21bb12552 Bijlage 6 behorende bij 21bb12546 - Reader ‘History Matters’ van GVGT

Motivatie: Deze artikelen geven een duidelijk inzicht in de beweegredenen voor bedrijven en (semi-)publieke instellingen om excuses aan te bieden voor slavernij-gerelateerde activiteiten in het verleden. Maar naast rekenschap voor het verleden geven beide bedrijven en de Bank of England ook duidelijk aan hoe zij de lessen uit het verleden doortrekken naar het heden, en welke maatregelen zij nemen. Zeker aangezien ook De Nederlandse Bank en verschillende andere banken, zoals bijvoorbeeld ABN AMRO (zie bv. hier: https://erfgoedstem.nl/abn-amro-gaat-slavernijverleden-opnieuw-onderzoeken/) onderzoek (gaan) doen naar hun rol in het slavernijverleden, geeft het Engelse voorbeeld goed aan hoe dit proces kan worden aangepakt.

27

1.5 Excuses door religieuze instellingen Titel: God is niet wit, ons slavernijverleden wat doen we ermee?, Amsterdam, 2013 Door: G. Gort en E. Mabayoje Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Dit boek is een bundel met 22 gesprekken over het slavernijverleden, een verleden van zwarte én witte Nederlanders. Met onder andere Kathleen Ferrier, Glenn Helberg, Kars Veling, Klaas van der Kamp, Kno’ledge Cesare, Jorgen Raymann en Antonie Fountain. De gesprekken gaan expliciet over de rol van het geloof en de kerk bij het ontstaan en instandhouding van slavernij. Openhartige gesprekken over de impact van de slavernij in het heden. Over de impact van het verzwijgen en niet erkennen van het slavernijverleden in alledaagse relaties tussen witte en zwarte mensen. Over omgaan met gevoelens van schuld en schaamte. Ook de erkenning van schuld door de Raad van Kerken komt aan bod. De bundel sluit af met diverse bijdragen over het samenleven in het hier en nu. Motivatie: Ook voor niet-gelovigen is deze bundel, met bijdragen van diverse Rotterdammers, een goede gids bij het verkennen van complexe emotionele en ethische vragen over omgaan met het slavernijverleden en het helpen vormen van je eigen mening hierover.

Titel: Raad van Kerken in Nederland, Verantwoording slavernij, 14-6-2013 Link: https://www.raadvankerken.nl/nieuws/2013/06/verantwoording-slavernij/ (geraadpleegd op 25-7-2021) Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Dit is de officiële tekst van de verklaring van de Raad van Kerken in Nederland waarmee schuld werd erkend voor de rol van kerken bij het ontstaan en instandhouden van slavernij. Naast de verklaring zelf, is er een uitgebreide toelichting door Klaas van der Kamp, secretaris van de RvK en enkele andere betrokkenen. Motivatie: Deze tekst is belangrijk om te lezen, want alleen door het te lezen begrijp je dat de Raad van Kerken heel veel moeite heeft gedaan om een verantwoording af te leggen die gemeend is, en diep, en die een poging doet om de gepleegde misdaden tegen de menselijkheid te beschrijven. Deze tekst is uitdrukkelijk bedoeld om te bespreken in lokale kerkgemeenschappen.

28

2. Psychosociale impact Wat is het effect op een gemeenschap wiens voorouders decennia of soms eeuwenlang in slavernij of andere vormen van gedwongen arbeid leefden? Hoe gaan deze diasporas, zowel in Nederland als daarbuiten, als gemeenschap om met deze erfenis? Dit hoofdstuk behandelt de psychosociale kant van het vraagstuk over excuses en het koloniale en slavernijverleden. Deze impact legt de complexiteit van de geschiedenis bloot: veel nazaten komen bijvoorbeeld uit families waarin zowel slaveneigenaren als slaafgemaakten te vinden zijn. De focus ligt voornamelijk op de doorwerking van het verleden in hedendaagse diaspora-gemeenschappen, maar er wordt ook aandacht besteed aan het effect op de samenleving als geheel. Titel: Symposiumverslag Cultural Trauma? Transatlantic slavery in perspective, 2013, Nationaal Instituut Nederlands slavernijverleden en erfenis (NiNsee) in samenwerking met de Vrije Universiteit, de Universiteit van Amsterdam, Forum (instituut voor multiculturele vraagstukken), het Institute of Cultural Heritage & Knowledge en het Menasseh ben Israel Instituut. Met dank aan het Stadsarchief Amsterdam en het John Adams Instituut.

Link: https://www.scribd.com/document/155466388/Cultural-Trauma-Trans-AtlanticSlavery-in-Perspective-Samenvatting Aanbevolen door: Girolanda Costa Ramos Samenvatting: In dit verslag wordt ingegaan op de vraag of het slavernijverleden nog steeds een rol speelt in de Nederlandse samenleving en zo ja hoe dan? Hoe kan een samenleving handelen om te herstellen van de intergenerationele erfenis voor zowel de zwarte gemeenschap als de rest van de maatschappij? In het symposium spraken internationaal bekende experts: Ron Eyerman, Anne Phoenix, Emily Raboteau, Glenn Helberg, Tom Segev, Mark Ponte en Abram de Swaan. Deze experts onderzochten verschillende vormen van trauma die voortgekomen zijn uit het slavernijverleden; cultureel trauma, individueel trauma en collectief trauma. Cultureel trauma: De cultuur wordt gezien als de bewaarplaats en de schatkamer van onze tradities en als erfenis van de collectieve identiteit. De nationale cultuur is hierdoor ook een instrument voor in- en uitsluiting. Uitsluiting gebeurt door delen van de eigen geschiedenis (denk aan de slavernijgeschiedenis, de tweede wereldoorlog, de Jodenvervolging en de politionele acties) geheim te houden. Het ontbreken hiervan zorgt voor een cultureel trauma omdat hiermee ook niet erkend wordt dat dit onderdeel is van ons nationale (Nederlandse) cultuur.

Collectief trauma en individueel trauma: Als een collectief en/of individueel trauma niet wordt verwerkt, dan wordt het doorgegeven aan de volgende generatie in de hoop dat deze generatie het op een andere manier verwerkt. Het koloniaal denken en bepaalde 29

handelingswijzen uit de slavernij-tijd worden vandaag de dag nog onbewust doorgegeven binnen zwarte gezinssystemen. Hierdoor worden ze disproportioneel getroffen door sociale, economische en psychologische problemen zoals: hogere werkloosheid, schooluitval, tienerzwangerschappen en uiteengerukte gezinnen. Verschillende kijk op transgenerationele trauma’s: De trans-Atlantische slavernij kan niet gelijkgetrokken worden met andere vormen van traumatische uitbuiting die op bevolkingen zijn toegepast (de Holocaust, Russisch lijfeigenschap). De slachtoffers van de transAtlantische slavernij zijn met behulp van de kerk, de bijbel, de wet en de biologische- en sociale wetenschappen van hun menselijkheid beroofd en totaal vernederd. Dit hield met de vrijlating in 1863 niet op, maar wordt door racistische doctrine tot op de dag van vandaag doorgegeven. Omgaan met slachtofferschap en empowerment: Voor de verwerking is het belangrijk dat we ons de slavernijgeschiedenis blijven herinneren en er op een directe manier over blijven praten, zoals ook in reggae-liederen gebeurt. Zwarte mensen in het publieke domein moeten zichzelf ook niet continu als slachtoffers presenteren, maar hun kracht vinden en tonen. Tevens is het belangrijk dat we zwarte kinderen anders gaan benaderen en opvoeden, met liefde, structuur, hun eigen waarde en met vertrouwen.

Witte nazaten moeten verder inzien dat zij ook onderdeel zijn van het collectieve trauma. Nederland kan zijn eer herstellen door de misdaden te bekennen en racistische beeldvormingen, gedachtes en daden bewust uit te bannen. Motivatie: Dit symposium uit 2013 is nog steeds actueel, want we zijn nog steeds aan het worstelen met het effect van de slavernijgeschiedenis. En met we bedoel ik zowel zwarte en witte Nederlanders. Het effect van deze geschiedenis op gevoelens van angst en onveiligheid die zowel zwarte als witte mensen (onbewust) hierdoor ervaren. Ook de bewustwording hiervan kan hopelijk een meer inclusieve houding teweegbrengen.

Titel: Hoe een eeuwenlang trauma de kinderen van nu nog steeds beïnvloedt, Annemiek Hoppenbrouwers/ Universiteit Leiden, 26/06/2020, Early Years blog | Universiteit Utrecht Link: https://earlyyearsblog.nl/2020/06/26/hoe-een-eeuwenlang-trauma-de-kinderen-vannu-nog-steeds-beinvloedt/ Aanbevolen door: Girolanda Costa Ramos Samenvatting: Geïnstitutionaliseerd racisme zit in de vezels van de samenleving. In de instituten maar ook in de mensen zelf. Hoewel intergenerationeel trauma zeker beïnvloed wordt doordat getraumatiseerde ouders misschien soms minder sensitief-responsief kunnen reageren, ontdekten wetenschappers dat ook de genen van getraumatiseerde mensen veranderingen ondergaan (dit onderzoeksgebied heet epigenetica). Ze lieten zien, wat contextuele gezinstherapeuten allang wisten, dat langdurige stress en angstervaringen generaties lang biologisch worden overgeërfd. Hiernaar is veel onderzoek gedaan bij

30

nakomelingen van slaafgemaakten. Het traumatische verleden van hun voorouders zit nog steeds in de genen van de zwarte kinderen. Zo kunnen we begrijpen dat een gevoel van minderwaardigheid in het onderbewuste zit (dat heet geïnternaliseerd racisme) en naar boven komt als kinderen bijvoorbeeld een pop moeten kiezen. Je ziet dat zowel witte én zwarte kinderen een witte pop prefereren. We kunnen hier spreken van geïnstitutionaliseerd racisme: onze samenleving is ingericht op voorkeur voor een bepaalde huidskleur. Nederlanders die hier al generaties lang wonen, ontkennen dat vaak en zeggen dat er geen voorkeur is. Maar ook Nederlandse kinderen zonder migratie-achtergrond kiezen de witte pop. Waar therapeuten het over eens zijn, is dat bewustwording het begin is. Trauma kan niet genezen zolang het in het onderbewuste blijft. En collectieve trauma’s, zoals het Posttraumatisch Slavernij Syndroom zitten in ons onderbewustzijn. Hier kun je dus als leerkracht of begeleider in de kinderopvang het verschil maken! Door het probleem te erkennen werk je mee aan bewustwording wat kan leiden tot het oplossen hiervan. In dit artikel wordt de therapie van Nagy besproken als een krachtig instrument om met dit trauma om te gaan. Erkenning speelt hier een grote rol. Erkenning voor de pijn die de persoon of diens voorouder is aangedaan.

Motivatie: In dit artikel wordt duidelijk uitgelegd dat langdurige stress en angst-ervaringen over generaties heen zelfs genetisch effect heeft. Dit betekent dat er een diepgewortelde verandering teweeg is gebracht dat niet zomaar met oppervlakkige interventies verholpen kan worden. De start begint zoals eerder genoemd bij erkenning van dit leed. Voor de Rotterdamse welzijn is erkenning en een gedegen plan voor persoonlijke en gezinstherapie noodzakelijk. Wie hier meer over wilt weten, kan dit artikel raadplegen.

Titel 1: Post traumatic slave syndrome (2005) Door: Dr Joy Angela DeGruy Link 1: https://www.facebook.com/watch/?v=401736930541581 (laatst bekeken op 13-82021) & Titel 2: A critical analysis of post traumatic slave syndrome: A multigenerational legacy of slavery (2015) Door: Shari Renee Hicks Link 2: https://www.proquest.com/openview/b122d1adbf883975983dcc297e40469a/1?pqorigsite=gscholar&cbl=18750&diss=y (laatst bekeken 13-8-2021) Aanbevolen door: Girolanda Costa Ramos Samenvatting: De 1e titel verwijst naar het boek waarmee het fenomeen Post Traumatische Slaaf Syndroom wordt toegelicht. Onderzoek heeft uitgewezen dat de voortdurende verwondingen ten gevolge van de slavernij nog steeds impact heeft, over generaties heen. Gedragingen die tijdens de slavernij functioneel waren om te overleven, zijn zo diep ingeprent dat zij (onbewust en onbedoeld) nog steeds actief kunnen zijn. De 1e link opent

31

een video waarin Dr DeGruy o.a. uitlegt wat het syndrome inhoudt en dat er voor de behandeling zowel klinische als sociale therapie nodig is. De 2e titel verwijst naar een brede overzichtstudie van diverse andere wetenschappelijke onderzoeken naar het slavery syndrome. In dit overzicht wordt ook ingegaan op studies over de weerbaarheid en vitaliteit van zwarte gemeenschappen en over de mentaliteit en gedragingen van de slavenhouders. Motivatie: Deze twee artikelen dienen als een introductie van een belangrijk maar niet zo breed bekend thema. Het traumatische effect van gedrag blijft in stand als we als samenleving hier niet bewust van zijn en niet behandelen. Bij behandelen kun je denken aan klinische hulp (therapie) maar ook aan sociaal maatschappelijke interventies op het gebied van uitsluiten, marginaliseren, toepassen van verbale (micro-)agressie en bespottingen.

Titel: A new report shows how racism and bias deny black girls their childhoods Door: B.P. Lockhart Link: https://www.vox.com/identities/2019/5/16/18624683/black-girls-racism-biasadultification-discipline-georgetown Aanbevolen door: Girolanda Costa Ramos Samenvatting: In deze artikelen wordt beschreven hoe jonge zwarte meiden in Amerika al vanaf jonge leeftijd (5-14 jaar) door volwassenen als minder onschuldig en meer volwassen gezien en behandeld worden dan hun leeftijdsgenoten (“adultification”) . In het onderzoek wordt ook verwezen naar resultaten over zwarte jongens. Ook zij worden vanaf de leeftijd van 10 jaar als ouder beschouwd en ook als zodanig behandeld. Zelfs ervaren politieagenten blijken in het onderzoek consequent de jongens te oud in te schatten. Tevens gaven deze agenten bij misdrijven een grotere schuld aan zwarte jongens ten opzichte van witte jongens. De ondervraagde groep in het onderzoek was van mening dat zwarte meiden minder verzorging, minder bescherming, minder ondersteuning, minder kalmering nodig hadden en onafhankelijker zijn. Verder was men van mening dat zwarte meiden meer over volwassen onderwerpen wisten en meer over seks wisten dan hun leeftijdsgenoten.

De implicaties van deze kinderen zorgt ervoor dat zwarte kinderen eerder ter verantwoording worden geroepen en ook harder gestraft worden in het onderwijs, door familie en in het justitieel systeem. Motivatie: Aleen in Amerika? Ook in Rotterdam zijn er vooroordelen, waardoor kinderen en jongeren harder aangepakt worden dan wat passend is bij de ontwikkeling voor hun leeftijd. Deze werkwijze van volwassenen heeft al vroeg in de ontwikkeling consequenties voor het gevoel van veiligheid, zelfbeeld, zelfwaardering en de autonomie van een kind. Ook kan dit consequenties hebben in het toepassen van geweld later in het leven. Het Nederlands Jeugd Instituut (NJI) en Verwey-Jonker Instituut raden juist een positief -en sensitieve opvoedstijl aan als beschermende factor in de ontwikkeling van kinderen, met name bij intergenerationele overdracht.

32

Titel: Hechting en hechtingsproblematiek Door: Paula Speetjens In: Website Nederlands Jeugd Instituut (NJI) Aanbevolen door: Girolanda Costa Ramos Link: https://www.nji.nl/hechting-en-hechtingsproblemen/in-het-kort Samenvatting: “Als de band tussen ouder en kind goed is, leert een kind om mensen te vertrouwen. Een ander woord voor deze band is: hechting. Kinderen met hechtingsproblemen hebben weinig vertrouwen in zichzelf en in anderen. Ze vinden het moeilijk zich kwetsbaar op te stellen. Ze kunnen niet geloven dat ze op andere mensen kunnen rekenen. Voor het ontstaan van een veilige gehechtheidsrelatie zijn er drie basale voorwaarden: sensitief en adequaat reageren op het kind, continuïteit in de aanwezigheid van de gehechtheidspersoon, en de mate waarin een ouder zich kan verplaatsen in een kind (het mentaliseren door de ouder). Hechtingsproblemen kunnen ontstaan als allerlei problemen in een gezin zich opstapelen, zoals armoede, een slechte woning en werkloosheid. Hechtingsproblemen kunnen ook ontstaan als een kind wordt verwaarloosd of mishandeld. Hechtingsproblemen kun je oplossen.

Het vertrouwen kan altijd hersteld worden als je werkt aan de band tussen kinderen en ouders.” Motivatie: Dit artikel is belangrijk voor de reader, omdat het inzichten geeft over de effecten van een positieve opvoedstijl als basis voor een veilige gehechtheidsrelatie tussen ouder/opvoeder en kind. Wanneer een mens zich in de kindertijd veilig en geborgen voelt, is hij in staat zich op een veilige manier te verhouden tot zichzelf, zijn/haar gezin en tot de samenleving. Bepaalde harde vormen van discipline binnen gezinnen, maar ook binnen instituten zijn, naar mijn inzicht, voortgekomen uit het koloniaal verleden van agressie, mishandeling, trauma en slavernij. De impact duurt tot vandaag de dag voort, omdat er over generaties heen onvoldoende verwerking plaatsvindt en men onvoldoende alternatieven kent om deze vicieuze cirkel te doorbreken. Het positieve perspectief is dat hechtingsproblemen opgelost kunnen worden. Voor Rotterdam is het belangrijk om erkenning te geven aan de impact die over de generaties heen is ontstaan, maar ook om gezinnen preventief en bekrachtigende ondersteuning te bieden bij het positief opvoeden

Drie gesprekken met professionals over het thema sociale impact Ter aanvulling op de bovenstaande leestips met literatuur over de sociale impact van het koloniale en slavernijverleden, volgen hieronder drie korte impressies van gesprekken gevoerd met professionals die wetrkzaam zijn in het sociale domein. Doel hiervan is de reader te verrijken met concrete ervaringen uit de Rotterdamse praktijk. Gesprek 1: Rotterdam, 04-06-2020, met een Maatschappelijk ondernemer/ Street Teacher Interviewvraag:

33

⮚ Hoe gaan we in Rotterdam om met het koloniale en slavernijverleden? ⮚ In hoeverre hebben de thema’s waar jij mee aan de slag gaat te maken met het koloniale verleden? ⮚ Welke ontwikkeling probeer jij binnen je eigen gezin door te voeren? Zelf had ik niet eerder de direct link gelegd met het slavernijverleden, maar ik zie dat dit doorwerkt naar de problemen die creoolse gezinnen nu meemaken. Ik probeer de schaamte bij mensen weg te nemen voor wat ze in hun leven hebben meegemaakt, door ze in een kleine vertrouwde setting de taboes juist uit te laten spreken en hun eigen kracht te laten vinden. Als kleine jongen ben ik zelf een keer in de fout gegaan en ik wist dat ik klappen kon verwachten. Mijn vader had voor het eerst gezegd dat ik in vertrouwen kon vertellen wat er was gebeurd. Ik was zo blij en ik dacht dat ik veilig was, maar s’ avonds ben ik alsnog flink geslagen door zowel m’n moeder als m’n vader. Op zo’n moment zullen veel zwarte jongens besluiten om niemand meer te vertrouwen. Nu weet ik dat m’n ouders geen andere alternatieven kenden en vervielen in een patroon die zij op hun beurt ook mee hebben moeten maken. Het patroon doorbreken is niet makkelijk. Mijn kinderen geven aan dat ik ook niet de perfecte ouder ben. Ik doe mijn best, want ik moet meerdere dingen tegelijkertijd doen.

Mijn eigen trauma’s verwerken, de acties van mijn ouders een plek geven en ze vergeven en de juiste dingen voor mijn eigen kinderen doen. In één van mijn YouTube-filmpjes bespreek ik ook de noodzaak om de negatieve lijnen (lijfstraffen) van je ouders te doorbreken, zodat je iets anders kunt doen voor de nieuwe generatie. Gesprek 2, Rotterdam, 4-6-2021, met een wijkmanager

Interviewvraag: ⮚ Hoe gaan we in Rotterdam om met het koloniale en slavernijverleden? ⮚ In hoeverre heeft het slavernijverleden impact op de arbeidskansen binnen de gemeente Rotterdam? Ik ben al meerdere jaren bezig om het koloniale verleden en de impact van het slavernijverleden beter besproken te krijgen. Ik heb met jonge mensen werkgroepen gehad en ik heb het initiatief genomen voor verschillende boeken. In Rotterdam kom ik veel talentvolle creoolse collega’s tegen, maar wel opvallend weinig in de hogere functies. Er moet een verandering komen in de samenstelling van de hoger functies, maar tegelijkertijd zouden wij zelf ook vaker voor bijvoorbeeld een teamleidersrol moeten gaan. Ik zit zelf af en toe in een sollicitatiecommissie. Helaas zie je in de CV’s toch een verschil. Witte sollicitanten hebben vaker spectaculaire nevenactiviteiten gedaan, waardoor het CV er interessanter uitziet, maar waardoor ze ook meer ervaring opdoen.

34

Van huis uit zijn veel migranten collega’s ook niet gestimuleerd om allerlei nevenfuncties te doen. Mijn moeder was bijvoorbeeld juist bang om mij alleen naar het buitenland te laten gaan. Maar ook dingen als het meerijden met een voetbalwedstrijd was in mijn gezin minder vanzelfsprekend dan in witte gezinnen. Hierdoor mis je een stukje netwerk en krijg je toch het gevoel dat je niet moet zeuren en je aan moet passen. Gesprek 3, Rotterdam, 2016, met drie creoolse wijkteammedewerkers (Wmo-adviseur,

Wijkcoach, jeugdbeschermer) Interviewvraag: ⮚ Hoe gaan we in Rotterdam om met het koloniale en slavernijverleden? ⮚ Hoe moeilijk is het om je kinderen te disciplineren zonder lijfstraffen? ⮚ Hoe kunnen we mensen helpen om het op een andere manier te doen?

Wij zijn als kinderen allemaal geslagen. De onveiligheid, onmacht en onberekenbaarheid van onze ouders kunnen we ons alle drie nog duidelijk voor de geest halen. Je haalt het niet in je hoofd om hier iets over te zeggen naar de buitenwereld. Als kind wil je niet het risico lopen om bij je gezin weggehaald te worden en je wilt ook niet de verrader zijn van je ouders. Ergens voel je toch wel dat ze hun best doen. Wij willen het anders doen naar onze kinderen. Toch merk je op de moment dat de kinderen je grenzen goed uittesten, je toch twijfelt of de manier van je ouders dan toch de enige juiste manier is. Bij m’n familie hoef ik niet om advies te vragen, want die zullen een goede pak slaag adviseren om respect af te dwingen. Het voelt raar en als verraad om tegen de stroming in te gaan van je community. Jeugdbeschermer; Ik moet toegeven dat ik mijn oudste kinderen wel geslagen heb. Pas sinds ik de opleiding heb gedaan voor dit werk, weet ik hoe ik het anders had kunnen doen. Met m’n jongste zoon heb ik het heel anders aangepakt en zie ik dat dat ook werkt. Ik had deze kennis graag eerder gekend. Wmo-adviseur: Ik heb geregeld naar de Nanny gekeken op RTL en dat heeft me wel erg geholpen om een ander alternatief uit te proberen. Mensen zullen lachen als ik dit vertel, maar ik wil mezelf niet elke keer als probleemgeval zien.

Dat gevoel krijg je wel als je naar instanties zoals het consultatiebureau stapt. Je kunt er trouwens zelf wel voor kiezen om geen lijfstraffen toe te passen, maar als je samen opvoedt moet je het ook van je partner eisen. Dat zijn geen gemakkelijke gesprekken die moed vragen, want het lijkt of je je partner vooraf al veroordeeld hebt.

Titel: Een victimologisch perspectief op het internationale strafrecht, in: Tijdschrift voor Criminologie 2011 (53) 385-409. Door: Pemberton Antony, Rianne Letschert, Anne-Marie de Brouwer en Roelof Haveman Link: https://www.proquest.com/docview/912298840/fulltextPDF/46318D81120C43EFPQ/1?acc ountid=16376

35

Aanbevolen door: Truus Kleijwegt Samenvatting: Dit artikel gaat over de slachtoffers van (internationale) misdrijven en hoe het internationaal strafrecht met hen om dient te gaan. Volgens de auteurs worden slachtoffers vaak buiten de ‘morele cirkel’ geplaatst, vooral als de staat die de misdaden begaan heeft er politiek belang bij heeft om slachtoffers af te schilderen als daders. De auteurs benadrukken dat er sprake moet zijn van zowel externe coherentie (de koppeling van het strafrecht aan andere maatregelen zoals herstelbetalingen) als interne coherentie van het rechtsproces. In dat laatste geval is het vooral belangrijk dat de rechten van slachtoffers, bv. op erkenning, informatievoorziening en compensatie, actief uitgedragen en gewaarborgd worden. Motivatie: De koloniale slavernij was vanuit het heden gezien volgens velen (hoewel er nog steeds slavernij is en velen daarvan profiteren) een misdrijf tegen de menselijkheid, gepleegd door staten. Staten stonden de slavernij toe, en reguleerden haar door wetgeving. Hiermee plaatsten ze de slaafgemaakten niet alleen buiten de morele cirkel, maar ook buiten de juridische cirkel die wel voor de niet-slaafgemaakte inwoners gold. De schrijvers stellen dat het herbevestigen van het lidmaatschap van slachtoffers in de ‘morele cirkel’ van wezenlijk belang is voor herstel.

36

3. Herdenken In Nederland draait de herdenkingscultuur voornamelijk om de Tweede Wereldoorlog. Maar door het maatschappelijk debat en demografische verschuivingen verandert dit. Door herdenkingen wordt in toenemende mate erkenning gegeven aan culturele gemeenschappen met een koloniaal verleden om hun geschiedenis zichtbaar te maken. Keti Koti is de bekendste herdenking en viering van het Nederlandse koloniale en slavernijverleden, en groeit in de richting van een “wij”-herdenking met een nationaal karakter. Ook buiten de vier grote steden sluiten steeds meer gemeenten zich aan bij de oproep om 1 juli (Keti Koti) een nationale feestdag te maken, en op 30 juni een nationale herdenking te organiseren. Maar wat, wie, en hoe, zouden we dan precies moeten herdenken? En hoe verhoudt dit zich tot kwesties van burgerschap en eigenaarschap over het verleden?

Titel: In de schaduw van publieke erkenning, in: Brandon et al, De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 35 Door: Guno Jones Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Guno Jones bespreekt in dit hoofdstuk het politieke debat in Nederland over het slavernijverleden in relatie tot burgerschap. Hij schetst een historisch perspectief hiervan en bespreekt de verschillende manieren waarop dit debat is veranderd over de jaren heen – van historisch debat; tot periodes van zwijgen en onderdrukking van de herinneringen van het slavernijverleden versus een sterke herinnering van de slavernij in de voormalige koloniën; naar de verschuiving binnen de laatste twintig jaren van een herdenking binnen bepaalde migrantengroepen naar publieke herinnering en erkenning. Deze laatste verandering verloopt echter niet vlekkeloos. De toevoeging van het slavernijverleden in de publieke herinnering roept vragen betreft burgerschap op zoals: wie hoort erbij en wie niet en onder welke voorwaarden? Jones gebruikt dit argument om te laten zien dat stiltes rondom het slavernijverleden niet productief zijn voor de samenleving. Jones pleit daarom voor een breder perspectief, waarin erfenissen van slavernij en contractarbeid in samenhang met elkaar worden beschouwd, van zowel het Westen en het Oosten. Motivatie: Jones geeft een goede argumentatie weer voor de publieke erkenning voor het slavernijverleden.

Hij maakt een sterk argument in zijn pleidooi voor een bredere publieke cultuur van het slavernijverleden wegens zijn interdisciplinaire bril. Er wordt een idealistisch beeld geschetst van een Nederland waarin iedereen een plek in de samenleving en herinneringscultuur kan krijgen. Jones laat echter de praktische overwegingen en eventuele kritiek hierop achterwege. Tijdens de discussie over burgerschap wordt het kritiek heel even

37

aangehaald maar slaagt Jones er niet in om ook het perspectief van de critici te verduidelijken. Jones creëert het beeld dat het politieke en maatschappelijke klimaat in Nederland uit nature plek zal maken voor een breder perspectief van het slavernijverleden. Voor meer inzicht in hoe dit wordt gedaan is het echter nodig om dit stuk aan te vullen met meer leesvoer uit de reader. Titel: Silence and the Politics of Compassion. Commemorating Slavery in the Netherlands Door: Markus Balkenhol In: Social Anthropology 24, no. 3 (2016): 278-93 Link: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/14698676.12328?casa_token=3qBWWukqk0sAAAAA%3AwvAetPNFyLYtuA5QR-zaNcO48RzeNPEXzx9aEyWSTuGoGWGKPvhDo1Zb8nzm1_NXTiQM2UJ_BAvDy4 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In dit artikel kijkt sociaal antropoloog Markus Balkenhol met een kritische blik naar de Nederlandse herdenkingscultuur omtrent slavernij. Balkenhof tracht te begrijpen hoe een land als Nederland dat zichzelf graag neerzet als kosmopolitisch, vaak neigt om haar “eigen” cultuur te gebruiken om andere culturen, zoals de Surinaamse, uit te sluiten. Culturen die een bedreiging zouden vormen voor de Nederlandse identiteit. Dit idee gebruikt Balkenhof om dieper in te gaan op hoe Nederland omgaat met het slavernijverleden. Volgens Balkenhol wordt er vaak gezegd dat slavernij simpelweg genegeerd wordt in Nederland.

Onderwijs, media en geschiedkundigen zouden er niet genoeg aandacht aan wijden en daarom doen alsof dit verleden nooit bestaan heeft. Balkenhof laat echter zien dat Nederlandse media, geschiedenis en toneel al vroeg sporen van slavernij in zich opnam. Al deze verslagen lieten zien hoe verschrikkelijk slavernij was en hoe de tot slaaf gemaakten leden onder het geweld en vrijheidsontneming van de slavenhouders. Interessant genoeg, zoals Balkenhof stelt, was juist het aankaarten van de verschrikkingen wat al tot een vroege politiek van verzwijging leed: in plaats van de misstanden van dit Nederlands onderhouden systeem te laten zien, lieten dergelijke stukken zien hoe Nederland al vroeg compassie had voor deze mensen. Zo draaiden het dialoog over slavernij weg van het Nederlandse systeem wat het had toegestaan, naar een narratief over de verschrikkingen die de tot slaafgemaakten werd aangedaan. Zo heeft Nederland zichzelf lang uit de schijnwerpers van de kritiek op het slavernijverleden gehouden. Volgens Balkenhol wordt dit nog steeds in stand gehouden. Motivatie: Het artikel geeft verder een evaluatie van de eerste grassrootsbewegingen die slavernij in kaart brachten en de onthulling van slavernijmonumenten.

Daarnaast biedt het ook vele verwijzingen en samenvattingen van allerlei wetenschappelijke artikelen en politieke meningen die verschenen zijn over de slavernijherdenking in Nederland in de eenentwintigste eeuw. Het is dan ook een interessant aanknopingspunt voor iedereen die geïnteresseerd is in een sociaal-antropologische analyse van de Nederlandse identiteit en de

38

uitwerkingen die deze heeft op de huidige herdenkingscultuur van het Nederlands slavernijverleden.

Titel: Van wie is de Nederlandse slavernijgeschiedenis, in: Brandon et al De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 36 Door: Nancy Jouwe Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: In dit hoofdstuk gaat Nancy Jouwe in op de verschillen in postkoloniale herdenkingscultuur van slavernij van de Vereenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) en de West-Indische Compagnie (WIC). De geschiedschrijving van de VOC heeft zich merendeels ontwikkeld langs de positieve lijn: hiermee staat de VOC gelijk aan de grootste successen van Nederland in de Gouden Eeuw. Hierbij wordt het slavernijverleden van de VOC vaak achterwege gelaten. De WIC daarentegen wordt wel vaak herinnerd aan zijn negatief karakter van slavernij en uitbuiting. Jouwe beschrijft deze verschillen in herdenkingscultuur hiertussen en voegt daarbij aan toe de verschillende perspectieven vanuit meerdere gemeenschappen: de Nederlandse en de Indische. Zij pleit voor een meer multidirectioneel geheugen rondom de geschiedenis van de slavernij in Nederland, waarbij de verschillende perspectieven en stemmen over slavernij aan bod komen. Motivatie: Dit hoofdstuk haalt de historische ontwikkeling van de geschiedschrijving aan door in te gaan op de verschillen tussen de VOC en de WIC. Zij laat zien wat de impact hiervan is geweest op ons collectief geheugen.

Het is belangrijk om bewust te zijn van de verschillen tussen slavernij en perceptie hierover in Oost en West en daarom is dit hoofdstuk een waardevolle toevoeging voor de reader. Ze sluit af met de boodschap dat de slavernijgeschiedenis nog niet van alle Nederlanders is en dat wij daarom hier nog aan moeten werken. Hoe kan dit? Doordat Jouwe een voorbeeld uit de praktijk aanhaalt, namelijk cultuur-educatieve activiteiten zoals die van Zwart onder Oranje, krijgt dit hoofdstuk meer voeten in de aarde. Ze toont hiermee concreet aan hoe de fluïde processen van wederzijdse beïnvloeding kunnen verlopen. Jouwe gebruikt hiermee een goede balans tussen de theoretische aspecten en voorbeelden uit de praktijk. Titel: Hoe diep zit de pijn?, Wat heeft 150 jaar afschaffing van slavernij ons gebracht?, Rotterdam, 2013 Door: S. van der Most Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Ter gelegenheid van de onthulling van het Rotterdamse slavernijmonument en de viering van 150 jaar afschaffing slavernij, lanceerde Ronald Bijnaar het initiatief om een aantal Rotterdammers te vragen naar hun persoonlijke verhaal bij Keti Koti. Ondersteund door de prachtige fotografie van Sanne van der Most is dit een heel toegankelijke bundel geworden. De korte teksten zijn heel toegankelijk geschreven en geven

39

een gedifferentieerd beeld over hoe er in Rotterdam anno 2013 werd gedacht. Met een voorwoord door Burgemeester Aboutaleb. Titel: Keti Koti Lectures Door: diversen Aanbevolen door: Wim Reijnierse Vanaf de oprichting in 2013 van het slavernijmonument in Rotterdam heeft stichting GVGT zich ingezet om elk jaar een herdenking te organiseren op 30 juni, de dag vóór 1 juli, Keti Koti, de viering van de afschaffing van slavernij. Tevens heeft GVGT jaarlijks een lezing georganiseerd, met als belangrijkste doel om stil te staan bij de vraag wat herdenken we, waarom herdenken we, en hoe kunnen we de kracht van de herdenking verbinden met de actualiteit. Hieronder zijn de Keti Koti Lectures van 2013-2019 zowel te beluisteren als mee te lezen. Zodoende kan er kennisgenomen worden van de grote bevlogenheid van de sprekers en de diepe gevoelens van betrokkenheid van de mensen in de zaal met hun vragen. Samenvatting: 2013, Rondetafelgesprek o.l.v. Remco Oosterhoff. Met Alex van Stipriaan over het waarom van herdenken en het vermenselijken van geschiedenis, Richard Price over de marrons, Francio Guadeloupe over identiteit, oude en nieuwe labels om mensen te duiden, en over racisme. Met Teana Boston-Mammah over de rol van bruggenbouwers in een multiculturele samenleving. Met burgemeester Ahmed Aboutaleb over de ernst van racisme en het belang van herdenken.

Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/keti-koti-rondetafelgesprek-2013-deel-1-alex-vanstipriaan/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Samenvatting: 2015, Lecture door Dr. Ali Moussa Iye, Coördinator van het UNESCO Slave Route Project, over de rol van erfgoed bij het erkennen van de verzwegen geschiedenis van slavenhandel en slavernij, en over het nieuwe UN International Decade for People of African descent. Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/keti-koti-lecture-29-juni-2015-dr-ali-moussa-iye/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Samenvatting: 2016, Thema onderwijs en slavernijverleden, met Dr. Melissa F. Weiner, Dr. Aspha Bijnaar en Anneke van Waarden-Koets. Het onderwijs wordt vaak genoemd als de sleutel voor verandering als het gaat om bewustwording van ons koloniale verleden en de overdracht van racistische beelden. Drie experts op het gebied van onderwijs en erfgoededucatie delen hun inzichten.

40

Lezen: Impressie door Rita Schriemer en Mark Kivit, https://ketikotirotterdam.nl/watzeggen-onze-geschiedenisboeken-over-het-slavernijverleden/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Samenvatting: 2017, Lecture door Dr. Leo Balai, over wij-herdenkingen en zij-herdenkingen, hoe selectief ons collectieve geheugen werkt en welk effect dat heeft op onze samenleving. Met aansluitend dialoog met de zaal o.l.v. Malique Mohamud. Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/keti-koti-lecture-door-leo-balai/ Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/keti-koti-lecture-dialoog-olv-malique-mohamud/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Samenvatting: 2018, Lecture door Prof. Catia Antunes, over het ontstaan van de transAtlantische slavernij en de rol hierin van de Noord-Europeanen (Nederlanders), sociale uitsluiting als voedingsbodem voor racisme, en het belang van kennisoverdracht van geschiedenis in de privé- en publieke sfeer. Met aansluitend dialoog met de zaal met Malique Mohamud en Simone Zeefuik. Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/27-juni-keti-koti-lecture-gedeelde-geschiedenisemancipatie-en-burgerschap-in-de-21ste-eeuw/ Lezen: https://ketikotirotterdam.nl/27-juni-keti-koti-lecture-panel-met-malique-mohamudmoderator-simone-zeefuik-en-catia-antunes/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Samenvatting: 2019, Lecture door Dr. Wayne Modest, Another future is possible.

Over ieders rol in de samenleving, over je rol bij het promoten van diversiteit en inclusiviteit in je organisatie, maar ook je rol als het fout gaat, bijvoorbeeld bij weer wegbezuinigen, en waar het op aankomt is dat echte veranderingen alleen tot standkomen door ieders inzet, medeplichtigheid. https://ketikotirotterdam.nl/keti-koti-lecture-2019-keynote-wayne-modest-another-futureis-possible-longread/ Luisteren: https://ketikotirotterdam.nl/audio/ Motivatie: De Keti Koti Lectures zijn interessant omdat je hier kunt luisteren (en lezen) naar experts en ook naar de vragen die het Rotterdamse publiek aan hen stelt. Een snellere introductie in de thematiek van het omgaan met het slavernijverleden kun je eigenlijk niet krijgen.

41

4. Erfgoed Erfgoed van het koloniale en slavernijverleden is overal om ons heen te zien en te beleven, ook in Rotterdam. Koloniaal erfgoed staat volop in de belangstelling: denk bijvoorbeeld aan de bekladding van het standbeeld van Piet Heyn in juni 2020, maar ook de discussie over de naam van het kunstcentrum Melly (voormalig Witte de With). Dit hoofdstuk gaat over onze relatie met erfgoed, en hoe erfgoedinstellingen zoals musea en archieven om kunnen gaan met een veelstemmig verleden. Het hoofdstuk beperkt zich niet alleen tot vragen over het behouden of niet van bepaald erfgoed, maar ook over de taal die wij gebruiken om over erfgoed te spreken. Naast dat geschiedenis er toe doet, doet onze taal waarmee we die geschiedenis beschrijven dat immers ook. Titel: Slavernij-erfgoed vanuit de grassroots, in: Brandon et al, De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 34 Door: Nancy Jouwe Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Nancy Jouwe gaat in dit hoofdstuk in op de rol en bijdrage van grassrootsinitiatieven op het erfgoedperspectief van slavernij. Om dit toe te lichten gebruikt Jouwe drie verschillende voorbeelden van Amsterdamse initiatieven, namelijk: Buku Surinamica (1985), The Black Heritage Amsterdam Tours (2013) en The Black Archives (2015). De achtergrond, inhoud en betekenis van de initiatieven worden beschreven.

Daarnaast worden de initiatieven in een groter verband beschreven, die van verschillende activiteiten vanuit de Surinaamse gemeenschap het slavernijverleden centraal stellen en daarmee traditionele ideeën over het archief doorbreken. Motivatie: Dit hoofdstuk geeft inzicht in de verschillende manieren waarop zwarte geschiedenis zich kan manifesteren. Jouwe toont hoe culturele instellingen de denkkaders van erfgoedinstellingen doorbroken kunnen worden en hoe meer bewustwording voor slavernij kan worden gerealiseerd. Vanuit interesse voor culturele erfgoed en herinneringscultuur is dit hoofdstuk een goede bijdrage voor de reader. Echter is het belangrijk om te weten dat het thema van excuses voor het slavernijverleden in een politieke context niet wordt aangehaald in dit stuk

Titel: Slavernij en kolonialisme in museale tentoonstellingen, in: Brandon et al, De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 38 Door: Modest, Wayne Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Wayne Modest stelt dat musea in de laatste jaren meer belangstelling hebben gekregen voor het onderwerp slavernij en kolonialisme. Waar komt deze interesse vandaan? En hoe kunnen wij deze ‘breuk met traditie’ verklaren? Modest probeert in dit 42

hoofdstuk antwoord te geven op deze vragen. Hij haalt uiteenlopende thema’s in Nederland en wereldwijd aan zoals: multiculturaliteit, ras, dekolonisatie en anti-racisme. Verder laat hij zien dat er een verband bestaat tussen de politieke discussie en de culturele inhoud van musea en dat het laatste daarom niet als volledig neutraal kan worden beschouwd. Hiermee roept hij musea op om hun bezoekers tot actie te zetten en de lessen van ons slavernij- en koloniale verleden te gebruiken om een gelijkwaardige en rechtvaardige toekomst voor iedereen te bevorderen. Motivatie: Modest haalt verschillende politieke en sociale theorieën aan en bespreekt deze in relatie tot meerdere culturele instituties, exposities, boeken en activistische (grassroot)organisaties. Hierdoor is dit hoofdstuk soms een beetje veel van stof en helpt het om wat voorkennis van deze verschillende theorieën en instellingen te hebben. Door de kritische toon van Modest over het symbolisme van culturele erfgoed over slavernij worden meerdere kanten van het probleem belicht. Het zet de lezer aan het denken over de rol van culturele instellingen in relatie tot de politiek. Hiermee is dit hoofdstuk een interessante toevoeging voor de reader. Titel: Port City Heritage: Contested pasts, inclusive futures? Door: Mehan, A., Sennema, H. & Tideman, S.

Jaar: 2020 Categorie: erfgoed: havensteden, publieke ruimte Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Link: https://philpapers.org/archive/MEHPCH-2.pdf Meer info PortCityFutures: https://www.portcityfutures.nl/home Samenvatting: PortCityFutures is een gezamenlijk onderzoeksprogramma van de universiteiten van Leiden, Delft en Rotterdam. Dit artikel verscheen naar aanleiding van de BLM-protesten in juni 2020 en gaat in op de openbare ruimte, systematische ongelijkheid en het koloniale verleden van havensteden. Internationaal is er een groeiende beweging die het koloniale erfgoed in de openbare ruimte - zoals gebouwen, straatnamen en standbeelden - kritisch bespreekt. Het artikel laat beknopt zien dat lokale overheden hier verschillend op reageren, van actief, reactief tot passief. Zo werd in Bristol in 2020 het standbeeld van slavenhandelaar Edward Colston omvergetrokken door activisten, en vervolgens in een museum geplaatst, samen met protestborden van BLM. Ook in Rotterdam werden beelden en gebouwen beklad, maar vervolgens schoongemaakt zonder andere (re)actie vanuit de gemeente. In Londen voerde de burgemeester een speciale commissie in om elementen in het straatbeeld kritisch te bekijken. De onderzoekers concluderen dat meer multidisciplinair onderzoek nodig is naar de vraag hoe erfgoed in de openbare ruimte inclusiever kan zijn in een superdiverse havenstad.

43

Titel: Healing the wounds of slave trade & slavery. Approaches and practices: a desk review. Door: UNESCO Jaar: 2021 Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Link: https://healingthewoundsofslavery.o rg/wp-content/uploads/2021/04/UNESCOGHFP_2020_Healing-the-Wounds-of-Slavey_Desk-Review_Report.pdf Meer over Slave Route Project: https://en.unesco.org/themes/fostering-rightsinclusion/slave-route https://ketikotirotterdam.nl/audio/ (lecture 2015 Dr. Ali Moussa Iye) Samenvatting: In 1994 startte UNESCO, de culturele, wetenschappelijke en educatieve organisatie van de VN, het Slave Route Project, waar verschillende Werelderfgoedlocaties mee verbonden zijn. Hiermee wil UNESCO zorgen voor meer bewustwording. Uit dit project volgt onder meer onderzoek naar hoe met dit verleden om te gaan. In deze recente publicatie stelt UNESCO dat het slavernijverleden collectieve trauma’s heeft veroorzaakt, die heling vereisen. Er wordt expliciet een koppeling gemaakt tussen het koloniale en slavernijverleden, en systemische ongelijkheid en alledaags racisme in het heden. UNESCO omschrijft aan de hand van internationale voorbeelden hoe een samenleving aan collectieve heling kan werken.

Hiervoor worden vier processen genoemd, waaronder het maken van officiële excuses gepaard met acties, herdenken en herstellen van menselijke waardigheid, nieuwe vormen van samenwerking en structurele hervormingen op gebied van onderwijs, wet- en regelgeving, financiën en zorg. Hoewel de publicatie al voorbeelden geeft die gebruikt kunnen worden, komt er waarschijnlijk een praktisch handboek met meer concrete activiteiten en richtlijnen. Rotterdam heeft ook een Werelderfgoed: de Van Nellefabriek. Aangezien hier ook een koloniaal verleden mee verbonden is, kan dat een aanknopingspunt zijn.

Titel: Betwist erfgoed. Nieuw beleid voor een meerstemmige samenleving. Door: Nederlandse Unesco Commissie Jaar: 2017 Soort: publicatie Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Link: https://www.unesco.nl/nl/dossier/betwist-erfgoed Samenvatting: De Nederlandse Unesco Commissie publiceerde deze handreiking voor beleidsmakers en de erfgoedsector omdat deze volgens de commissie onvoldoende actief inspelen op een meerstemmige samenleving. Door met name de veranderende samenleving en houding tegenover het koloniaal verleden, adviseert Unesco dat overheden hier een actieve rol in moeten spelen. Ze verwijst hierbij naar een conventie uit 2005 waarin staat dat het beschermen en bevorderen van diversiteit, vereist dat culturele uitingen van minderheden als gelijkwaardig worden erkend en beschermd.

44

Het rapport is tot stand gekomen op basis van een bijeenkomst met 50 (inter)nationale wetenschappers. Overheden en erfgoedinstellingen moeten volgens de commissie op zoek naar een nieuw verhaal, waarin verschillende groepen zich kunnen herkennen. Unesco vat drie strategieën samen die beleidsmakers kunnen toepassen: verwijderen, aanpassen of behouden, en beveelt aan tijdig een strategie te hebben in plaats van ad hoc keuzes te maken als zich een situatie voordoet, bijvoorbeeld door in stadsgesprekken de verschillende perspectieven in kaart te brengen. Titel: The Black Archives Podcast Door: The Black Archives Jaar: 2021 - heden Soort: podcast Link: https://www.theblackarchives.nl/tba-podcast.html Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: The Black Archives (TBA) is een grassroots initiatief uit Amsterdam en bestaat uit een archief en cultureel centrum met een collectie werk van zwarte schrijvers en wetenschappers. Rond deze collectie organiseert TBA een afwisselend programma. Hoewel het voor Rotterdammers misschien lastig is fysiek langs te gaan, is er ook op afstand veel kennis op te doen. Een voorbeeld is de podcast waarin het specifiek gaat over onderwerpen op het snijvlak van zwarte geschiedenis, cultuur, kunst en activisme. Met verschillende sprekers en aan de hand van archiefstukken wordt het gesprek gevoerd over vaak onderbelichte thema’s.

Titel: Tracing Your Roots: op zoek naar je wortels in Indië/Indonesië Door: Stichting Zieraad i.s.m. Nationaal Archief Jaar: 2020 / terugkerend Soort: archiefprogramma Link: https://www.nationaalarchief.nl/beleven/nieuws/tracing-your-roots-op-zoek-naar-jewortels-in-indieindonesie Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: Er lijkt een toename te zijn van projecten die ingaan op het gezamenlijk onderzoeken van persoonlijke en familiegeschiedenissen in relatie tot de voormalige koloniën. Een voorbeeld is dit project van Stichting Zieraad met het Nationaal Archief, waar in 2020 de derde editie van plaatsvond. In het project onderzochten 25 jongeren met Indische en Molukse wortels hun familiegeschiedenis. Naast het leren doen van archiefonderzoek, werden cursisten ook geconfronteerd met thema’s zoals: kolonialisme, oorlog, verzet, migratie, ontheemding en familietrauma’s. Door workshops en lezingen kregen zij ook meer inzicht over hoe met dit verleden om te gaan en hadden ze steun aan elkaar. Na het programma was er een familiedag waarop deelnemers hun ontdekkingen 45

konden delen. Dergelijke projecten zijn mooi omdat het jongeren bekend maakt met archieven, geschiedenis, hun achtergrond en handvatten over de omgang hiermee. Titel: Themanummer ‘Erfgoed’. Jaar: 2016 In: OSO. Tijdschrift voor Surinaamse taalkunde, letterkunde en geschiedenis. Jaargang 35. Door: diverse auteurs Soort: publicatie Link: https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=_oso001 Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: OSO, Tijdschrift voor Surinamistiek was van 1982 t/m 2017 het enige in Nederland uitgegeven tijdschrift dat geheel aan Suriname was gewijd. Hoewel opgeheven, is een deel van de verschenen jaargangen digitaal beschikbaar. In deze publicatie uit 2016 staan meerdere interessante artikelen over Surinaams erfgoed die nog steeds relevant zijn. Een paar voorbeelden: Alex van Stipriaan gaat onder meer in op de term ‘mentaal erfgoed’ en beschrijft voorbeelden waarbij zowel Fort Zeelandia, het Zomercarnaval en Zwarte Piet de revue passeren. Valika Smeulders - nu hoofd geschiedenis bij het Rijksmuseum onderzoekt in haar artikel de ontwikkelingen in het herdenken van het trans-Atlantisch slavernijverleden in Suriname, Curaçao, Nederland en Sint Maarten. Ruben Gowricharn beschrijft Hindoestaans erfgoed en Hariëtte K. Mingoen gaat in op koloniaal culinair erfgoed in Nederland, waarbij zij pleit voor een erkenning en uitdraging van dergelijk ‘gedeeld’ erfgoed.

Coen van Galen laat in zijn artikel zien waarom het belangrijk is om ook binnen de van oudsher ‘witte’ archieven, het multiculturele verleden zichtbaarder te maken. Historici van de Radboud Universiteit Nijmegen en de Anton de Kom Universiteit in Paramaribo en vele vrijwilligers werkten in een project samen om de Surinaamse slavenregisters te digitaliseren (sinds 2018 online raadpleegbaar, sinds 2020 ook van Curaçao). Naam: Musea bekennen kleur Website: https://museabekennenkleur.nl/ Soort: netwerk/platform Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: ‘Musea bekennen kleur’ is een netwerk van Nederlandse musea en erfgoedinstellingen die diversiteit en inclusie op duurzame wijze in de museale en erfgoedsector willen verankeren. Het netwerk wordt geleid door onderzoeker en socioloog Aspha Bijnaar. De groep startte met dertien musea en telt er inmiddels 32 (juni 2021). Er staan op dit moment twee Rotterdamse instellingen in deze lijst: het Belasting en Douane Museum en Museum Rotterdam ‘40-45 NU. Erfgoedinstellingen wisselen in het netwerk kennis uit en gaan het gesprek aan over de vraag hoe diversiteit en inclusie in hun praktijk te verankeren. Een expertisegroep adviseert het netwerk. Ook 46

is er een lessenreeks gemaakt voor groep 8 van het basisonderwijs. Op 19 mei 2022 staat een G8 Kindertop gepland. Op basis hiervan zal een overeenkomst worden opgesteld met wat kinderen belangrijk vinden voor musea van de toekomst. De site laat verder ook evenementen zien die verwant zijn aan de betrokken instellingen en het thema van diversiteit en inclusie.

Naam: Woorden doen ertoe. Een incomplete gids voor woordkeuze binnen de culturele sector. Door: Nationaal Museum Wereldculturen Jaar: publicatie “in progress”, sinds 2018 Soort: publicatie Link: https://www.tropenmuseum.nl/sites/default/files/201806/WordsMatter_Nederlands.PDF Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: Diverse auteurs gaan in deze gids in op vraagstukken rond inclusiever en sensitiever taalgebruik voor bijvoorbeeld tentoonstellingen en objectbeschrijvingen. De titel benadrukt dat taal, net als de samenleving, altijd in ontwikkeling is, en daarmee deze gids over taal ook incompleet is. Zoals de titel ook aangeeft, is het uitgangspunt dat woorden impact hebben en bijvoorbeeld bijdragen aan hoe sommige groepen worden gezien en vertegenwoordigd. Motivatie: Hoewel de publicatie gericht is op de culturele sector, biedt de gids ook voor een breder publiek inzicht in bepaalde termen; met name degene die gaan over het koloniale en slavernijverleden en het rassendenken dat ermee verweven is. Dit helpt om bewuster om te gaan met taalgebruik in musea, maar ook daarbuiten.

Naam: Musea en dissonant koloniaal erfgoed. Een lastige relatie. Door: Jos van Beurden Jaar: 2020 In: Boekman#124: Wie bepaalt wat erfgoed is? Soort: artikel Link: https://cultuurmarketing.nl/musea-en-dissonant-koloniaal-erfgoed/ Samenvatting: Jos van Beurden is een bekende onderzoeker op het gebied van koloniale collecties en kwesties over teruggave van erfgoed. Recent, 2021, verscheen van hem het boek Ongemakkelijk erfgoed: Koloniale collectie en teruggave in de Lage Landen. Dit artikel gaat in op de vragen: hoe als museum om te gaan met betwiste objecten in de collectie en hoe een eerlijk verhaal te vertellen en in gesprek te gaan met de gemeenschappen van herkomst. Hoewel de discussie over dit onderwerp al oud is, heeft deze volgens Van Beurden een impuls gekregen door “veranderende machtsverhoudingen, nieuwe ethische

47

inzichten en sterkere contacten met musea in voormalige koloniën en een steeds mondiger diaspora”. De kentering die in musea gaande is, die vooral gericht is op het aanpassen van woordgebruik, gaat volgens Van Beurden niet ver en snel genoeg. Hij pleit voor werkelijke dekolonisatie van: collecties, inrichting, staf en beleid, het vertellen van ongemakkelijke waarheden en inclusiviteit. Van Beurden noemt het belangrijk om betwiste voorwerpen met de gemeenschappen van herkomst (de voormalige kolonies) te bespreken. Vanwege de museale koloniale collecties in Rotterdam, is dit ook een relevant onderwerp voor onze stad. Titel: Erfgoededucatie en de omgang met emoties. Door: Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) Jaar: 2020 In: Cultuur + Educatie. 55. Jaargang 19. Link: https://www.lkca.nl/wp-content/uploads/2021/01/cultuur-plus-educatie-55.pdf Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: In zes artikelen wordt ingegaan op de vraag hoe beladen onderwerpen, zoals het slavernijverleden, middels erfgoededucatie (kunnen) worden behandeld. Hoewel ‘erfgoed’ vaak als een soort vaststaand begrip wordt gebruikt, is er binnen het erfgoedveld zelf veel discussie over. Het gaat steeds meer over hoe erfgoed in een proces tot stand komt, veelal door onderhandelingen (ook politiek) en machtsverhoudingen.

De vraag is hoe je leerlingen juist daar bewust en actief deelnemer van maakt, als onderdeel van burgerschapsonderwijs. Hiervoor worden een paar mogelijkheden besproken. Professor Hester Dibbits omschrijft de methode ‘emotienetwerken’. Deze gespreksvorm brengt emoties rond erfgoed, zeker ook beladen onderwerpen, in kaart en maakt zo het proces van erfgoedvorming zichtbaar, met verschuivingen, posities en relaties daarbinnen als een netwerk. Met oog op het nieuw te ontwikkelen museum in Rotterdam, is het artikel over het stadsmuseum van Antwerpen ook interessant. In plaats van diversiteit, dat verschillen benadrukt, kiezen de onderzoekers bewust voor het concept multiperspectiviteit, dat meer gaat over het benadrukken van gelijkwaardigheid en het verbreden van het dominante verhaal. In de bijdrage van Marijke Huisman over drie verschillende projecten die het brede publiek willen informeren over het slavernijverleden namelijk: wandelgidsen, The Black Archives en een beoogd slavernijmuseum laat zij zien dat er ook grenzen zitten aan multiperspectiviteit. De publicatie geeft stof tot nadenken en een beeld van ontwikkelingen in de sector.

Titel: Verbindend erfgoed, vervreemdend verleden. Het nieuwe Museum Rotterdam en lokaal historisch besef. Door: Susan Hogervorst en Pieter de Bruijn Jaar: 2016 In: Stadsgeschiedenis nr. 1, 11e jaargang Soort: publicatie 48

Link: https://www.researchgate.net/publication/317475500_Verbindend_erfgoed_vervreemden d_verleden_het_nieuwe_Museum_Rotterdam_en_lokaal_historisch_besef Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Samenvatting: In dit artikel wordt gekeken naar de aanpak van Museum Rotterdam, toen het destijds in 2016 werd heropend in het Timmerhuis. Aan de hand van twee tentoonstellingen wordt de vraag onderzocht in hoeverre het museum een afspiegeling is van actuele ontwikkelingen in (stads)musea. In stadsmusea is een kentering gaande, waarbij zij verschillende rollen moeten vervullen op sociaal, economisch en toeristisch vlak. Er komt meer nadruk op ‘immaterieel erfgoed’ zoals verhalen en gebruiken. De auteurs zien dit terug in de aanpak van Museum Rotterdam. Toch stellen de auteurs dat het museum nog steeds sturend is in welke verhalen en personen worden uitgelicht. Aanbevelingen zijn om ook aandacht te geven aan de rafelranden, zoals de maatschappelijke en stedelijke problemen binnen het verleden en heden van Rotterdam. Daarnaast zijn er bij uitstek voorwerpen waarvan over het koloniale verleden verteld kan worden, maar dit niet werd gedaan. Ook internationaal gezien spelen juist stadsmusea een rol om moeilijke thema’s te behandelen. Een andere aanbeveling is om de herinneringscultuur ook te vertalen naar de museumpresentaties, en voor duiding en context te zorgen.

Zo zou het museum kunnen ingaan op de komst van het slavernijmonument in 2013. Voor de toekomstige stadsmuseale functie worden thema’s als superdiversiteit en migratie belangrijk genoemd. Titel: Gids Slavernijverleden Nederland/ The Netherlands Slavery Heritage Guide, Volendam, 2019 (Nederlands en Engels) Door: D. Hondius, N. Jouwe, D. Stam, J. Tosch, Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Dit boek is eigenlijk een atlas. Een atlas van de sporen van het slavernijverleden in Nederland. Het is de eerste landelijke uitgave van het onderzoeksproject Mapping Slavery dat als doel heeft om (im)materiële sporen van slavenhandel en slavernij in de gebouwde omgeving zichtbaar te maken. Honderd locaties, verspreid over heel Nederland, vertellen honderd (familie) verhalen over slavernij zowel in Suriname en de Antillen als in Nederlands-Indië. Rotterdam staat met vijf locaties in dit overzicht. Een zeer toegankelijk geschreven boek met prachtige foto’s en illustraties.

Titel: Ida Does, Drie vrouwen, over slavernij en vrijheid, 2018 Door: Ida Does Soort: Documentaire, 55 min. Bron: NPOStart, https://www.npostart.nl/drie-vrouwen/POMS_S_NTR_13042668 (bezocht 25-7-2021) Aanbevolen door: Wim Reijnierse

49

Samenvatting: Uit de recensie van Claire Schut. “Net als haar documentaire ‘Amsterdam Sporen van Suiker’ uit 2016 is het een adembenemend pijnlijke tegelijk mooie film geworden. Van de getuigenissen uit het verleden die als water moeizaam met de hand uit een waterput omhoog getakeld moeten worden tot aan het hoopgevende ‘I have a dream’ van Martin Luther King en de bevrijdende dans aan het slot: Ida Does is erin geslaagd om iets onzegbaar gruwelijks in schoonheid te verpakken en ondanks alles mild te blijven, pleitend voor erkenning, verzoening en een gezamenlijke toekomst. Dat is knap. (…) De ‘Drie vrouwen’ zijn: erfgoeddeskundige Valika Smeulders (Pasado Presente), winti-priesteres Nana Efua (Marian Markelo) en onderzoeker Ellen-Rose Kambel. Hun verhalen en ervaringen heeft Ida Does kunstig vervlochten tot een alomvattend relaas over een gedeelde geschiedenis, de slavernij en de koloniale geschiedenis van Nederland.” Deze film laat niet alleen het perspectief zien van drie zwarte vrouwen, maar ook het perspectief van nazaten van witte plantage-eigenaren/ slavenhouders, met wie een heel bijzondere ontmoeting plaatsvindt. “Een indringende documentaire over erkenning, heling en verbinding”.

50

5. Geschiedenisonderwijs Educatie is de sleutel tot bewustwording van een bepaald onderwerp. Met die opgedane kennis kun je begrip ontwikkelen voor verschillende situaties en verandering teweegbrengen in je eigen leefomgeving maar ook daarbuiten. Een gesprek op basis van feiten in plaats van mening kan bijdragen aan een meer constructieve uitkomst voor de betrokken partijen. Dit geldt niet alleen voor volwassenen, maar ook voor de jeugd. Vergroten van de kennis over het koloniaal en slavernijverleden bij de jeugd, kan bijdragen aan een meer begripvolle samenleving in de toekomst. Maar op welke manier wordt er invulling gegeven in de educatie op scholen over het koloniaal verleden? Worden vragen als “Hoe zat het nou precies met het koloniaal en slavernijverleden? Waarom is het zo gelopen?” voldoende behandeld? In hoeverre is er in het huidige onderwijssysteem voldoende aandacht voor het koloniale en slavernijverleden en aan verschillende perspectieven? En wordt er ook aandacht besteed aan welke rol het koloniaal en slavernijverleden ten aanzien van de hedendaagse samenleving? In dit hoofdstuk gaan we op zoek naar de antwoorden op deze vragen.

Titel: Slavernij in het onderwijs: De invloed van het publieke en politieke debat over het slavernijverleden in lesmethodes. Scriptie MA Geschiedenis en Actualiteit. Radboud Universiteit Nijmegen. Door: Roos Jans Jaartal: 2017 Link: https://theses.ubn.ru.nl/bitstream/handle/123456789/5191/Jans%2c_Roos_1.pdf?sequenc e=1 Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: In haar scriptie geeft Jans weer hoe het publieke en politieke debat over slavernij het onderwijs en de lesmethodes tussen 1970 en 2015 heeft beïnvloed en op welke manier deze zijn veranderd. Ze concludeert dat hoewel er in die jaren meer aandacht voor het slavernijverleden is gekomen in het publieke debat, dit niet tot grote inhoudelijke veranderingen heeft geleid in het lesmateriaal. In de schoolboeken wordt slavernij voornamelijk in economische termen besproken en zijn de perspectieven zeer eurocentrisch, oftewel een voorkeur voor een Europees perspectief. Jans pleit voor: “Het perspectief van de slaven en hun nazaten zou meer en beter opgenomen mogen worden in de schoolboeken.”