanleg niet alleen verzakt en lek.

Ook zijn er grote zorgen over de staat van de gasleidingen. De vervanging van deze leidingen verdraagt geen langer uitstel en moeten worden vernieuwd. De voorgenomen vervanging van het riool in het Statenlaankwartier wordt uitgesteld ten gunste van de Gravenbuurt. Op deze manier zijn alle graafwerkzaamheden in de buurt gecombineerd uitgevoerd.

Figuur 55 In de Baroniestraat wordt bij graafwerkzaamheden ook gasbuizen blootgelegd. Ze blijken in zeer slechte staat te verkeren. De werkzame mensen noemen de situatie erg gevaarlijk. Bewoners ‘zouden op en bom wonen’. Een vergelijking met de eerste calamiteit in de Bloemenbuurt van 1925 doemt op.

69

De Gravenbuurt Nadat in 2016 bewoners in de Bloemenbuurt zich via de BOK hebben aangesloten bij het initiatief in Oud-Hillegersberg sluiten ook bewoners van de Gravenbuurt zich aan. Nog met het incident in de Margrietstraat voor ogen en de problemen in de Baroniestraat in het geheugen vragen zij zich af hoe de situatie in hun buurt is. Startbijeenkomst Hoewel de beide buurten in dezelfde Bergpolder liggen is de situatie verschillend. In de Bloemenbuurt ligt immers het gedempte Lischwater aan de oostkant en een andere gedempte veenput in Bloemenbuurt-West. De Gravenbuurt heeft de polder met gedempte sloten als ondergrond. De Elektroweg met voorheen de gebouwen van Elektrostoom en de steenhouwerij van de familie Ruijmgaart vormt de grens tussen beide buurten. De zuidgrens van de Gravenbuurt is niet bebouwd met woningen, maar met bedrijfsgebouwen aan de Ceintuurbaan. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw werd een enorm terrein gebruikt als kolenopslag. Een terrein dat liep tot de achtertuinen van de woningen in de Juliana van Stolberglaan. Nu is dit voor een deel het terrein van het politiebureau. De oostgrens van de buurt wordt gevormd door de Straatweg, net als de Kleiweg een oude kleidam, die de noordgrens vormt van de buurt. Om de situatie in kaart te brengen wordt op initiatief van de buurtbewoners een startbijeenkomst gehouden in juli 2017.

Tijdens deze bijeenkomst presenteren ambtenaren aan de hand van een presentatie de situatie van Riolen, grondwater en funderingen. Niet alleen de bewoners maar ook ambtenaren uit verschillende disciplines zijn aanwezig. Op deze manier krijgen alle partijen dezelfde informatie. De algemene conclusie van deze bijeenkomst is geweest dat het grondwaterpeil te laag is en dat houten palen worden aangetast.

Metingen Vanaf 2016 wordt het grondwater gepeild door leden van het GOP Bloemenbuurt en Gravenbuurt. Sinds enkele jaren meet een lid van het GOP-Gravenbuurt daar de grondwaterstanden. Ook zijn deze metingen vergeleken met de grondwaterstanden zoals die worden gemeten door de gemeente en zijn in te zien in Gisweb. Beide metingen, van veelal dezelfde datum, verschillen soms van elkaar, maar nooit significant. In 2016 is de laagst gemeten stand NAP -3.35 m. en de hoogste NAP -3.01 m. De standen van 2017 verschillen niet veel met die van het jaar daarvoor. De laagste stand is NAP – 3.24 m. de hoogste stand is NAP -2.99 m. De gewenste stand is NAP -2.75 m. De Gravenbuurt heeft op dit moment ongeveer 21 openbare peilbuizen, die overigens niet allemaal tot het meetnet van de gemeente behoren. Verder zijn er zeven afgesloten peilbuizen, waarmee de gemeente via zogenaamde loggers automatisch grondwatergegevens verzameld. Op particulier terrein zijn er daarnaast zeven peilbuizen. Wekelijks worden de peilbuizen uitgelezen. De grondwaterstand is nog altijd te laag om de paalkoppen onder water te laten staan: NAP -3.10 m tot NAP -3.15 m. Geconstateerd wordt dat het grondwater dicht bij de Bloemenbuurt hoger staat. Waarschijnlijk als gevolg van het actieve grondwaterpeilbeheer tot aan de Elektroweg, de grens tussen de Bloemenbuurt en de Gravenbuurt

70

Integraal project In het eerdergenoemde MJOB wordt onderscheid gemaakt in singuliere24 projecten en integrale25 projecten. De vervanging van de riolen en de aanleg van het DI-systeem wordt aangepakt in een integraal project. De gemeente vindt de inrichting van de Juliana van Stolberglaan achterhaald en wordt bestempeld als rommelig. Vanaf december 2021 wordt in Rotterdam gewerkt aan veilige en gezonde straten. In een groot aantal straten wordt de maximumsnelheid 30 kilometer. Hoewel de buurt, net als alle buurten in de wijk, een dertig kilometerzone is wordt de Juliana van Stolberglaan ontworpen als een rechte straat met links en rechts parkeerplaatsen die haaks op de weg liggen. De bestuurder wordt op deze manier uitgenodigd om harder te rijden dan toegestaan. De Nassaustraten, die haaks op de Juliana van Stolberglaan liggen en de wijk verbinden met de Kleiweg, zijn smal. De bewoners hebben als wens om van deze straten een woonerf te maken. Aangezien dit niet past in de ‘Rotterdamse stijl’ van het inrichten van de buitenruimte wordt er geen gehoor aangegeven. Ook komt in de bewonersavond de wens voor bomen, groen en kindvriendelijke kruispunten in de Juliana van Stolberglaan duidelijk naar voren. Aangezien de wensen van de bewoners niet stroken met de "Rotterdamse stijl" kan de gemeente niet overweg met de wensen van de bewoners.

Tijdens een digitale buurtbijeenkomst (het is de tijd dat Corona heerst) wordt het plan gepresenteerd door de gemeente. De bewoners zijn massaal tegen de gepresenteerde plannen. Aangezien nieuw beleid niet wordt aangepakt blijft het voor wat betreft de straatinrichting bij het oude. De buitenruimte wordt wel van erfgrens tot erfgrens vervangen maar niet opnieuw ingericht. Het project blijft wel geboekt staan als integraal project. Onder het wegdek komt een nieuw riool te liggen en een DI-systeem. Uiteraard worden ook de gasleidingen vervangen. Dit was de reden om de Gravenbuurt voorrang te verlenen. De riolen in de Gravenbuurt zijn op twee stukken na (het politieterrein en de zuidzijde van de Juliana van Stolberglaan) nog niet aan vervanging toe en worden niet vernieuwd. Wel wordt in de gehele Gravenbuurt een DI-systeem aangelegd en worden de oude drains verwijderd. De werkzaamheden starten in 2021. Ook nu heerst weer de opvatting dat het grondwater zal stijgen en mogelijk voor overlast gaat zorgen als de riolen niet meer draineren. In de Gravenbuurt worden, in tegenstelling tot de Bloemenbuurt, de straatkolken niet aangesloten op het DI-systeem. De redenering van de gemeente is dat het hemelwater snel afgevoerd moet kunnen worden als er extreme regenbuien vallen.

In tegenstelling tot wat er elders in de stad gebeurt wordt er niet gedacht aan de aanleg van een waterbuffer of een waterberging in de buurt. Als suggesties zijn het Koeienpleintje genoemd en het Bergpolderplein. Het lijkt erop dat plannen die door de gemeente Rotterdam worden gemaakt ten aanzien van het klimaat adaptief maken van de stad en bodemdaling tegen te gaan niet door ambtenaren worden gelezen en worden omgezet in handelen. Door de aanleg van het riool en DI-systeem wordt het gebruik van hemelwater en het vasthouden van grondwater dus niet circulair, maar lineair afgevoerd in het riool. Er is nog een ander probleem dat zich voordoet bij deze aanleg: Retourbemaling is niet mogelijk, omdat het weggepompte water tijdens bijvoorbeeld funderingsherstel, direct in het riool komt. Van onderzoeksgegeven door bewoners wordt geen gebruik gemaakt en wensen van de buurt worden snel terzijde geschoven. In tegenstelling tot de Bloemenbuurt krijgt elke huisaansluiting in de Gravenbuurt ook een aftakking (uitlegger) van de DI-leiding tot de erfgrens. Woningeigenaren kunnen zelf besluiten tot het aansluiten of aanleggen van drainage-infiltratie op eigen terrein als blijkt dat het funderingshout 24 Hier wordt alleen het riool vervangen en de straat tussen de trottoirbanden hersteld.

(GRP 2021-2025) 25 Hier wordt naast het riool ook de weg van erfgrens tot erfgrens vervangen en, indien nodig opgehoogd tot het uitgiftepeil. (GRP 2021-

2025)

71

alsnog droog staat. Hiervoor moet dan wel onder de woning, op grondwaterniveau, worden gewerkt. De buurt vraagt om een aansluiting te maken naast een blok woningen of bij de ingang van een brandgang. Ook dit gebeurt niet.

Figuur 56 Links: DI-leidingen t.b.v. de Gravenbuurt. Rechts: Een waterdoorlatende bestrating.

Het grondwater stijgt Na het herstel van de rioleringen is het grondwater gestegen. Nadat de DI-leidingen zijn aangelegd stijgt het verder naar gemiddeld NAP -2,75/-2,80.

72

Een tweede pomp! Het Statenlaankwartier De Initiatiefgroep Grondwater Statenlaankwartier (IGS) is ontstaan na de presentatie van ‘Natte palen en droge voeten’ tijdens de grote bewonersbijeenkomst van 2017 in Lommerrijk. De trigger om te komen tot de oprichting is een komend rioolvernieuwingsproject. Het ideale moment om naast de rioolvervanging eventuele extra maatregelen kosteneffectief uit te voeren. Doel van de werkgroep is de kwaliteit van de houten funderingen te borgen door op tijd gerichte maatregelen te nemen: een preventieve actie dus in plaats van te wachten tot houten paalkoppen verrot zijn en (duur) funderingsherstel noodzakelijk wordt. Een innovatieve, preventieve benadering tot dan onbekend bij de gemeente Rotterdam. De voorzitter van de initiatiefgroep verwoordt: ‘Wij hebben met dankbaarheid en respect zitting kunnen nemen op de bagagedrager van Oud Hillegersberg en de Bloemenbuurt. We hebben van hen geleerd dat het formuleren van een duidelijk doel, met heldere stappen die naar die doel leiden, van groot belang zijn om te komen tot de bescherming van onze funderingen. En dat de participatie van zoveel mogelijk woningeigenaren in de buurt het draagvlak vergroot.

Tot slot hebben we geleerd dat het verkrijgen van eigen deskundigheid op het gebied van grondwater en funderingen in onze buurt van essentieel belang is om ons blikveld en dat van de gemeente te verruimen en zodoende stappen te kunnen zetten die leiden naar oplossingen.’

Meten en onderzoeken In 2017 heeft het IGS in samenwerking met de gemeente het project Preventie Funderingsschade Statenlaankwartier (PreFuSta) opgezet. Het doel van dit project is om ook in deze buurt te komen tot ‘natte palen droge voeten’. Dat jaar liggen er in het Statenlaankwartier zeven peilbuizen in de buitenruimte en vier peilbuizen op particulier terrein. In datzelfde jaar komen er tien peilbuizen in de buitenruimte bij. De samenstelling van de bodem in deze buurt is erg verschillend, die bestaat uit klei en restanten veengrond. Ook de eerdergenoemde gedempte veenputten dragen bij aan de variëteit van de bodemgesteldheid. Om die reden plaatst WARECO 26 begin 2018, in opdracht van woningeigenaren, 32 peilbuizen en in 2021 plaatst Tritium er nog eens 45. Totaal heeft het Statenlaankwartier op deze manier ongeveer negentig particuliere peilbuizen en zeventien gemeentebuizen. Hiermee heeft het Statenlaankwartier inclusief de Laantjes waarschijnlijk de hoogste peilbuisdichtheid van alle woonwijken in Nederland. Aanvankelijk sluiten bewoners van het Schiereiland ook aan, maar besluiten later af te haken. Door de opvatting dat de situatie daar anders is dan in het Statenlaankwartier en de Laantjes besluit men zelf te gaan meten. Het door de IGS ontwikkelde en hieronder beschreven systeem wordt beschikbaar gesteld aan het Schiereiland.

Voor het plaatsen van de peilbuizen, het inwinnen van extern advies en communicatie met de buurt heeft de gemeente 75 procent van de kosten gedekt. Het resterende deel is door buurtbewoners zelf betaald. Eigenaren van de woningen in het Statenlaankwartier en de Laantjes peilen zelf de grondwaterstand. De Initiatiefgroep Grondwater Statenlaankwartier (IGS) faciliteert het geheel door voor ieder woonblok met eén of meer peilbuizen een elektronisch meetlint en een registratiesheet in de GRAS-applicatie via Google sheets beschikbaar te stellen. De metingen worden centraal

26

Een ingenieurs- en adviesbureau op het gebied van bodem, water en funderingen in het stedelijk gebied.

73

gecombineerd met de peilingen van openbare peilbuizen door de gemeente. De invloed van de neerslag wordt maandelijks toegevoegd. (KNMI-vliegveld Zestienhoven). Al deze informatie is door de IGS toegankelijk gemaakt voor de bewoners in de buurt. Met behulp van een interactieve Google kaart is de informatie, in aan te vinken lagen georganiseerd: bijvoorbeeld peilbuizen, woningblokken en bodemsamenstelling. De bewoners met peilbuizen kunnen via de kaart inloggen op de registratiesheet van hun woningblok. Alle bewoners hebben leestoegang tot deze kaartinformatie, evenals derden die een link naar de IGS-drive en kaart hebben. IGS heeft verder de bewoners van de buurt rechtstreeks geïnformeerd met twee bewonersbijeenkomsten, Whatsapp berichten en/of e-mails. De metingen en rapportages hiervan staan op het publieke deel van de IGS Google drive. Hier staan bijvoorbeeld ook publicaties van KCAF, brochures over scheuren in muren en het waterdicht maken van kruipruimtes. Tenslotte is er nog een publieke Blog met links naar de eigen drive met kaarten en links naar andere buurtprojecten en de gemeente.

Figuur 57 Deze grafiek toont vanaf mei 2018 tot en met december 2021 de grondwaterstanden in 2 particuliere peilbuizen bij de gevels van een woningblok in het Statenlaankwartier; Links aan de voorkant van het blok en rechts aan de zijkant. De onderste blauwe lijn toont de volledige hoeveelheid neerslag per etmaal: 1 cm in de grafiek komt overeen met 1 mm neerslag in werkelijkheid. Door regenbuien stijgt het grondwater tijdelijk. Bij geen of weinig regen laat de grafiek ook zien dat het grondwater weer snel wegzakt. Inzijging, die in de zomer versterkt door verdamping. Duidelijk is dat ieder jaar de houten paalkoppen maanden droog staan. Met name in de droge periode. Iedere waterstand onder de rode horizontale lijn (de bovenkant van de houten palen van de fundering) betekent droogstand en verdere schimmelaantasting van het hout.

In de grafiek hieronder staat de informatie van een woonblok waar drie peilbuizen staan en waar de hoogte van de fundering, de hoogte van de paalkoppen, nauwkeurig bekend is. De grafiek toont het bekende patroon van de grondwaterstanden; in de herfst en winter hoger dan in de lente en zomer. Op de kaart van figuur 51 kleurt dit blok rood zodra de grondwaterstand beneden het Singelpeil (=Polderpeil) aangegeven door de blauwe lijn komt. In het gebied tussen de blauwe en rode lijn staan bij dit blok de paalkoppen nog onder water. Onder de rode lijn staan de paalkoppen droog. De kans dat er dan aantasting plaats gaat vinden is groot en hangt af of er zuurstof bij kan komen.

74

Figuur 58 Grondwaterverloop van maart 2017 t/m december 2022 onder een woningblok in het Statenlaankwartier. De funderingshoogte van dit volledig onderkelderde blok is nauwkeurig bekend. De droge zomers van 2018 en 2022 zijn goed zichtbaar. Het blok is vanaf het bouwjaar 1930 t/m nu 25 cm gezakt.

Extern onderzoek Naast de metingen van het grondwaterpeil in de buurt door bewoners en de gemeente laat het IGSonderzoek doen bij WARECO. Dit bureau adviseert om rondom de DI-leiding een grindmantel aan te leggen. De DI-leiding is daardoor effectiever en slibt minder snel dicht en beschadigd bovendien minder snel bij onderhoudswerkzaamheden in de bodem. Het bureau adviseert eveneens om een pomp aan te sluiten op het DI-systeem, zodat ook achter in het systeem voldoende hoogte van het grondwater kan worden bereikt. Een oplossing die ook al eerder in de Bloemenbuurt is voorgesteld. Dit stuit aanvankelijk, zoals eerder genoemd bij de Bloemenbuurt, ook voor het Statenlaankwartier op bezwaren bij de afdeling Water van Stadsbeheer Rotterdam. Stadsbeheer is immers nadrukkelijk voorstander van natuurlijk verval. Dit in een stad waar het Hoogheemraadschap het oppervlaktewater wel kunstmatig op peil kan houden met pompen.

Vertraging en uitstel van het integrale project De monumentale Italiaanse populieren, kenmerkend voor het Statenlaankwartier, zijn sinds de aanplant in de jaren dertig uitgegroeid tot reuzen. Enkele bomen zijn gerooid en tijdens de stormen van februari 2022 is er zelfs één omgewaaid. De bomen moeten eigenlijk allemaal worden gerooid en worden vervangen. Een zeer ingrijpende operatie, die het beeld van de buurt zal terugbrengen naar de jaren dertig van de vorige eeuw. De gemeente komt met de bewonersvereniging Statenlaankwartier overeen dat het vervangen van de bomen, de vervanging van het riool en de aanleg van het DI-systeem binnen een integraal project zal worden uitgevoerd. Binnen dit project kan dan ook de buitenruimte worden aangepakt. Later wordt deze toezegging weer ontkent door de gemeente. Als de bewoners het bewijs van een harde toezegging op tafel leggen, wordt toch overgegaan tot een integraal project. Wel met het verlies van weer een jaar. Het integrale project kan alleen meedraaien in de begrotingscyclus 2023 van de gemeente als het plan voor de herinrichting van de buurt voor mei 2023 klaar is. De tijdsdruk is hoog. 75

Toch duurt het nog een klein half jaar, na het definitief worden van het Functioneel Advies met betrekking tot riolering en DI-systeem (september 2021), voordat de gemeente een projectleider aanstelt. Maart 2022 starten twee gemeentelijke projectleiders met het herinrichtingsplan (ontwerp). Dit herinrichtingsplan is een vereiste voor het integrale project. Zomer 2022 is de eerste sessie van de projectgroep samen met de bewoners. Het Schiereiland sluit zich weer aan voor wat betreft het integrale plan. Eind juli 2023 is het herinrichtingsplan nog niet aan de buurt voorgelegd. De deadline van de begrotingscyclus 2023 is niet gehaald. De aangestelde projectleiders werken inmiddels elders. De uitvoering van het integrale project voor het Statenlaankwartier en de Laantjes staat op dit moment gepland voor 2026. Mogelijk dat het Schiereiland zal bepleiten om onderdeel te worden van het integrale plan. Er ligt een oude drainage in de Emmalaan die aansluit op de Wilhelminalaan (zie figuur 45) en mogelijk een aandeel heeft in de te lage grondwaterstand. Het Schiereiland is waarschijnlijk nog niet meegenomen in de het voorlopige (en nog niet gepresenteerde) projectplan. Een verder uitstel van de uitvoering van het integrale plan ligt op de loer. En is niet in het belang voor de kwaliteit van de houten paalkoppen in het Statenlaankwartier en de Laantjes.

Er is immers een gulden regel die wordt gehanteerd; Na 10 tot 15 jaar maal 12 maanden (maximaal 180 maanden) droogstand heeft een funderingspaal z'n dragende functie verloren, doordat de bovenkant te ver is aangetast.

Het gevoel van urgentie loopt op De bewoners-woningeigenaren van deze buurt blijven het grondwaterpeil meten en registreren ze de droogstand. De droge periode, april tot en met september, is de kritische tijd voor houten funderingspalen. De grondwaterstanden dalen dan. Elke maand dat de paalkoppen droogvallen treedt onomkeerbare schimmelaantasting van het hout op. Dat leidt tot vermindering van draagvermogen en uiteindelijk tot scheefzakken en scheuren. Dit kan voorkomen worden door het funderingshout zo snel mogelijk weer onder water te zetten. Preventie is immers vele malen beter en goedkoper. Het vervangen van de fundering met alle kosten erbij is, zoals in hoofdstuk 2 (P.23-24) al aangegeven, opgelopen naar tachtig tot honderdduizend euro. Blijven meten Er zijn twee momenten in de maand waarin alle peilbuizen tegelijk worden gemeten. De meetresultaten worden daarna op een rapportagesheet en op een wijkplattegrond met alle peilbuis eigenaren gedeeld. De kaart van figuur 56 is van 29 augustus 2022 het is voor het eerst dat in de periode 2017-2022 het grondwater overal onder het Singelpeil ligt. Het was een bijzonder droge maand. De kleurcodering geeft aan of de gemeten grondwaterstand boven (groen) of onder (rood) het niveau van de Achterplas ligt (Singelpeil NAP -2,85 m). Of het grondwater ook onder de paalkoppen staat, is uit deze kaart niet af te lezen.

De funderingshoogte en daarmee ook de hoogte van de paalkoppen is niet bij alle woonblokken precies bekend.

76

Figuur 59 Voorbeeld van een wijkplattegrond met daarop de resultaten gemeten op 29 augustus 2022

In het Statenlaankwartier en de Laantjes is bij 26 van de 80 woonblokken wel de hoogte van de funderingspalen nauwkeurig t.o.v. NAP ingemeten. In de onderstaande tabel zijn de metingen in de maanden april tot en met september van 2021 en 2022 naast elkaar gezet. Het betreft alleen de blokken waarvan de paalhoogtes zijn ingemeten.

Binnen de jaarkolom staat links het totale aantal metingen. Rechts staat het aantal metingen lager dan de funderingshoogte. Boven dit laatste getal staat, in rood, het droogstandspercentage. Te zien is dat bij alle straten het percentage droogstand in 2022 flink is opgelopen in vergelijking met het jaar daarvoor. In de Laantjes staan de palen hoger dan in het Statenlaankwartier: NAP -2.76 tot NAP -3.00 m. In het Statenlaankwartier varieert de hoogte van de gemeten paalkoppen tussen de NAP -2.88 tot NAP- 3.34 m.

77

Stand van zaken Statenlaankwartier en de Laantjes PreFuSta is, zoals eerder beschreven direct gestart, nadat het burgerinitiatief IGS in 2017 is ontstaan. Vanaf juli 2017 tot en met september 2021 is er maandelijks projectoverleg met de gemeente. Deelnemers in dit overleg zijn ambtenaren van de afdeling Water en het Funderingsloket van Stadsbeheer, een vertegenwoordiger van het Hoogheemraadschap en bewoners. De projectleiding en de maandelijkse verslaglegging wordt verzorgd door bewoners binnen het IGS. Het motto is: natte palen, droge voeten. Eigenlijk is alles duidelijk en liggen de plannen klaar om uitgevoerd te worden: riolen worden vervangen; er wordt een DI-leiding aangelegd in een grindmantel; de DI-leiding wordt aangesloten op een pomp; het oppervlaktewater komt uit de Erasmussingel, die ten koste van de Ringvaart wordt verlengd tot na de duiker onder de Uitweg. Het grondwaterpeil kan op deze manier, net als in de Bloemenbuurt actief beheerd worden. Er zijn plannen voor de herinrichting van de openbare ruimte en het groen in de buurt. Het is opvallend, dat de urgentie van het snel gaan infiltreren van oppervlaktewater in het grondwater niet meesturend is in de besluitvorming en dat er nu al een geplande vertraging van zes jaar is opgelopen.

78

Wat heeft PreFuSta bereikt? Juli 2017

De plaatsing van tien extra gemeentelijke peilbuizen (naast drie bestaande).

Zomer 2017

De start van de bouw in eigen beheer van de web-based applicatie GRAS (Grondwater Registratie en Analyse Statenlaankwartier) voor het vastleggen en analyseren van de gemeten waterstanden in gemeentelijke en particuliere peilbuizen.

Begin 2018

Plaatsing door WARECO van 32 particuliere peilbuizen. En het inmeten t.o.v. NAP door WARECO van alle peilbuizen (gemeentelijk en particulier) plus de onderdorpels van woningen.

Februari december 2018 Najaar 2018

Funderingsonderzoek van negen woningblokken in het Statenlaankwartier en de Laantjes.

Februari 2019

Adviesaanvraag aan WARECO op basis van voorgaand rapport.

Mei 2019

De Oplevering van het B06 Advies WARECO 30 april 2019 (191122 NOT20190429 definitief). Op de IGS Google drive: WARECO adviseert: uitleggers, pomp, verhoogd inlaatniveau, grindkoffer om drainage-infiltratie leiding om tot een stabiel, beheersbaar grondwaterpeil te komen en daarmee natte paalkoppen voor behoud van onze houten funderingen.

Najaar 2019

IGS brengt in "zwaluwstaart" gesprekken met de gemeente het WARECO-advies in als bijdrage aan het gemeentelijk Functionele Advies ten behoeve van het Statenlaankwartier. De afdeling Water reageert afwijzend: geen verhoogd inlaatniveau, pomp is niet akkoord, alleen vrij verval is acceptabel.

Eind 2019 half 2021

Binnen de maandelijkse PreFuSta-besprekingen in gesprek gebleven met de gemeente en bleven in een impasse.

In 2020

Het IGS meldt zich aan bij de Rekenkamer als te reviewen project met betrekking tot burgerparticipatie.

Oktober 2020

De Rekenkamer publiceert haar rapport ‘Burgers op de bres, onderzoek naar gemeentelijke ondersteuning van burgerinitiatieven’.

Juli 2021

Tritium plaatst 45 particuliere peilbuizen op kosten van de woningeigenaren.

September 2021

Er is een doorbraak. Het Functionele Advies is definitief en de gemeente heeft een pomp opgenomen voor het Statenlaankwartier en de Laantjes. Dit is een belangrijke mijlpaal want een definitief Functioneel Advies is een vereiste om over te gaan tot technische uitwerking, aanbesteding en realisatie van het integrale project.

Rapport en analyse door de werkgroep IGS Zie de Googlepresentatie: B05 SKW en DL - GWS aug 2017 - aug 2018 en daarna op de IGS Google drive.

PreFuSta analyse

Advies WARECO

Animatie 79

Het Schiereiland De bewonersvereniging Het Schiereiland heeft zich in 2017 niet aangesloten bij het IGS, zoals de Laantjes dat wel heeft gedaan. In 2018 start men een project grondwater en fundering. Het jaar daarop bespreken de bewoners van het Schiereiland een plan met de gemeente. In de nieuwsbrief van april 2018 wordt vermeld: ‘Er is geen reden tot directe zorg, maar er is wel voldoende aanleiding om met elkaar gericht verder onderzoek te plegen. Dit betekent met elkaar gegevens verzamelen door gedurende langere tijd de stand van het grondwater te meten. Tevens wordt voorgesteld een aantal onderzoeken naar de staat van de funderingen uit te voeren’. Op dat moment zijn er vier openbare peilbuizen op het schiereiland en twee privébuizen. Woningeigenaren hebben met elkaar geld gereserveerd om het aantal peilbuizen op particulier terrein uit te breiden. Op het schiereiland liggen nu 35 privé peilbuizen. De bewonersvereniging heeft van eigenaren uit het Statenlaan het IGSregistratie en analyse systeem GRAS ter beschikking gekregen. Men verzamelt op deze manier data om de situatie op het schiereiland te bekijken. Voor dit boek zijn geen gegevens uit dit systeem bekend. De standen worden niet gedeeld. Naast de privé peilbuizen kent het Schiereiland nog steeds vier openbare peilbuizen met logger.

Via Gisweb zijn de grondwaterpeilstanden uit de droge periode van 2022 (april t/m september) uitgelezen.

Figuur 60 Grondwaterstand Schiereiland gemaakt op basis van vier openbare peilbuizen

Volgens de site is het gewenste peil op het schiereiland NAP-2.65m. Uit deze standen is te zien dat het grondwater in de droge periode te laag staat. Of deze standen ervoor zorgen dat de paalkoppen droogstaan is niet te zien. Uitgaande van het gewenste peil zou dit wel geconcludeerd kunnen worden. In de eerdergenoemde nieuwsbrief van 2018 is een grafiek opgenomen van de grondwaterstanden van 2016 en 2017. Het patroon van deze jaren komt overeen met de standen van 2022. Dit zou betekenen dat er in de loop van de jaren elk jaar enkele maanden droogstand van de paalkoppen is te constateren. Uit mondeling verkregen informatie zouden de palen niet allemaal op dezelfde hoogte liggen. Woningen met een kelder hebben een lagere fundering dan de woningen zonder kelder. Ondanks het feit dat het schiereiland aan drie kanten in de directe nabijheid van het oppervlaktewater ligt, is de horizontale inzijging van het oppervlaktewater onvoldoende om het grondwaterpeil op de gewenste stand te krijgen. De houten palen staan in de droge tijden dan ook echt droog.

Aanleg van een DI-leiding Het Schiereiland bestaat uit drie straten en een plein: De Emmasingel aan de zijde van de Bergse Achterplas, de Schiebroeksesingel aan de Schiebroekse Ringvaart, het Arolsenplein aan de noordkant 80

van het schiereiland en Schiebroekseweg ten zuiden waar het verbonden is aan het ‘vasteland’. Tot de annexatie in 1941 loopt de gemeentegrens tussen Hillegersberg en Schiebroek van zuid naar noord over het schiereiland.

Figuur 61 Links: Schiebroeksesingel. Rechts: Emmalaan.

Tijdens het eerste kwartaal van 2023 heeft overleg plaatsgevonden met de gemeente over de stand van zaken en zijn meetresultaten gepresenteerd. Verder is verzocht en besproken om de drainageleiding in de Emmalaan te vervangen door een DI-leiding. En deze aan te leggen als de werkzaamheden aan het riool en de straatinrichting in het Statenlaankwartier- de Laantjes plaatsvinden. De DI-leiding voor het Statenlaankwartier zal via de Schiebroekseweg richting de Schiebroekse Ringvaart lopen en daar worden aangesloten op een pomp. De gemeente doet nog onderzoek naar de mogelijkheid tot vervanging en aansluiting. Zoals eerder beschreven wordt het water in de Bergse plassen beschermd om de kwaliteit te bewaken. Het hoogheemraadschap geeft daarom geen toestemming om het aan te leggen DIsysteem aan te laten sluiten op de Schiebroekse Ringvaart. De Ringvaart en de plassen staan met elkaar in verbinding. Het is daarom nodig om een deel van de Ringvaart af te sluiten en opnieuw te verbinden met het water in de Erasmussingel.

Deelname integraal project Op het Schiereiland wordt niet alleen bepleit om de Schiebroekseweg aan te pakken. Het is tevens de wens om ook de andere straten opnieuw in te richten binnen een integraal project Statenlaankwartier-de Laantjes-Schiereiland. Via een ongevraagd advies door de wijkraad van Hillegersberg gaat er in maart 2023 een verzoek uit om het Schiereiland mee te nemen met het integrale project in het Statenlaankwartier. De bewonersvereniging Het Schiereiland heeft daar in januari van datzelfde jaar om gevraagd. In mei 2023 antwoordt Wethouder V. Karremans: ‘…Het Schiereiland is niet meegenomen als onderdeel van de herinrichtingsopgave omdat de riolering hier tussen 2000 en 2004 al is vervangen. Wel loopt er inderdaad nog een onderzoek naar het functioneren van een gedeelte van het DIT-riool op het Schiereiland… Daarnaast is er geen aanvullend budget voor een herinrichting van het Schiereiland beschikbaar. Ook voor het huidige plangebied (het Statenlaankwartier en de Laantjes) is het uitvoeringsbudget nog niet volledig dekkend. Er zijn zoals bekend wel middelen beschikbaar voor de rioolopgave, maar voor de plus die wordt uitgewerkt in het inrichtingsplan is nog geen volledige financiële dekking. Uiteraard zetten wij ons in om hier financiering voor vrij te maken.

Een uitbreiding van het plangebied met het Schiereiland kan daarom ook niet binnen het huidige budget worden opgevangen… Het aanpassen van het projectgebied en de bijbehorende budgettaire aanpassing(en) zijn helaas niet mogelijk door bovengenoemde redenen.’ Dit verklaart wellicht waarom het integrale plan nog niet is gepresenteerd aan de bewoners van het Statenlaankwartier. 81

Het belang van permanente monitoring

Het is nu vijf jaar geleden dat in de Bloembuurt is begonnen met actief rondwaterbeheer met behulp van een pomp. In deze jaren heeft niet alleen de evaluatie van de pilot opgeleverd dat dit een effectieve interventie is gebleken om de houten palen van woningen te beschermen tegen verdere deformatie. Ook de metingen uit de jaren daarna en tot nu plaatsvinden hebben deze effectiviteit bewezen. Het installeren van de pomp en het op deze manier van grondwater ophogen met als doel de houten palen te beschermen in de Bloemenbuurt is een initiatief geweest van de burgers in de betrokken buurt. Een initiatief is in ondersteund door betrokken burgers uit Oud-Hillegersberg. Een interventie die wordt uitgebreid naar de naastgelegen Gravenbuurt en ook zal worden toegepast in het Statenlaankwartier-Laantjes en wellicht ook op het Schiereiland. Op deze manier zal een groot deel van de woningen in het Kleiwegkwartier dat is gebouwd op de slappe veengrond in de oude polders worden beschermd tegen funderingsproblemen. In de voorgaande hoofdstukken is duidelijk geworden dat deze interventie niet vanzelf tot stand is gekomen en bepaald niet wordt omarmd door iedereen. Met name Stadsbeheer Rotterdam, afdeling Water is geen voorstander van het mechanisch beïnvloeden van de grondwaterstanden in openbaar gebied. De gepleegde inspanningen zijn gebaseerd politieke beslissingen.

De ervaring van leden van het GOP en buurbewoners heeft geleerd dat het blijven monitoren van de grondwaterstand in de buurt en daarmee samenhangend de werking van de pomp dringend noodzakelijk is.

Figuur 62 Deze grafiek toon de grondwaterstand over het laatste kwartaal van 2022 en de maanden januari-augustus 2023. De grafiek is gemaakt op basis van de metingen van leden van het GOP. Het zijn de gemiddelde waarden van alle peilbuizen

82

in de Bloemenbuurt. De rode en groene lijnen geven de spreiding van de metingen over de verschillende peilbuizen weer. Hieraan is te zien dat het gemiddelde daalt tot onder de gewenste NAP -2,75 m, en dat aan de rand van de Gravenbuurt, waar de rioolvernieuwing in uitvoering is, de pomp het watertekort niet meer aanvult. Het grondwater zakt weg tot onder het gewenste niveau. Weliswaar nog boven de NAP -3,0 m, maar dat er wel degelijk peilbuizen zijn die daar al een paar maanden onder zitten. Ook de onttrekking Azaleastraat had invloed op grondwaterstand Bloemenbuurt .

(G)een beheerovereenkomst Bij het aanleggen van voorzieningen wordt verondersteld dat ook een adequaat beheer gevoerd zal worden. Tot op heden is er nog geen beheerovereenkomst opgesteld waarin wordt geregeld welke procedures er gevolgd moeten worden ten behoeve van het onderhoud, storingen en dergelijke. Ten tijde van het schrijven van dit boek zijn de onderhandelingen tussen het GOP en de gemeente nog niet afgerond. Zolang er geen beheerovereenkomst is blijft er ruimte bestaan om tegengestelde opvattingen te polariseren. Een voorbeeld van een dergelijke situatie is dat de pomp niet meer blijkt aan te slaan. Vroeg in het jaar nemen leden van het GOP-contact op met de gemeente met het verzoek dit te verhelpen. Er wordt echter geen actie ondernomen want het meetsysteem van de gemeente laat door de neerslag in de computersystemen geen afwijkingen zien. Pas na Koningsdag als er een einde is gekomen aan de regenperiode ziet ook de gemeente dat het grondwater te ver daalt. Het duurt echter tot 13 juni voordat de gemeente de pomp weer werkend maakt. Dat is bijna zeven (!) weken. Dit had ook binnen enkele dagen gekund als de metingen van de bewoners serieus zouden zijn genomen. De funderingspalen in de Bloemenbuurt staan weer twee maanden onnodig droog.

Over dit trage handelen en daarnaast ook het ongecoördineerde handelen door de gemeente had GOP al contact gezocht met de Rotterdamse ombudsman. Dit blijkt noodzakelijk omdat het de gemeente niet lukt om goed samen te werken met de bewoners. Zij voelen zich aan het lijntje gehouden. Op 2 juni 2023 vindt er een gesprek plaats om de zaak vlot te trekken. Drie leden van het GOP zijn aanwezig, een ambtenaar van de afdeling water en een gebiedsmanager nemen deel aan het gesprek. Het bureau van de ombudsman wordt vertegenwoordigd door twee mensen. Er worden nieuwe, strakkere afspraken gemaakt om zaken binnen een maand te regelen. Ook wordt door het GOP aangedrongen om nu eindelijk werk te maken van de beheerafspraken. In de hoop en de verwachting dat dit gaat helpen om zulke onnodige droogstanden verder te voorkomen. Een ander probleem dat direct wordt gesignaleerd door de vele metingen is de daling van het grondwater door tijdelijke onttrekkingen bij funderingsherstel. Hoewel deze onttrekkingen gemeld moet worden bij het hoogheemraadschap en er een maximale tijd verbonden is aan de vergunning, wordt er niet gecontroleerd en gehandhaafd. Dit kan door het meten en weten vrij eenvoudig worden gecontroleerd door leden van het GOP. Het hoogheemraadschap wordt uitgenodigd beter en strenger te controleren op de maximale tijd die verbonden is aan de vergunning en waar nodig te handhaven.

83

6. De complexe relatie tussen burger en overheid De neoliberale samenleving Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw dringen de neoliberale opvattingen de samenleving in. Binnen het neoliberalisme leeft het ideaal dat de zorg en de verantwoordelijkheid voor leven, samenleven en milieu in de handen van de burgers komt te liggen. Vanaf deze periode heeft de overheid zich steeds verder teruggetrokken. De eerste representanten van de neoliberale samenleving zijn Ronald Reagan en Margaret Thatcher die uitdroegen dat: ‘There's no such thing as society. There are individual men and women and there is family. There is no such thing as public money; there is only taxpayers' money.’ In deze opvatting is er dus eigenlijk geen samenleving. Er zijn alleen individuen, die belasting betalen en die wellicht recht hebben om iets terug te krijgen voor dit belastinggeld. Dit wordt ook wel de calculerende burger genoemd. Er is ook zoiets als een calculerende overheid. In de inleiding is de Dijkgraaf geciteerd met de uitspraak dat ‘Geen overheid zich wil branden aan de schade van miljarden, die in de komende decennia verwacht wordt’ en zich indekt door de Waterwet. ‘Geen geheugen, geen geweten en geen moraal’ zou Henk Vonhoff hebben gezegd. Aangezien er in de neoliberale opvatting geen samenleving is, zou het kunnen zijn dat er ook niet iets is zoals ‘maatschappelijk belang’.

Toch stimuleert de overheid sinds de jaren negentig wel het begrip actief burgerschap en ontwikkelt dat ook. Bij actief burgerschap organiseren burgers zelf initiatieven voor het oplossen van maatschappelijke vraagstukken in de eigen omgeving. Actief burgerschap ontstaat in wisselwerking tussen burgers en de institutionele omgeving. Op de website Gemeentepeiler is te lezen dat: ‘Burgers zijn de motor van de gemeente waarin ze wonen. Zij zijn de ziel van een wijk, het leven in de brouwerij, het vandaag en het morgen…’ Om de wisselwerking tussen de gemeente en de burger meer gestalte te geven en transparant te maken is de zogenoemde participatieladder ontwikkeld.

De Participatieladder27 5 4 3 2 1

De lokale overheid geeft haar inwoners de bevoegdheid om onafhankelijk beslissingen te nemen. De lokale overheid en haar inwoners werken als gelijken samen aan de co-creatie van hun stad, wijk of buurt. De lokale overheid betrekt haar inwoners actief en houdt rekening met hun mening, maar behoudt de uiteindelijke beslissingsbevoegdheid De lokale overheid vraagt haar inwoners om niet-bindende feedback over specifieke beslissingen en beleid De lokale overheid voorziet haar inwoners van transparante, relevante en actuele informatie

In de formuleringen binnen deze ladder is niet te zien om welke maatschappelijke vraagstukken het gaat die de burger(s) willen oplossen binnen de eigen omgeving. De formulering is meer gericht op de

27 Dit instrument is in 2008 ontwikkeld door twaalf gemeenten (waaronder Rotterdam) en de VNG.

84

manier waarop de overheid de burgerbetrokkenheid wil vormgeven en tot hoever de overheid wil, durft of kan gaan waar het gaat om verantwoordelijkheid te delen of uit handen te geven. Hier is mijns inziens al de eerste tegenstrijdigheid te constateren: enerzijds wil (een deel van) de overheid burgers meer betrekken bij het actief vormgeven van de samenleving omdat op deze manier de overheid kleiner en dus goedkoper kan worden. Terwijl een ander deel van de overheid actief betrokken burgers wezenlijk vindt voor een levendige democratie. Deze actieve burgers houden volksvertegenwoordigers en overheidsinstanties bij de les, vernieuwen de samenleving met hun ideeën en initiatieven en geven het beleid draagvlak.

Burgerinitiatieven in Rotterdam In 2020 verschijnt het rapport van de Rotterdamse Rekenkamer Burgers op de bres, een onderzoek naar gemeentelijke ondersteuning van burgerinitiatieven. De centrale vraag van dit onderzoek luidt; Stelt de gemeente Rotterdam burgerinitiatieven voldoende in staat om zich te ontplooien en publieke waarde te creëren? De hoofdconclusies kunnen, samengevat, als volgt worden geformuleerd: ‘De gemeente vindt burgerinitiatief belangrijk en kent diverse gemeentelijk regelingen en platforms; Rotterdamse initiatieven zijn zeer gevarieerd wat betreft de publieke waarde(n); De meeste initiatieven zijn voor hun middelen en/of uitvoering sterk afhankelijk van de gemeente; De gemeente wil meer op burgerinitiatieven in het sociale domein leunen voor de uitvoering van welzijn; De ervaringen van initiatieven binnen het fysieke domein zijn niet zonder meer positief wat betreft de samenwerking met de gemeente; De houding van de gemeente richting initiatieven is regelmatig niet serieus genoeg: a. De gemeente schat de vakkennis en inzet van initiatieven regelmatig onvoldoende op waarde, b. De gemeente schept soms verwachtingen die zij vervolgens niet waarmaakt; De initiatieven ervaren vooral goede hulp van ambtenaren voor wie het ondersteunen van burgerinitiatieven inherent onderdeel is van het dagelijkse werkpakket.

Bij ambtenaren bij wie dat niet het geval is, is het ondersteunen van burgerinitiatieven nog te weinig vanzelfsprekend; De gemeente evalueert haar samenwerking en /of de opbrengsten met individuele burgerinitiatieven maar zeer beperkt. De gemeente leert daardoor te weinig van de succes- en faalfactoren.’ De burgerinitiatieven van GOP binnen de Bloemenbuurt en de Gravenbuurt en van de IGS binnen het Statenlaankwartier zijn onderdeel geweest van dit onderzoek. Hoofdstuk 6, analyse, pagina 165: ‘…De casussen IGS en GOP hebben een overwegend negatief beeld overgehouden aan de gemeentelijke ondersteuning. Dit komt vooral door de weigering van de gemeente om de door hen voorgestelde oplossingen uit te (blijven) voeren. De initiatiefgroepen noemen ook de traagheid van ambtenaren, hun hiaten in de technische kennis en moeizame samenwerking tussen gemeentelijke afdelingen als frustrerend. Wat echter vooral steekt is een gepercipieerd gebrek aan gemeentelijke interesse in een vorm van burgerparticipatie waarbij de burger ook beslissingsruimte heeft over de te nemen maatregelen voor het collectieve probleem. Betrokken ambtenaren geven op dit punt aan niet buiten bestaand beleid te willen treden…’ Beide burgerinitiatieven hebben dus bepaald niet het idee dat de bovenste trede van de participatieladder is betreden. Mijns inziens is men niet verder gekomen dan de tweede trede.

Op de derde trede wordt immers rekening gehouden met de mening (die in dit geval zelfs is ondersteund en onderbouwd door onderzoek) van de burger. 85

Ook komt de Wijkraad van Hillegersberg niet tot een positieve conclusie waar het gaat om samenwerking van de gemeentelijke overheid met burgers. In het verslag van de wijkraad De Wijk In! Wijkraad Hillegersberg 2023 is op pagina 44 onder Funderingsproblematiek het volgende te lezen:’ …Wel is duidelijk dat de gemeentelijke organisatie niet is ingericht om niet alleen intensief met bewoners samen te werken, maar om ook inzet te plegen daar waar nodig en gevraagd. Het vraagt flexibiliteit in de eigen werkzaamheden waarvoor aanpassingen in het eigen onderdeel nodig zijn. Het betekent zoeken naar meer integraliteit in het uitvoerend werk, wat ook tot successen en positieve reacties leidt daar waar dit tot stand komt… ‘

Een dynamisch evenwicht28 Zoals vermeldt in hoofdstuk 2 wil de Waterwet van 2009 een samenhangend geheel zijn van één of meer oppervlaktewaterlichamen en grondwaterlichamen. Ook is beschreven dat er drie partijen verantwoordelijk zijn te weten: De gemeente, het hoogheemraadschap en de burger-eigenaar van een bepaald perceel. De overlegpositie van de burger is niet geregeld in de waterwet. De overlegpartners zijn in de wet niet toevallig gekozen. Artikel 3.8 van de Waterwet regelt de samenwerking tussen waterschappen en gemeenten. Die moeten samen zorgdragen ‘voor de met het oog op een doelmatig en samenhangend waterbeheer benodigde afstemming van taken en bevoegdheden.’ Elke partij, inclusief de burger-eigenaar, is verantwoordelijk en beheerder van één deel in het samenhangend geheel. De grondwaterstand in de openbare ruimte en in de privéruimte van de burger kan niet los van elkaar worden gezien. Samen met het oppervlaktewater vormt het één geheel met een dynamisch evenwicht. Een actie of het uitblijven van een actie van één van deze drie partijen heeft gevolgen voor een andere partij of partijen. In dit geval wordt de grondwaterstand in de privéruimte van de burger in negatieve zin beïnvloedt door onder andere de drainerende riolen in de openbare ruimte.

Anderzijds is het belangrijk dat de burger voldoende hemelwater laat inzakken in de bodem en op deze manier bijdraagt aan de grondwaterstand in de buurt. Ook speelt het hoogheemraadschap hierin een rol: bijvoorbeeld door het nemen van een peilbesluit van het oppervlaktewater in een bepaald gebied, het aanwijzen van een gebied met funderingsrisico’s met daarbij strengere eisen die worden gesteld bij het verlenen van een vergunning om grondwater te onttrekken en termijnen te handhaven bij tijdelijke onttrekkingen. In dit soort complexe situaties zou het effectief zijn als alle drie de partijen evenveel gewicht in de schaal zouden kunnen leggen om het dynamische evenwicht niet al te veel te verstoren. Maar de realiteit is weerbarstig en laat vaak zien dat de invloed en de macht van de ene partij aanzienlijk groter en invloedrijker is dan die van de andere partij. Op de participatieladder wordt niet hoger gegaan dan de tweede of hooguit de derde trede. Verdrukking van de kleinste of minst machtige en invloedrijke partij is daarbij vaak onvermijdelijk. In de situatie van het grondwater en de daarmee samenhangende funderingsproblemen is de burger de kleinste partij met de minste macht.