21bb12980 Bijlage 1 behorende bij 21bb12979 - Omgevingsvisie Rotterdam_ De Veranderstad, werken aan een wereldstad voor iedereen

Omgevingsvisie Rotterdam

De Veranderstad. Werken aan een wereldstad voor iedereen.

De Veranderstad. Werken aan een wereldstad voor iedereen.

Er staat een bijzonder gebouw aan de Blaak nummer tien in Rotterdam. Het is één van de weinige gebouwen in het centrum die het bombardement van 1940 heeft overleefd. Sinds de oplevering in 1934 is de omgeving rond dit gebouw compleet veranderd. In de jaren dertig werd dit splinternieuwe bankpand omringd door oudere gebouwen. Na 10 mei 1940 stond het jarenlang eenzaam in een lege vlakte. Tegenwoordig staat het ingeklemd tussen strakke hoogbouw.

De trek naar de stad, vergrijzing, de energietransitie, klimaatverandering, digitalisering en de opkomst van de netwerksamenleving, het zijn grote ontwikkelingen die de stad raken en voor veranderingen zorgen. De inwoners, instellingen en bedrijven zijn zelf ook een geweldige veranderkracht. Rotterdam is geen stad die achteroverleunt. Dat schept kansen en roept vragen op. Want wat voor stad willen we worden?

Niet alleen de omgeving rond het pand is veranderd. Ook kreeg het gebouw een hele andere functie. De voormalige bank huisvest sinds 1981 een kunstacademie, vernoemd naar de Rotterdamse kunstschilder Willem de Kooning. Van hem is het citaat dat in neonletters naast de ingang aan de gevel hangt:

Wie ‘Rotterdam’ googelt ziet veel foto’s van de indrukwekkende skyline. Die foto’s zijn meestal vanuit de hoogte genomen. Pas als je inzoomt, en dichterbij komt, in de straten, havens en parken, zie je de echte kracht van Rotterdam. Dat zijn de Rotterdammers, of ze er nu al generaties lang wonen of zich er net hebben gevestigd.

‘I have to change to stay the same.’

Het gebouw aan de Blaak nummer 10 staat er nog fier terwijl de wereld de afgelopen 85 jaar ingrijpend is veranderd. Ook de stad gaat veranderen. Als college willen we dat alle Rotterdammers baat hebben bij deze veranderingen. We gaan met deze omgevingsvisie met veel inspiratie aan de slag, en ook met vol vertrouwen.

Rotterdam staat voor verandering. Vaak veroorzaakt door mensen die naar de stad trokken of door gebeurtenissen ergens op de wereld die gevolgen hadden voor de open stad die Rotterdam altijd is geweest. Maar net zo vaak kwamen die veranderingen door de ondernemerszin van Rotterdammers zelf. Dat is nog steeds zo.

Het vertrouwen dat Rotterdam zichzelf zal blijven. Juist door te veranderen.

Namens het college van B&W Bas Kurvers Wethouder Bouwen, wonen en energietransitie gebouwde omgeving

2

Samenvatting. Rotterdam omarmt een nieuwe visie voor de stad In vijftien jaar tijd zijn de stad en de wereld om ons heen sterk veranderd. Rotterdam staat voor grote en ingrijpende opgaven. Dat vraagt om een nieuwe visie op de fysieke leefomgeving, helemaal omdat de laatste stadsvisie alweer uit 2007 is. Tegelijkertijd verplicht de Omgevingswet, een grote landelijke wetswijziging die in 2022 wordt ingevoerd, elke gemeente om een omgevingsvisie te maken. Wij grijpen deze kans met beide handen aan om, samen met de stad, een nieuwe koers voor Rotterdam te bepalen.

Goede uitgangspositie Rotterdam, stad met een diverse en dynamische bevolking, met meer dan 170 nationaliteiten: niemand is hier in de meerderheid. Stad van handige handjes en knappe koppen. Een stad met een rijke geschiedenis en internationaal bekend als architectuurstad. Waar steeds meer mensen willen wonen, werken en verblijven. Met een haven van wereldformaat en een groeiende kenniseconomie. Rotterdam heeft een goede uitgangspositie, is goed verbonden met de wereld en met de regio. Onze haven is de grootste van Europa en is van regionaal belang voor de werkgelegenheid. Via de haven staat Rotterdam in verbinding met de rest van de wereld. Daarnaast is Rotterdam onderdeel van de Randstad, een van de sterkste polycentrische metropolen in Europa.

Goede (ov-)verbindingen tussen de stad en de regio zijn essentieel voor de bouw van nieuwe woningen en het versterken van de agglomeratiekracht . Ze brengen belangrijke centra van kennis en innovatie dichter bij elkaar. De woonmilieus in regiogemeenten zijn weer aanvullend op die in Rotterdam en bieden kansen voor de stad.

Opgaven Tegelijkertijd kent de stad een aantal uitdagingen en die zijn deels ook anders dan voorheen. De levensverwachting van de inwoners is lager dan in andere delen van het land en de bevolking is relatief laagopgeleid. Het gaat goed met de Rotterdamse economie maar veel economische sectoren moeten veranderen om schoner en duurzamer te worden en daarmee (internationaal) competitief te blijven. Rotterdam is internationaal bekend vanwege de slimme omgang met het water en profiteert van zijn prachtige ligging in de delta, spatiemaar tegelijkertijd zijn de klimaatverandering en zeespiegelstijging hier extra voelbaar. De trek naar de stad zet door en ook Rotterdam is populair. Steeds meer mensen willen er wonen, werken en recreëren. Het realiseren van voldoende woningen, werkgelegenheid en voorzieningen is essentieel om deze trek naar de stad op te kunnen vangen. Bij deze ontwikkelingen is de aantrekkelijkheid van de stad en regio belangrijker dan ooit. Een biodivers, gezond en goed bereikbaar landschap in en rond de stad is randvoorwaardelijk om prettig te kunnen leven in Rotterdam en de regio.

Daarnaast hebben we te maken met grote transities. De energietransitie heeft grote impact op de stad en de regio, omdat onze industrie en logistiek nog grotendeels gebruik maken van fossiele brandstoffen. Duidelijk is dat de energiemix in onze regio de komende jaren zal veranderen. Ook moeten we ons als stad aanpassen op klimaatverandering en streven we naar een circulaire economie . Het mobiliteitspatroon in steden verandert, er komen steeds meer nieuwe vormen van vervoer bij. Bovendien gaat de digitalisering van onze samenleving verder. Meerdere opgaven waardoor de stad en het ruimtegebruik ingrijpend veranderen. Die opgaven vragen om een nieuwe visie en een duidelijke koers.

Koers Rotterdam kiest voor goede groei. Groei die bijdraagt aan het welzijn van de inwoners, aan een duurzame samenleving en aan economische vooruitgang. Groei die het Rotterdamse rijke erfgoed en identiteit ondersteunt en versterkt waarbij we Rotterdammers betrekken in het proces van verandering. Dit is essentieel om ervoor te zorgen dat we een aantrekkelijke stad zijn en blijven voor alle Rotterdammers, want samen maken we de stad. Om richting te bepalen bij goede groei gebruiken we ons kompas met de vijf perspectieven: compact, gezond, inclusief, duurzaam en productief.

3

Om goede groei concreet te maken, maken we in deze omgevingsvisie vijf hoofdkeuzes: Rotterdam zet in op prettig leven in de delta. We maken van Rotterdam een gezonde, groene en aantrekkelijke stad om te wonen, werken en recreëren. Onze rivieren – de Maas, de Schie en de Rotte zijn onze belangrijkste groen-blauwe verbindingen. We leggen nieuwe parken aan en vergroenen onze boulevards, zoals de Blaak en Westblaak. We verbinden groenstructuren voor aantrekkelijke routes en om de biodiversiteit te vergroten. Tegelijkertijd werken we met het toevoegen van groen aan het reduceren van hittestress en aan de opvang van water tijdens hevige regenbuien. We maken het voor Rotterdammers aantrekkelijk en eenvoudig om te bewegen in de buitenlucht. De auto doet een stapje terug en we bieden meer ruimte aan de fietser en voetganger. Rotterdam gaat verstedelijken & verbinden. We verstedelijken binnen de bestaande stad om de stad te versterken. Dat doen we vooral bij en rondom bestaand of nieuw hoogwaardig openbaar vervoer. Dat is de meest duurzame manier van verstedelijking. Daarom investeren we met onze partners in onder andere een nieuwe oeververbinding, nieuwe stations en meer treinen op het spoor tussen Leiden en Dordrecht (Oude Lijn). Door het toevoegen van woningen ontstaat een groter draagvlak voor voorzieningen.

Met hogere dichtheden wonen meer mensen in de directe nabijheid van verschillende voorzieningen. Men kan al zijn dagelijkse voorzieningen te voet of op de fiets bereiken: de stad om

de hoek. Door een netwerk van complementaire stedelijke centra te ontwikkelen, zorgen we dat we dat onze toplocaties elkaar versterken. Rotterdam zet in op vitale wijken. Het moet niet uitmaken waar je opgroeit om dezelfde kans te hebben op goed onderwijs, een goede woning en passend werk. In onze wijken komen een heleboel opgaven samen: de energietransitie, klimaatadaptieve ingrepen en sociaaleconomische opgaven. Deze pakken we in samenhang op om de wijken toekomstbestendig te maken. In alle wijken zetten we in op een divers aanbod van woon- en werkruimte en is de openbare ruimte op orde. Maatschappelijke voorzieningen groeien mee met de stad en worden intensiever benut. Rotterdam zet de schouders onder de energie- en grondstoffentransitie. De komende jaren gaan we energie anders en schoner opwekken, anders distribueren en de vraag verminderen. Daarnaast gaan we materiaalkringlopen sluiten. In het havenindustrieel complex betekent dat onder andere elektrificatie van processen en inzet van waterstof als energiedrager. We gebruiken restwarmte om het stedelijk gebied van warmte te voorzien en we verduurzamen onze woningvoorraad. Ook verduurzamen we de stedelijke mobiliteit en het transport naar en in de haven.

Rotterdam vernieuwt het verdienvermogen. Rotterdam heeft een sterke economische uitgangspositie; een wereldhaven, een luchth aven, een sterke logistieke sector en groeiende maakindustrie. Deze sectoren blijven ook in de toekomst belangrijk voor de werkgelegenheid en het verdienvermogen, maar moeten de komende jaren flink vernieuwen. Tegelijkertijd is Rotterdam, onder meer door zijn uitstekende (internationale) bereikbaarheid, een middelpunt van innovatie en van kennisintensieve dienstverlening. We verwelkomen nieuwe bedrijfsmodellen, zoals start-ups in de circulaire economie. Bedrijven die hinder veroorzaken en daarom in een hoge milieucategorie vallen concentreren we zoveel mogelijk op een paar locaties. Door goede netwerken en interactie ontstaat innovatie in de bestaande en de nieuwe economie; juist dat is de economische kracht van onze stad. Bij de uitwerking van deze vijf hoofdkeuzes is blijvende aandacht voor omgevingskwaliteit en leefomgeving nodig. De omgevingseffectrapportage maakt duidelijk dat onder andere de combinatie van verdichten binnen de bestaande stad en de inzet gericht op de transitie van de economie tot opgaven leidt rondom milieu- en gezondheidsthema’s. Door deze aandachtspunten vroegtijdig mee te nemen in de uitwerking kunnen risico’s worden beperkt negatieve effecten worden voorkomen en een prettige leefomgeving worden gerealiseerd.

4

Gebieden Er is een aantal gebieden waar meerdere grote opgaven bij elkaar komen en tegelijkertijd kansen liggen om veel van onze stedelijke doelstellingen te realiseren. Deze strategische gebieden vragen om gebiedsspecifieke richtinggevende keuzes. De binnenstad is een zeer geschikte plek om verder te verdichten en daarmee de aantrekkelijkheid te vergroten voor zowel wonen, werken als recreëren. Maar dat vereist wel een aantal systeemingrepen. In het centrum maakt de auto op een aantal boulevards plaats voor fietsers, voetgangers en groen. We streven naar een balans tussen rust en reuring. Daarbij blijft het een gebied waar iedereen elkaar kan ontmoeten. In de zone Alexander tot en met Zuidplein investeren we in een oeververbinding met hoogwaardig openbaar vervoer. Dit is de drager voor verstedelijking van het gebied. Belangrijke knopen worden met elkaar verbonden en transformeren tot aantrekkelijke verblijfsgebieden met wonen, werken en recreatie in hoge dichtheden. Daarnaast versterken we verbindingen tussen wijken en tussen groenstructuren; langs de Nieuwe Maas ontwikkelen we een nieuw rivierpark.

Rotterdam Zuid krijgt ook extra aandacht. Het gaat goed op Zuid; de focus verschuift van de tekortkomingen naar de kansen. De successen en intrinsieke kracht van het gebied komen steeds meer naar boven. We blijven inzetten op Zuid als een plek om te blijven, ook voor sociale stijgers. Zuid wordt in toenemende mate een bestemming, door zowel de aantrekkelijkheid van de openbare ruimte verder te vergroten als door te investeren in nieuwe aantrekkelijke plekken om te werken en te recreëren. Het wordt veerkrachtiger en nog sterker verbonden door ov-ingrepen en investeringen in routes voor langzaam verkeer.

Aanpassen als het nodig is De omgevingsvisie is een beleidsinstrument van de gemeenteraad, elke twee jaar wordt de visie geëvalueerd. Op basis van monitoring door middel van de Rotterdamse omgevingseffectrapportage (ROER) en evaluatie bekijken we hoe de visie doorwerkt. De Rotterdamse omgevingsvisie is niet in beton gegoten maar adaptief, dat wil zeggen dat we de visie dus aan kunnen passen als dat nodig is.

5

Leeswijzer. Hoofdstuk 1 Waarom een omgevingsvisie

Hoofdstuk 5 De koers van Rotterdam.

Wat is een omgevingsvisie, waarover gaat deze visie en waarom hebben we deze visie op de stad?

In dit hoofdstuk beschrijven we de koers die Rotterdam vaart. We lichten toe wat goede groei voor Rotterdam inhoudt. De vijf perspectieven geven aan wat voor stad we willen zijn. We beschrijven vijf hoofdkeuzes die richting geven aan de toekomstige ontwikkeling van Rotterdam. Daarnaast zijn we ons ervan bewust dat bepaalde keuzes tot nieuwe uitdagingen leiden. Daarom behandelen we in dit hoofdstuk ook onderwerpen waar we

Hoofdstuk 2 Het verhaal van Rotterdam. In dit hoofdstuk beschrijven we waar we vandaan komen en de positionering van de stad. De eigenheid van Rotterdam, de bevolking, economie en uitstraling komen hier aan bod.

Hoofdstuk 3 Trends, opgaven en transities. In dit hoofdstuk kijken we vooruit. We beschrijven een aantal trends en transities waar we als stad mee te maken hebben én krijgen. We sluiten af met een aantal onvermijdelijke opgaven die op Rotterdam afkomen.

Hoofdstuk 4 Rotterdam in de wereld, de regio en het landschap. Rotterdam is groter dan Rotterdam. Veel keuzes die we in deze omgevingsvisie maken, hebben hun impact op de regio en andersom. Tegelijkertijd heeft Rotterdam ook anderen nodig om zijn ambities te kunnen waarmaken. In dit hoofdstuk beschrijven we deze vraagstukken.

in de (nabije) toekomst nog keuzes over moeten maken.

Hoofdstuk 6 Gebieden. Voor drie gebieden zijn de opgaven zo groot en samenhangend, dat we ze apart uitlichten in zogenoemde ‘Gebiedsuitwerkingen’. Dit zijn de Binnenstad, Alexander-Zuidplein en Zuid. We beschrijven de koers voor deze gebieden en de gebiedskeuzes die we hebben gemaakt of moeten maken.

Hoofdstuk 7 De omgevingsvisie: nieuw instrument, nieuwe werkwijze. De omgevingsvisie is een nieuw beleidsinstrument onder de Omgevingswet. Bij de omgevingsvisie hoort ook een nieuwe werkwijze. In dit hoofdstuk lichten we toe hoe de omgevingsvisie als beleidsdocument werkt en wat de wisselwerking is met andere documenten.

6

Klik op een hoofdstuk om naar de betreffende pagina te gaan

Inhoudsopgave.

4. Rotterdam in de wereld, de regio en het landschap.

1. Waarom een omgevingsvisie? Een nieuwe visie Kenmerken van de nieuwe visie Waar gaat de omgevingsvisie over?

12 13 14

2. Het verhaal van Rotterdam.

Een verbonden mozaïek  Ruimte voor ondernemen, doen en denken Stad in de delta

18 25 28

3. Trends, opgaven en transities.  Urbanisatie en trek naar de stad  34 Diversiteit, toenemende verschillen en behoefte aan verbinding  37 Van fossiel naar klimaatneutraal en circulair gebruik38 Economie in transitie  39 Buitengewone aandacht voor de openbare ruimte 42

 Rotterdam als wereldhavenstad Maritieme hoofdstad van Europa De Rotterdamse haven in de regio Kaart: Rotterdam onderdeel van de Randstad metropool

47 48 49 50

Metropoolontwikkeling in de zuidelijke Randstad De woningbouwopgave De mobiliteitsopgave De economische opgave

51 52 53 54

Landschap en natuur om Rotterdam Landschap en recreatie Landschap, biodiversiteit en klimaat

55 56 57

Energie in de regio

58

7

Klik op een hoofdstuk om naar de betreffende pagina te gaan

Inhoudsopgave. 5. Rotterdam in de wereld, de regio en het landschap. De koers van Rotterdam

60

Werken aan goede groei Samen stadmaken Ontwikkelen vanuit eigen identiteit en bestaande kwaliteiten Kaart: Cultureel erfgoed Groeien door middel van vijf perspectieven De vijf perspectieven

63 64 65 66 67 68

Vijf hoofdkeuzes  Kaart: Regio Kaart: Stedelijk gebied

70 71 72

Prettig leven in de delta Kaart: Prettig leven in de delta De rivieren als landschappelijke slagaders van de stad Rotterdam groener: parken, singels, boulevards en straten Ruim baan voor fietsers en voetgangers Bewaken balans tussen rust en reuring Klimaatadaptieve inrichting van de stad en wijken

73 74 76 78 80 81 83

Verstedelijken & verbinden Kaart: Wereldstad aan de Maas We verdichten binnen de bestaande stad om de stad te versterken Ontwikkeling oeververbindingen en hoogwaardig openbaar vervoer op stedelijke en regionale schaal Ontwikkelen van een netwerk van complementaire hoogstedelijke centra

86 87 89

Vitale wijken Kaart: Vitale wijken Infographic: De Compacte Stad Infographic: De Gezonde Stad  Infographic: De Inclusieve Stad Infographic: De Duurzame Stad  Infographic: De Productieve Stad Maatschappelijke voorzieningen groeien mee en worden intensiever benut Voldoende en divers aanbod van wonen, werken en voorzieningen Sociale en fysieke structuur versterken  Toekomstbestendige wijken Focuswijken stedelijke vernieuwing

95 96 98 99 99 100 100

Schouders onder de energie- en grondstoffentransitie Kaart: Schouders onder de energie- en grondstoffentransitie Een circulair grondstoffensysteem Nieuw energiesysteem  Haven en industrie: op weg naar klimaatneutrale haven en economie Gebouwde omgeving: op weg naar klimaatneutrale en circulaire wijken Mobiliteit: op weg naar klimaatneutrale mobiliteit en transport

107 108 110 111 112 113 114

8

92 94

101 103 104 105 105

Klik op een hoofdstuk om naar de betreffende pagina te gaan

Inhoudsopgave. Verdienvermogen vernieuwen115 Kaart: Verdienvermogen vernieuwen 116 Ontwikkelen aantrekkelijke en complementaire centra  118 Versterken innovatiekracht 119 Detailhandel 120 Bezoekerseconomie in dienst van de stad 119 Ruimte voor bedrijven  121 Kaart: Ruimte voor bedrijven 123 (Inter)nationale connectiviteit: stad, haven en achterland bereikbaar houden 124 Economische transitie in het havenindustrieel complex 125 Omgevingskwaliteit en leefomgeving blijven aandacht vragen Kaart: Aandachtsgebieden milieu en gezondheid

127 128

6. Gebieden. Binnenstad132 Toekomstperspectief 133 Opgaven 134 Gebiedskeuzes 135 Kaart: Binnenstad 139

Alexander tot Zuidplein Kaart: Alexander tot Zuidplein Toekomstperspectief Opgaven Gebiedskeuzes Uitwerkingsopgaven: mogelijkheden verkennen en onderzoeken

140 141 142 143 146 148

Rotterdam-Zuid149 Op weg naar een toekomstperspectief 150 Gebiedskeuze 1 - Zuid: plek om te blijven 151 Gebiedskeuze 2 - Zuid als bestemming 152 Gebiedskeuze 3 - Zuid vol veerkracht 153 Gebiedskeuze 4 - Zuid optimaal verbonden 154 Vervolg 155

7. D  e omgevingsvisie: nieuw instrument, nieuwe werkwijze. Werkwijze: hoe werken we aan de fysieke leefomgeving? Integrerend stadmaken Samen stadmaken: principe én werkwijze Hoe werkt de omgevingsvisie door? Hoe blijft de omgevingsvisie actueel?

158 161 162 163 166

Hoe werkt de omgevingsvisie door? 162 Hoe blijft de omgevingsvisie actueel? 165 Woordenlijst 168 Colofon173

9

1. Waarom een 1. W een Omgevingsvisie omgevingsvisie? 10

Rotterdam verandert. De stad van vandaag ziet er morgen weer anders uit. Rotterdam groeit snel. We willen meer op een grondgebied dat niet groter wordt. Daarnaast komen er verschillende nieuwe opgaven op de stad af, zoals de energietransitie en klimaatadaptatie . Als we dit allemaal een goede plek willen geven op een manier die de stad sterker maakt, vraagt dat om een visie. Een visie die al deze ruimtelijke ontwikkelingen in gezamenlijkheid bekijkt en richting bepaalt. Een visie die keuzes maakt over wat we wel maar ook wat we niet willen. Een visie op de ruimtelijke ontwikkeling van Rotterdam op de (middel)lange termijn. De fysieke leefomgeving is dat wat je ziet, ruikt, en aan kan raken. Dat zijn bijvoorbeeld gebouwen, straten, wegen, parken, lucht, pleinen, sloten, rivieren, bossen en de grond.

11

Een nieuwe visie. Het maken van een richtinggevende ruimtelijke visie is voor Rotterdam niet nieuw; we hebben vaker richtinggevende visies gemaakt. De laatste was de Stadsvisie uit 2007. Daarmee zette Rotterdam zich op de kaart als aantrekkelijke woonstad met een sterke economie. Met die visie zijn ook enkele belangrijke gebiedsontwikkelingen in gang gezet. De Stadsvisie gaf lang houvast voor ontwikkelingen binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Maar de wereld is sinds 2007 veranderd. De nieuwe opgaven vragen om een nieuwe koers. De omgevingsvisie biedt deze nieuwe koers. Daarnaast is de omgevingsvisie een verplicht onderdeel van de Omgevingswet. Deze nieuwe wet vraagt om een samenhangende aanpak van de leefomgeving. De doelen van de Omgevingswet en omgevingsvisie als instrument sluiten aan bij de ambitie van Rotterdam. Daarom zien wij in de omgevingsvisie de kans om onze doelen te realiseren: een integrale, allesomvattende visie op de fysieke leefomgeving. De omgevingsvisie geeft zo ook richting aan de ontwikkeling van andere instrumenten van de omgevingswet, zoals omgevingsprogramma’s en het omgevingsplan . De omgevingsvisie wordt vastgesteld door de gemeenteraad. Maar we willen een visie met draagvlak, waar Rotterdammers zich in herkennen. Daarom hebben we Rotterdam betrokken bij het totstandbrengen van deze visie.

Ook bij de uitvoering krijgen bewoners, bedrijven en bezoekers een belangrijke plek. Die visie ligt in principe vast maar we zijn ons ervan bewust dat er

onverwachte en ingrijpende ontwikkelingen kunnen plaatsvinden. Misschien zijn de gevolgen daarvan zo groot dat het nodig is om de koers bij te kunnen stellen. De omgevingsvisie is daarom een ‘levend document’ en wordt aangepast of herzien wanneer daar aanleiding voor is. Deze omgevingsvisie kwam tijdens de coronacrisis van 2020 en 2021 tot stand, een ingrijpende ontwikkeling. Op het moment van schrijven kunnen we nog niet inschatten wat de structurele gevolgen van deze crisis zijn. Daarom is de coronacrisis niet expliciet als disruptieve (ingrijpende) ontwikkeling benoemd. Als over een aantal jaar blijkt dat er toch grote, structurele gevolgen zijn van deze crisis, nemen we die in een toekomstige aanpassing of herziening van de visie mee.

Verbeterdoelen Omgevingswet • Inzichtelijkheid, voorspelbaarheid, gebruiksgemak • Samenhangende benadering • Ruimte voor lokaal maatwerk • Snellere en betere besluitvorming

12

Kenmerken van de nieuwe visie.

Samen met stad De Rotterdamse omgevingsvisie is van Rotterdam. Onder Rotterdammers groeit de behoefte om mee te denken over de plannen voor de stad. Bij het opstellen van de omgevingsvisie hebben we gesproken met uiteenlopende stakeholders. Van grote partijen zoals de RET, het Havenbedrijf Rotterdam, woningcorporaties, zorg- en onderwijsinstellingen tot en met de Rotterdammer op straat.

Gebaseerd op bestaand omgevingsbeleid De basis voor de omgevingsvisie is bestaand beleid. De omgevingsvisie voegt de hoofdpunten uit deze stukken samen en integreert ze. In het ‘sectorale’ omgevingsbeleid zijn specifieke thema’s gedetailleerd uitgewerkt. Maar de visie kijkt verder dan bestaand beleid en doet ook nieuwe uitspraken over belangrijke, grote toekomstige opgaven voor de hele stad.

Robuust én adaptief De omgevingsvisie is niet in beton gegoten, maar het is ook geen vrijblijvend document. De visie staat vast maar is ook adaptief, dat wil zeggen dat we deze kunnen aanpassen als dat nodig is. Aanpassen doen we niet zomaar. De vijf perspectieven en de vijf hoofdkeuzes zijn zo richtinggevend en ingrijpend dat we daaraan vast willen blijven houden. De omgevingsvisie is een beleidsinstrument van de gemeenteraad, elke twee jaar wordt de visie geëvalueerd. Op basis van monitoring (door middel van de Rotterdamse omgevingseffectrapportage (ROER)) en evaluatie bekijken we hoe de visie doorwerkt. En we kijken of bijstelling of herziening nodig is.

Aandacht voor proces De toekomst brengt grote transities en onzekerheden met zich mee. We willen de omgevingsvisie mee kunnen laten veranderen met de maatschappij. Soms weten we nog niet welke keuze de beste is. We spreken daarom wel een manier van werken af, over het proces daarnaartoe. Dus hoe we iets gaan doen.

Als kerninstrument onderdeel van de Omgevingswet De Omgevingswet bestaat uit zes ‘kerninstrumenten’ . De omgevingsvisie is één van de kerninstrumenten. De kerninstrumenten maken duidelijk welk beleid er is voor de fysieke leefomgeving, wat de inhoudelijke doorwerking is van dit beleid en waar er samenhang is met ander beleid.

‘We willen de omgevingsvisie mee kunnen laten veranderen met de maatschappij.’

13

Waar gaat de omgevingsvisie over? De omgevingsvisie gaat over inhoud, gebied en tijd Inhoud De omgevingsvisie is de integrale visie op de fysieke leefomgeving. Met fysieke leefomgeving wordt alles bedoeld dat nodig is om hier te kunnen leven, wonen, werken, studeren en recreëren. Het omvat alle elementen die de ruimte bepalen zoals: bouwwerken, infrastructuur, watersystemen, water, bodem, lucht, landschappen, natuur, cultureel erfgoed en werelderfgoed. De ontwikkeling van de fysieke leefomgeving hangt sterk samen met de sociale leefomgeving en het economische domein. Daarom zijn ruimtelijke aspecten op het gebied van maatschappelijke ontwikkeling, milieu en economie ook onderdeel van deze visie. De omgevingsvisie beschrijft integrale, allesomvattende opgaven en keuzes voor Rotterdam.

 Rotterdam is met 630.000 inwoners en een oppervlakte van 320 km² een grote gemeente.

Gebied De Omgevingsvisie Rotterdam richt zich op het volledige grondgebied van de gemeente Rotterdam. Rotterdam is met 650.000 inwoners en een oppervlakte van 320 km² een grote gemeente. Het grondgebied van Rotterdam bestaat uit gebieden die sterk van elkaar verschillen. De Omgevingsvisie Rotterdam houdt daar rekening mee en maakt onderscheid in vier typen gebieden:

Het Stedelijk Kerngebied Het stedelijk kerngebied van Rotterdam is een groot, aaneengesloten bebouwd gebied met verschillende wijken op de twee oevers van de Nieuwe Maas. Van Overschie tot Beverwaard en van Pendrecht tot Nesselande. Het merendeel van de bevolking woont in dit deel van de gemeente. Binnen dit gebied maken we onderscheid tussen verschillende stadsdelen met een eigen karakters. Het Havengebied De totale oppervlakte van de haven van Rotterdam beslaat 127 km² waarvan 81 km² land en 46 km² water. De totale lengte van de haven is 42 kilometer. Het is een logistiek en industrieel complex waar 175.000 mensen werken. Het havengebied heeft een eigen visie, de in 2019 herijkte Havenvisie. Deze is vastgesteld door het bestuur van het Havenbedrijf Rotterdam en de Rotterdamse gemeenteraad, Vrijliggende Woonkernen Rotterdam heeft vijf kernen die vrij of verder af liggen van het stedelijk kerngebied. Het gaat om Hoogvliet, Pernis, Rozenburg, Heijplaat en Hoek van Holland. In deze kernen spelen vaak andere opgaven dan in de rest van Rotterdam. De kernen hebben elk een sterke, eigen identiteit. Ze liggen dicht bij de haven, verder van het stadscentrum. De bewoners voelen zich nauw verbonden met hun eigen kern maar zijn voor hun voorzieningen ook gericht op omliggende buurgemeenten.

Door de verschillende karakters, kunnen we de gebieden niet overal hetzelfde aanpakken. In de omgevingsvisie houden we hier rekening mee. De keuzes die we moeten maken, hebben op de verschillende gebieden aan ander effect. Sommige keuzes zijn specifiek voor een bepaald gebied, andere keuzes gelden voor alle gebieden. Tijd De omgevingsvisie richt zich niet op een specifiek jaar of vastgelegde periode. Soms willen we verder vooruitkijken. Of kunnen we juist minder ver zien. Daarbij laten de gevolgen van grote - en kleine - veranderingen zich moeilijk voorspellen. De omgevingsvisie richt zich op de ambities voor de lange termijn. Maar tegelijkertijd bevat de visie ook besluiten waarmee we ontwikkelingen in het heden en in de nabije toekomst sturen.

Landschappelijke gebieden Minder bekend zijn de landschappelijke gebieden binnen de gemeentegrenzen. Zo ligt Rotterdam in de rivierdelta aan grote riviermondingen maar heeft de stad ook een kuststrook met duinen. En aan de rand van de stad liggen enkele polders. Bovendien bestaat Rotterdam voor één derde uit water.

14

Luchtfoto 2020

2. Verhaal 2. H  et verhaal van Rotterdam van Rotterdam. 16

Als je weet wie je bent en waar je staat, kun je ook beter bepalen wie je in de toekomst wil zijn. In dit hoofdstuk nemen we je mee in het verhaal van Rotterdam. Van het mozaïek van dorpen, de industrialisering en immigratie tot aan de wereldstad en opgaven waar de stad vandaag voor staat. De geschiedenis van Rotterdam begint zo’n negenhonderd jaar geleden. Periodes van voorspoed en verval wisselen elkaar af maar in de 21e eeuw groeit Rotterdam uit tot een stad met tal van mogelijkheden. De stad is voor velen een thuishaven, waar mensen en ondernemingen aan blijven bouwen. Drie kenmerkende elementen vormen hiervoor de basis: een verbonden mozaïek, ruimte voor ondernemen en water als bedreiging en kans.

17

Een verbonden mozaïek.

Rotterdam rond 1340

In de 13e eeuw wordt er een zeedijk aangelegd om het Schieland en Delfland te beschermen. De dijk, die loopt van Schiedam tot Gouda, beschermt bewoners in dit gebied tegen overstromingen van de Maas en de Noordzee, die in de monding van de Maas vrij spel heeft. In 1270 wordt een 400 meter lange dam in de rivier de Rotte gelegd: een eerste verbinding tussen twee oevers. In 1340 krijgt Rotterdam stadsrechten. Tabel 1. Aantal inwoners Rotterdam per jaar Periode

Aantal

Het jaar 1525

1.525 huizen

Het jaar 1573

10.000 inwoners

Het jaar 1622

20.000 inwoners

Het jaar 1690

50.000 inwoners

Het jaar 1880

160.000 inwoners

Het jaar 1900

315.000 inwoners

Het jaar 1920

500.000 inwoners

Het jaar 1940

620.000 inwoners

Het jaar 1950

675.905 inwoners

Het jaar 1965

731.564 inwoners

Het jaar 2020

651.157 inwoners

18

Rotterdam en omliggende landerijen 1784

Tot 1825 breidt de stad (140 hectare) niet uit.

Op de dam ontstaat de nederzetting Rotterdam, die al snel uitgroeit tot de grootste handelsplaats in de regio. In 1340 krijgt Rotterdam stadsrechten, de bewoners uit die eerste gemeenschap leggen de fundamenten voor het Rotterdam dat we nu kennen. Tussen de 14e en 17e eeuw groeit Rotterdam uit tot stad van betekenis die wedijvert met omliggende grote steden zoals Delft, Dordrecht en Schiedam. Tot 1825 breidt de stad (140 hectare) niet uit buiten zijn wallen en singels (het gebied tussen de Coolsingel, Goudsesingel en de Nieuwe Maas). Industrialisering en trek naar Rotterdam De industrialisering zorgt voor een enorme vraag naar arbeid: door de groeiende haven en opkomende fabrieken ontstaan nieuwe banen die opgevuld moeten worden. De opening van de Nieuwe Waterweg in 1872 luidt de stormachtige groei van de haven in. Vooral vanuit het armere Brabant en Limburg trekken vele families naar Rotterdam om hier te werken. Maar ook vanuit China komen arbeiders naar de Rotterdamse haven. Om de arbeiders te huisvesten, worden de polders om de oude binnenstad volgebouwd met woningen. In deze periode maakt Rotterdam de sprong naar Zuid en legt hier nieuwe havens aan.

19

De aanleg van de Willemsbrug (1878) en naastgelegen spoorbrug zijn de eerste vaste oeververbindingen over de Nieuwe Maas en geven het startschot voor grootschalige verstedelijking op de zuidoever. Er ontstaan nieuwe woonwijken waar arbeiders van verschillende afkomsten zich vestigen. De Chinese havenarbeiders strijken vooral neer op Katendrecht; de Brabantse en Limburgse arbeiders vooral in de overige nieuwe wijken op Zuid. Zuid werd daarom ook wel ‘de boerenzij’ genoemd.

Stadsplattegrond Rotterdam 1919

 In 1878 wordt de Willemsbrug aangelegd als eerste vaste oeververbinding tussen noord en zuid.

Stad van dorpen… Voormalige aangrenzende dorpsgemeenschappen zoals Hillegersberg, Overschie, Schiebroek, Kralingen, Charlois en IJsselmonde worden door de oprukkende verstedelijking bij Rotterdam getrokken. Zo ontstaat een ‘stad van vele dorpen’. ...en vrijliggende kernen Rotterdam kent een aantal ‘kernen’, voormalig zelfstandige gemeenten die in de 20e eeuw bij Rotterdam zijn gevoegd maar op afstand liggen van de Rotterdamse binnenstad. Waaronder enkele kleine havendorpen met van oudsher bewoners die in de haven en industrie werken.

20

Zo maakt Hoek van Holland, toegangspoort van en naar de haven en op circa 25 kilometer ten westen van het centrum, sinds 1914 deel uit van Rotterdam. In de jaren 1930 worden de Eerste en Tweede Petroleumhavens aangelegd en later de Eemhaven. In 1934 lijft Rotterdam dijkdorpje Hoogvliet (dan 682 inwoners) en Pernis in, die midden in dit gebied liggen. In 1902 vestigt de Rotterdamse Droogdok Maatschappij (RDM) zich op Heijplaat. Omdat de scheepswerf moeilijk te bereiken is, bouwt de RDM vanaf 1914 een modern, eigen dorp voor de werknemers: Tuindorp Heijplaat. In 2010 gaat Rozenburg, midden in de havengebieden Botlek en Europoort, op in Rotterdam.

Plan Rotterdam 1936

 In 1914 bouwt de RDM een modern, eigen dorp voor de werknemers: Tuindorp Heijplaat.

Metro In 1968 wordt de eerste metrolijn in Rotterdam geopend, tussen Rotterdam Centraal en station Zuidplein. De stad heeft daarmee het oudste en nog steeds grootste metronetwerk van Nederland: 5 lijnen met een totale lengte van 101 kilometer. Inmiddels verbindt de metro meerdere Rotterdamse wijken, kernen en steden met elkaar: van Hoek van Holland tot Capelle aan den IJssel en van Den Haag tot Spijkenisse.

21

Groei van bevolking, wijken en kernen In de naoorlogse periode ondergaat Rotterdam opnieuw een periode van groei. Om iedereen te kunnen huisvesten, verstedelijkt Rotterdam ook buiten de stadsgrenzen en in de verderop gelegen kernen. Nieuwe, ruim opgezette woonwijken met veel groen verrijzen in Prins Alexander en IJsselmonde. Hoogvliet transformeert van voormalig dijkdorp in een stedelijke kern met zo’n 34.000 inwoners. Ook Hoek van Holland breidt uit om aan de vraag naar woonwijken met vooral eengezinswoningen te voldoen. In deze jaren is de werkloosheid laag, bedrijven hebben moeite met het vinden van arbeidskrachten, met name voor zwaarder fysiek werk. De Nederlandse overheid trekt daarom vanaf de jaren ‘60 gastarbeiders aan uit andere landen, zoals uit Spanje, Portugal en Italië. Daarna uit Marokko, Turkije en Suriname, deze groepen vestigen zich blijvend in de stad waarna ook hun familie volgt. Daarnaast wonen er in Rotterdam ook relatief grote gemeenschappen uit Kaapverdië en de Nederlandse Antillen.

Rotterdam telt circa 170 verschillende nationaliteiten

 Rotterdam investeerde vanaf de jaren ‘70 en ‘80 via stadsvernieuwingsprojecten fors in het verbeteren van de woningen in de verouderde wijken, waarbij betaalbaarheid en bouwen voor de buurt centraal stonden.

Vanaf de jaren ‘70 ging het slechter met de stad. De binnensteden en vooroorlogse wijken verloederden en mensen die het konden betalen verhuisden naar nieuwe groeikernen, zoals Spijkenisse, Barendrecht en Hellevoetsluis. Rotterdam investeerde in deze tijd via stadsvernieuwingsprojecten fors in het verbeteren van de woningen in de verouderde wijken, waarbij betaalbaarheid en bouwen voor de buurt centraal stonden.

22

Na 2000: metropool Ook na 2000 trekt Rotterdam groepen arbeidsmigranten aan. In 2020 had 52,3% van de Rotterdammers een migratieachtergrond. De stad is de laatste jaren ook steeds populairder onder internationale studenten en expats die voor kortere of langere tijd in de stad wonen. Hierdoor telt Rotterdam de laatste jaren ongeveer 170 nationaliteiten. De stad verandert in een zinderende wereldstad met een mix van culturen en diversiteit, op elke straathoek kun je gerechten uit alle windstreken eten.

Rotterdam in 2020

Rotterdam heeft sinds 2000 fors ingezet op de herontwikkeling van binnenstedelijke havengebieden, zoals de Kop van Zuid waar architectonisch bijzondere hoogbouw de toon voert. Door de inzet op toerisme en architectuur trekt Rotterdam steeds meer binnenen buitenlandse toeristen aan die genieten van de levendigheid van de stad. Nog nooit eerder in de naoorlogse geschiedenis was de stad zo populair. Inmiddels is Rotterdam met buurgemeenten zoals Schiedam, Spijkenisse, Capelle aan den IJssel, Barendrecht, Albrandswaard en Lansingerland aaneengegroeid tot een grootstedelijk gebied met meerdere centra. Dankzij de uitstekende verbindingen heeft de Rotterdamse agglomeratie een sterke positie in de Randstad. Tabel 1. De Rotterdamse vrijliggende kernen Kern

Inwoners

Oppervlakte

Hoogvliet

34.948 inwoners

9,8 km2

Hoek van Holland

10.200 inwoners

14,1 km2

Rozenburg

12.515 inwoners

6,5 km2

Pernis

4.850 inwoners

1,6 km2

Heijplaat

1.395 inwoners

41 hectare

23

Een verbonden mozaïek Door de eeuwen heen groeit Rotterdam uit van kleine vissersnederzetting op de dam in de Rotte tot kosmopolitische stad, mede door de toevoeging van vele dorpen.

1499 – 1525

1886

vanaf 1914

vanaf 1916

1941

Vanaf 1945

2010

Laurenskerk

Toevoeging Delfshaven

Heijplaat

Vreewijk (eerste woningen vanaf 1917)

Toevoeging Hillegersberg, Schiebroek, Overschie, IJsselmonde

Ontwikkeling Pendrecht, Zuidwijk, Lombardijen

Toevoeging Rozenburg

1816

1895

1914

1934

1942

1960 – 2000

Toevoeging gemeente Cool

Toevoeging gemeente Charlois en Kralingen

Toevoeging Hoek van Holland

Toevoeging Pernis en Hoogvliet

Maastunnel nieuwe oeververbinding

Suburbanisatie en herstructurering (ontwikkeling Oosterflank, Zevenkamp, Beverwaard, Prinsenland, de Veranda en start Nesselande)

24

Ruimte voor ondernemen, doen en denken.

Het verdwenen hart van de stad

Vanaf midden 19e eeuw ondergaat Rotterdam grote veranderingen. Door de aanleg van de Nieuwe Waterweg, de groeiende haveneconomie en het gemeentelijke klimaat is het aantrekkelijk om in de stad te investeren. Havenbaronnen investeren samen met het stadsbestuur in havens, woongebieden en representatieve gebouwen. Zo verrijst aan de Coolsingel een nieuw stadhuis, gevolgd door een postkantoor en een beurs. Het Duitse bombardement tijdens de Tweede Wereldoorlog op Rotterdam op 14 mei 1940 is ingrijpend en kost naar schatting 900 mensen het leven. Binnen een kwartier wordt het hart van de stad weggevaagd, 80.000 mensen raken dakloos. Vóór de verwoesting van de binnenstad was al een voorzichtige modernisering ingezet om de stad net zo modern te laten zijn als de haven. Deze wordt nu voortvarend doorgevoerd.

Binnen een kwartier wordt het hart van de stad weggevaagd, 80.000 mensen raken dakloos.

Wederopbouw Door deze wederopbouw heeft Rotterdam als een van de weinige Nederlandse steden een binnenstad die jonger is dan de wijken eromheen. Met het Witte Huis had Rotterdam al de eerste wolkenkrabber van Europa, de herbouw van het centrum opent de deuren naar het doorontwikkelen van een vernieuwende binnenstad met hoogbouw.

25

Architecten krijgen volop de ruimte om bijzondere gebouwen te realiseren, zoals het Groothandelsgebouw in 1953, de Markthal in 2014 en het Depot Boijmans Van Beuningen in 2021. De hoogbouw en de kenmerkende gebouwen vormen samen de typische Rotterdamse skyline en de stad. Met de vooroorlogse drie-eenheid (stadhuis, postkantoor, beurs) nog altijd als historisch middelpunt. Vernieuwingsdrift Rotterdam staat bekend als de stad van doen. De economie is lange tijd hoofdzakelijk gebaseerd op de haven, industrie en fysieke arbeid. Rotterdam is een stad met een uitgesproken karakter, energiek, altijd in beweging. Mede door de veelzijdige en veelkleurige samenstelling van de bevolking, is de stad internationaal bekend om haar vernieuwingsdrift en waar ruimte is voor innovatie. Multinationals, kennisinstituten en creatieven Na de millenniumwisseling neemt de dienstensector een steeds grotere rol in en verbreedt de economie naar denken. Mede onder invloed van digitalisering en automatisering leidt dit tot de transformatie van havenstad naar een stad waarin ook steeds meer kantoren en voorzieningen komen. Rotterdam trekt multinationals aan die neerstrijken in grote kantoorgebouwen, maar biedt ook kleine ondernemers en initiatieven plek om zich te ontwikkelen.

De stad groeit in haar rol als solide thuishaven voor internationaal vooraanstaande onderzoeks- en kennisins stellingen, waaronder Erasmus Universiteit Rotterdam, Erasmus MC en Hogeschool Rotterdam. Vernieuwing en innovatie gaan hand in hand met ondernemen: oude gebouwen en vervallen gebieden worden afgestoft en krijgen een nieuwe invulling. Zoals de circulaire broedplaats Blue City in voormalig zwemparadijs Tropicana en het Schiekadeblok met diverse culturele hotspots. In voormalig binnenstedelijke havengebieden ontstaat ruimte voor een andere invulling; zoals de innovatieve maakindustrie in Merwe-Vierhavens.

26

Ruimte voor ondernemen 1609

1873

1908

1940

1950

1953

Aanleg Leuvehaven

Holland Amerika Lijn

Hofpleinlijn (treinverbinding tussen Rotterdam en Den Haag)

Beursgebouw (1987 toren World Trade Center)

Manifestatie Ahoy: opening nieuwe haven

De Lijnbaan opening

1847

1885 – 1930

1931

1946

1952

1956

Van Nellefabriek

Eemhaven

Groothandelsgebouw

Vliegveld Zestienhoven

1960

1973

1996

2014

Euromast (Floriade)

Eerste schepen meren af op 1e Maasvlakte

Erasmusbrug gereed en start Kop van Zuid

Opening nieuwe Centraal Station

Rotterdam wordt aangesloten Uitbreiding haven op het spoor, de zogenaamde (Rijnhaven, Maashaven, Oude Lijn. Waalhaven)

1957

1968

1996

2013

Plan Europoort

Metro opening

Beurstraverse

2e Maasvlakte in gebruik genomen

Door de eeuwen heen realiseert Rotterdam projecten van verschillend formaat die nog steeds bepalend zijn voor het beeld en de positie van de stad.

27

Stad in de delta. Rotterdam leeft met water; door de ligging aan de zeemonding van de Rijn en de positie in de rivierdelta. De aanleg van de dijken rondom Delfland en Schieland in de 12e eeuw zorgen voor veiligheid, maar er is meer nodig om Rotterdam te beschermen. In de eeuwen daarna krijgt Rotterdam met zijn gemalen, boezems en kanalen het water steeds meer onder controle. Het bouwen in de diepe droogmakerijen aan de noordzijde van de stad (Alexander, Schiebroek, Park Zestienhoven) laat zien hoe maakbaar wij het watersysteem achten. De stad zet water ook steeds vaker in als kwaliteitsimpuls. Een goed voorbeeld hiervan is de singelstructuur die stadsarchitect Willem Nicolaas Rose eind negentiende eeuw introduceert. Zijn ‘Waterproject’ combineert water met vergroening om de (toen) nieuwe stadswijken leefbaar en gezond te maken. De singels worden in die tijd regelmatig met vers water doorgespoeld. Zo helpen ze bij de strijd tegen de toenmalige terugkerende cholera-epidemieën, als gevolg van onvoldoende hygiënische omstandigheden in het overbevolkte Rotterdam. Tijdens de wederopbouw worden meerdere singels en kanalen zoals de Blaak, Schiekade en de Binnenrotte gedempt met puin.

28

Vandaag de dag koestert Rotterdam de overgebleven singels én

is te danken aan de uitstekende bereikbaarheid via zee en aan de

innoveert de stad met water. De getijdenparken

intermodale verbindingen. Zoals de container in de vorige eeuw een

en waterpleinen

, groene daken

zijn praktische oplossingen en maken de stad

transportrevolutie inluidde, vormt de digitalisering de motor achter de

aantrekkelijker. Zo houden de Rotterdammers droge voeten en wordt

huidige transformatie van de havensector. De koppeling van meer en

het water in droge periodes beter vastgehouden.

meer informatiebronnen – big data – leidt tot een steeds efficiëntere vervoersketen, waarin schepen precies op tijd en met zo min mogelijk

“Dagelijks gaan ruim 75.000 motorvoertuigen, 7.000 fietsers en bromfietsers en 150 voetgangers door de tunnel.”

brandstofverbruik hun goederen afleveren. Rotterdam staat komende

 Tijdens de wederopbouw verloren meerdere singels, kanalen en rivieren als de Blaak, Coolsingel, Schiekade en de Binnenrotte hun functie als verbinding over water

decennia voor een nieuwe uitdaging: we gaan van een petrochemische haven naar een klimaatneutrale haven die draait op duurzame grondstoffen en hernieuwbare energiebronnen zoals wind en zon. De grootste windturbine ter wereld op Maasvlakte 2 is nog maar een voorproefje van deze haven van de toekomst.

Verbinding naar zee

Sprong over de Maas

Vergroten van de welvaart is door de eeuwen heen steeds een

In 1942 is de oplevering van de Maastunnel, de eerste tunnelverbinding

belangrijke drijfveer achter de ontwikkeling van de stad, met de haven

tussen de twee oevers van de Nieuwe Maas. Dagelijks gaan ruim

als motor. De aanleg van de Nieuwe Waterweg in 1872, een ruim 4

55.000 motorvoertuigen, 7.000 fietsers en bromfietsers en 150

kilometer lange doorgraving van de duinen bij Hoek van Holland, werkt

voetgangers door de tunnel.

als hefboom. De Nieuwe Waterweg is een directe en open verbinding met zee, waarlangs mensen en goederen over de hele wereld gaan.

Begin jaren 90 maakt stedenbouwkundige Riek Bakker een masterplan

Rotterdam groeit zo van een bescheiden havenplaats uit tot een

voor de grootschalige ontwikkeling van de Kop van Zuid, een voormalig

haven van wereldformaat. Mede onder leiding van havenbouwer en

havengebied. In 1996 maakt de stad opnieuw een sprong over de Maas

stadsontwikkelaar G.J. de Jongh, gaat de groei van de havens gelijk

met de ingebruikname van de Erasmusbrug. Een eerste mijlpaal voor

op met de ontwikkeling van de stad. Een reeks van havens wordt

de ontwikkeling van de stad op twee oevers. De brug en de opening

aangelegd, op de noord-, maar vooral op de zuidoever. Het bepaalt tot

van metrostation Wilhelminaplein een jaar later, betekenen een sterke

de dag van vandaag het beeld van de stad met karakteristieke silo’s,

verbinding van Noord met Zuid.

havenbekkens

en weidse zichten over het water. Door de steeds

doorgaande uitbreiding en schaalvergroting is de haven in 2021 maar

De laatste jaren ontstaan door de ontwikkeling van de Alexanderknoop

liefst 42 kilometer lang.

en Hart van Zuid meerdere centra. De Maas ligt letterlijk en figuurlijk steeds prominenter in de stad. Het is al lang niet meer hoofdzakelijk de

De Rotterdamse haven is ook nu een volwaardige speler op het

economische levensader, ze is steeds meer onderdeel van het stedelijke

wereldtoneel en staat in verbinding met havens over de hele wereld.

en publieke leven.

Rotterdam heeft de grootste zeehaven van Europa. Deze positie

29

Groei van het havengebied naar het westen

Stad in de delta Door de eeuwen heen realiseert Rotterdam waterbouwkundige projecten die de stad en regio bescherming bieden en de handelspositie versterken.

1255

1800 (helft)

1854

1872

1997

Aanleg Schielandse Hoge Zeedijk

Polder -Schieveen

Waterproject Rose gereed

Nieuwe Waterweg gereed

Maeslantkering in gebruik genomen

1270

1840

1870

1922

2018

Dam in de Rotte

Droogmaking Zuidplas

Demping Binnenrotte

Coolhaven (verbinding tussen Nieuwe Maas en Delfshavense Schie)

Herinrichting Coolsingel

31

3. Trends, opgaven 3. T  rends, opgaven enen transities transities. 32

Een deel van de opgaven waar Rotterdam nu voor staat lijkt op wat we als stad altijd al gedaan hebben: groeien in omvang, groei in diversiteit, groei in mobiliteit bijvoorbeeld. Een ander deel is echt anders dan vroeger. Denk bijvoorbeeld aan grote maatschappelijke veranderingen zoals de energietransitie, de groei van de stad en de digitalisering. Maar ook vergrijzing, opkomst van de netwerksamenleving, klimaatverandering en circulariteit . De impact hiervan op de fysieke leefomgeving verschilt per opgave en is soms goed te voorspellen, maar vaak ook niet. Een veerkrachtige stad met veerkrachtige bewoners past zich continu aan en kan na een incident, crisis of tegenslag snel herstellen én sterker weer verder. Wat zijn de belangrijkste ontwikkelingen?

Urbanisatie en trek naar de stad.

X duizend inwoners 720

samenvoeging met Rozenburg +12.500 inwoners

700 680 660

realisatie

640

prognose 2015

620

prognose 2018

600 580

2034

2032

2030

2028

2026

2024

2022

2020

2018

2016

2014

2012

2010

2008

2006

2004

2002

2000

1998

1996

560 1994

Demografische ontwikkeling Sinds 2010 groeide Rotterdam met ruim 57.000 inwoners, een toename van bijna 10%. Terwijl in 2010 nog geen 3,6% van de Nederlanders in Rotterdam woonde, was onze stad daarmee verantwoordelijk voor ruim 6,3% van de totale Nederlandse

eenpersoonshuishoudens in de stad met 15% van 158.909 in 2020 naar ruim 180.000 in 2035. De voorspelde groei is niet gelijk verdeeld over Rotterdam. Deze concentreert zich in eerste instantie vooral waar ook de woningvoorraad relatief toeneemt, zoals in de binnenstad en Merwe-Vierhavens. Tot 2040 verwachten we verder een sterke groei van het aantal inwoners in Kralingen, IJsselmonde en Prins Alexander, door grote ontwikkelingen aldaar. In Rozenburg en Pernis verwachten we juist een kleine krimp, door de vergrijzing en doordat de woningvoorraad nauwelijks toeneemt.

Bevolkingsontwikkeling van Rotterdam gerealiseerd (1990-2018) en prognose (2018-2035).

1992

Het migratiesaldo is positief: dat houdt in dat meer mensen naar de stad komen dan uit de stad vertrekken. Dit komt onder andere door immigratie maar ook de vergrijzing (mensen leven langer) heeft daarmee te maken. Ook is het geboortecijfers hoger dan het sterftecijfer. De trek van stadsbewoners naar buiten is wel een blijvende trend , maar de toestroom van mensen naar de stad is nog altijd groter. De keerzijde van deze trend is dat negatieve effecten van gentrificatie en verdrukking van kwetsbare groepen op de loer liggen.

bevolkingstoename. Tot 2035 zal de bevolking in Rotterdam waarschijnlijk stijgen met ongeveer 50.000 inwoners. De stad zal tegen die tijd dus meer dan 700.000 inwoners tellen. De vergrijzing van de Rotterdamse bevolking gaat verder, zo is in 2035 bijna 1 op de 5 Rotterdammers 65 jaar of ouder. Maar naast deze relatieve vergrijzing van de bevolking, neemt ook het aantal jeugdigen toe, zo blijkt uit de bevolkingsprognose voor Rotterdam. Een groei van circa 8.000 jeugdigen tot 2035, al blijft daarmee het percentage jeugdigen ongeveer gelijk op 21%. Ook stijgt het aantal

1990

Wereldwijd gaan steeds meer mensen in steden wonen. De wereldwijde trek van mensen naar de stad en naar metropoolregio’s wordt gestuwd door de grote aanwezigheid van banen, voorzieningen en opleidingen die zich steeds meer concentreren op deze plekken. Dit geldt ook voor Nederland en met name voor steden in de Randstad. Deze toename wordt veroorzaakt door de natuurlijke groei van de bevolking, maar vooral doordat meer mensen zich in de steden vestigen, zowel vanuit Nederland als vanuit het buitenland. Ook Rotterdam is in trek, steeds meer mensen wonen en/of werken in deze stad of regio. De stad is populair bij studenten, kenniswerkers en bedrijven.

34

Opgave: de woningmarkt De woningmarkt en de toegankelijkheid van de woningvoorraad staan onder zware druk. De laatste jaren is het woningtekort in Nederland hard opgelopen, dat heeft geleid tot de woningnood waar we op dit moment mee te maken hebben. Door het opgelopen tekort zijn de prijzen van woningen hard gestegen, met name in steden als Rotterdam. Als gevolg van de sterke prijsstijging, stokt de doorstroming en is toegankelijkheid van de Rotterdamse woningmarkt gedaald tot een onwenselijk niveau. Als we niets doen loopt de druk op de woningmarkt nog verder op, waardoor de toegankelijkheid van de woningmarkt verder zal afnemen. Vooral starters en middeninkomens ondervinden hier de negatieve gevolgen van en zullen steeds verder in de knel komen.Er ligt een grote opgave om de woningvoorraad diverser, adaptiever en vooral meer betaalbaar te maken. Deels door toevoeging van betaalbare woningen via nieuwbouw, maar ook door regulering van de prijsontwikkelingen in de bestaande bouw. Hierbij is het de opgave is om een divers aanbod aan woontypologieën te creëren, passend bij de diverse vraag.

“Rotterdam stimuleert ruimte-efficiënte, schone en actieve vormen van mobiliteit, zoals met de recent vastgestelde Rotterdamse Mobiliteitsaanpak.” Veranderend mobiliteitsgedrag De stedelijke populatie groeit en meer mensen betekent meer bewegingen. Deze ontwikkelingen stellen andere en hogere eisen aan de wegen en verbindingen in Rotterdam en daarbuiten. Dit heeft gevolgen voor de openbare ruimte, ook nu al. Zo neemt de drukte in parken toe, net zoals het aantal fietsfiles en het tekort aan fietsparkeerplekken. De manier waarop we ons in de stad verplaatsen verandert. De mobiliteit in de G4 (Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Den Haag) groeit niet alleen harder dan in de rest van Nederland, maar ook harder dan dat de prognoses voorspelden. Daarbij zien we in alle G4-steden dat – hoewel de mobiliteit groeit – het autogebruik in de afgelopen jaren in de binnenstad afneemt. Rotterdam stimuleert ruimte-efficiënte, schone en actieve vormen van mobiliteit, zoals met de recent vastgestelde Rotterdamse Mobiliteitsaanpak. De Citylounge aanpak met meer aantrekkelijke openbare ruimte, waardoor er meer fietser en voetgangers zijn in deze verblijfsgebieden, is succesvol. De stadsbewoner loopt meer en pakt vaker de fiets of het ov. Het gebruik van de fiets in het centrum is de afgelopen tien jaar met 30-40% gestegen. Ook het aantal metroreizigers neemt per jaar met 3-4%

35

toe, mede door de aansluiting van het netwerk op de Randstadrail en Hoekse Lijn. Op metrostation Beurs komen dagelijks al meer reizigers dan op het treinstation van Arnhem, 128.000 in- en uitstappers.

Het Centraal station als zichtbaar icoon van veranderende mobiliteit in Rotterdam.

De afgelopen jaren is het aanbod van verschillende schone vormen van (deel)mobiliteit sterk toegenomen. Mobiliteitsservices worden steeds beter, waardoor het bezit van een auto minder nodig is. Het vervoer van goederen en de stadsdistributie veranderen onder invloed van technologische ontwikkelingen en door druk vanuit nationale en internationale energie- en klimaatdoelen. Er wordt flink geïnvesteerd in schone en kleinere vormen van logistiek en bevoorrading in de stad, een belangrijke nieuwe economische ontwikkeling.

36

Diversiteit, toenemende verschillen en behoefte aan verbinding. Rotterdammers zijn over het algemeen trots op de diversiteit in hun stad. Een diversiteit aan culturen, nationaliteiten, religies, waarden en normen, opinies en politieke voorkeuren. De samenleving wordt nog meer divers. Individualisering zet door, maar tegelijkertijd neemt ook de behoefte aan verbinding toe. Eenzaamheid onder ouderen en jongeren groeit, zo blijkt uit onderzoek. Vanuit deze trends van individualisering, diversiteit en eenzaamheid, groeit de vraag naar meer ontmoetingsplekken en verbindende activiteiten in de stad en de buurt. Nieuwe netwerken Er ontstaan nieuwe, spontane, maatschappelijke en economische netwerken van gelijkgestemde mensen die samenwerken aan een gezamenlijk doel. Bijvoorbeeld buurtcoöperaties die hun eigen duurzame energievoorziening realiseren of samen een buurttuin onderhouden. Opgave: iedereen doet mee Deze netwerksamenleving kent ook een keerzijde. Niet iedereen beschikt over de juiste middelen of vaardigheden om mee te doen aan deze (vaak digitaal georganiseerde) netwerken. Sommige mensen raken hierdoor buiten het gezichtsveld van de samenleving. Vooral laagopgeleide mensen, ouderen en mensen met een laag inkomen, voelen

zich eenzaam. Mensen met een migratieachtergrond voelen zich vaker eenzaam dan mensen met een Nederlandse achtergrond. Het gevoel van niet meedoen, niet mee te tellen of economisch overbodig te worden, drukt zwaar op mensen. Opgave: maatschappelijke voorzieningen Het huisvesten van maatschappelijke voorzieningen is een thema dat steeds vaker op de politieke agenda staat. De groei van het aantal inwoners betekent ook een grotere vraag naar voorzieningen, terwijl de ruimte schaars is. De stad wil voorkomen dat er een tekort ontstaat aan scholen, huisartsen, sportvoorzieningen, cultuur- en ontmoetingsruimtes en speelplekken. Doordat Rotterdam een grote studentenpopulatie kent is er ook een behoefte aan specifieke voorzieningen voor deze groep. Door de oplopende vastgoedprijzen is het voor huisartsen en andere kleinschalige maatschappelijke voorzieningen, lastig om geschikte praktijkruimte te vinden in de binnenstad.

is minder gunstig dan gemiddeld in Nederland. In één op de zes buurten beoordeelt maar de helft zijn gezondheid als goed. In 2019 was bijvoorbeeld 29% van de schoolkinderen te zwaar. Tussen de gebieden varieert dit van 9% in Hoek van Holland tot 37% in de oude wijken op zuid en centrum. Een omgeving die bewegen en spelen stimuleert, helpt bij het verminderen van overgewicht.

Opgave: gezondheid De levensverwachting in Rotterdam neemt tot 2019 toe (corona veranderde dit), maar ligt gemiddeld lager dan in andere grote steden. Ook krijgen Rotterdammers gemiddeld op jongere leeftijd last van chronische aandoeningen. Deels heeft dit te maken met het lager opleidingsniveau, deels ook met de leefomgeving die de gezondheid beïnvloedt. Landelijk gezien draagt een ongezond milieu 4% bij aan de totale ziektelast, in grootstedelijke omgevingen zoals Rotterdam tot wel 14%. Binnen de stad bestaan grote verschillen in gezondheid en leefstijl. Zeven op de tien Rotterdammers beoordeelt zijn/haar gezondheid als goed. Dit

37

Van fossiel naar klimaatneutraal en circulair gebruik. Het onderwerp energietransitie staat al langer op de agenda, maar de tijd dringt om de noodzakelijke stappen te zetten. De Nederlandse Klimaatwet bevat een streefdoel van 49% minder CO2-uitstoot in 2030 ten opzichte van 1990, en een einddoel van 95% minder CO2-uitstoot in 2050. Rotterdam is met het stedelijk gebied en de haven verantwoordelijk voor een flink aandeel van de uitstoot. We stappen over van fossiele grond- en brandstoffen naar duurzame en circulaire alternatieven. Het is nog onbekend hoe de transitie precies verloopt, zo is het tempo van innovaties bijvoorbeeld onvoorspelbaar. Maar we weten ook al veel wel: de opgave ligt er. Samen met de stad zoeken we naar duurzame oplossingen en benutten we zoveel mogelijk kansen. Dynamiek in de energiemix In het stedelijk gebied, de haven en het gebied rond de stad, heeft de overgang naar een duurzaam energiesysteem gevolgen die we nog niet goed kunnen overzien. In de haven moeten veel van van de processen die nu nog draaien op fossiele bronnen, de overstap maken naar CO2-neutrale alternatieven. Dit stelt het haven- en industrieel complex de komende decennia voor grote uitdagingen. Ook in het stedelijk gebied moet er veel gebeuren. Het vastgoed moet worden verduurzaamd, er moeten alternatieven komen voor aardgas en de mobiliteit moet uitstootvrij worden.

Ook de stedelijke bedrijvigheid en industrie moeten af van de fossiele brandstoffen.

Circulaire economie Circulair denken en doen is in opkomst. De filosofie is dat afval niet meer bestaat en dat kringlopen gesloten worden. Daardoor voegen we steeds minder nieuwe grondstoffen in productieketens toe. We noemen dit ook wel de transitie van een lineaire economie naar een circulaire economie. Duurzame initiatieven Steeds meer Rotterdammers voelen de behoefte om een steentje bij te dragen aan een toekomstbestendige wereld en beperking van de klimaatverandering. Rotterdammers nemen zelf het heft in handen door de oprichting van energie- zorg-, voedsel, ipv, en andere coöperaties. Het aantal burgerinitiatieven en bedrijven met duurzame initiatieven stijgt de laatste jaren, maar lang niet alle Rotterdammers zijn hiermee bezig. Het blijft vooralsnog een kleine groep met veel interesse en kennis die hier voldoende tijd, energie en geld in kan steken.

“Het vastgoed moet worden verduurzaamd, er moeten alternatieven komen voor aardgas en de mobiliteit moet uitstootvrij worden.

38

Economie in transitie. De economie is in transitie. Niet alleen de energie- en grondstoffentransitie, maar ook de digitalisering heeft gevolgen voor de economie van Rotterdam. Nieuwe, innovatieve bedrijven staan op, andere bedrijven passen zich aan maar er zijn ook bedrijven die ophouden te bestaan. Innovatieve ontwikkelingen zorgen voor fundamentele doorbraken. De ontwikkelingen verlopen schoksgewijs, traditionele sectoren veranderen of verdwijnen en grenzen tussen sectoren vervagen. Dit heeft gevolgen voor communicatie, mobiliteit, energieopwekking en – verbruik en de organisatie van de economie.