[24bb005443] Pompen of verzakken 5 jaar actief grondwaterpeilbeheer in het Kleiwegkwartier

Meer dan een eeuw heeft Rotterdam dit niet gedaan, waardoor paalrot in de 20e eeuw de gewoonste zaak van de wereld is geworden, ook tijdens de periode van de stadsvernieuwing. De beheerder van het oppervlaktewater in het gebied is het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard (HHSK). Het Kleiwegkwartier heeft drie oppervlaktewatersystemen. De Rotte is het hoogst (zomerpeil: NAP -1.20 m, winterpeil NAP -0.90 m) gelegen oppervlaktewater en ligt aan de oostgrens van de wijk. Aan de noordgrens van de wijk ligt de voormalige ringvaart aan de Erasmussingel. Deze vaart ligt op NAP -2,85m. Het derde systeem is de droogmakerij Schiebroek, waarvan het Melanchtonpark deel uitmaakt. Hier ligt het polderpeil op NAP -5,85 m. Het bovenste grondwater onder de woningen en andere gebouwen wordt beheerd door de eigenaar van het betreffende bouwwerk. Veelal kan dat worden gedaan door de opvang van hemelwater in de tuin van het betreffende pand. Verder heeft de eigenaar eigenlijk geen maatregelen die genomen kunnen worden om het grondwater op het eigen perceel op peil te houden. De eigenaar is verder afhankelijk van het hoogheemraadschap en de gemeente.

36

Uitvoering van de zorgplicht Het grondwaterpeil wordt mede bepaald door de hoogte van het oppervlaktewater. Dit water dringt de grond in tot het een niet-doorlatende laag bereikt. Boven deze laag raakt de grond verzadigd; de ‘verzadigde zone’. De hoogte tot waar deze verzadiging optreedt is het grondwaterpeil of het freatisch vlak. De Bloemenbuurt en Gravenbuurt zijn voor dit deel van het grondwater afhankelijk van het oppervlaktewater van de Erasmussingel. De waterpartij in het Melanchtonpark ligt te laag en het water van de Rotte dringt niet of in geringe mate door als gevolg van de ligging van de rivierdijk. Dit dijklichaam van klei is opgebouwd vanaf de waterdichte kleilaag in de ondergrond. De Kleiweg is een zeer oude (duizend jaar of ouder) dijk die ervoor zorgt dat het oppervlaktewater uit de singel en de ringvaart onvoldoende doordringt in het grondwater. Zoals eerder beschreven is uit onderzoek gebleken, dat de rioleringen in de buurten in de wijk al decennialang waren verzakt en een drainerende werking hebben. Door het verharden van wegen en andere plekken binnen de openbare ruimte is het Kleiwegkwartier een nogal stenige wijk. Mede door de verharding van vele privétuinen komt er relatief veel hemelwater in het riool terecht.

Door de combinatie van deze drie factoren: onvoldoende doordringen van oppervlaktewater, te veel hemelwater dat wordt afgevoerd via het riool en drainerende riolen is het bovenste grondwaterpeil in beide buurten laag. In 2011 wordt besloten om de rioleringen te vervangen en op deze manier de drainerende werking van het lekke systeem tegen te gaan. De nieuwe riolen zijn kleiner dan de oude. Dat komt omdat, in samenwerking met het hoogheemraadschap wordt besloten tegelijkertijd de wijk te voorzien van een Drainage Infiltratie (DI-leiding). Een leiding die wordt aangesloten op de straatkolken om het hemelwater niet meer via het riool af te voeren, maar via de DI-leidingen in het grondwater te laten zakken. Het overtollige hemelwater komt op deze manier niet meer in het riool terecht maar wordt via de DI-leiding afgevoerd naar het oppervlaktewater. De bestrating van wegen wordt veelal waterdoorlatend. Het hemelwater zakt deels langzaam door de bestrating de grond in en komt deels in de DI-leiding terecht. Het DI-systeem in de Bloemenbuurt wordt aangesloten op het oppervlaktewater van de Erasmussingel.

Figuur 29 De Ringvaart in 1930 is nu de Erasmussingel. De singel wordt door het hoogheemraadschap op het polderpeil van NAP -2.85 m. gehouden.

37

Het DI-systeem met vrij verval Het aanleggen van een drainagesysteem is in het belang van beide overheden en wordt door beide gewenst. Het hoogheemraadschap hoeft op deze manier alleen water te zuiveren dat in het riool terecht is gekomen. Het hoogheemraadschap heeft ook de taak om te zorgen voor kwalitatief en schoon water. De gemeente heeft als taak om het riool te beheren. Door heftige buien als gevolg van klimaatverandering raakt het riool bij een piekbelasting overbelast. Door het scheiden van hemelwater en rioolwater wordt het rioolsysteem ontzien. Een drainagebuis is een poreuze buis die water in- en uit kan laten. De buizen liggen op een niveau van NAP -3.5m. Dieper dus dan het polderpeil van NAP -2.85m. De hoofdleiding van het DI-systeem in de Bloemenbuurt ligt in de Rozenlaan, van Ceintuurbaan tot de Kleiweg. In alle straten binnen de Bloemenbuurt ligt een aftakking. Aan de westkant stopt de leiding bij de Kleiweg. De leidingen in de oostkant lopen tot aan de Elektroweg. Op allerlei plekken in de buurt worden de leidingen met elkaar verbonden via een drainput. In deze putten kan de hoogte van het water van tijd tot tijd verschillen. Dat is onder andere afhankelijk van de toevoer van hemelwater. De hoofdleiding staat via een dichte buis via de Uitweg in verbinding met het oppervlaktewater van de Erasmussingel.

In theorie zou het grondwater door vrij verval enkele centimeters onder het oppervlaktewater komen te staan door de uittrede weerstand van de buizen en de omliggende grond. Maar omdat de woningen gebouwd zijn bij een polderpeil van -2,60m NAP is dat niet voldoende. Op dit moment is de gewenste stand om de funderingen ook in de droge peridode te beschermen NAP-2.75m. Zoals net aangegeven is de stand van het oppervlaktewater NAP-2.85m. Tien centimeter lager dan de gewenste stand van het grondwater. Vrij verval zal dus nooit plaatsvinden. Water stroomt immers uit zichzelf nooit omhoog. Dit systeem zorgt er wel voor dat de veengrond nat blijft en dus minder snel inklinkt en waardoor bodemdaling wordt vertraagd. In de Bloemenbuurt is het DI-systeem aangelegd tussen april 2016mei 2017, maar zal pas later worden aangesloten voor infiltratie onder vrij verval.

Figuur 30 Op dit kaartje is te zien waar het DI-systeem in de Bloemenbuurt ligt. Het, in blauw aangegeven, systeem is aangelegd door de gemeente met als doel een vrij verval infiltratiesysteem. De cijfers in de zwarte rondjes zijn de genummerde peilbuizen die door bewoners en de gemeente worden gemeten. Leden van het GOP meten het grondwaterpeil in zowel de peilbuis als in de drainput. Er is één moment geweest waarin een proef onder vrij verval (per ongeluk) uitgevoerd werd. Zie hiervoor de grafiek: Proef (onbedoeld) vrij verval, op pagina 112 Bijlage 2. De kortdurende proef liet zien dat infiltratie onder vrij verval niet in staat zal zijn om de palen onder water te houden. Indien het singelpeil tot bijvoorbeeld NAP -2,75 m verhoogd zou worden, is de kans op succes groter. Daar is compartimentering van een deel van de Erasmussingel voor nodig en een pomp om het peil van -2,85 naar -2,75 m te brengen.

38

3. Bewonersinitiatieven in Hillegersberg

GOED GEFUNDEERD Meerdere woningeigenaren hebben problemen ontdekt aan de fundering van hun woning. Er is niet veel ruchtbaarheid aan gegeven. De problemen worden ook ontkent door veel eigenaren. Het heeft niet alleen consequenties voor de waarde van het huis en voor de directe omgeving. Er wordt ook getornd aan het gevoel van veiligheid en voedt stress en onzekerheid. In 2014 zijn er grote problemen in de Margrietstraat waar in één keer een heel blok van de fundering schuift. Bij woningeigenaren was bekend dat er funderingsproblemen waren in verband met het gebruikte langshout. De woningen worden direct ontruimd. Na diverse onderzoeken blijkt dat herstel en herbouw van dit bouwblok niet mogelijk is. De woningen worden onbewoonbaar verklaard. Elf woningen en de fietsenstalling zijn eigendom van één persoon, die de woningen verhuurt. De andere woningen hebben elk een eigenaar/bewoner. De woningen worden, zoals in de jaren tachtig niet meer opgekocht door de gemeente. Een speciaal voor dit project opgerichte ontwikkelingsmaatschappij koopt het hele blok. Deze maatschappij ontwikkelt en bouwt in 2017 zeven nieuwe woningen volgens het principe Bijna Energie Neutrale Gebouwen (BENG).

Figuur 31 Woningen in de Margrietstraat zijn van de fundering geschoven, verzakt en uiteindelijk afgebroken.

Figuur 32 Links: de oude woningen in harnas. Rechts: Nieuwbouw op dezelfde plaats in de Margrietstraat.

Dit ongeval heeft het bewustzijn versneld. Door alle publiciteit kan het ook niet meer verzwegen of ontkend worden. Het Kleiwegkwartier komt bekent te staan om haar funderingsproblemen. Er worden zelfs vragen gesteld in de Tweede Kamer: ‘Kan vroegtijdig ingrijpen de kosten van funderingsproblemen tot een minimum beperken?’. Het antwoord luidde dat de theorie klopt maar 39

dat in de praktijk funderingsschade meestal pas geconstateerd wordt als funderingsherstel noodzakelijk is en het voor preventie te laat is. Enkele woningeigenaren en bewoners binnen het Kleiwegkwartier komen tot een bewonersinitiatief en de oprichting van Bewonersinitiatief Kleiwegkwartier (BIK). In samenwerking met het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF), de gemeente Rotterdam en de Rijksoverheid ontstaat de pilot Goed Gefundeerd.

Wijkgerichte aanpak in Bloemenbuurt. De buurt heeft 555 panden. Bloemenbuurt-west (tussen de Zonnebloemstraat en de Rozenlaan) heeft 209 panden. In Bloemenbuurt-oost (tussen de Elektroweg en Rozenlaan) staan 346 panden. In deze buurt zijn vaak gestapelde woningen gebouwd zodat het in totaal 1220 woningen betreft. In 2015-2016 wordt de fundering van 391 woningen onderzocht. Zoals te zien in de grafiek op pagina 30 is de stand van het grondwaterpeil in die jaren erg laag. Op dat moment zou dit betekenen dat ruim een derde van de woningen binnen vijf jaar aan funderingsherstel toe zijn en nog eens bijna dertig procent binnen tien jaar. Bij elkaar bijna 65 procent van alle woningen! Aantal woningen Onderzocht in de Bloemenbuurt 391 woningen 100 procent

Waarvan 0-5 jaar

Waarvan 5-10 jaar

Waarvan 10-15 jaar

Meer dan 15 jaar

141 36 procent

110 28 procent

110 28 procent

30 8 procent

Op 7 september 2016 spreekt een woordvoerder van ‘Goed gefundeerd’ de Raadscommissie Bouwen, Wonen en Buitenruimte toe: ‘…De hoofdconclusie liegt er niet om: In pakweg tien jaar tijd moeten 800 van de bijna 1200 woningen in dit gebied funderingsherstel doen. Directe kosten zijn veertigduizend euro per woning. De oorzaak van de funderingsproblemen zijn: Te lage grondwaterstanden, gevolgd door paalrot. Dit komt neer op een geraamde investering van circa 36 miljoen euro, waarvan vier direct voor rekening van de gemeente en 32 miljoen euro aan leningen voor eigenaren. Maar als het grondwater dertig tot veertig centimeter stijgt naar het niveau van voor 1985 is dit niet nodig! Voor het merendeel van de 800 woningen betekent dit de redding. Slechts voor enkele blokken is het te laat voor preventie…’

40

Figuur 33 Boven: Droogstand in de Bloemenbuurt en Gravenbuurt. Onder: Resultaten funderingsonderzoek in de Bloemenbuurt en Gravenbuurt.

In die tijd13 wordt ook al duidelijk dat: ‘Paalrot is inderdaad onomkeerbaar want hout dat verrot is blijft verrot. Echter als het hout weer onder water staat en er geen zuurstof meer bij komt zal het proces van schimmelaantasting stoppen’. Dit betekent dus dat woningen die op dat moment nog stevig genoeg staan nog vele tientallen jaren mee kunnen!

Funderingen Het komt voor dat er aan de fundering maar een beperkte deformatie optreedt. Soms is er ook geen ernstige toename daarvan te verwachten. In zulke gevallen kan volstaan worden met het herstellen van de scheurvorming. Als er verwacht wordt dat de constructie wel verder gaat deformeren bestaat de mogelijkheid om een vervangende fundering aan te brengen. In de kruipruimte of dieper wordt een constructieve vloer aangebracht die rust op nieuwe heipalen. Palen die binnen de contouren van het pand zijn geheid of geschroefd. Bij zo’n funderingsherstel moet gekeken worden welke woningen in een woonblok hersteld worden of moeten worden. Dit om te voorkomen dat op de overgang van herstelde en niet herstelde funderingen zogenoemde scharnierpanden ontstaan. In een ongelijk zakkende straatwand blijven de herstelde panden immers star staan terwijl de belendende panden doorzakken. De onderlinge relatieve zakkingsverschillen worden daardoor groter. Beter is het om een heel bouwblok van nieuwe palen te voorzien.

Funderingsherstel, wie betaald welke prijs Ruim twintig jaar valt in de Tweede Kamer het begrip Funderingsproblematiek. Kamerleden van verschillende politieke partijen hebben zich het lot van de gedupeerden aangetrokken. Vooral door

13 Dr. Renee Klaassen (expert van het Nederlands Hout Instituut) brengt in 2016 een bezoek aan het Kleiwegkwartier

41

de niet aflatende bemoeienissen van Ad van Wensen14 (1945-2014) trekken Kamerleden aan de bel bij de verantwoordelijke beleidspersonen. Minister Blok kondigt aan, dat het Fonds Duurzaam Funderingsherstel op 1 januari 2017 van start gaat. Het Rijk stelt twintig miljoen euro beschikbaar. Andere partijen zoals gemeenten en banken brengen tachtig miljoen euro in. Rotterdam is één van de deelnemende gemeenten. Vanaf januari 2017 kunnen tweeduizend funderingsleningen worden verstrekt. Die zijn vooral bedoeld voor funderingsherstel dat binnen vijf jaar noodzakelijk is. Al in 2012 wordt de fundering van het blok met de even nummers in de Lisbloemstraat hersteld. Op dat moment zijn de kosten voor funderingsherstel € 40.000 per woning. Inmiddels zijn, en worden nog steeds meerdere funderingen in de Bloemenbuurt hersteld. De kosten zijn de laatste jaren enorm gestegen. In 2017 zijn de rekenregels aangescherpt. Bij funderingsherstel moeten daardoor ongeveer veertig procent meer heipalen onder een pand komen. Ook zijn de overige bouwkosten de laatste jaren enorm gestegen. Een eigenaar-bewoner vertelt in de zomer van 2023 dat het herstel (inclusief een kelder) ruim honderdduizend euro per woning kost. De laatste jaren vindt funderingsherstel plaats in combinatie met energiebesparende maatregelen.

Zo wordt bijvoorbeeld de kelder en de vloer geïsoleerd tijdens het herstel van de funderingen en de aanleg van een kelder.

Figuur 34 Funderingsherstel in de Lisbloemstraat.

14

Ad van Wensen is de grondlegger van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF). Hij was van mening dat waterschappen ‘wateronderlast’ moeten melden en dat zij huiseigenaren moeten waarschuwen voor de rampzalige gevolgen van het droogvallen van funderingspalen.

42

Figuur 35 Vervanging van woningen als gevolg van funderingsproblemen op de hoek van de Kootsekade en de W. van Hillegaersbergstraat.

Figuur 36 Funderingsherstel aan de Kootsekade. Bouwjaren van deze woningen zijn 1903-1905 (Margrietlaankwartier, 2023)

De hoge en stabiele grondwaterstand in de Prinses Margrietlaanbuurt maakt dit gebied minder kwetsbaar voor funderingsproblemen gerelateerd aan de grondwaterstand. Wel is een aandachtspunt het feit, dat grote delen van de wijk dateren van voor 1923. In dat jaar wordt in de bouwverordening van Hillegersberg een betonnen (ring)balk op de fundering verplicht gesteld. De eerder verrichte funderingsonderzoeken hebben uitgewezen dat de muren van de oudere huizen rusten op langshout, dat potentieel kwetsbaar is.

43

De eerste stappen naar preventie Bewonersinitiatief Oud-Hillegersberg Ook zijn er al vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw funderingsproblemen in Oud-Hillegersberg (Berglustkwartier). Volgens de gemeente Rotterdam wordt vijf tot dertig procent van de woningen in deze wijk bedreigd met funderingsproblemen. Oud-Hillegersberg ligt op gelijke hoogte als Hillegersberg-Zuid. De bouwverordening van de voormalige gemeente Hillegersberg schrijft voor dat de ligging van het bovenste funderingshout minimaal 25 centimeter onder het polderpeil komt te liggen. Na de Tweede Wereldoorlog is het polderpeil in 1944 en in 1955 in totaal met vierentwintig centimeter gedaald. Onttrekking van diep grondwater en een wijziging in de bemaling hebben het grondwaterpeil verder doen zakken. Met als gevolg droogstand van de houten palen en funderingsproblemen. Ook in deze wijk zijn rond 2011 enkele drainerende rioleringen vervangen en zijn DI-leidingen gelegd die zijn aangesloten op het oppervlaktewater. Dit heeft de grondwaterstand opgehoogd. In tegenstelling tot de verwachting begon de grondwaterstand daarna toch weer te dalen tot een niveau dat te laag is om een volledige grondwaterdekking van het bovenste funderingshout te bereiken. Een bewonersinitiatief onderneemt actie met als doel de funderingen te beschermen en het grondwaterpeil omhoog te krijgen.

Er wordt overleg gepleegd met bestuurders van de deelgemeente Hillegersberg Schiebroek. De deelraad besluit tot het toekennen van een subsidie van 25 duizend euro waarmee onderzoek gedaan kan worden. Ambtenaren van Stadsbeheer, afdeling water vinden dit geen goed idee. Het argument is dat dit bureau verstand heeft van grondwater en dat bewoners zich hier niet mee moeten bemoeien. Een voorbeeld van de burger benaderen als onderdaan. Het toekennen van de subsidie door de deelgemeente wordt dwarsgezeten door het betreffende concern in de stad. De portefeuillehouder van de deelgemeente is Chantal Zeegers (D66). Inmiddels wordt het diverse partijen duidelijk dat deze impasse de macht en invloed van de deelgemeente te boven gaat. Wethouder Duurzaamheid, Binnenstad en Buitenruimte Alexandra van Huffelen (D66) houdt spreekuur voor burgers in de Centrale Bibliotheek. Twee bewoners uit Oud-Hillegersberg gaan naar dit spreekuur en leggen haar het probleem voor. De wethouder erkent het probleem en ‘haalt het naar de stad’. De politieke beslissing van de deelgemeenteraad blijft van kracht. De commissie grondwater Oud-Hillegersberg ontvangt de eerdergenoemde subsidie en geeft opdracht tot een aantal onderzoeken. Inmiddels is door de bewoners ook contact gelegd met het hoogheemraadschap.

In 2013 organiseert de bewonersorganisatie Oud-Hillegersberg een informatieavond over de vraag op welke manier verdere funderingsschade voorkomen kan worden. Aanwezig is een bestuurder van hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard (HHSK) en wethouder A. van Huffelen. De wethouder legt afspraken en actiepunten vast in een brief van 23 oktober 2013 gericht aan de Commissie Fysieke Infrastructuur en Buitenruimte: ‘Algemeen: • De bezorgdheid over de lage grondwaterstand in relatie tot het funderingshout wordt gedeeld, • De lage grondwaterstand wordt volwaardig en expliciet meegewogen bij besluitvorming. • Er vindt jaarlijks bestuurlijk overleg plaats tussen de drie partners. Het hoogheemraadschap: • Betrekt bij de vaststelling van een nieuw Peilbesluit een mogelijke verhoging van het oppervlaktewaterpeil met 5 cm. • Overweegt bij het aanpassen van haar grondwaterbeleid 44

onderscheid te maken in kwetsbare gebieden. • Informeert de Bewonersorganisatie in vooroverleg over de vergunningverlening voor kunstwerken ten behoeve van de rijksweg A13/A16. De gemeente: • Vervangt in het kader van het Gemeentelijk Rioleringsplan in de periode 2015-2021 de resterende oude riolering in de wijk. • Erkent de urgentie van rioolvervanging in de Straatweg en zal deze zo spoedig mogelijk uitvoeren. • Bevordert bij herbestratingswerkzaamheden de infiltratie van hemelwater in de bodem door de toepassing van water passerende verharding. • Maakt over bijzondere situaties afspraken op bouwblokniveau. De bewoners: • Infomeren en adviseren elkaar, onder andere door middel van een website. • Doen zelf onderzoek naar de grondwaterstand op hun eigen terrein en de kwaliteit van hun funderingen. • Bevordert de infiltratie van hemelwater op hun eigen terrein door het afkoppelen regenwaterafvoeren. • Nemen tijdig herstellende maatregelen aan hun fundering.’

Figuur 37 Oud-Hillegersberg en Hillegersberg-Zuid is door het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard (HHSK) aangewezen als één risicogebied. Te zien zijn de oude rioleringen met een drainerende werking en de rond 2011 aangelegde drainageleidingen.

In 2016 ontstaat er een overeenkomst tussen de Gemeente Rotterdam, het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard (HHSK), de Commissie Grondwater Oud Hillegersberg en de Bewonersorganisatie Kleiwegkwartier. Daarin worden eerdere afspraken over het grondwater geactualiseerd en erkennen de partijen de noodzaak van samenwerking. Ook worden er algemene afspraken gemaakt over de zorgen die er zijn over de lage grondwaterstand in relatie tot de funderingsproblemen.

45

Droge voeten en natte palen In maart 2017 vindt er een informatieavond plaats in Lommerrijk die wordt bezocht door ruim 250 mensen. Het is een initiatief van gezamenlijke bewonersorganisaties die zich bezighouden met grondwater- en funderingsproblemen. Namens de gemeente Rotterdam is wethouder Eerdmans aanwezig, samen met een aantal ambtenaren. Ook zijn er een aantal gemeenteraadsleden aanwezig. Namens het hoogheemraadschap is er een Hoogheemraad aanwezig. De Samenwerkende Bewoners Hillegersberg (SBH) presenteert op deze avond het Masterplan Droge voeten natte palen. Aan het masterplan liggen allerlei onderzoeken ten grondslag van deskundige particulieren uit de wijken van Oud-Hillegersberg (Commissie Grondwater OudHillegersberg) en Hillegersberg-Zuid (Goed Gefundeerd-Grondwater Op Peil) en de onderzoeken die zijn uitgevoerd in opdracht van de bewoners. De overheden zijn onder de indruk van het vele en het gedegen onderzoek van burgers (citizen science)15 De avond wordt afgesloten met een advies van een medewerker van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek (KCAF):’ Er zijn altijd onzekerheden. Je kunt het niet allemaal uitrekenen, maar je moet zoeken naar een optimum in de praktijk. Dit kan je regelen met een convenant, waarbij afspraken tussen gemeente, waterschap en bewoners gemaakt worden over geld, verantwoordlijkheden en (rand) voorwaarden.’

Verschillende verantwoordelijkheden Tijdens de netgenoemde informatiebijeenkomst van 24 maart worden de verantwoordelijkheden van de verschillende partijen nog eens uiteengezet. Particulier Is verantwoordelijk voor het grondwater op eigen terrein Is verantwoordelijk voor het hemelwater op eigen terrein Is verantwoordelijk voor de staat van de bebouwing op eigen terrein

Gemeente Heeft een zorgplicht t.a.v. grondwater, hemelwater en afvalwater Is verantwoordelijk voor de openbare buitenruimte Heeft een loketfunctie voor informatie

Waterschap Is verantwoordelijk voor het oppervlaktewater Stelt het peilbesluit vast Verleent een vergunning t.b.v. grondwateronttrekking

Verleent subsidie t.b.v. funderingsonderzoek

Een hoofdambtenaar zet uiteen dat de gemeentelijke zorgplicht is ingegaan in 2008 en dat deze is opgenomen in het Gemeentelijke Rioleringsplan 2011-2016. Deze zorgplicht houdt in dat de gemeente verplicht is zich in te spannen voor de uitvoering van doelmatige maatregelen in het openbaar gebied om schade in de omgeving te voorkomen. Er wordt nog eens benadrukt dat het gaat om een inspanningsverplichting en niet om een resultaatverplichting. Dit staat al direct op gespannen voet met de wensen van de particulier. De woningeigenaren willen immers als resultaat bereiken dat de houten palen van de woning niet (meer) worden aangetast door onder of overlast van het grondwater. Welke maatregelen de gemeente neemt om wateronderlast te voorkomen is niet duidelijk opgenomen in het GRP 2011-2016. In het laatste hoofdstuk wordt hier nader op in gegaan.

15

Burgerwetenschap. Wetenschappelijk onderzoek dat in zijn geheel of gedeeltelijk wordt uitgevoerd door vrijwilligers, vaak in samenwerking met of onder begeleiding van wetenschappers.

46

Acties die voortvloeien vanuit de verantwoordelijkheid Particulieren Hemelwater ontkoppelen van het riool en opvangen in eigen tuin t.b.v. eigen grondwater Tuinen vergroenen d.m.v. het wippen van tegels en aanbrengen van een wadi Indien nodig de fundering van de woning herstellen

Gemeente Rioleringen herstellen en op deze manier ongewenste drainage beëindigen Water passerende verharding aanbrengen in de openbare ruimte

Waterschap Een peilbesluit nemen dat zodanig is dat funderingen worden beschermd tegen droogstand. Actief en kritisch zijn daar waar onttrekkingsvergunningen worden aangevraagd in risicogebieden

Grondwater lokaal toevoegen/verhogen tot NAP-2,65 (+ 20 cm)

Bewonersinitiatief Bloemenbuurt Goed gefundeerd wordt Grondwater op Peil (GOP) Na de onderzoeksperiode van Goed Gefundeerd ontstaat in 2017 het GOP. Met het motto ‘lokaal wat lokaal kan en samen wat moet’ gaan de commissie grondwater Oud-Hillegersberg en GOP in het Kleiwegkwartier elk hun eigen zaken bepleiten waar het gaat om preventie. Later volgt ook nog het IGS. Weer later de vereniging Schiereiland. Wel wordt er samengewerkt binnen het eerdergenoemde Samenwerkende Bewoners Hillegersberg (SBH) De gemeenteraad heeft besloten tot de aanleg van een infiltratieleiding vanuit de Erasmussingel naar de drainageleiding in de Rozenlaan. Op deze manier moet het grondwater in de wijk op gelijke hoogte komen met het oppervlaktewater van de Erasmussingel. In 2016 en 2017 worden de rioleringen in de Bloemenbuurt vervangen (inclusief de Rozenlaan) en is begonnen met de aanleg van het DI-systeem. Over het jaar dat het systeem in gebruik zal worden gesteld is in 2017 nog geen overeenstemming. Bewoners dringen aan om dit zo snel mogelijk te doen en niet te wachten tot 2019, het jaar waarin rioleringsherstel in de Bloemenbuurt is gepland. Tijdens de eerdergenoemde bijeenkomst in Lommerrijk zijn de Bloemenbuurt en de Gravenbuurt door bewoners namelijk aangemerkt als eerste prioriteit. De Margrietlaanbuurt en de Statenlaanbuurt zijn op dat moment aangemerkt als tweede prioriteit.

Het GOP meet Om de grondwaterstanden in de openbare buitenruimte te kunnen monitoren beheert Rotterdam een meetnet van tweeduizend peilbuizen. Door de gemeente worden deze buizen sinds 1952 tienmaal per jaar uitgelezen. Daarvan liggen er ongeveer dertig In de Bloemenbuurt. De peilbuizen liggen verspreid over de buurt tussen de Baroniestraat en de Zonnebloemstraat van oost naar west gezien. En van noord naar zuid gezien tussen de Kleiweg en de Ceintuurbaan. Daarnaast hebben particuliere woningbezitters, in het kader van een funderingsonderzoek, ongeveer 20 peilbuizen laten plaatsen langs de voor-achter-of zijgevel van de woning. Deze particuliere peilbuizen monitoren de grondwaterdekking van het funderingshout van de betreffende woning.

47

Vanaf 2016 worden de openbare peilbuizen driemaal per week uitgelezen door een lid van het GOP en worden de particuliere peilbuizen eenmaal per week uitgelezen door een tweede lid van het GOP. Beiden zijn ze eigenaar-bewoner van een woning in de buurt en monitoren de waterstand op vrijwillige basis. Deze handmatig opgenomen grondwaterpeilen worden ingevoerd in Excel bestanden en worden bijzondere omstandigheden zoals neerslag genoteerd. Sinds 2018 meet de gemeente de grondwaterstanden op acht locaties in de openbare buitenruimte en meet ook op drie locaties de waterstand in de DI-leidingen. De particuliere en gemeentelijke metingen worden uitgewisseld en zijn complementair aan elkaar. De bestanden worden door een derde lid van het GOP verwerkt, geanalyseerd en inzichtelijk gemaakt door middel van grafieken. Door de hoeveelheid metingen die wordt gedaan kan de grondwaterstand in de Bloemenbuurt vrij nauwkeurig worden gevolgd en kunnen bijzonderheden snel worden gesignaleerd. De leden van het GOP kennen de situatie in de buurt goed waardoor de signalen ook juist kunnen worden geïnterpreteerd en met elkaar in verband worden gebracht. Nadat de riolen zijn vervangen en de DIleiding is aangelegd wijst dit praktijkonderzoek uit dat bij vrij verval aan het begin van het DI-systeem al veel verlies door uittrede ontstaat.

Om het grondwaterpeil te verhogen is druk in het DI-systeem nodig om het water uit te laten treden in alle delen van de wijk.

Onderzoeken en experiment naar preventieve maatregelen De beide vooroorlogse, hoger gelegen wijken zijn door de gemeente aangemerkt tot één funderingsrisicogebied. Inmiddels sluit de Bewonersorganisatie Kleiwegkwartier c.q. het bewonersinitiatief GOED GEFUNDEERD zich aan bij de commissie grondwater Oud-Hillegersberg. Uit het budget van deze commissie wordt ook onderzoek gedaan ten behoeve van het Kleiwegkwartier. De gemeente blijft zich terughoudend opstellen op basis van de waterwet: ‘de woningeigenaar is zelf verantwoordelijk voor schade aan zijn bezit. In tweede instantie stelt ook het hoogheemraadschap zich terughoudender op, nadat het in 2015 onderzoek heeft laten doen naar de effecten van een peilopzet van vijf centimeter. In het rapport van november 2015, opgemaakt door Royal HaskoningDHV16 worden een aantal aanbevelingen gedaan; ‘…Omdat de effecten van een peilopzet marginaal zijn, zal het significant verbeteren van de situatie gezocht moeten worden in de cumulatieve effecten van meerdere maatregelen. Om de situatie te verbeteren worden de volgende zaken meegegeven: - Uit het modelonderzoek is gebleken dat de grondwaterstand sterk wordt 16 Een Rotterdams onderzoek en advisering ingenieursbureau.

48

beïnvloed door de hoeveelheid neerslag/grondwateraanvulling. Door de grondwateraanvulling te maximaliseren kan naar verwachting veel winst worden behaald. De eerder voorgestelde maatregelen door bewoners en gemeente voor het afkoppelen van de hemelwaterafvoer vanaf de woningen en de aanleg van waterdoorlatende verharding c.q. het gebruiken van de wegcunetten als waterbuffers, zal naar verwachting een positieve bijdrage leveren. - Om het effect van peilopzet te vergroten en de infiltratiecapaciteit te vergroten kan ook gedacht worden aan het creëren van extra watergangen of infiltratieleidingen. - Zoek naar mogelijkheden om binnen de wijk meer peilopzet te realiseren. - Bij de resterende rioolvervangingen goed nagaan wat de netto werking is van lekke riolering op de grondwaterstand. Overweeg het meeleggen van infiltratieleidingen. Het meeleggen van drainageleidingen wordt afgeraden.’ Het HHSK geeft Witteveen en Bos17 opdracht om onderzoek te doen naar de haalbaarheid van lokale peilopzet. In maart 2017 wordt gerapporteerd.

De conclusies vanuit het perspectief van beheer van grondwater zijn: ‘dat lokale peilopzet in combinatie met infiltratie van oppervlaktewater: de grondwaterstand, al is dat niet overal, effectief verhoogt; een aanmerkelijk financieel rendement heeft; de bodemdaling vermindert; het risico van wateroverlast aan het maaiveld niet vergroot; het risico van grondwateroverlast wel vergroot (kelders, souterrains en achtertuinen); de groenvoorziening, afhankelijk van soort en wortelstelsel, bedreigt dan wel bevordert’… Het hoogheemraadschap zal op afzienbare termijn het peilbesluit niet herzien. Andere minder ingrijpende, eenvoudigere en minder kostbare middelen zijn effectiever om de grondwaterstand op orde te brengen dan het aanpassen van het peilgebied en het watersysteem. Nieuw in de opzet van het bureau Witteveen en Bos is, dat er onderscheid wordt gemaakt tussen het winterpeil en het zomerpeil. Dat laatste zou gelden van half april tot half oktober, de periode dat de grondwaterstand traditioneel het laagst is. Bewoners vragen zich af of de funderingsproblemen echt alleen het probleem is van de burger.

Op initiatief en in opdracht van de commissie grondwater Oud-Hillegersberg doet een jurist van het bureau Sterk Consulting18 in 2016 onderzoek naar de reikwijdte van het begrip grondwaterzorgplicht zoals die is verankerd in de Waterwet: ‘…De vraag is of deze wet de gemeente verplicht om maatregelen te nemen om daarmee structurele schade aan houten funderingen (kesp, paalkoppen) zoveel mogelijk te voorkomen. Gemeenten hebben hiermee een inspanningsplicht gekregen om structurele grondwaterstandproblemen zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken. De zorgplicht maakt geen onderscheid tussen nieuwe en bestaande gevallen of gevallen van grondwateroverlast- of grondwateronderlast problemen…Maar de gemeente moet wel haar uiterste best doen om nadelige gevolgen zoveel mogelijk te beperken…Wat structurele grondwateroverlast en grondwateronderlast is, moet blijken uit het GRP…Te lage grondwaterpeilen moeten zoveel mogelijk worden voorkomen en als maatregelen in de openbare ruimte hierbij kunnen helpen en doelmatig zijn, is het aan gemeenten hier in het rioleringsplan (GRP) serieus werk van te maken…In het GRP moet expliciet worden aangegeven wat de gemeente in de planperiode gaat doen. Hierbij hoort ook gemotiveerd te worden aangegeven wat (om welke redenen) niet wordt gedaan.

Beleidsvrijheid is voor overheden belangrijk (niet alles kan immers maar altijd worden gedaan), maar dat mag geen vrijbrief zijn voor beleidsvrijblijvendheid. Gemeentebestuurders hebben hier dan ook een grote verantwoordelijkheid… De zorgplicht is te beschouwen als een expliciet gemaakte dwingende boodschap aan gemeenten het grondwaterstandsaspect mee te nemen bij de besluitvorming rondom voorgenomen ingrepen in de 17 Ingenieurs en adviesbureau op het gebied van de energietransitie, klimaatadaptatie, overstromingsproblematiek, gezonde steden,

circulaire economie en grootschalige vervanging van infrastructuur. 18 Een Leids bureau voor water- en omgevingsvraagstukken.

49

openbare ruimte. Hier niet aan voldoen levert strijd op met de wettelijke plicht, te weten de zorgplicht zelf… Slotconclusie van mr. P. de Putter is: ‘Burgers willen meer weten en meer duidelijkheid krijgen dan de gemeente biedt in het GRP, zoals blijkt uit de meeste van de veel gestelde vragen. Volgens de grondwaterzorgplicht, het zorgvuldigheidsbeginsel en de andere beginselen van behoorlijk bestuur hebben zij daar ook recht op. Dat past ook bij het serieus nemen van burgers in het algemeen en in dit geval het gemeentelijke beleid rondom de funderingsproblematiek. Terecht vragen burgers om meer duidelijkheid over grondwateronderlast en de al dan niet te nemen maatregelen. De gemeente zal duidelijk moeten maken wat burgers van de gemeente wel en wat zij niet kunnen verwachten. De gemeente is aan zet’.

Het ei van Columbus19 Bij de vervanging van het riool in de Ceintuurbaan eind 2016, blijkt na aanleg van het riool de DIleiding te zijn vergeten. Tijdens de periode van rioolaanleg voert de aannemer het opgepompte grondwater af via het vuilwaterriool. Zoals eerder beschreven wordt door veel uittrede van het water aan het begin van de DI-leiding niet in de hele wijk de gewenste grondwaterstand van NAP -2,85 m gehaald. Dit brengt een bewoner en actief lid van het GOP op het idee om, bij wijze van experiment, actief oppervlaktewater aan het grondwater toe te voegen. Een suggestie die aansluit bij een aanbeveling die eerder is gedaan in het onderzoek van Royal HaskoningDHV: ‘Zoek naar mogelijkheden om binnen de wijk meer peilopzet te realiseren’. In de directe omgeving zou het grondwaterpeil worden gemeten om te zien wat hiervan het effect zou zijn. Hij vraagt of de aannemer bereid is om in een weekend het water niet in het vuilwaterriool te pompen maar in de DI leidingen. Uit metingen in de buurt bij diverse peilbuizen blijkt het grondwater gestegen te zijn met 12 cm en heeft het een stand bereikt tot boven de kritieke grens voor droogstaande palen. HET ei van Columbus is gevonden: Alleen met behulp van mechanische hulpmiddelen (een pomp) is het mogelijk om het water met meer druk door het DI-systeem te laten lopen.

Op die manier is tot in de uiteinden van het DIsysteem het niveau in de drainputten20 voldoende hoog om ook daar uittrede naar het grondwater te krijgen.

Bevindingen en hypothesen Op basis van de conclusies en aanbevelingen uit de onderzoeken en de lokale metingen die de afgelopen jaren zijn gedaan door de bewoners en de gemeente kunnen, in combinatie met wat inmiddels bekend is over de oorzaken van funderingsproblemen van woningen die gebouwd zijn op veengrond en rusten op houten palen, de volgende bevindingen en hypothesen worden geformuleerd:

1. Passief grondwaterbeheer door middel van vrij verval via DI-leidingen uit het oppervlaktewater blijkt onvoldoende te zijn om de gewenste grondwaterstand te krijgen in 19

Een simpele oplossing voor een moeilijke opgave.

20 Regelaars van de druk in het DI-systeem.

50

2.

3. 4.

5. 6.

het hele gebied tussen de Kleiweg en de Ceintuurbaan in de voormalige Bergpolder. (Bloemenbuurt en Gravenbuurt). Het grondwaterpeil staat ongeveer zeven cm lager dan het DI-systeem. Dit verschil is in de praktijk proefondervindelijk gemeten. De peilopzet is te regelen met de instelling van de pomp waardoor uittredeweerstand wordt gecorrigeerd. Met behulp van een pomp is actief grondwaterpeilbeheer goed mogelijk en regelt de niveaus in drainputten: de zomerstand op NAP -2.65 m en de winterstand op NAP -2.75m. De pomp maakt het mogelijk om ook in het einde van het DI-systeem het niveau in de drainputten gelijk te krijgen waardoor ook in deze delen van de buurt voldoende water uittreedt om het grondwaterpeil te verhogen. Afslag van de pomp zorgt voor een constant niveau van het grondwaterpeil van ongeveer 20 cm boven de hoogste aanleg van het funderingshout. Lokaal Actief Grondwaterbeheer met behulp van een pomp is een adequate preventieve maatregel tegen verder verval van woningen in de Bloemen- en Gravenbuurt.

Hypothesen 7. De werking van het DI-systeem in de Bloemenbuurt draagt ook bij aan vermindering van inklinking van veengrond door onderlast in hete zomers en voor minder natte gronden door overlast in de winter. 8. De werking van het DI-systeem in de Bloemenbuurt helpt ook de hittestress in de zomer te beperken. De bomen in de wijk blijven voldoende water krijgen om te blijven verdampen en dus ook te koelen.

DI-systeem met pomp Eerder is het DI-systeem beschreven. Op het kaartje van figuur 37 is nu de persleiding ingetekend. Vanaf de Erasmussingel gaat de leiding via de Smaragdstraat onder de Kleiweg door naar de Akkerwindestraat. Op het kleine pleintje achter de Oranjekerk ligt de zogenoemde ontvangput. Het oppervlaktewater wordt in deze put gepompt en gaat verder door het systeem de buurt in. Direct achter de ontvangput ligt de meet-en regelput. De pomp slaat aan als het niveau van het water in Di-drainputten te laag is geworden. Hij slaat weer af als het gewenste waterstandniveau in de drainputten is bereikt. Door een waterniveau in de drainputten te creëren die hoger ligt dan het oppervlaktewaterniveau ontstaat er druk die via uittrede in het Di-systeem een verhoging geeft in het grondwater. Om de gewenste grondwaterstand te verkrijgen in de hele wijk is het systeem altijd boven de stand van het oppervlaktewater ingesteld. In de zomer is dat 20 cm. hoger (aanslag: NAP-2.75m. afslag: NAP-2.65 m.) In de winter is dat 10 cm. hoger (aanslag: NAP-2.85m. afslag: NAP-2.75.)

51

Figuur 38 Op dit kaartje is te zien dat de persleiding begint bij de Erasmussingel en is aangesloten in de buurt van de peilbuis die op dit kaartje nummer 2 heeft gekregen. Op een paar meter van elke drainput staat in het openbaar gebied een peilbuis. In de Bloemenbuurt zijn veertien van deze combinaties op de kaart afgebeeld. Twee van de veertien combinaties drainputpeilbuis wijken wat af van de tekening. De drainput op het Irisplein (combinatie 14) heeft in het midden een muurtje dat een afscheiding vormt met het vuilwaterriool. De put dient als overstort voor het geval het waterpeil in de drainputten te hoog wordt en een te hoog grondwaterpeil gaat veroorzaken. Het muurtje was in 2016 ingesteld op NAP -2,66 m maar is op aandringen van het hoogheemraadschap (HHSK) verhoogd naar NAP -2,55 m.

Figuur 39 Links: In de uitlaat zit een verstelbare klep In de tekening is hij op NAP -2,66 m Ingesteld. Met deze klep en met de instelling van de CPRW-drainput, kan de infiltratie en ook de drainage in de wijk geregeld worden. Rechts: Een bijzondere drainput ligt in de Akkerwindestraat (combinatie 2). Deze put is via een persleiding verbonden met de inlaat + pomp aan de Erasmussingel. In deze put zijn sensoren aangebracht om de pomp aan te sturen De Centrale Proces en Regelkamer Water (CPRW) verzorgt de aansturing van de pomp, inclusief het instellen van het aan- en afslagpeil. Op de tekening slaat de pomp aan zodra het peil in de CPRW-put beneden de NAP -2,80 m komt. De pomp slaat af als het peil de boven NAP -2,70 m komt21. Alleen in de CPRW-put zitten sensoren, deze staan niet in de tekening.

21 De situatie is momenteel zo dat de CPRW-put een zomerstand en een winterstand heeft.

In de zomer slaat de pomp aan zodra het peil in de put beneden NAP -2,75 m komt en slaat af als het peil boven NAP -2,65 m staat. In de winter slaat de pomp aan beneden NAP -2,85 m en slaat af als het peil boven NAP -2,75 m komt.

52

Bestuurlijke besluitvorming over een pomp De gemeente c.q. Stadsbeheer, afdeling water is ‘not amused’ over de bevindingen en de aanbevelingen uit de professionele onderzoeken en het experiment van bewoners. Uit een citaat van een brief vanuit dienst Stadsbeheer, ondertekend door wethouder J. Eerdmans, aan de commissie Bouwen Wonen en Buitenruimte (BWB) d.d.23 november 2016 blijkt overduidelijk dat deze dienst het niet eens is met de adviezen om binnen de wijk meer peilopzet te realiseren: ‘De gemeente doet niet aan actief grondwaterpeilbeheer. De stedelijke bestemming en inrichting is op het peil van het oppervlaktewater gebaseerd, omdat dit peil het meest geschikt is om alle, vaak tegenstrijdige belangen en functies (wonen, werken, verkeer, recreatie, groen en bomen) in een gebied te beschermen. Door variatie in grondwaterpeil of bouwkundige oorzaken kan het voorkomen dat in één straat sprake is van zowel laag liggende natte tuinen of souterrains als van droogstaande funderingspalen.’ De Dijkgraaf zet een behoudender beleid in: ‘De taak en de rol van de overheden bij funderingsproblematiek in juridische zin is helder maar onbevredigend. Deze situatie is al heel lang zo. Dit is ongemakkelijk voor particulieren die onverhoopt met funderingsproblemen worden opgezadeld. Deze particulieren zijn eigenlijk op zichzelf aangewezen.

Alle overheden hebben een wettelijk excuus om tegen deze particulieren te zeggen “het is toch echt uw probleem”. Geen overheid wil zich branden aan de schade van miljarden, die in de komende decennia verwacht wordt. Het HHSK wil zoeken naar deeloplossingen zonder de verantwoordelijkheid te nemen voor de funderingsproblematiek. Zo zouden wij met het verlenen van vergunningen voor bemalingen het leed kunnen verzachten…’ De samenwerkende bewoners Hillegersberg (SBH) zijn zeer actief, mobiliseren en informeren bewoners en beïnvloeden waar het kan de politiek en de bestuurders. Op 29 januari 2018 wordt de notitie Hillegersberg Uitvoeringsprogramma Duurzaam Grondwaterbeheer (HUP) vastgesteld. Een belangrijke basis binnen dit document zijn de afspraken die zijn gemaakt tijdens een overleg op 7 september 2017. Een overleg dat is voorgezeten door wethouder Eerdmans. Deelnemers zijn naast de wethouder twee ambtenaren van Stadsbeheer en leden van SBH. In de notulen, die als bijlage te vinden is in het HUP-2018, is het volgende te lezen: ‘Wethouder Eerdmans geeft aan dat er weinig of geen alternatieven zijn en dat het om een belangrijk experiment gaat dat moet worden uitgevoerd. De uitrol van het experiment kost meer dan waarin de motie voorzag, de gemeente neemt deze kosten voor haar rekening.

Voor de uitvoering van het plan moet een goed proces worden doorlopen inclusief de procedures voor vergunningen etc. Een reële planning van activiteiten wordt verder uitgewerkt en opgenomen in het uitvoeringsplan.’ Het experiment waarover het hier gaat betreft de pilot waarin het grondwaterpeil in de Bloemenbuurt wordt beheerd met behulp van een pomp. Een geforceerde beslissing van de wethouder, die tegen het staande beleid van Stadsbeheer ingaat.

53

4. Grondwaterpeilbeheer met een pomp in de Bloemenbuurt

De start in de Bloemenbuurt Op veertien februari 2018 wordt een symbolische start gemaakt met het actief beheer van het grondwaterpeil in de Bloemenbuurt. Op initiatief van bewoners wordt in samenwerking met de gemeente Rotterdam en het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard een pilot22 gestart die twee jaar zal duren. Het doel is het grondwater in de Bloemenbuurt aan te vullen tot naar verwachting boven het niveau van het oppervlaktewater waardoor de houten paalfunderingen van de woningen in de buurt beter beschermd worden tegen paalrot. De gemeente legt de pomp en de persleiding aan en sluit die aan op het bestaande systeem van DI-leidingen. Het aangevoerde oppervlaktewater kan op deze manier onder druk de bodem infiltreren. Het hoogheemraadschap draagt zorg voor de aanvoer van het benodigde extra oppervlaktewater dat via de Erasmussingel afkomstig is uit Overschie. Zonder extra maatregelen zou het water aan de Bergse plassen onttrokken worden. Dat zou de waterkwaliteit van de plassen echter niet ten goede komen, omdat dan in droge perioden gebiedsvreemd water ingelaten zou moeten worden in dit kwetsbare systeem De pomp wordt in het najaar van 2018 op 7 november in werking gesteld.

Figuur 40 Links: 14 februari 2018, Symbolische start aanleg pomp en persleiding door Dorenda Gerts (HHSK), Linda Molenaar (directie gemeente werken Rotterdam en Jelle Feenstra (GOP). Rechts: 7 november 2018, officiële in werking stelling van de pomp en de persleiding.

22 Een onderzoek waarbij een in theorie bedachte oplossing, zoals deze interventie om oppervlaktewater toe te voegen aan het grondwater,

voor het eerst op kleine schaal wordt uitgetest. Belangrijke vragen zijn: werkt de interventie zoals verwacht? Wat zijn precies de effecten en de neveneffecten?

54

Figuur 41 7 november 2018 wordt de pomp in werking gesteld door Bert Wijbenga, wethouder gemeente Rotterdam en Dorenda Gerts, Hoogheemraad van het Hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard. Compleet met feestelijke opluistering door de brandweer.

Meten is weten Het meten van de grondwaterstand in de Bloemenbuurt wordt op dezelfde manier voorgezet zoals dat gebeurde vanaf 2016. De openbare en particuliere peilbuizen worden uitgelezen door leden van het GOP. De gemeente peilt de grondwaterstanden op acht locaties in de openbare buitenruimte en meet ook op drie locaties de waterstand in de DI-leidingen. De particuliere en gemeentelijke metingen worden nog steeds uitgewisseld en zijn complementair aan elkaar. Onder uitgewisseld moet worden verstaan, dat de gemeentelijke peilingen openbaar zijn en dat de particuliere metingen worden doorgegeven aan gemeente en hoogheemraadschap. Metingen die aanvankelijk vooral worden gediskwalificeerd en gewantrouwd. Van lieverlee worden ze geaccepteerd. Overigens zonder respons te krijgen op de metingen die door leden van het GOP worden doorgestuurd.

Figuur 42 Een aantal mensen van de initiatiefgroep Grondwater Op Peil (GOP)

Het effect van het actief grondwaterpeilbeheer is direct zichtbaar in de metingen. Het grondwater stijgt al direct met gemiddeld tien centimeter en zal in 2019 nog enkele centimeters verder stijgen.

55

De jaren die volgen zijn droog en warm. Desondanks blijft het grondwaterpeil vrij constant en staat het bovenste funderingshout onder water.

Figuur 43 Eind 2018 wordt het DI-systeem via een pomp en persleiding aangesloten op het oppervlaktewater van de Erasmussingel. Het grondwaterpeil gemeten door de openbare peilbuis 17, die deel uitmaakt van combinatie 14 (C14 zie figuur 38), stijgt onmiddellijk tot boven het singelpeil van NAP -2,85 m. Het hoogste funderingshout (de rode lijn) ligt ook op NAP-2,85 m.

Grondwateronttrekking Tijdens het meten van de grondwaterstand wordt geconstateerd dat de stand rondom de Elektroweg altijd lager is dan in de omringende straten. Als mogelijke oorzaak wordt gedacht aan een onttrekking van grondwater door de VvE Elektroweg 130-220. Het appartementengebouw is in 1997 gebouwd op de plaats waar in 1930 een kantoorgebouw is neergezet voor Elektrostoom. Het maaiveld ligt aan de achterkant ruim 1.5 m. lager dan in de straat. Tijdens de bouw in 1997 is de bestaande situatie ongewijzigd gebleven. Het terrein ligt net boven het grondwaterpeil. Bij de bouw is er een drainage aangelegd en wordt het hemelwater met een pomp afgevoerd in het riool. Op deze manier wordt voorkomen dat de garages en parkeerplaatsen bij hevige regen blank komen te staan. Het blijkt dat deze situatie mogelijk van invloed is op de grondwaterstand. Het GOP onderneemt actie. Er blijkt destijds geen vergunning te zijn verstrekt c.q. nodig geweest te zijn om het water op de beschreven manier af te voeren. Het hoogheemraadschap heeft Hillegersberg tot een funderingsrisicogebied aangewezen waar strenge regels gelden voor wat betreft het onttrekken van grondwater. De VvE krijgt bezoek van het hoogheemraadschap en legt de VvE een verplichting op tot het aanvragen van een vergunning. Er volgen allerlei onderzoeken die door de VvE worden betaald.

Om de invloed van de vuilwaterpomp van het parkeerterrein op de omgeving te verminderen worden de pompinstellingen aangepast. Er mag alleen nog gepompt worden boven het grondwaterniveau. Goed voor de funderingen van de omringende woningen die op houten palen rusten. Minder gunstig is dit geweest voor de eigenaren van de appartementen. Het grondwater dat voorheen net onder de oppervlakte ligt dringt nu door tot boven de bestrating van het terrein. Parkeerplaatsen staan onder water. Om dit tegen te gaan zijn delen van het terrein opgehoogd. Inmiddels ligt er een DI-leiding in de Elektroweg en is er een mogelijkheid gecreëerd om het hemelwater en deels grondwater niet meer af te voeren naar het riool, maar dat te doen op het DI-systeem. Het water blijft op deze manier in de buurt en verdwijnt niet meer in het riool. De gemeente geeft echter geen toestemming: ‘Mogelijk zou het hemelwater vervuild kunnen zijn door stoffen die vanuit de auto’s op de 56

parkeerplaats terecht zou kunnen komen’ en ‘IJzerhoudende delen in het grondwater vervuilen de DIleiding en kan verstoppen.’

Figuur 44 Links: het appartementengebouw uit 1997 in de Elektroweg. Rechts: Hier is te zien dat het terrein achter het gebouw veel lager ligt. Onder de afrit loopt de afvoer van hemelwater via een pomp naar het riool, maar zou gemakkelijk aangesloten kunnen worden op het DI-systeem.

Evaluatie van de pilot

De Pilot wordt geëvalueerd aan de hand van metingen die zijn gedaan door leden van het GOP en door de gemeente Rotterdam. Twee ambtenaren en twee leden van het GOP schrijven met hulp en onder begeleiding van een deskundige van de Commissie Grondwater Oud Hillegersberg een uitgebreid rapport: Evaluatie Pilot Bloemenbuurt 25-02-2021. In dit rapport worden drie hoofdconclusies getrokken en zeven conclusies over grondwater. Op basis van de conclusies worden een aantal aanbevelingen gedaan: 1. De infiltratie van oppervlaktewater met pomp en DI-leidingen optimaliseren door het zoveel mogelijk constant houden van de draaiuren van de pomp/beter afregelen van het aan- en afslaan van de pomp; 2. Zo spoedig mogelijk grondwater drainerende riolen vervangen en illegale onttrekkingen van grondwater beëindigen; 3. Nader onderzoeken: het verschil tussen het peil in de DI-leidingen en de grondwaterstand en het verschil tussen het aanslagpeil in de CPRW23-meetpunt en de DI-leidingen; 4. Het bevorderen van het afkoppelen van hemelwater van bestaande bebouwing.

Lees hier via de QR het hele evaluatierapport.

23 Dit is de drainput waar de persleiding vanaf de pomp eindigt en overgaat in het DI-systeem.

57

Figuur 45 Deze grafiek toont de grondwaterstand over een langere periode, vanaf het jaar 2000 t/m/ periode 1 van 2023. Deze grafiek is genaakt op basis van de metingen van de gemeente voor één peilbuis Azaleastraat 36. De donkerblauwe staven laten het grondwaterpeil zien voordat de pomp in werking is gesteld. De lichtblauwe staven laten de stand van het grondwater zien bij actief beheer door middel van een pomp.

GRP 2021-2025 bedreigt de definitieve implementatie Tegelijkertijd met de evaluatie van de pilot verschijnt de nieuwe versie van het Gemeentelijk Rioleringsplan Rotterdam (GRP) 2021-2025. In dit plan zijn, in het deelprogramma grondwater, drie strategische principes opgenomen (Hoofdstuk 3, P 48). Het derde punt: ‘Die grondwaterstand in het openbaar gebied wordt niet beïnvloed met mechanische middelen zoals pompen’. De afdeling water van Stadsbeheer Rotterdam zou met dit plan de werking van de pomp ten behoeve van de Bloemenbuurt willen stopzetten. De bewoners van de Bloemenbuurt en Gravenbuurt (GOP) en andere inwoners van Hillegersberg benaderen de politieke partijen en slaan alarm. Er wordt door de politiek snel en adequaat gereageerd met de formulering van een viertal moties. Moties die op 18 februari 2021 worden aangenomen door de gemeenteraad van Rotterdam: 1. Het faciliteren van particulier initiatief Inhoud: Besluit aan het Ontwerpbesluit Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) 2021-2025 toe te voegen: Dat het strategische principe dat de grondwaterstand in het openbaar gebied niet wordt beïnvloed met mechanische middelen zoals pompen van toepassing is voor zover het de verantwoordelijkheid van de gemeente betreft. Dit laat onverlet dat er ruimte is voor particuliere initiatieven die de gemeente zal faciliteren binnen de kaders van het Gemeentelijk Rioleringsplan 2021-2025.

Aangenomen: voor; 44 en tegen 1 (50 plus) 2. Behoud een werkzame pomp in Hillegersberg Inhoud: De gemeenteraad van Rotterdam verzoekt het College: Om de pilot met de pomp in de Bloemen- en Gravenbuurt in Hillegersberg voor onbepaalde tijd voort te zetten; de huidige pilot om te vormen naar structureel beheer. Hiertoe een beheerovereenkomst te sluiten met 58

betrokken bewoners, waar overleg met bewoners over gewenst waterpeil onderdeel vanuit maakt; De gemeenteraad expliciet te betrekken bij eventuele beleidswijzigingen omtrent de inzet van deze pomp. Aangenomen: voor; 44 en tegen 1 (50 plus) 3. Samen meten en weten we meer! Inhoud: De gemeenteraad van Rotterdam verzoekt het college: Te onderzoeken hoe citizen science valt in te passen in de participatiedoelstellingen van GRP; In de voortgangsrapportages terug te komen op de inpassing van citizen science in de participatie bij het GRP, inclusief een gerichte uitnodigingsstrategie om zoveel mogelijk Rotterdammers hierbij te kunnen betrekken; Hierover een apart afdoeningsvoorstel te sturen naar de raad. Aangenomen: voor; 44 en tegen 1 (PVV) 4. Hillegersberg aan de bak. Inhoud: De gemeenteraad van Rotterdam verzoekt het college: De samenwerking gericht op uitvoering van het experiment funderingsrisicogebied Hillegersberg voort te zetten; De raad door middel van voortgangsrapportages actief op de hoogte te houden van de voortgang, uitvoering en resultaat. Aangenomen: voor; 43 en tegen 2 Deze moties zorgen er niet alleen voor dat de pilot in de Bloemenbuurt zal worden omgezet naar een permanent actief grondwaterpeilbeheer in dit deel van het Kleiwegkwartier.

Het zorgt er ook voor dat onderzoek, dat wordt gedaan door bewoners ingepast zal moeten worden bij het uitzetten van beleid en dat de samenwerking tussen de burgers en de overheid die in 2016 is gestart ten behoeve van het funderingsrisico in Hillegersberg wordt voorgezet.

Blijven meten is blijven weten Leden van het GOP blijven meten. Niet meer alleen in de Bloemenbuurt. Ook in de Gravenbuurt wordt veel gemeten door leden van het GOP. Jaarlijks vinden hier tweeduizend metingen plaats. In de Bloemenbuurt zijn dat er 5.200 in de openbare ruimte en 1.500 in de privéruimte. Dit is en geweldige en unieke hoeveelheid data die wordt geproduceerd door de bewoners van de wijk en die wordt gedeeld met de overheden. De onderstaand grafiek begint op 1-1-2016 en loopt tot 1-1-2023. Het is een voortzetting van de grafiek Historische Meetreeks Bloemenbuurt (figuur22 Pagina 30). Het geeft samen met die grafiek een beeld van het verloop van de grondwaterstanden in openbaar gebied van 1-1 1965 tot 1-1-2023. Tijdens de aanleg van het DI-systeem daalt het grondwater op sommige plekken tot meer dan NAP 3,40 m. Voor de grafiek is een kaartje te zien met alle peilbuizen in openbaar gebied.

59

Peilbuizen in openbaar gebied

Figuur 46 Linkss: Een overzicht van alle openbare peilbuizen. Rechts: De grafiek die begint op 1-1-2016 en loopt tot 1-1-23. Het is een voortzetting van de grafiek in figuur 23 (Historische Meetreeks Bloemenbuurt).

Om te zien hoe het DI-systeem na aanleg functioneerde, zijn er metingen verricht. In eerste instantie zonder dat er aansluiting op het oppervlakte water was, daarna, na aanleg pomp en persleiding werd gekeken naar het effect van de pompinfiltratie op de grondwaterstanden in het openbaar gebied. De nul periode In november 2017 begint de nul periode. Het DI-systeem is (nog) niet op het oppervlaktewater van de Erasmussingel aangesloten. Straatkolken transporteren het regenwater naar de DI-leidingen met als doel de grondwaterstand in een periode zonder de infiltratie van oppervlaktewater vast te leggen. De nulmeting is het uitgangspunt voor het in beeld brengen van de verandering van de grondwaterstand in de pompperiode. Wat tijdens deze nul periode opviel, was dat er gebieden met een hoge- en lage grondwaterstand zijn. In de gebieden met lage grondwaterstanden werd grondwater onttrokken of er lagen nog drainerende riolen. In de drainputten van de DI-leidingen kon de stroming van hoog naar laag worden waargenomen. Het systeem van DI-leidingen zorgde voor nivellering van de grondwaterstanden. In oktober 2018 wordt het DI-systeem via een gemaal (pomp) en een persleiding aangesloten op het oppervlaktewater van de Erasmussingel.

De capaciteit van de pomp is door de gemeente bepaald door een schatting te maken van de watervraag van de Bloemenbuurt en Gravenbuurt en met de oppervlakte van het te infiltreren gebied. Met een geschatte watervraag van 1,5 mm/ dag en een oppervlakte van 23 ha kwam er een pomp met een capaciteit van 15 m3/uur. De testperiodes hebben uitgewezen dat het systeem, zo ontworpen, goed werkt. De persleiding komt uit in een ontvangput die verbonden is met de CPRW-drainput aangegeven op de kaart van figuur 37/pag. 51. Deze put bevat apparatuur waarmee het aanslaan en afslaan van de pomp geregeld wordt. Om het aanslag- en afslagpeil vast te stellen, uitgaande van watertoevoer uit de singel met een peil van -2,85 60

m NAP, heeft men in de 3 pompperiodes geëxperimenteerd met verschillende peilopzetten in het systeem De pompperiode Fase 1 van de pompperiode

Op 7 november 2018 start fase 1 van de pompperiode. Het aanslagpeil in de DI-leiding werd ingesteld op NAP -2,82 m. Als het water in de DI-leiding boven het niveau van de overstort op het Irisplein (NAP- 2,66 m) komt stroomt het overtollige water in het riool. In fase 1, die duurt tot en met 31 januari 2019, gebeurt dat niet één keer. Fase 2 van de pompperiode

Fase 2 start begin februari 2019 en eindigt op 22 augustus 2019. Het aanslagpeil in de DI-leiding werd verhoogd naar NAP -2,77 m. In de eerste twee maanden wisselen hevige regenbuien elkaar met perioden van droogte af. Eénmaal stroomde water via de overstort in het vuilwaterriool. In de droge perioden werkte de pomp en werd oppervlaktewater geïnfiltreerd. Van begin april tot begin juli werd veel grondwater onttrokken door bemaling van het bouwblok aan de Rozenlaan. Het opgepompte water verdween in het riool. Door de bemaling zijn de grondwaterstanden in de maanden april, mei en juni niet geschikt om het effect van infiltratie op de grondwaterstanden te analyseren. Fase 3 van de pompperiode

Fase 3 start 22 augustus 2019 en eindigt half december. Het aanslagpeil wordt verhoogd naar NAP 2,72 m. De tweede helft van deze fase was nat. De pomp heeft maar enkele malen gedraaid. Eind oktober sloeg de pomp aan en bleef bijna drie dagen draaien. Het peil bij de overstort steeg tot boven het niveau van de overstort waardoor er aanzienlijke hoeveelheid water via het vuilwaterriool werd geloosd. Lees hier via de QR de hele Evaluatie pilot “Grondwater op Peil” Bloemenbuurt Rotterdam 25-2-2021. Bekijk voor een uitgebreide analyse en conclusies hoofdstuk vier t/m zes.

Natte palen In de Bloemenbuurt staan 555 panden. Hiervan hebben 465 panden funderingshout lager dan NAP3,0 m. Dat is 84 procent van het totaal aantal panden. Het hoogste funderingshout ligt om en nabij NAP -2,85 m. De percentages in de onderstaande tabel geven dus een betrouwbaar beeld van het aantal panden waar het grondwater lager dan NAP-2,85 m staat. Aan het einde van de nul periode in 2018 wordt het DI-systeem via een pomp en persleiding op de Erasmussingel aangesloten. Het verschil tussen 2018 en 2019 is spectaculair. Bijna nergens staat het grondwater in de jaren daarna lager dan -2,85 m. Zelfs in de zomerperiodes! Het verschil wordt nog duidelijker als de resultaten van Bergpolderplein, Elektroweg en Margrietstraat worden betrokken. Die straten waren nog niet aangesloten op de pomp. Dat gebeurde pas in 2020. Ook is duidelijk te zien waar onttrekkingen en/of bemalingen hebben plaatsgevonden. Daar staat het grondwater lager dan NAP-2,85 m. (Evaluatie Pilot pg 21) 61