21bb12980 Bijlage 1 behorende bij 21bb12979 - Omgevingsvisie Rotterdam_ De Veranderstad, werken aan een wereldstad voor iedereen

Uitdagingen Rotterdamse economie Een belangrijke opgave voor de Rotterdamse economie is de verbreding en vernieuwing van de economie aan de hand van de transities (digitaal, circulair en energie). Rotterdam heeft van oorsprong een sterk profiel dat gelieerd is aan de haveneconomie. Deze economie is sterk vertegenwoordigd in het Haven en Industrieel Complex (HIC), maar dat maakte het ook kwetsbaar. De bankencrisis van 2008 heeft laten zien dat mindere economische tijden in Rotterdam harder aankomen dan in andere steden in Nederland. Voor belangrijke sectoren in de lokale en regionale economie (natte waterbouw , transport en logistiek, energie en chemische industrie) liggen er uitdagingen om zich te vernieuwen om toekomstbestendig te zijn.

De digitalisering heeft steeds meer invloed op de economische sectoren van de stad en de haven. Van groot multinationals tot mkb-bedrijven , met vergaande consequenties voor producten, diensten, verdienmodellen en marktketens. Ook verandert de economie van lineair naar circulair en energieneutraal.

De trend van de afgelopen jaren is dat de economie van Rotterdam is gegroeid en veelzijdiger geworden. De kwetsbaarheid is daarmee afgenomen. De Rijnmondse economie groeide jaarlijks van 2015 tot 2019 en ook de arbeidsproductiviteit is vergroot. Na 2014 is de werkgelegenheid met 50.000 banen gegroeid en de verwachting is dat er tot 2035 nog eens 70.000 banen bijkomen.

Deze transitie is nodig om de economie in de regio toekomstbestendig te maken. Ook kan de transitie zorgen voor economische groei en meer banen.

Verschillende sectoren zorgen voor meer werkgelegenheid. Zo heeft de Rotterdamse economie zich verbreed met een groei van ICT-bedrijven, detailhandel, zorg, horeca, creatieve en innovatieve bedrijven. Ook de havengerelateerde diensteneconomie (advocaten, verzekeraars en financiers) is toegenomen. Al deze sectoren profiteren maximaal van de toegenomen agglomeratievoordelen van de grootstedelijke omgeving. Lange tijd liep de agglomeratiekracht achter op andere grootstedelijke

regio’s. Onder meer door beperkte aanwezigheid van sectoren en de beperkte verbinding tussen de haven en de stad. De ontwikkeling van een hoogwaardige diensteneconomie zorgt nu voor samenhang tussen de sectoren en een sterkere economie in het algemeen. In alle wijken maar vooral in het centrum groeide de werkgelegenheid. De toegenomen bereikbaarheid van het centrum en functiemenging dragen bij aan de aantrekkelijkheid van de stad. Net zoals de dichtheid en de toegenomen kwaliteit van de openbare ruimte. Door de groei van het aantal inwoners, bezoekers en de dienstensector (met name consumentendiensten) kent Rotterdam nu een volwaardige, brede stedelijke economie met alle functies. Afgelopen jaren is er door de groei van de economie en het aantal inwoners veel veranderd. Zo neemt het thuiswinkelen toe, wat vooral voelbaar is voor de detailhandel. Maar ook het aantal logistieke bewegingen in de stad stijgt enorm. Door bezorging van pakketten, bevoorrading van winkels, kantoren, horeca en supermarkten en toegenomen servicediensten. Bovendien neemt de bouwlogistiek toe. Dit alles leidt ook tot meer inzameling van afval. Dit vraagt om specifieke voorzieningen en duurzaam goederentransport. Tegelijkertijd biedt de verandering weer kansen voor de circulaire economie waarbij afval niet afgevoerd hoeft te worden maar een nieuw leven krijgt.

39

Grote opgaven voor de haven De Rotterdamse haven is de Global Hub van Europa voor containeroverslag en brandstof- en energiestromen. Het havengebied beslaat 12.686 hectare waarvan circa 2800 hectare industrie en circa 3.450 hectare logistieke activiteiten. Er zijn circa 3.000 bedrijven gevestigd. De haven biedt direct en indirect werkgelegenheid aan in totaal 385.000 mensen en vertegenwoordigt 6,2% van het BBP. Maar liefst 13% van de energie die in Europa wordt verbruikt, komt hier via de haven binnen. Rotterdam is samen met Antwerpen en het RijnRuhr gebied het meest moderne en duurzame petrochemieen energiecomplex van Europa. Door de digitalisering en verduurzaming van de logistieke keten blijft het containervolume en het goederenvervoer via containers groeien. Omdat 70% van de containerritten binnen de regio Rotterdam plaatsvindt, zal de afhankelijkheid van vervoer over de weg blijven. De haveneconomie is met zijn werkgelegenheid en verdienvermogen van grote waarde voor de stad en regio. Rotterdam heeft de haven nodig en de haven Rotterdam. Komende decennia past de haven zich aan de veranderende omstandigheden aan. De oplossing van de geluids- en stikstofproblematiek zijn hierbij grote uitdagingen en kunnen van invloed zijn op het vestigingsklimaat.

Bestaande en nieuwe bedrijven in de haven hebben milieugebruiksruimte nodig, is die voldoende beschikbaar? Hoe zorgen we ervoor dat de haven bereikbaar blijft, voor goederen maar ook arbeidskrachten? De transformatie van de haven is ook afhankelijk van investeringen vanuit de markt. De grondstoffen- en energietransitie in de haven zal de komende jaren eerder meer ruimte vragen dan opleveren.

40

Werkomgeving van de nieuwe economie De transitie van de nieuwe economie raakt alle economische sectoren en heeft dus ook consequenties voor de inrichting van de stad. Naast de basisinfrastructuur voor duurzame energie, duurzame mobiliteit en digitalisering gaat het ook om (schuif)ruimte te vinden voor grootschalige transities. Tegelijkertijd vinden ook veel kleinschalige ontwikkelingen en innovaties op verschillende locaties in de stad plaats. Dat leidt zowel tot goed afgebakende werklocaties (met milieuzoneringen), maar ook tot steeds meer nieuwe mengvormen van wonen, werken en soms ook opleiden op goed bereikbare locaties. Doordat mensen meer ‘hoofdarbeid’ verrichten, kan een groot deel van de werkzaamheden op een andere plek plaatsvinden. Veel werkzaamheden kun je vanuit huis, het café, bedrijfsverzamelgebouw of een ‘co-workingspace’ doen. Dit heeft gevolgen voor de mobiliteit en het ruimtegebruik in Rotterdam. Steeds vaker werken mensen in creatieve en innovatieve werkruimtes in een aantrekkelijke omgeving met een breed aanbod van functies. Deze locaties variëren van voormalig leegstaande gebouwen, winkelpanden en pop-ups. Ook bedrijven als het Cambridge Innovation Centre (CIC) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE) bieden zulke creatieve bedrijfsruimten voor het faciliteren van startups en scale-ups.

RDM, de voormalige Rotterdamsche Droogdok Maatschappij, staat tegenwoordig voor Research, Design & Manufacturing en vormt samen met de transitie die in Merwe-Vierhavens gaat plaatsvinden een belangrijk onderdeel van het Makers District. De toenemende vraag leidt tot grotere druk op de goedkope bedrijfsruimtes in Rotterdam. De toegenomen druk op de vastgoedmarkt heeft geleid tot sterk gestegen prijzen, ook voor werkruimte. Kleine, startende bedrijven kunnen in Rotterdam nog maar moeilijk aan betaalbare bedrijfsruimte komen. De kantorenmarkt is uit een diep dal gekomen, er is de afgelopen jaren veel getransformeerd en de leegstand was, tot voor de coronacrisis, sterk teruggelopen. Die ontwikkeling is op zijn eind, de verwachting is dat veel werknemers met kantoorbanen meer thuis gaan werken. De vraag is wat de impact hiervan is op het vraag en aanbod van en de eisen aan kantoren en werkplekken. Als Rotterdam aantrekkelijk wil blijven voor (internationale) organisaties en bedrijven, zijn onder meer investeringen in passende kantoren en werkmilieus nodig. Daarnaast zien we dat ook in de Greenport en de haven veel praktisch geschoold personeel werkt waarvoor een goede bereikbaarheid van groot belang is. Deze gebieden hebben momenteel slechte of geen aansluiting met het openbaar vervoer, en dus met name met de auto bereikbaar.

Vakmanschap en nieuwe vaardigheden Door de opkomst van digitalisering en nieuwe technologieën gaan economische en maatschappelijke ontwikkelingen sneller dan ooit tevoren. De transitie naar de nieuwe economie heeft invloed op de Rotterdamse arbeidsmarkt. We verwachten dat er banen gebaseerd op fossiele energie en industrie zullen wegvallen, maar dat er tegelijkertijd nieuwe banen ontstaan door duurzame energie. Enerzijds nemen robots bepaalde werkzaamheden over, anderzijds

ontstaan nieuwe – nu nog onbekende - industrieën en sectoren. Traditionele industrie en productie baseren hun verdienmodellen vaker op services (beheer en onderhoud). Maatwerk dankzij vakmanschap en klantenbinding door merkbeleving worden daarbij steeds belangrijker. Daarnaast zijn er nieuwe ondernemers die in deze nieuwe markten stappen en snel groeien zoals Mendix en Coolblue. Voor bedrijven en werknemers geldt dat sommigen kansen zien en goed mee kunnen veranderen, maar anderen het lastiger krijgen. Hoe zorgen we ervoor dat iedereen mee kan blijven doen? Er is ook een ontwikkeling naar nieuwe maakindustrie, die zich baseert op nieuwe technieken zoals 3D printen, digitalisering en de inzet van circulaire materialen. Deze maakindustrie is van waarde voor zowel de haven als de stad. Zij richt zich veelal op ‘customer made’ in plaats van massaproductie. Dit leidt tot vraag naar kleinere, flexibel inzetbare ruimtes en gedeelde voorzieningen, die onder andere in het Rotterdam Makers District te vinden zijn. De kwaliteit en weerbaarheid van de (toekomstige) beroepsbevolking is een cruciale factor voor de economische groei en het vestigingsklimaat. Een relatieve zwakte in het regionale DNA is de arbeidsmarkt en de kwaliteit van het aanwezige Human Capital .

Relatief gezien zijn Rotterdammers vaker werkloos dan elders in Nederland en is onze beroepsbevolking relatief laag opgeleid en jong. Steeds meer banen vereisen gespecialiseerde werknemers met een hoger of wetenschappelijk opleidingsniveau. Net als veel andere regio’s in Nederland, ervaart ook Rijnmond inmiddels een krappe arbeidsmarkt, met name voor IT-personeel. Voor het werk in de haven, op industrieterreinen en in bepaalde sectoren (denk aan de maakindustrie) is personeel van alle opleidingsniveaus nodig, maar er is vooral behoefte aan praktisch geschoolde mensen. Mensen die hier werken, moeten zich kunnen ontwikkelen en met technieken en werkprocessen kunnen meegroeien. Daar hebben we opleidingsmogelijkheden voor nodig, én ruimte. Hier ligt een opgave voor de toekomst.

41

De aantrekkelijke stad. De afgelopen jaren heeft Rotterdam fors geïnvesteerd (en geëxperimenteerd) in de buitenruimte. Hierdoor is de binnenstad steeds aantrekkelijker geworden. Ook de komende jaren staan nog grote projecten in de openbare ruimte op de planning: de 7 stadsprojecten. Aantrekkelijke openbare plekken waar bewoners en bezoekers elkaar ontmoeten, bewegen en recreëren. En die tegelijkertijd ook oplossingen bieden voor andere belangrijke opgaven van de stad. Daarnaast zorgen deze projecten voor meer werkgelegenheid, een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor ondernemers en meer ruimte voor festivals. Ook in de vrijliggende kernen zetten we al vol in op het verbeteren van de openbare ruimte, zo krijgt natuurgebied de Landtong in Rozenburg een koppeling met groene gordels en een verbindende fietsroute naar Pernis. Sporten en bewegen is booming in Rotterdam. Het aantal leden van sportverenigingen (jeugd) neemt nog steeds toe. Maar ook het informele sportgebruik neemt toe en heeft nog een extra boost gekregen door corona. De openbare ruimte wordt benut door bijvoorbeeld wandelaars, hardlopers en bootcampgroepjes of urban sporters. Het Rotterdamse mobiliteitsbeleid laat zien dat ruimte anders ingericht kan worden. In 2019 is Rotterdam als wandelstad op de kaart gezet met het programma Walk21. Dit heeft geleid tot een nieuwe blik op de inrichting van de straten en pleinen.

Op veel plekken heeft de gemeente al maatregelen genomen om fiets- en voetganger

vriendelijker te worden. De recente herinrichting van de Coolsingel is hier een goed voorbeeld van. Toch is er nog een wereld te winnen, het fietsgebruik blijft nog achter bij andere G4 steden. Het aantal korte autoritten binnen de stad is groot.

de gevolgen van een overstroming te beperken worden nieuwe ontwikkelingen op een minimale hoogte van 3,60 meter boven NAP gebouwd (uitgiftebeleid).

Klimaatadaptieve stad ontwerpen Het klimaat verandert. De kans op overlast en schade door hevige neerslag, wind, overstromingen, hitte, droogte en bodemdaling neemt toe. Daarom is Rotterdam een aantal jaar geleden al gestart met klimaatadaptatie om de stad voor te bereiden op het veranderende klimaat en extreme weersomstandigheden.

 De Rotterdamse strategie voor klimaatadaptatie is wereldberoemd: denk aan de waterpleinen, waterbergingen en waterbuffers.

De Rotterdamse strategie voor klimaatadaptatie is wereldberoemd, denk aan de waterpleinen, waterbergingen en waterbuffers. Deze hebben de internationale aandacht, jaarlijks komen internationale delegaties kijken en leren van de Rotterdamse aanpak. Door de openbare ruimte aantrekkelijk én functioneel in te richten, maken we Rotterdam veiliger, schoner, gezelliger en groener. Zo zijn de waterpleinen aantrekkelijke speelplekken maar bij hevige regenval bergen ze tijdelijk het overtollig water. Ook hebben we een multifunctionele waterkering: het Dakpark. Een groot deel van Rotterdam ligt buitendijks, deze gebieden zijn niet beschermd door dijken of duinen. Door het ontbreken van dijken overstromen de kades sneller dan het binnendijkse gebied. Om

42

Klimaatverandering hoeft niet alleen een bedreiging te zijn, maar kan juist kansen bieden. Fysieke aanpassing van de stad betekent een kans voor een mooiere, multifunctionele buitenruimte en gebouwde omgeving. Denk aan de vele groene daken en de aanleg van de Blauwe Verbinding (de waterverbinding tussen het Zuiderpark in Rotterdam, naar Rhoon en Barendrecht). Maar ook de Rotterdamse rivieroevers, het Eiland van Brienenoord, de groen-blauwe schoolpleinen en de vele vaak sociale buurtinitiatieven. Behoefte aan rust en groen Rotterdammers zijn blij met het groeiend aanbod van vertier, maar ze maken zich ook zorgen om de drukte. Naast de stedelijke reuring hebben ze ook behoefte aan plekken waar ze kunnen ontspannen, in de stad en in de regio. Groene en aantrekkelijke buitenruimten spelen hierin een belangrijke rol: om te spelen, te bewegen, om met elkaar in contact te komen en om rust te vinden. Maar de druk op de openbare ruimte in Rotterdam is groot. De drukte in de parken neemt zichtbaar toe. De behoefte aan groene openbare ruimte is het grootst in het centrum en de oude stadswijken: juist daar waar de meeste Rotterdammers wonen, is het minste groen aanwezig. De roep om groen klinkt steeds luider. Hoewel Rotterdam relatief veel groene buitenruimte per inwoner heeft, is het groen niet altijd bruikbaar, bereikbaar of verbonden en ligt het ook niet altijd op een logische plek.

Biodiversiteit in een verdichtende stad De biodiversiteit is essentieel voor stad en regio en staat in Rotterdam en in de landbouwgebieden om ons heen onder druk. Het aantal soorten planten en dieren neemt af. In sommige soortgroepen zien we een desastreuze afname. Dit heeft een direct effect op de stand van de natuur in Nederland en Europa. Het heeft gevolgen voor de natuur zelf en voor ons; onze gezondheid en onze welvaart zijn één op één verbonden met biodiversiteit. Biodiversiteit is een essentieel

onderdeel van een leefbare stad. Er ligt een grote opgave voor het herstellen, behouden en versterken van de biodiversiteit. Drukte in de ondergrond Veel van de ondergrondse infrastructuur en systemen, zoals gas- en waterleidingen en riolering bereiken de grenzen van hun capaciteit. Daar komt bij dat het klimaatadaptief inrichten van straten, extra energie-infrastructuur en het toevoegen van gebouwen ook ruimte in de ondergrond vragen. Denk bijvoorbeeld aan ruimte voor waterberging, boomwortels, funderingen, warmtenet, metrobuizen, ondergrondse containers en extra kabels en leidingen. In de bestaande stad zitten in de ondergrond vaak al veel functies waardoor bij nieuwe ontwikkelingen, ruimte geven aan transities, biodiversiteit of klimaatadaptatie vaker afwegingen nodig zijn omdat niet alles past. Leefkwaliteit Hoewel de luchtkwaliteit in Rotterdam op veel plekken voldoet aan de wettelijke norm, kan hij overal nog beter. Er wonen veel Rotterdammers direct aan straten waar de luchtkwaliteit nog niet voldoet aan de WHO-advieswaarden van 2005 die de gemeente per 2025 wil bereiken. De belangrijkste veroorzakers voor een slechte gezondheid als gevolg van deze luchtvervuiling zijn fijnstof en stikstofdioxide. In de bewoonde stadsdelen draagt het verkeer voor bijna 50% bij aan roet in de lucht. Het is de ambitie om de luchtkwaliteit in de komende jaren te blijven verbeteren.

43

 Er wonen veel Rotterdammers direct aan straten waar de luchtkwaliteit nog niet voldoet aan de WHO-advieswaarden.

Geluid is een groeiend gezondheidsprobleem, zeker voor mensen die nabij industrie of aan en rondom hoofd- en toegangswegen en drukke straten wonen. Het zorgt voor stress en vermoeidheid door een verstoorde nachtrust en vergroot de kans op hart- en vaatziekten. Het verkeer, maar ook de activiteiten in de haven en luchthaven, dragen bij aan de geluidsbelasting op het stedelijk gebied. Opgave: balans tussen rust en reuring De toegenomen populariteit van Rotterdam kent soms een keerzijde. We leven met steeds meer mensen op dezelfde oppervlakte. Verschillende groepen mensen met allemaal verschillende leefstijlen maken gebruik van dezelfde ruimte. Dat levert soms botsingen op. Waar de één de stad opzoekt voor drukte, levendigheid en reuring, heeft de ander juist meer behoefte aan rust. Groeien met het behoud van een balans tussen rust en reuring en verbetering van de luchtkwaliteit is een belangrijke opgave in de ontwikkeling van de stad.

44

4. Rotterdam in de wereld, 4. Rotterdam in de wereld, dede regio en het landschap. regio en het landschap. 45

De omgevingsvisie gaat in principe alleen over het grondgebied van de gemeente Rotterdam. Maar de keuzes die Rotterdam maakt, hebben een grotere impact, de stad heeft namelijk ook een positie in de regio en de wereld. De Rotterdamse haven is een van de belangrijkste economische motoren van Nederland; het is de grootste haven van Europa en de 10e van de wereld. Als tweede stad van het land en grootste stad van de regio, komen veel mensen van buiten de stad in aanraking met Rotterdam. Ze werken in de haven of komen met de trein door de stad. Ze gaan in Rotterdam naar school of brengen een bezoek aan één van onze grotere voorzieningen. Op lokaal niveau heeft Rotterdam al snel te maken met de buurgemeenten. Aan vrijwel alle kanten loopt Rotterdam bijna direct over in stedelijk gebied van steden en plaatsen zoals Schiedam, Barendrecht en Capelle aan den IJssel. Voor inwoners is zo’n gemeentegrens vaak weinig relevant. Zij beleven dit als één stedelijk gebied en bewegen net zo gemakkelijk over de grens. Rotterdammers maken dankbaar gebruik van de voorzieningen in omliggende gemeenten en onze buren doen dat net zo gemakkelijk in Rotterdam. De richting die Rotterdam inslaat, heeft dus invloed op de omliggende gemeenten, de provincie en het hele land. Tegelijkertijd kan Rotterdam niet al zijn ambities waarmaken zonder samenwerking met buurgemeenten, provincie en Rijk.

In dit hoofdstuk benoemen we de belangrijkste onderwerpen waarop we samenwerken met andere overheden en beschrijven we het Rotterdams belang in deze onderwerpen.

Rotterdam als wereldhavenstad. Rotterdam is een haven van wereldniveau. Je kunt het zo gek niet bedenken of het wordt via de haven van Rotterdam vervoerd. De toegangspoort tot Europa. Een belangrijk logistiek knooppunt voor de hele wereld.

47

Maritieme hoofdstad van Europa

Het haven- en industrieel complex is vooraanstaand binnen Europa, er heerst een hoog activiteitenniveau en de haven is de belangrijkste draaischijf van de Noordwest-Europese markt. Door forse investeringen van bestaande en nieuwe bedrijven is het complex ingrijpend aan het veranderen. Nieuwe en omgevormde industrieën floreren. Er staat echter ook een aantal belangrijke opgaven voor de deur. Zoals vastgesteld in de herijkte Havenvisie 2030, streeft de Rotterdamse haven ernaar om koploper te worden op het gebied van duurzame en efficiënte ketens. Hierin wordt de expliciete keuze gemaakt om een bijdrage te leveren aan het creëren van maatschappelijke en economische meerwaarde. De ‘sustainable development goals’ van de Verenigde Naties voor duurzame economische ontwikkeling nemen hier een centrale plaats in.

 De Rotterdamse haven streeft ernaar om koploper te worden op het gebied van duurzame en efficiënte ketens. In de ontwikkeling van de haven staat Rotterdam niet alleen. Er zijn intensieve samenwerkingen met de haven- en industriecomplexen in Schiedam, Dordrecht en Moerdijk, gezamenlijk positioneren we ons als ‘Maritieme hoofdstad van Europa’. Dat betekent ook dat we willen excelleren bijv. bij de verduurzaming van de scheepvaart (zee- en binnenvaart), dat we toonaangevend willen zijn op het gebied van waterveiligheid en klimaatadaptatie en dat we koploper willen zijn in de energie-en klimaattransitie van de procesindustrie.

48

De Rotterdamse haven in de regio

Daarnaast hebben de ontwikkelingen in het Rotterdamse havencomplex ook gevolgen voor de gemeenten die direct aan de haven grenzen. De (groei van de) haven heeft effect op het gebied van veiligheid, luchtkwaliteit en geluid. Ook zijn er gevolgen voor steden die aan belangrijke transportroutes liggen (en vice versa). Het is zaak om deze onderwerpen met onze partners te blijven bespreken en samen tot oplossingen te komen voor de ontwikkeling van de haven en een goede leefkwaliteit. Omgevingsfactoren zoals luchtkwaliteit, geluidsbelasting, stikstofdepositie en omgevingsveiligheid hebben invloed op de leefkwaliteit en ontwikkelmogelijkheden van Rotterdam en de gemeenten in de omgeving. Ze spelen op een hoger schaalniveau dan alleen de stad Rotterdam. Een deel van de luchtverontreiniging komt door bronnen van buiten de stad, tegelijkertijd heeft Rotterdam ook zijn negatieve milieueffecten op de omliggende gemeenten. De Rotterdamse haven neemt als grootschalig haven- en industriecomplex in het milieuvraagstuk een bijzondere positie in. Met name op het gebied van geluid en stikstofdepositie spelen urgente opgaven die zowel de ontwikkeling van de haven als de omgeving raken. Gemeenten die grenzen aan het havenindustrieel complex ondervinden de sterkste milieueffecten vanuit de haven.

Op regionale schaal is het dus zoeken naar een balans tussen enerzijds de ontwikkeling van de haven en anderzijds het werken aan een gezonde leefomgeving. Deze onderwerpen worden meegenomen in de NOVI-aanpak die voor de Rotterdamse haven wordt ontwikkeld (NOVI staat voor Nationale Omgevingsvisie).

49

Daarnaast hebben de ontwikkelingen in het Rotterdamse havencomplex ook gevolgen voor de gemeenten die direct aan de haven grenzen. De (groei van de) haven heeft effect op het gebied van veiligheid, luchtkwaliteit en geluid. Ook zijn er gevolgen voor steden die aan belangrijke transportroutes liggen (en vice versa). Het is zaak om deze onderwerpen met onze partners te blijven bespreken en samen tot oplossingen te komen voor de ontwikkeling van de haven en een goede leefkwaliteit. Omgevingsfactoren zoals luchtkwaliteit, geluidsbelasting, stikstofdepositie en externe veiligheid hebben invloed op de leefkwaliteit en ontwikkelmogelijkheden van Rotterdam en de gemeenten in de omgeving. Ze spelen op een hoger schaalniveau dan alleen de stad Rotterdam. Een deel van de luchtverontreiniging komt door bronnen van buiten de stad, tegelijkertijd heeft Rotterdam ook zijn negatieve milieueffecten op de omliggende gemeenten. De Rotterdamse haven neemt in het milieuvraagstuk een bijzondere positie in. Met name het geluid van aangemeerde schepen en de stikstofproductie van bedrijven spelen hierin een belangrijke rol. Gemeenten die grenzen aan het haven-industrieel complex ondervinden de sterkste milieueffecten vanuit de haven. Op regionale schaal is het dus zoeken naar een balans tussen enerzijds de ontwikkeling van de haven en anderzijds het werken aan een gezonde leefomgeving.

Deze onderwerpen worden meegenomen in de NOVI-aanpak die voor de Rotterdamse haven wordt ontwikkeld (NOVI staat voor Nationale Omgevingsvisie).

Metropoolontwikkeling in de zuidelijke Randstad. Rotterdam is de tweede grootste stad van het land en vormt samen met Amsterdam, Den Haag en Utrecht de Randstad. Samen met Den Haag is Rotterdam de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Met de andere Zuid-Hollandse steden maakt Rotterdam weer deel uit van het zuidelijke gedeelte van de Randstad.  Op internationaal niveau is er concurrentie tussen regio’s om wie het meeste talent weet aan te trekken. In de hedendaagse gemondialiseerde samenleving staan metropoolregio’s steeds meer centraal. Dit zijn de plekken waar de meeste mensen wonen, waar de grootste economische toegevoegde waarde wordt gecreëerd en waar de meeste innovaties plaatsvinden. Op internationaal niveau is er concurrentie tussen regio’s om wie het meeste talent weet aan te trekken. Door een verbeterde bereikbaarheid per hogesnelheidstrein of vliegtuig wordt het steeds makkelijker om je tussen verschillende metropolen te verplaatsen, de best verbonden plekken zijn sterk in trek. Aspecten als kwaliteit van de woningvoorraad, werkgelegenheid, kennisinstellingen, maar ook kwaliteit van de natuur en het landschap spelen ook een belangrijke rol in de aantrekkelijkheid van een metropoolregio. Om de agglomeratiekracht van de zuidelijke Randstad te versterken, zet Rotterdam zich samen met gemeenten in de regio en regionale overheden in voor metropoolontwikkeling.

Samen werken we aan meerdere onderwerpen. De belangrijkste zijn woningbouw, mobiliteit en economie, die we in samenhang bekijken.

51

De woningbouwopgave

Volgens de huidige inzichten moeten er in Zuid-Holland tot 2030 minimaal 200.000 woningen worden gebouwd om aan de vraag te voldoen. De meeste woningen zijn nodig in de stedelijke gebieden langs de spoorlijn van Leiden tot Dordrecht (de Oude Lijn ). Rotterdam werkt in verschillende verbanden samen met andere gemeenten en overheden om deze verstedelijkingsopgave te realiseren. Een van deze verbanden is de Verstedelijkingsalliantie. Hierin werken we met 8 steden langs de Oude Lijn samen om tot 2040 minimaal 170.000 woningen nabij hoogwaardig openbaar vervoer te realiseren. Daarnaast werken we samen met gemeenten aan het vergroten van de voorraad sociale woningbouw. Zoals bijna overal in Nederland, is er ook in onze regio een tekort aan sociale huurwoningen. Dit tekort is niet evenredig verspreid door de regio. Sommige gemeenten, zoals Rotterdam, hebben een relatief hoge voorraad sociale huurwoningen. Andere gemeenten hebben een lage voorraad sociale huurwoningen waardoor daar te weinig aanbod is en tekorten ontstaan. Rotterdam zet in op een meer evenredige spreiding van het aanbod sociale huurwoningen, daarover maken we afspraken met gemeenten en provincie in het Samenwerkingsverband Wonen Regio Rotterdam.

52

De mobiliteitsopgave

De infrastructuur van Zuid-Holland was tot de uitbraak van de coronapandemie zwaar belast. Dagelijks stonden er files op de snelwegen en kon het openbaar vervoer de reizigersstroom nog maar net aan. Om deze knelpunten aan te pakken en om het mobiliteitssysteem van de zuidelijke Randstad robuuster te maken, werkt Rotterdam samen met omliggende gemeenten, MRDH, provincie en Rijk aan een ‘schaalsprong’ in het openbaar vervoer. Centraal hierin staat de opwaardering van de Oude Lijn. Dit houdt onder meer in: een uitbreiding van de dienstregeling, aanpassing van de railinfrastructuur, renovatie van bestaande stations en aanleg van nieuwe stations. De aanleg van een nieuwe, multimodale oeververbinding tussen Kralingen en Feijenoord/IJsselmonde maakt ook deel uit van deze schaalsprong. De nieuwe hoogwaardige ov-verbinding tussen Kralingse Zoom en Zuidplein is hier onderdeel van. Het nieuwe station Stadionpark verbindt de nieuwe verbinding met de Oude Lijn.

“Het ontwikkelen van een uitgebreid, veilig en snel fietsnetwerk tussen steden onderling is essentieel. Ook hierbij werken we samen met MRDH en andere partners aan gezamenlijke, metropolitane fietsroutes: een netwerk van regionale, snelle fietswegen.” Ook ontwikkelt Rotterdam samen met partners en andere overheden een gezamenlijke strategie voor de bereikbaarheid voor vrachtverkeer en personen over de weg, zodat de verbinding met het Westland, het havengebied en het achterland bereikbaar blijft. Het hoofdwegennet in en rondom Rotterdam, de Ruit, moet blijven functioneren. De doorstroming van de Ruit is hierbij een belangrijke opgave. Het economisch functioneren van de A15, A4, deel van de A20 en de nieuwe Blankenburgverbinding is essentieel. Hier krijgt het logistieke verkeer en het stedelijke en regionale distributieverkeer meer prioriteit. Een ander deel van de Ruit (A13, A20 en A16) ligt meer in het stedelijk gebied, waar kansen zijn voor verdere verstedelijking. Verbindingen over en onder de Ruit zijn cruciaal voor het functioneren van het stedelijk weefsel. Hierbij moeten delen van de Ruit beter worden ingepast. Het ontwikkelen van een uitgebreid, veilig en snel fietsnetwerk tussen steden onderling is essentieel. Ook hierbij werken we samen met MRDH en andere partners aan gezamenlijke, metropolitane fietsroutes: een netwerk van regionale, snelle fietswegen.

Dit draagt bij aan de bereikbaarheid en agglomeratiekracht van de zuidelijke Randstad. Tot slot werkt Rotterdam bij het verduurzamen van de mobiliteit samen met omliggende gemeenten, MRDH, provincie en G4; onder meer via de Regionale Aanpak Laadinfrastructuur. Daarnaast doen we onderzoek naar hubs voor logistiek (laden en verladen) en deelvervoer.

53

De economische opgave

De regio Rotterdam/Den Haag is naast de Noordvleugel (Amsterdam en Utrecht) en Brainport Eindhoven één van de economische kerngebieden van Nederland. Uit onderzoek blijkt dat onze regio achterblijft bij de andere economische kerngebieden (OESO, 2016). De afgelopen jaren heeft Rotterdam de focus gelegd op de transitie naar een nieuwe economie zoals verwoord in de regionale Roadmap Next Economy. De transities naar een circulaire, duurzame en digitale economie staan centraal.

“Ook werken we samen met de MRDH, de provincie en de Economic Board Zuid-Holland onder de noemer groeiagenda Zuid-Holland aan het agenderen van de grote investeringen die nodig zijn om de concurrentiekracht en vernieuwing van de economie te versterken.”

In regionaal verband werkt Rotterdam samen met partners om de economische positie van de zuidelijke Randstad te versterken. Een voorbeeld hiervan is de samenwerking tussen de drie ZuidHollandse universiteiten, de alliantie Leiden-Delft-Erasmus (LDE). Deze universiteiten hebben de intentie uitgesproken om intensiever samen te werken en gebruik te maken van elkaars kwaliteiten. Daarnaast werkt Rotterdam ook in G4-verband samen (soms aangevuld met andere steden) om de gezamenlijke economische positie in (inter)nationaal verband te versterken. Ook werken we samen met de MRDH, de provincie en de Economic Board Zuid-Holland onder de noemer groeiagenda Zuid-Holland aan het agenderen van de grote investeringen die nodig zijn om de concurrentiekracht en vernieuwing van de economie te versterken. De grote opgaven vragen om coalities van bedrijven, overheden en kennisinstellingen om de beschikbare fondsen in de regio, bij het Rijk, de EU en op private kapitaalmarkt beter te benutten.

54

Landschap en natuur om Rotterdam. De stad verdicht, het aantal inwoners groeit. Een biodivers, gezond en goed bereikbaar landschap rondom de stad is belangrijker dan ooit. Beweging, een wijde blik, leren over natuur, even lekker uitwaaien, een frisse neus of een verkoelende duik; het zijn essentiële zaken die de kwaliteit van leven bepalen. Ook biodivers groen is essentieel voor het behoud van soorten, het opvangen van klimaatverandering, economische activiteiten als voedselproductie en het voorkomen van plaagdieren zoals de eikenprocessierups.

55

Landschap en recreatie

Bij een gezonde en aantrekkelijke regio horen grotere natuur- en recreatiegebieden buiten de stad, voor Rotterdam zijn de Rottemeren, het Midden-Delfland, de Oude Maas, het Buijtenland van Rhoon, Hitland de kust en de Krimpenerwaard de belangrijkste. Een aantrekkelijk landschap is van grote invloed op het vestigingsklimaat voor kennisintensieve bedrijvigheid. Voor Rotterdam is het belangrijk dat zijn inwoners makkelijk gebruik kunnen maken van natuur en recreatie buiten het stedelijk gebied, het voorziet in de behoeften van de groeiende bevolking aan ontspanning in het groen of aan buitensport. We zetten in op een goede bereikbaarheid van deze gebieden te voet, met de fiets en met het openbaar vervoer. Voor een deel werken we aan deze opgave binnen de gemeentegrenzen. Zo trekt Rotterdam de metro door naar Hoek van Holland strand en gaat het dorp ontwikkelen tot een vierseizoenenbadplaats . Ook zetten we in Hoek van Holland in op het creëren van een groene buitenplaats waar natuur, recreatie en toerisme centraal staan. De oprichting van het Nationaal Park Hollandse Duinen is hier een belangrijke stap in.

 Voor Rotterdam is het belangrijk dat zijn inwoners makkelijk gebruik kunnen maken van natuur en recreatie buiten het stedelijk gebied.

De meeste natuur- en recreatiegebieden waar Rotterdammers gebruik van maken liggen echter niet op Rotterdams grondgebied. Samenwerking met buurgemeenten en andere regionale partners is hiervoor dus randvoorwaardelijk. We werken via landschapstafels samen met omliggende gemeenten en provincie aan de versterking van natuur- en recreatiegebieden en aan de bereikbaarheid daarvan via aantrekkelijke wandel- en fietsroutes.

56

Landschap, biodiversiteit en klimaat Op regionaal schaalniveau focussen we ons op de volgende punten: Het landschap rondom Rotterdam heeft een grote rol in de staat van de biodiversiteit. Door zoveel mogelijk groene en blauwe verbindingen te herstellen, behouden en verbeteren, kunnen zowel mensen als dieren zich verplaatsen rondom Rotterdam. Ook voor het opvangen van klimaatverandering is een biodivers landschap van belang. Overlast door hevige neerslag kan worden verminderd door een deel van de wateropgave te realiseren in het landschap. Ook heeft het ommeland, het land rondom de stad, een rol bij de vermindering van hittestress . Het ommeland is koeler dan de stad, door luchtuitwisseling heeft het een ventilerende werking. Bovendien biedt het recreatieve plekken voor verkoeling, bijvoorbeeld door zwemgelegenheden waar stedelingen verkoeling vinden op warme dagen. Bij bodemdaling biedt het ommeland de mogelijkheid voor een flexibel peilbeleid waardoor inklinking van het veen kan worden verminderd.

Waterveiligheid

In samenwerking met het Rijk en de waterschappen werken we aan een aanpak van overstromingsrisico. Bijvoorbeeld door de versterking van waterkeringen en het tegengaan van hoge pieken in waterafvoer stroomopwaarts.

Verkoeling

Om hittestress te verminderen, werken we in de stad aan vergroening en schaduwrijke plekken. Regionaal maken we koele plekken goed toegankelijk, zoals de rivieren en omliggende landschappen.

Robuustheid watersysteem

Om wateroverlast te voorkomen, versterken we de opvang van regenwater in de bodem en de afvoer- en bergingscapaciteit van het watersysteem. Hiervoor werken we samen met de drie waterschappen waar Rotterdam deel van uitmaakt.

Bodemdaling

We werken samen met relevante partijen aan het tegengaan van bodemdaling door inklinking van het veengebied in WestNederland.

57

Energie in de regio. In Rotterdam werken we samen met Rijk, provincie, regio en de stad aan de uitvoering van de afspraken uit het landelijke klimaatakkoord (2019). De (inter)nationale en Rotterdamse klimaatdoelstellingen zijn vertaald in een regionale energiestrategie (RES) en cluster energiestrategie (CES). In de RES laat de regio Rotterdam Den Haag zien hoe ze de nationale CO2-doelstellingen wil bereiken: waar en hoe ze het best duurzame elektriciteit kan opwekken, welke energiebronnen ze kan gebruiken en hoe duurzame brandstoffen een rol kunnen spelen. Bij deze keuzes speelt betaalbaarheid een belangrijke rol, evenals goede ruimtelijke kwaliteit en inpassing, betrokkenheid van inwoners en maatschappelijk draagvlak.

provincie, gemeenten en bedrijven samen aan de verduurzaming van het Haven Industrieel Complex zoals benoemd in het landelijk Klimaatakkoord. Duidelijk is dat de energiemix in onze regio de komende jaren zal veranderen. Er zal daarbij een tekort ontstaan aan duurzame elektriciteit terwijl er een overschot aan (rest)warmte beschikbaar is. In de RES en CES proberen we hier een gezamenlijk antwoord op te geven.

De RES 1.0 is het resultaat van de samenwerking tussen 23 gemeenten, 4 waterschappen, de provincie Zuid-Holland en netbeheerders. De uitkomsten worden verankerd in eigen (omgevings)beleid. Rotterdam zet al stevig in op diverse maatregelen die de energietransitie vormgeven en versnellen. Vice versa is daarom ook Rotterdams beleid input geweest voor de RES. Hoewel nog veel beleid in ontwikkeling is, kan van het Rotterdams beleid worden gesteld dat de (tussen)resultaten rechtstreeks gekoppeld zijn aan de lange termijn doelen van RES. Het Rotterdamse havengebied maakt geen onderdeel uit van de RES regio Rotterdam – Den Haag maar van de Cluster Energiestrategie (CES) Rotterdam/Moerdijk. Daarin werken Rijk,

58

P

5. De koers 5. D koers van Rotterdam van Rotterdam. 59

M

Gebiedskeuzes

Vijf Hoofdkeuzes

3

Ontwikkelen vanuit eigen identiteit

Compact

Inclusief

Duurzaam

2

Gezond Productief

Samen stadmaken P

Goede groei 1

1

Goede Groei Rotterdam kiest voor goede groei. hiermee versterken we de bestaande stad en geven we ruimte aan transities. Dit doen we door: 1. Samen de stad te maken 2. Ontwikkelen vanuit eigen identiteit en bestaande kwaliteiten 3. Groeien door middel van de vijf perspectieven: compacte stad, inclusieve stad, gezonde stad, productieve stad en duurzame stad

De koers van Rotterdam.

2

Vijf hoofdkeuzes Goede groei betekent dat rondom een aantal grote opgaven richtinggevende, soms rigoureuze, keuzes gemaakt worden. Vijf hoofdkeuzes staan centraal: dit zijn de belangrijkste keuzes die we maken voor de ontwikkeling van de stad in de komende decennia.

3

Gebiedskeuzes In hoofdstuk 6 lees je over gebieden waar grote opgaven en ontwikkelkansen bij elkaar komen. Voor deze gebieden maken we een aantal richtinggevende gebiedskeuzes voor de lange termijn, deze vormen het startpunt voor verdere uitwerking.

Rotterdam kiest voor ‘goede groei’, maar wat is dat eigenlijk? Onder goede groei verstaan we groei die bijdraagt aan het welzijn van de inwoners, aan een duurzame samenleving en aan economische vooruitgang. Het soort groei dat Rotterdams rijke erfgoed en identiteit ondersteunt en versterkt. Groei waarbij zoveel mogelijk Rotterdammers kunnen delen in de voordelen. Waarbij we Rotterdammers betrekken in het proces van verandering. Dit is essentieel om ervoor te zorgen dat we een aantrekkelijke stad zijn en blijven voor alle Rotterdammers.

De kunst is om als stad ruimte te bieden voor vernieuwing, de kwaliteiten van het bestaande te behouden en te versterken en om mee te blijven bewegen met de maatschappij. De bevolkingssamenstelling van de stad is in een paar decennia tijd ingrijpend veranderd. De stad die als havenstad van oudsher al divers en internationaal was, is nog veelzijdiger en veelkleuriger geworden. Dit zien wij als kracht van onze stad. Ons leven is ook veranderd: nieuw werk, andere woonwensen en eigentijdse manieren van samenkomen. Voor veel mensen is het leven hierdoor verbeterd. Maar deze veranderingen leiden niet voor iedereen tot hetzelfde comfort en welvaartsgroei; niet overal in de stad zijn de kansen gelijk. Kans op goed onderwijs, een betaalbare woning of comfortabele reistijd naar werk en een gezonde leefomgeving met een goede luchtkwaliteit, aangename openbare ruimte en weinig geluidsoverlast zijn niet overal vanzelfsprekend. Een groeiende groep Rotterdammers maakt zich zorgen over de hoogte van de huur, behoud van werk, de toekomst van hun kinderen en de identiteit van de stad. Ze vragen zich af of gezond leven en vitaal oud worden hier nog wel kan. Goede groei moet maatschappelijk verantwoord zijn: als gemeente stellen we hierin het belang van de hele stad centraal. Hoe we de stad en de ruimte vormgeven, heeft invloed op hoe wij hier kunnen (samen)leven.

Nu de zorgen over klimaatverandering en biodiversiteitsverlies toenemen en de gevolgen steeds meer zichtbaar en voelbaar zijn, is er meer

aandacht nodig voor het milieu. Dit roept ook vragen op hoe we met de natuur om willen gaan. Daarom grijpen we nieuwe ontwikkelingen aan die een duurzame impact hebben op mens én natuur.

 Goede groei is meer dan het simpelweg toevoegen van woningen en arbeidsplaatsen.

Als stad moeten we ervoor zorgen dat economische groei duurzaam en inclusief is. Het besef groeit dat welvaart ook vooral gaat over welzijn. De betekenis van werk, het gevoel iets toe te voegen en te kunnen deelnemen aan de maatschappij is ook sociaal van groot belang voor alle mensen. Teveel Rotterdammers groeien op in armoede, zijn eenzaam of langere tijd werkloos. De haven is al decennia de belangrijkste economische motor van de stad. Onze inzet is en blijft een concurrerende haven, ook in de toekomst. Tegelijkertijd verbreedt de Rotterdamse economie zich steeds meer. Alle Rotterdammers moeten de kans krijgen mee te profiteren van de economische kracht van de stad. Goede groei vraagt om keuzes. Verandering levert ook spanning op: het bestaande kan het nieuwe in de weg zitten en andersom. We moeten de opgaven onder ogen zien en ruimte maken voor initiatief, experiment en lef om zo oplossingen te vinden, proberen vooruit te kijken. We maken hierbij gebruik van de originaliteit en creativiteit van de diverse Rotterdamse stadscultuur. Zoals Rotterdam altijd al gedaan heeft, zoals dat past bij de trots van de Rotterdammer, de eigenheid en het DNA van de stad.

62

Werken aan goede groei. In dit hoofdstuk geven we aan welke koers we varen om – gebruikmakend van onze kracht – met de vraagstukken van de toekomst aan de slag te gaan. De basis onder deze koers bestaat uit drie principes: samen stadmaken, ontwikkelen vanuit eigen identiteit en bestaande kwaliteiten én groeien door middel van vijf perspectieven. Deze principes samen zijn de manier van werken aan goede groei. Het zijn uitgangspunten voor de aanpak bij nieuwe ontwikkelingen.

63

Samen stadmaken Samen met de stad werken we aan Rotterdam. Rotterdam nodigt inwoners uit om mee te denken en te doen. We kunnen het niet alleen, we hebben de energie in de stad nodig om verder te komen. Daarom nemen we blijvend tijd voor het gesprek met de stad, bij het vormgeven van de visie en bij de uitvoering. De gemeente ziet haar rol steeds meer als ‘navigerend’ in een netwerk van partijen waar we mee samenwerken. We bepalen de koers en bewaken de grote lijn, maar nodigen u en anderen uit om mee te denken en te doen. Voor thema’s die te maken hebben met grote transitieopgaven, nemen we als gemeente de leiding en houden we de regie. De urgentie van deze opgaven is te groot en het risico van afwachten dus ook. Als gemeente maken we heldere keuzes en faciliteren we experimenten. Hiermee geven we richting en zorgen we voor versnelling. Rotterdam kent een levendige praktijk van stadsmakers: kleinschalige particuliere stadsontwikkeling, initiatieven van bewoners, ondernemers en zelfstandigen in samenwerking met woningbouwcorporaties, ontwikkelaars en de gemeente. Deze typisch Rotterdamse stadmakerspraktijk is geworteld in een lange lokale traditie van ondernemerschap, privaat-particulier-publieke stadsontwikkeling en betrokkenheid van bewoners. Denk aan Opzoomeren, CityLab010, Stadslabs of het Stadmakerscongres.

Het leidt tot meer draagvlak, betere plannen en (sociaal) innovatieve ideeën, gekoppeld aan de strategische doelen van de stad. De uitwerking van deze omgevingsvisie is daarmee een gedeelde verantwoordelijkheid van de gemeente en haar stadsmakers.

64

Ontwikkelen vanuit eigen identiteit en bestaande kwaliteiten Rotterdam verbindt de hedendaagse opgaven in de stad met de zorg voor en behoud van bestaande kwaliteiten en cultureel erfgoed. We nemen bij nieuwe ontwikkelingen de karakteristieken van de plek als uitgangspunt. We creëren ruimte voor hergebruik en transformatie van bestaande elementen en toekomstgericht ontwerp. Zo raken verleden, heden en toekomst met elkaar verweven. We geven het bestaande een nieuwe betekenis. Het cultureel erfgoed speelt hierbij een zichtbare rol; passend bij de identiteit van Rotterdam als architectuur- en festivalstad, stad met ontwikkelkracht, met ruimte om te pionieren, met internationale allure. Een stad is nooit af, een sterke stad beweegt continu mee met de tijd. Het besef groeit dat de al aanwezige lagen een verhaal vertellen en betekenis hebben. De historische gelaagdheid draagt bij aan de herkenbaarheid en authenticiteit, het karakter van de stad. Die geschiedenis speelt een belangrijke rol bij de kwaliteit van de fysieke leefomgeving. Ook kunnen historie en erfgoed een economische waarde vertegenwoordigen of (weer) vervullen, zorgen voor een impuls voor verbetering, versterking van een gebied of plek.

65

Hoek van Holland

Rozenburg

Groeien door middel van vijf perspectieven Het is niet eenvoudig om doelen uit diverse beleidsterreinen samen te brengen. Om tot een integrale blik te komen, werken we met vijf langetermijndoelen die gezamenlijk richting geven aan de toekomst van de fysieke leefomgeving. We noemen dit perspectieven. Ze vormen een ‘kompas’ waarmee we koers bepalen. Een handvat voor goede groei, waarbij we in de praktijk telkens moeten zoeken naar de juiste balans. Want we weten dat we nooit alle vijf de perspectieven in dezelfde mate kunnen nastreven. Maar we bekijken elke ontwikkeling wel door alle vijf de brillen. Deze perspectieven staan voor wat we in Rotterdam belangrijk vinden. Uit gesprekken met de stad blijkt dat deze perspectieven prioriteit hebben voor concrete ontwikkelingen in de stad. Ze zijn niet bedoeld als keuzemodel; ze zijn allemaal even belangrijk en samen bieden ze een integrale kijk op de toekomst. Ze van toepassing op het gehele grondgebied van de gemeente Rotterdam, maar elk type gebied kent zijn eigen focus. De perspectieven geven richting aan het handelen van het stadsbestuur en bieden houvast aan mensen, organisaties en bedrijven die iets willen doen in de stad. Ze zijn flexibel genoeg om invulling te geven aan nieuwe ideeën en ontwikkelingen. Ze maken de impact van grote trends, beleid en initiatieven op de fysieke leefomgeving inzichtelijk.

En ze maken de ruimtelijke impact van plannen en keuzes vergelijkbaar. Plannen en initiatieven worden zo beter bespreekbaar, gemakkelijker te beoordelen en eenvoudiger om samen te verbeteren. Ze zijn de basis voor het in beeld brengen van de omgevingseffecten (zie ROER) voor de keuzes die we maken in deze omgevingsvisie.

67

De vijf perspectieven

Compacte stad: We kiezen voor de ontwikkeling van Rotterdam als een compacte, aantrekkelijke stad aan de rivier. Een knooppunt in een internationaal netwerk, met sterk openbaar vervoer en volop ruimte voor buitenleven. Rotterdam is en blijft een architectuurstad die durft te experimenteren en stuurt op een slimme mix van gebouwen en groen. Een stad waar nabijheid centraal staat en zoveel mogelijk passende voorzieningen voor iedereen op loop- en fietsafstand aanwezig zijn. De stad om de hoek. Met toegankelijk openbaar vervoer altijd in de buurt. Rotterdam kiest voor het mengen van functies waar het kan en voor het scheiden van functies waar het moet. Rotterdam gaat intensief en inclusief om met ruimte en gebruik in tijd.

Duurzame stad: Rotterdam groeit uit tot een stad en haven die leiderschap toont in de transitie naar duurzame energie, circulaire processen en een klimaatneutrale maatschappij. Wijken worden aardgasvrij, mobiliteit in stappen uitstootvrij en de stedelijke en haveneconomie maken een overgang naar duurzaam en circulair. Daarnaast biedt Rotterdam volop ruimte voor experimenten en eigen initiatieven van bewoners en ondernemers. Rotterdam maakt zich zo klaar voor de toekomst en draagt bij aan het beperken van klimaatverandering en het vernieuwen van de economie. Om deze grote transities een plek te geven, verbindt Rotterdam opgaven in de bovengrond en ondergrond.

Inclusieve stad: Rotterdam is een stad waar niemand in de meerderheid is. Eén stad op twee oevers die voor iedereen toegankelijk is, een sociaal veerkrachtige stad waarin mensen uit alle lagen van de bevolking en van alle leeftijden, religies en levensovertuigingen meedoen en elkaar ontmoeten. Daarom zetten we ons in voor gemengde wijken waar mensen zich mee verbonden voelen, goede scholen en voorzieningen in elke wijk. Veilige en toegankelijke routes naar werk en voorzieningen. Een aantrekkelijke openbare ruimte die voor iedereen toegankelijk is, die zich leent voor intensief en gevarieerd gebruik en voor ontmoeting. De aanpak van de stedelijke transities doen we met oog voor de belangen van alle betrokkenen en we zetten ons in om de kosten eerlijk en evenredig te verdelen.

68

De vijf perspectieven

Gezonde stad: Rotterdam maakt gezond leven voor alle inwoners in de stad mogelijk. Dit doen we door gezondheidsbevordering - stimuleren van gezond gedrag - en gezondheidsbescherming - bescherming tegen negatieve externe effecten, zoals slechte luchtkwaliteit en geluidsbelasting. Woningen hebben een gezond binnenklimaat en bestaan uit gezonde (bouw)materialen. We zetten in op een betere en gezonde levensverwachting voor Rotterdammers in alle gebieden. Onze ruimtelijke keuzes dragen hieraan bij. We zetten ons in voor schonere lucht en een betere balans tussen rust (stilte) en reuring (stedelijkheid en drukte). Ook zetten we in op Rotterdam als klimaatbestendige stad in de delta en beschermen we de inwoners tegen veiligheidsrisico’s. Daarnaast nodigt de fysieke leefomgeving Rotterdammers uit tot een vitaler leven door meer te spelen, bewegen en sporten. In en rondom de gezonde stad is voldoende biodiversiteit, we zorgen voor diversiteit en soorten rijkdom in flora en fauna voor gezond leven voor mens en dier.

Productieve stad: Rotterdam biedt ruimte aan de nieuwe economie. We bouwen aan de havenstad van de toekomst met een concurrerende en innovatieve economie die inspeelt op internationale trends zoals digitalisering, robotisering, 3d-printen, artificiële intelligentie, energietransitie en circulariteit. Zo maakt Rotterdam onder andere ruimte voor innovatieve maakindustrie, circulaire economie ie en zogeheten interactiemilieus. Daarnaast zet Rotterdam in op de verbinding met onderwijs, een leven lang leren en innovatief en kleinschalig ondernemerschap. Bereikbaarheid van leer- en werklocaties zijn hierbij cruciaal.

69

Vijf hoofdkeuzes. Goede groei betekent dat rondom een aantal grote opgaven richtinggevende, soms rigoureuze, keuzes gemaakt worden. In de Rotterdamse omgevingsvisie staan vijf hoofdkeuzes centraal. Dit zijn de belangrijkste keuzes die we maken voor de ontwikkeling van de stad in de komende decennia. Voor elke hoofdkeuze zijn de drie principes van goede groei (samen stadmaken, ontwikkelen vanuit eigen identiteit en groeien op basis van de vijf perspectieven) de leidraad, die liggen altijd aan de basis van de keuzes.

Prettig leven in de delta. Goed groeien doen we door ruimte te maken voor gezond en fijn leven in de stad. In een compacte stad waar alles dichtbij is, pakken Rotterdammers sneller de fiets. We willen een groenere, waterrijke en klimaatbestendige stad: zo wordt de stad weerbaar voor extremer weer. We stimuleren gezond gedrag doordat er meer ruimte is voor sport en bewegen in een schonere buitenlucht. Groen nodigt mensen uit om naar buiten te gaan, te recreëren en elkaar te ontmoeten. Groen draagt bij aan de biodiversiteit van de stad. Een stadslandschap dat vol is van leven, is aantrekkelijk voor mens, dier en natuur. We blijven werken aan het verbeteren van de kwaliteit van de leefomgeving. Met een goede verdeling tussen de gebouwde omgeving, groen en cultuur, zorgen we voor balans tussen rust en reuring.

klimaat bij locatiekeuzes van verstedelijking en bij herinrichting van de stad. In de stad lossen we wateroverlast en hittestress op met bijvoorbeeld meer waterpleinen en meer groen. De buitendijkse gebieden houden we weerbaar. Waar nodig versterken we de dijken en op de oevers van de rivier realiseren we getijdenparken, met behoud van de nautische veiligheid. In sommige oude havenbekkens ontwikkelen we nieuwe stedelijke parken met ruimte voor vergroening, recreatie en ontmoeting. Een klimaatbestendige en biodiverse stad beschermt ons niet alleen tegen water en hitte, het is ook de basis voor gezonde, leefbare en economisch welvarende wijken.

 Waar nodig versterken we de dijken en op de oevers van de rivier realiseren we getijdenparken, met behoud van de nautische veiligheid.

Rotterdam is een deltastad waar water kansen én bedreigingen met zich meebrengt. Als deltastad moeten we altijd behoedzaam zijn voor het water. Steeds meer krijgen we te maken met de gevolgen van klimaatverandering en de zeespiegel stijgt. We hebben last van extremer weer zoals hevige regenbuien, langdurige droogte en hitte. Dit beïnvloedt het water-bodemsysteem waarop de stad staat en verdere verdichting zorgt ervoor dat we op bepaalde plekken de grenzen van dat systeem bereiken. We nemen maatregelen om de gevolgen hiervan te beperken. Daarnaast is het van belang consequent aandacht te geven aan de toekomstige benodigde capaciteit en ruimtebeslag van het watersysteem, ondergrond en

73

Hoek van Holland

Rozenburg

75

De rivieren als landschappelijke slagaders van de stad De Rotterdamse Rivieren - Nieuwe Maas, Rotte en Schie - zijn de slagaders van de Rotterdamse samenleving en verbinden de stad, regio en de wereld. We gaan door op de al ingezette koers van vergroenen en beter bereikbaar maken van de rivieroevers als groenblauwe hoofdaders van de stad, met behoud van de nautische functie en veiligheid. Hier is veel winst te halen: de rivieren en haar oevers zijn nog niet altijd die karakteristieke en goed gebruikte openbare ruimte die ze kunnen zijn. Het zijn de meest centrale open ruimten en ze liggen midden in de stad waar de druk op de openbare ruimte toeneemt. Hier moeten meer mensen gebruik van kunnen maken. De Nieuwe Maas, Rotte en Schie zijn bovendien belangrijke verbindingen met de regionale landschappen.

De grootste opgaven zijn: • Verbinden: betere en meer routes naar en langs en over de rivieren. Voetgangers en fietsers staan hierbij centraal. • Vergroenen: langs de kades en meer groen van formaat. • Verblijven: meer vertier en levendigheid waar het kan, op andere plekken meer rust. • Verbijzonderen: versterken van de identiteit van de verschillende rivieren • Verdichten: toevoegen van programma langs en aan de rivieren Er liggen kansen om de relatie tussen de rivier en de stad te versterken zoals in de gebiedsontwikkeling van MerweVierhavens, het Stadionpark of op de langere termijn de zuidzijde van de Maashaven.

Om de rivieren als rivierparken te laten functioneren zijn goede en aantrekkelijke routes naar en langs de rivieren cruciaal. We bouwen door op recent heringerichte kades of oevers zoals de Linker Rottekade of het Leuvehoofd. Denk hierbij aan goede en aantrekkelijke routes langs de Lombardkade en een echt aantrekkelijk rondje bruggen. Ook goede routes en verbindingen over de rivieren zijn belangrijk. Zowel over het water, bijvoorbeeld met de watertaxi of waterbus of met brug of tunnel, zoals de nieuwe oostelijke oeverbinding. Het beter aansluiten van het vervoer over water op het openbaar vervoer op land is hierbij een aandachtspunt. De halteplaatsen moeten aantrekkelijke plekken zijn, aansluiten op routes en goed voor- en natransportsystemen bieden met bijvoorbeeld deelfietsen.

 Om de rivieren als rivierparken te laten functioneren zijn goede en aantrekkelijke routes naar en langs de rivieren cruciaal.

Cruciaal voor de ontwikkeling van de rivieren en hun oevers als rivierparken is verdere vergroening. . Vergroening wordt op twee manieren ingezet. De eerste is de vergroening langs kades met een bomenstructuur, gras en gemengde beplanting. Op diverse plekken is dit al voltooid: het Leuvehoofd, Boompjes en Westerkade. De tweede ingreep is de realisatie van stadsparken, het toevoegen van groen van formaat, zoals in oude havenbekkens (zoals de parken in Rijn- en Maashaven) of soms in de rivier (zoals getijdenpark Feyenoord City). Het gebied langs de Rotte (de ‘Rottewig’) wordt groener en aantrekkelijker ingericht voor recreatiemogelijkheden. De binnenstedelijke Rotte is onderdeel van het Landschapspark De Rotte. Hierin werkt Rotterdam samen met het Recreatieschap Rottemeren aan een verdere ontwikkeling van de Rotte tot landschapspark. Met deze vergroening wordt een bijdrage geleverd aan het toevoegen van groen juist daar waar een tekort aan aantrekkelijke openbare ruimte is en wordt ruimte voor ontspanning, sporten en ontmoeten toegevoegd.

76

Daarnaast voegen we bestemmingen en activiteiten toe die het karakter van de rivieren versterken en uitnodigen tot verblijf en ontmoeting. Dit zijn bijvoorbeeld horeca en buitenactiviteiten, zoals waterfestivals of sportieve activiteiten op of langs het water. Met het programmeren van (tijdelijke) activiteiten maken we de Rotte aantrekkelijker om naar toe te gaan. De meeste levendigheid op en langs het water, ‘de plek waar je geweest moet zijn’, concentreert zich in de toekomst langs de stadsas. Deze loopt van ChurchillpleinLeuvehaven-Willemsplein en Boompjes-over de ErasmusbrugWilhelminapier naar de Rijnhaven. Verlevendiging vraagt op sommige plekken om een herschikking en specifieke toewijzing van programma en activiteiten op en langs het water. Deze levendige plekken worden afgewisseld met plekken waar het rustig is, groene kades met af en toe een terrasje, waar gewandeld, gefietst en gesport kan worden, bijvoorbeeld op het eiland van Brienenoord.

 De Nieuwe Maas kenmerkt zich meer door de wijdsheid, de getijdenwerking en de ligging.

Tot slot verbijzonderen we de Rotterdamse rivieren door voor elke rivier uit te gaan van de identiteit van elke rivier. De Rotte is een groene plezierrivier, die van bron tot dam als landschapspark functioneert. Dit wordt op verschillende wijzen verbeeld, bijvoorbeeld door de markeringen langs de Rotte van oorsprong tot dam met herkenbare bebording en bewegwijzering. De Nieuwe Maas kenmerkt zich meer door de wijdsheid, de getijdenwerking en de ligging in het hart van Rotterdam. Hier komen stad, haven en rivier op elke plek op een andere wijze samen. De Schie is een gegraven kanaal, cruciaal als functionele verbinding en dat geeft het een eigen karakter. De Schie vormt een belangrijke groenblauwe verbinding met het Midden-Delfland gebied, die verder versterkt kan worden.

77

Rotterdam groener: parken, singels, boulevards en straten Rotterdam kan en moet groener. We zetten in op meer, beter, diverser en robuust groen met een gezonde bodem als uitgangspunt; verdichten en vergroenen gaan zo hand in hand. Zo dient vergroening meerdere doelen: we creëren een gezond en prettig leefklimaat en een aantrekkelijk woongebied, we koelen de stad, we vangen water op, we zorgen voor een grotere biodiversiteit, verbeteren de luchtkwaliteit en creëren rustige plekken. De stedelijke aanpak focust zich de komende jaren op: • Uitbreiden: meer groen maken waar een tekort is, waar schakels ontbreken en waar dat het meeste bijdraagt aan klimaatadaptatie en biodiversiteit • Koesteren: van de bestaande groene parels en maak ze toekomstbestendig, juist ook waar de bodem daalt • Verbeteren: van diversiteit, natuurwaarden en gebruikswaarden • Verbinden: van de huidige groenstructuur tot een stedelijk en regionaal netwerk voor mens en dier • Versterken van het watersysteem om een gezonde waterstructuur te behouden voor mens en natuur Door meer groen aan te leggen in de stad zetten we in op een hele reeks positieve effecten; naast een prettig stadsbeeld beperken we gelijk ook gevolgen van extreme weersomstandigheden zoals hittestress. We brengen schaduw en zorgen voor opvang en berging van regenwater. Zo zorgen we er ook voor dat het Rotterdamse riool minder wordt belast.