21bb12552 Bijlage 6 behorende bij 21bb12546 - Reader ‘History Matters’ van GVGT

51

Titel: "Learning about sensitive history: “Heritage” of slavery as a resource." Theory & Research in Social Education 42.4 (2014): 516-547. Door: Savenije, Geerte M., Carla Van Boxtel, en Maria Grever. Link: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00933104.2014.966877?casa_token=z29BQLJpX0AAAAA%3AQUWKpWQEdszLu0ad5SMJ8wh68vXyxLapgQUERvVW6ZKDbxFcPmwxhz Q9yL-dmRnLC9QfUEVyR6em Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Drie universitaire docenten en professoren onderzoeken de effecten van een bezoek aan een tentoonstelling over slavernij bij het Nationaal instituut Nederlands slavernijverleden bij scholieren. Dit artikel biedt inzicht in de invloed van onderwijs over het slavernijverleden bij jonge Nederlanders. Zij geven weer hoe belangrijk reflectie is voor studenten om beter begrip te krijgen voor verschillende perspectieven. Dit artikel dient als case study voor de manieren waarop onderwijs gebruikt kan worden om meer begrip te krijgen voor het slavernijverleden en hoe dit invloed heeft op identiteit. Parlementaire besluitvorming rond afschaffing en emancipatie: hoe Nederland slavernij afschafte

Titel: Met Hollandse bedaardheid. Hoe Nederland tussen 1800 en 1873 slavernij in de koloniën afschafte. Door: D.J. Tang Jaartal: 2021 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Dirk Tang stelt dat de eerste schriftelijke protesten tegen de slavernij geuit werden door moedige Nederlandse schrijvers, die eind 18e en begin 19e eeuw tegen de stroom in ijverden voor afschaffing in hun veroordelende boeken. Gelukkig vergeet hij niet om te vermelden dat die kritiek al veel langer aanwezig was in landen als Engeland en Frankrijk. Wel ontbeert dit onderzoek een uitgebreide beschrijving van het verzet in de praktijk. Tot slaaf gemaakten vertoonden continu vluchtgedrag en kwamen openlijk in verzet met verschillende opstanden. Met name rond 1800 werd hierdoor voor de slavenhouders duidelijk dat de situatie niet langer houdbaar was en dat er gezocht moest worden naar nieuwe en andere manieren om de plantages draaiende en in stand te houden. Hoogstwaarschijnlijk moet meer met die politieke zoektocht, naar een vorm om het slavernij-systeem te handhaven gekeken worden naar de slavernij veroordelende boeken van schrijvers als Van Hogendorp 1780 en John Stedman 1790 in plaats van ze enkel te beschouwen als de Nederlandse voorlopers van een groeiende anti-slavernijbeweging. Met deze publicatie stimuleert Tang, mogelijk geheel ongewild, deze discussie.

Bijzonder is de keuze voor het tijdvak 1800 tot 1873 in deze beschrijving van de ‘Hollandse bedaardheid’. De parlementaire ‘afschaffingsgeschiedenis’ start volgens Tang pas in 1842 als 52

drie verschillende burgerpetities aan de koning worden aangeboden onder andere van een groep van 128 Rotterdamse vrouwen. Volgens het NiNsee-rapport vindt de eerste poging al in 1797 plaats en een tweede in 1833. Met de parlementaire macht die de koning bezit tot 1848 past hij de ‘vertragingstechniek’ toe, onder andere omdat er sprake is van het eisen van vergoedingen voor de financiële schade door de plantage- en slavenhouders. Titel: Waarom vrijheid niet kon wachten: Het parlementair debat rondom de afschaffing van de slavernij Door: Kwame Nimako, Mitchell Esajas & Mano Delea. Uitgeverij: NiNsee, Amsterdam, 2021 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Dit auteursteam rapporteert hier van dag tot dag het parlementaire debat met een heldere beschrijving van haar voorgeschiedenis. Ze staan stil bij het feit dat de trans-Atlantische slavernij in de 16e eeuw werd geïnitieerd vanuit Europa, geformaliseerd in de 17e eeuw en in de 19e eeuw formeel afgeschaft werd door de Europese naties: GrootBrittannië, Frankrijk en onder invloed van deze twee landen, uiteindelijk ook door Nederland. Daarbij wordt opgemerkt dat de situatie onhoudbaar is geworden, door gebeurtenissen tijdens de Bataafse Republiek 1795-1801 en door de afschaffing van de slavernij in 1834 door Britse wetgeving en in 1848 met een Franse wet.

Deze feiten leidde tot onrust onder de tot slaafgemaakten in de nabijgelegen gebieden. Op het eiland Sint Maarten konden personen vluchten naar het Franse deel van het eiland, waar geen slavernij maar vrijheid voor iedereen bestond. Het is vanuit al deze feiten onbegrijpelijk dat de minister van Koloniën, in 1853 nog een staatscommissie opstelde om voorstellen te doen voor de slaven-emancipatie en dus de afschaffing van slavernij, maar vervolgens nog bijna tien jaar lang haar standpunt weet te handhaven. Pas in 1862 besluit het parlement na twee weken vergaderen om de slavernij officieel af te schaffen. Het grote geldbedrag, 12 miljoen gulden, dat nodig was om de slaafgemaakten vrij te kopen bij hun slavenhouders werd betaald uit het cultuurstelsel dat de Nederlandse bestuurders in 1830 hadden ingevoerd in Nederlands-Indië. Mogelijk om onrust in de koloniën te voorkomen zou later, in de Nederlandse openbaarmaking van oktober 1862, wel een tekst worden opgenomen over de compensatie voor de slaveneigenaren en -houders, maar niet in de niet-Nederlandstalige versies. Titel: De eerste honderdvijftig jaar. Parlementaire geschiedenis van Nederland 1796-1946 Door: DJ van de Berg en J.

de Vis Jaartal: Bert Bakker, Amsterdam 2013 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Uit dit onderzoek blijkt dat de eerste grondwet dateert van 1796 en niet uit 1848 wat vaak beschreven staat in de meeste (school)boeken. Wel werd de macht van de 53

koning extreem ingeperkt met de grondwet van 1848. Het parlement kreeg meer macht. Hierdoor kon de koning niet meer blokkades opwerpen voor onder andere de afschaffing van de slavernij. Waarvoor al, zo blijkt uit deze publicatie, in 1797 in de Nationale Vergadering door Pieter Vreede, als representant van Bataafs Brabant voor Bergen op Zoom, gesproken werd. Vreede stelde voor om niet alleen slavernij en slavenhandel af te schaffen maar ook meer gelijkwaardige relaties met de koloniën te bewerkstelligen, maar “kreeg hij er in de Nationale Vergadering van 1797 geen hand voor op elkaar”, aldus Van Berg en De Vis. Niet alleen in de maatschappij leefde dus de roep om afschaffing, een poging tot discussie over afschaffing vond ook plaats in het politieke hart van de Bataafse Republiek dat in dit lijvige boek omschreven wordt als het eerste ‘democratische experiment’. De periode 1760-1830 is door verschillende historici aangeduid als het revolutionaire tijdperk waarbij het jaar 1795 eruit springt, met dertien incidenten. Daarvan waren de conflicten in het Caribisch gebied het meest frequent en omvangrijk.

Titel: Door gelijkheid gegrepen: democratie, burgerschap en staat in Nederland 1795-1801 Door: M. Rutjes Jaartal: 2021 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Rutjes geeft een omschrijving van het Bataafse experiment waar in de periode 1795-1801 de eerste Nederlandse grondwet werd geformuleerd inclusief een document dat in april 1795 gedrukt en verspreid werd met de titel: Rechten van den Mensch en Burger. Met deze publicatie van de mensenrechten vond verbreding plaats van het burgerschapsbegrip. Meer ingezetenen dan voorheen zouden nu aanspraak kunnen maken op de status van burger. Rutjes beschrijft hoe het stadsburgerschap, kwam te vervallen om plaats te maken voor een nationaal burgerschap: het staatsburgerschap. Het burgerschap, dat door geboorte, huwelijk of betaling verkregen kon worden, was essentieel om volledig aan het stedelijk leven deel te nemen. De grenzen tussen burgers en ingezetenen vervaagden. Al bleven de juridische en sociale verschillen tussen burgers en ingezetenen van een stad bestaan. Aan burgers werd de eis gesteld om, door middel van opvoeding en vergaring van kennis, te voldoen aan de eisen die gesteld werden aan een volwaardig lid van de samenleving zijn. Het Bataafse ‘burgerschapsbegrip’ kende deugdzaamheid als belangrijkste eis, beschaafde en beleefde omgangsvormen, gekoppeld aan deelname aan een actief (semi-)openbaar verenigingsleven.

Door onduidelijkheden rond dit burgerschapsbegrip ontstonden discussies over het stemrecht van vreemdelingen. Daarbij kwam centraal te staan of Joden ‘vreemdelingen’ waren of niet. Het beoefenen van een ambt moest vanuit het gelijke rechten denken, ook voor Joden, slechts gebaseerd zijn op deugden en talenten. Op 29 maart 1796 ontving de Nationale Vergadering een adres van een Joodse organisatie: Felix Libertate, die pleitten om het burgerrecht voor Joden. Joden, zo benadrukte het rapport, waren mensen en als mensen gelijk. Volgens Van Hoorn, een van de tegenstanders,

54

dienden Joden om het passief burgerrecht te krijgen afstand te doen van hun eigen wetten en instellingen. Hun kinderen zouden na zes jaar onderwijs aan ‘Nederlandse Burgerscholen’ het actief burgerschap verkrijgen. Met een verwijzing naar de slavenopstand die een aantal jaar eerder op het Caribische Saint Domingue (Haïti) had plaatsgevonden zou er volgens Van Hoorn een gevaar schuilen op het verlenen van burgerlijke vrijheid aan ‘niet-verlichten’. In de aanloop naar het referendum over de grondwet, in de zomer van 1797, merkte een vrouw spottend op dat alles werd gedaan ‘om die mooie constitutie zonder vrouwen’ er door te krijgen. Het actief en passief stemrecht werd inderdaad niet alleen uitgesloten voor vrouwen maar ook voor mensen die onder curatele stonden, huisbedienden en bedeelden. In al deze discussies kwam geen enkele keer de positie van de tot slaafgemaakten aan bod, mogelijk omdat ze nog minder dan huisbedienden werden beschouwd. Later zou blijken, in het parlementaire debat over de afschaffing, dat ze vooral eerst onderwijs moesten ondergaan om hun vrijheid, en dus het burgerschap, te kunnen begrijpen en dragen exact zoals Van Hoorn al in 1796 voor Joden had geformuleerd.

Recent verschenen onderzoeken rondom het slavernijverleden Titel: Over deze Surinaamse held hebben we het te weinig in Nederland Door: Karin Amatmoekrim In: De Correspondent van 26 januari 2018, uit de serie de Verzwegen Geschiedenis Link: https://decorrespondent.nl/9746/anton-de-kom-is-de-eerste-surinamer-met-eenplek-in-de-canon-van-nederland-ken-jij-hem/745747985290-ccc1f63c Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Hoewel naar Anton de Kom een universiteit, plein en brug is vernoemd, hij een standbeeld heeft in Amsterdam en zijn boek nog steeds in druk is, plus een jaarlijkse lezing zijn naam draagt, verdient hij extra aandacht. Veel mensen kennen hem namelijk nog niet. Hij was iemand die zich altijd nadrukkelijk verzet heeft tegen het verzwijgen van de geschiedenis. Een schrijver en verzetsleider. De Kom leidde zijn hele leven een actieve strijd tegen de schending van mensenrechten, en werd even zo lang tegengewerkt door de Nederlandse overheid. Zijn aansluiting bij het Nederlandse verzet tegen de Duitse bezetters in de Tweede Wereldoorlog heeft hij kort voor de bevrijding met de dood moeten bekopen. Hij stierf in een Duits concentratiekamp. De Kom zag in de jaren dertig dat het geschiedenisonderwijs als belangrijkste doel had nationalistische trots en vaderlandsliefde op nieuwe generaties over te brengen. Over misstanden in de koloniën werd gezwegen.

Zwarte helden als Boni, Mentor, Tula, Baron en Joli Coeur die zich verzetten tegen de slavernij, die vluchtten en hun leven waagden om andere tot slaaf gemaakten te bevrijden, werden niet genoemd in de Nederlandse geschiedenisboeken, of ze werden afgebeeld als gevaarlijke oproerkraaiers. Vanaf het moment dat hij aankwam in Paramaribo in 1932, werd De Kom gevolgd door gewapende agenten. Doordat de lezingen die hij wilde houden over de Surinaamse geschiedenis werden verboden, bedacht De Kom het plan om een adviesbureau op te richten. Mensen waren blij dat er eindelijk iemand was die naar hun 55

grieven luisterde. De Kom kreeg hierdoor al snel de liefkozende bijnaam ‘papa De Kom’ toebedeeld. Op Curacao kreeg kort na de Tweede Wereldoorlog politicus Da Costa Gomez, bekend om zijn inzet om de Antillen meer zelfbeschikkingsrechten te geven, een soortgelijke bijnaam, hij werd aangesproken met ‘Doktor’. Hij was leider van de Nationale Volkspartij en was onder andere nauw betrokken bij het opstellen van het Statuut van 1954. Titel: De Verzwegen Geschiedenis Door: Miguel Heilbron, Mitchell Esajas en Jessica De Abreu In: De Correspondent Link: https://decorrespondent.nl/10235/verzwegen-geschiedenis-verhalen-die-iederenederlander-aangaan/783165465775-cfa32d51 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Het online journalistieke platform De Correspondent riep de maand oktober in 2017 uit tot de maand van de Verzwegen Geschiedenis. Een hele serie van belangwekkende artikelen verschenen waarbij De Correspondent zich tot doel stelde inzicht te krijgen over welke geschiedenis thuishoort in de schoolboeken. Het zijn verhalen die iedere Nederlander aangaan. Over bepaalde cruciale episodes uit de Nederlandse geschiedenis leer je niet of nauwelijks op school. Terwijl iedereen ze zou moeten kennen om een goed gesprek over onder andere identiteit, ongelijkheid en discriminatie te voeren.

De redactie ging na 2017 verder met de serie en gaf verdere uitleg voor haar keuzes met: “Verzwijgen is een actieve gebeurtenis; je hebt iets geweten en besluit het niet verder te vertellen. Omdat je denkt dat kennis ervan gevaarlijk of onbelangrijk is, of afleidt van een onderwerp waar je liever wil dat het gesprek over gevoerd wordt.” Titel: Twaalf zwarte sleutelfiguren uit de geschiedenis, die meer aandacht verdienen (uit de serie de Verzwegen Geschiedenis) Door: Miguel Heilbron, Mitchell Esajas en Jessica De Abreu In: De Correspondent, 3 oktober 2017. Link: https://decorrespondent.nl/7382/wil-je-verder-lezen-over-zwarte-sleutelfiguren-uitde-geschiedenis-kom-dan-naar-the-black-archives/564858570430-aeb3d3dc Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Een van de bijzonder boeiende artikel in deze serie is de levensbeschrijving van twaalf zwarte sleutelfiguren uit de geschiedenis. Ze werden met deze serie (voor het eerst) voorgesteld aan een groter en breder publiek. Hoewel alle twaalf personen meer aandacht zouden moeten krijgen in de Nederlandse samenleving en geschiedenisboeken is met name de levensbeschrijving van de Surinaamse Anton de Kom er een die extra aandacht verdient.

Hij was het die al in 1934 duidelijk maakte, zoals Martin Luther King in 1963 deed, dat met de afschaffing van de slavernij het daarbij horende denken met een onderdrukking en machtssysteem niet werd afgeschaft.

56

Titel: ‘Niet voor Surinamers’. Amsterdam sloot complete wijken voor niet-witte Nederlanders Door: Miguel Heilbron In: De Correspondent van 14 oktober 2017, uit de serie (oktober de maand van) de Verzwegen Geschiedenis. Link: https://decorrespondent.nl/7450/niet-voor-surinamers-amsterdam-sloot-completewijken-voor-niet-witte-nederlanders/570061819250-3ad0fd51 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Hoewel Surinamers in de jaren zeventig Nederlandse staatsburgers waren, konden ze niet wonen waar ze wilden. Ze werden in Amsterdam uit sommige wijken geweerd en kwamen bijna allemaal in de Bijlmer terecht. Een nieuwe wijk die niet bleek aan te slaan bij Nederlandse woningzoekenden. Bepaalde Amsterdamse wijken en stadsdelen werden door de gemeente aangewezen als ‘’niet beschikbaar voor Surinamers’. Hoewel Surinaamse Nederlanders allemaal een Nederlandse nationaliteit hadden kregen ze te maken met deze aparte behandeling. Dit gebeurde ook in Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Ongeveer de helft van de Surinaamse bevolking emigreerde vlak voor de onafhankelijkheid in 1975 naar Nederland. In deze publicatie is duidelijk gemaakt dat de landelijke overheid heeft geprobeerd om Surinamers, over heel Nederland te ‘spreiden.’ Dit zowel landelijke als gemeentelijke discriminerende beleid werd in 1978 inzichtelijk gemaakt met het verschijnen van het ‘Zwartboek Gesloten Wijken’.

Dit zwartboek laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Op de kaft staat de term ‘Apartheid’. Miguel Heilbron schetst in dit artikel de context van de kille ontvangst van Surinamers in Nederland in de jaren zeventig. Een tijd waarin uitspraken gedaan worden door Haagse politici als: ‘Nederland is geen immigratieland en mag dit ook niet worden.’ Met als gevolg dat een commissie moest gaan onderzoeken hoe de instroom van Surinamers in Nederland kon worden beperkt. Alsof Surinamers geen Nederlandse burgers zijn, met dezelfde rechten als Nederlanders zonder migratie-achtergrond, maar immigranten. Het commissierapport leidde tot een concept wetsontwerp die een dergelijke ‘beperking’ mogelijk moest maken. In dit artikel komen Surinamers aan het woord die onder andere vertellen: ‘’veel werd geweigerd omdat je zwart was’’. ‘’Witte mensen die je voortdurend aankijken, je racistisch benaderen enzovoorts’’. Veel Surinamers kwamen in ‘pensions’ terecht omdat ‘’Als je een huis wilde huren, waren de huizen als je aan de deur kwam ineens bezet en bleken daarna voor anderen weer vrij, of je moest ineens een belachelijk hoge huur betalen.’’ Deze pensions werden in de Amsterdamse gemeenteraad besproken als ‘mensenopbergplaatsen met jammerlijke toestanden’. Logisch dat men graag verhuisde naar een flatwoning in een Bijlmerwijk als Gliphoeve.

Deze wijk werd uiteindelijk nationaal een schrikbeeld van ‘gettovorming’. Met als gevolg dat in landelijke politiek weer voorstellen werden gedaan om een strikte toelatingsregeling op te stellen met ‘onvermijdelijk huidskleur’ als criterium. Er volgde een spreidingspolitiek die na een paar jaren (in 1979) bestempeld werd als in strijd met internationale verdragen rondom rassendiscriminatie. Volgens auteur Heilbron is het structureel racisme net als het (zwarte)

57

activisme blijven bestaan, tegen deze erfenis uit het slavernijverleden waardoor Surinamers worden gezien als tweederangsburgers, met minder rechten, omdat ze als profiteurs en messentrekkers werden gestigmatiseerd.

Titel: Wij slaven van Suriname Door: Anton de Kom Uitgeverij: Amsterdam, 2020 Aanbevolen door: Cees Luckhardt Samenvatting: Dit was het eerste boek dat in 1934 de geschiedenis van Suriname vanuit een eigen perspectief vertelde. Namelijk die vanuit Anton de Kom. Hij schreef het vanuit de overtuiging dat kennis van de geschiedenis noodzakelijk is voor een wederzijds begrip. Dat het onmisbaar is voor de eigenwaarde van een volk dat voorheen alleen door de ogen van de onderdrukker werd beschreven. Een van zijn belangrijkste uitspraken in dit boek is: ‘Geen volk kan tot volle wasdom komen, dat erfelijk met een minderwaardigheidsgevoel belast blijft’. Deze onverminderd relevante klassieker omvat een felle aanklacht tegen racisme en uitbuiting. De Kom maakt pijnlijk duidelijk dat met de afschaffing van de slavernij in 1863/73 niet het daarbij horende denken met onderdrukking en een machtssysteem is afgeschaft. De Kom maakt duidelijk dat de emancipatie van de tot slaafgemaakten is verwaarloosd en de uitbuiting van het land en volk nog steeds bestaat. In dit boek wordt de Surinaamse geschiedenis beschreven vanuit een ander gezichtspunt dan dat van de Nederlanders. De Kom laat de mentale gesteldheid voelen van Surinamers. De Kom weet hiermee emoties op te roepen bij de lezer. De gevolgen van de koloniale overheersing worden in 1934 nog steeds aan de lijve ondervonden.

De schrijver maakt de koloniale machtsstructuren inzichtelijk en legt uit hoe het koloniale bewind aan onderdrukking doet. Met zijn inspirerende teksten past hij in de rij van Martin Luther King, Marcus Garvey, James Baldwin, Malcolm X, Rosa Parks, Angela Davis en Nelson Mandela. Wij Slaven van Suriname is uitgeroepen tot NPO Radio 1 non-fictie boek van het jaar. Tevens is De Kom in juni 2020 –uiteindelijk– opgenomen in de Canon van Nederland. De Canon van Nederland is een lijst van vijftig thema's die chronologisch een samenvatting geeft van de geschiedenis van Nederland. Hieraan ging een uitbreiding per geschiedenistijdvak vooraf in 2019. In de poster: Tien keer meer geschiedenis, ontwikkeld door The Black Archives voor meer les-inspiratie, is per tijdvak voor docenten een alternatieve titel gegeven met gebeurtenissen en personen waaronder ‘de tijd van wereldoorlogen en zelfbeschikking’ met onder andere aandacht voor Anton de Kom en het echtpaar Otto en Hermina Huiswoud.

58

6. Media De media worden ook wel omschreven als de vierde macht in een rechtsstaat. Hoe wordt door deze vierde macht gesproken over het koloniale en slavernijverleden en welke invloed heeft dit op het maatschappelijke en politieke debat? Welke perspectieven bestaan er ten aanzien van het wel of niet excuus maken voor de betrokkenheid van een stad of een land bij de koloniale en slavernijverleden en krijgen deze evenveel aandacht? Hier bestaat er een grote verantwoordelijkheid voor de media en de journalisten om actief op zoek te gaan naar de verschillende perspectieven en een kritische opstelling ten aanzien van het proces van informatieverzameling. Er bestaat echter ook een rol voor de burgers om zelf ook een kritische houding aan te nemen ten aanzien van de informatie die zij tot zich nemen en de media erop wijzen dat er ook een ander perspectief bestaat.

Titel: Een gewigtige dag In: Rotterdamse Courant, Jaartal: 1863 Link: https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=%28gewigtige+dag%29&cql%5B %5D=%28date+_gte_+%2201-07-1863%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2201-071863%22%29&redirect=true&identifier=ddd:010389271:mpeg21:a0001&resultsidentifier=d dd:010389271:mpeg21:a0001&rowid=1 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Geschreven daags na de officiële afschaffing van slavernij in Suriname en Curaçao geeft het hoofdredactioneel commentaar van de krant een korte, maar inzichtelijke impressie van de ideeën rondom deze afschaffing op het moment zelf. Uit het artikel komt een enorme compassie voort voor de ex-slaafgemaatken en bovenal een scherpe analyse van de mogelijke toekomstige maatschappelijke problemen van de afschaffing. Hieruit blijkt dat ook toen al duidelijk was dat de afschaffing van de slavernij de diepe systematische verschillen die er waren aangebracht tussen Europeanen en ex-slaafgemaakten niet zomaar zou oplossen. Daarnaast laat de afkeurende toon van de journalist zien dat slavernij ook in de negentiende eeuw al lange tijd door vele afgekeurd werd, wat op zichzelf een interessante bijdrage kan leveren aan het huidige slavernijdebat.

Een echte aanrader dus voor iedereen die een korte glimp van een historische bron wil zien en een dieper begrip wil van de ideeën over slavernij van een ‘gewone’ negentiende eeuwse Rotterdammer.

59

Titel: Excuses voor de slavernij Door: Arjen Lubach In: Zondag met Lubach - NPO 3; aflevering 4 seizoen 13; 28 februari 2021 Link: https://www.npo3.nl/zondag-met-lubach/28-02-2021/VPWON_1328964 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Naar aanleiding van een peiling van onderzoeksbureau voor maatschappelijke vraagstukken I&O over de nationale mening omtrent excuses voor slavernij, maakt ook presentator Arjen Lubach een opiniestuk over de mogelijkheid tot excuses voor slavernij. Dit doet hij in de vorm van een tien minuten durende analyse in zijn welbekende programma Zondag met Lubach. Dit maakte al jaren scherpe en kritische analyses van actualiteiten in het nieuws. Met name onder jongeren wist Lubach door dit format veel populariteit te winnen en kreeg daarom ook een belangrijke stem in het publiek debat. In dit filmpje, spreekt hij zich uit voor excuses van de staat voor het slavernijverleden en het initiatief om van Keti Koti een nationale feestdag te maken. Hij gaat dieper in op het slavernijverleden en waarom excuses niet meer dan logisch zijn. Daarnaast wijdt hij uit over mogelijke schadevergoedingen. Door dit alles te presenteren op zijn luchtige, humoristische manier, met vrij simpele voorbeelden en vergelijkingen weet hij op een toegankelijke wijze te strijden voor excuses.

Daarbij moet overigens wel gezegd worden dat zijn manier van presenteren en humor misschien niet bij iedereen in de smaak valt en zijn eenzijdige en gekleurde visie op de actualiteiten vaak is aangekaart als gevaarlijk. Ook in dit fragment worden mensen met een andere mening makkelijk weggezet als uit de tijd en zelfs een beetje bespot. Daardoor komt het stuk in het algemeen minder genuanceerd over dan enkele andere stukken. Desondanks blijft het een goed opiniestuk dat op een duidelijke en begrijpbare manier ingaat op het onderzoek van I&O. Met name voor mensen die liever filmpjes kijken over actualiteiten dan erover lezen is dit een goed inzicht in de discussie omtrent excuses. Titel: Zo denken en handelen de politieke partijen als het gaat om racisme Door: Riffy Bal en Vera Mulder In: De Correspondent - 4 maart 2021 Link:https://decorrespondent.nl/12053/zo-denken-en-handelen-de-politieke-partijen-alshet-gaat-over-racisme/1028574671344-ec873da4 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Dit artikel van het online journalistiek platform De Correspondent neemt de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 als een startpunt voor een dieper onderzoek naar hoe de verkiesbare partijen precies denken over racisme en discriminatie in Nederland.

Hierbij kijken ze ten eerste naar de verkiezingsprogramma’s, maar ook naar hoe de partijen stemden over moties omtrent racisme en discriminatie in de kamer tussen 2017 en 2021. Het artikel streeft ernaar verder te gaan dan de standaard splitsing die er vaak wordt gemaakt in het racismedebat: waar mensen en partijen vaak worden neergezet als voor dan

60

wel tegen tegen racisme, willen Bal en Mulder laten zien dat er ook heel veel grijstinten zijn. Daarbij wordt er ingegaan op de vluchtelingencrisis, Zwarte Piet en eventuele excuses en herstelbetalingen voor slavernij en kolonisatie. De Correspondent onderscheid vier scholen binnen het racisme-debat: de groep die racisme als geheel niet als een maatschappelijk probleem ziet in Nederland; de groep die het niet als maatschappelijk of sociaal probleem ziet, maar de economische laag wel erkent; de groep die racisme actief wil bestrijden en daarmee streeft naar gelijke kansen voor iedereen; en tot slot de groep die niet alleen streeft naar gelijke kansen, maar naar gelijke uitkomsten. De partijen worden vrijwel allemaal ingedeeld bij een van de vier scholen op basis van hun verkiezingsprogramma’s. Daarnaast laten Bal en Mulder zien hoe er op drie maatschappelijke vlakken: onderwijs, de arbeidsmarkt en de woningmarkt problemen omtrent racisme aangekaart worden door alle partijen. Doordat het artikel vervolgens ook kijkt naar wat de partijen daadwerkelijk gestemd hebben als het aankwam op de discriminatie-moties van de afgelopen jaren, laat het bovendien zien hoe serieus racisme wordt genomen door de partijen. Daarmee is het zeer interessant om te lezen. Natuurlijk zijn de verkiezingen ondertussen voorbij en is er een volledig nieuwe Tweede Kamer.

Hierdoor zou het artikel enigszins gedateerd kunnen overkomen. Maar juist nu kan het artikel als grondslag dienen om de partijen in de Tweede Kamer beter te begrijpen en te kijken in hoeverre zij zich de komende vier jaar aan hun beloftes gaan houden. Door de verscheidene discussies die worden aangekaart is het voor iedereen die geïnteresseerd is in de politieke mening van ons nationaal parlement een interessant artikel. Titel: Wat staat in verkiezingsprogramma’s over excuses slavernijverleden? Door: onbekend In: EWmagazine - 15 februari 2021 Link:https://www.ewmagazine.nl/nederland/achtergrond/2021/02/wat-staat-er-inverkiezingsprogrammas-over-excuus-slavernijverleden-804995/ Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Dit korte artikel is in februari geschreven toen Mark Rutte aankondigde dat het huidige demissionaire kabinet-III geen officiële excuses zou aanbieden voor het slavernijverleden. Het gaat kort in op zijn beweegredenen en ook op de beweegredenen van enkele steden om die excuses wel aan te bieden. Met name Rotterdam en Amsterdam lijken hier leidend in. Tot slot geeft het artikel ook nog een duidelijke weergave van hoe de politieke partijen, die meededen aan de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 staan tegenover officiële excuses.

Dit is gebaseerd op een vraag uit de Stemwijzer: moet de regering excuses aanbieden voor het slavernijverleden? Motivatie: Het artikel kaart hier en daar wel de argumentatie van de partijen aan, maar is hier vrij kort over. Het is vooral een makkelijk overzichtsartikel voor iedereen die in een oogopslag wil weten hoe de verschillende politieke partijen denken over excuses voor slavernij. Voor een uitgebreidere analyse zijn andere artikelen, zoals het voorgaande artikel van de Correspondent geschikter.

61

Titel: Plantage van mijn voorouders Door: Maartje Duin In: VPRO podcast - te vinden op Spotify Link: https://www.vpro.nl/programmas/de-plantage-van-onze-voorouders.html Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Als programmamaker Maartje Duin erachter komt dat een van haar voorouders aandeelhouder was in een Surinaamse plantage toen de slavernij werd afgeschaft, was zij geshockeerd. Hoewel ze wist dat haar familie van goede stand was en een flink familiefortuin had, had ze er nog nooit over nagedacht hoe dat geld verdiend was. Bovendien lijkt dit plantage-verleden een goed bewaard familiegeheim: zo lang niemand het erover heeft, heeft het toch ook nooit echt bestaan? Maartje neemt hier niet langer genoegen mee en wil voor eens en altijd de details van dit verleden boven tafel halen. In deze VPRO podcast kan de luisteraar volgen hoe zij dit precies doet. Ze duikt in moeilijke en vaak niet besproken onderwerpen, zoals wit privilege, schuld, restitutie en de gebrekkige kennis van Nederlanders over hun slavernijverleden. Dit alles doet zij aan de hand van archiefonderzoek, bezoekjes naar de plantages en heel veel gesprekken. Zo komt haar moeder, die deze geschiedenis liever laat voor wat het is, meermalen aan boord.

En neemt ze geluidsopnames van familiebijeenkomsten op, waarin goed duidelijk wordt hoe gepolariseerd onze samenleving is, als het aankomt op het slavernijverleden. Daarnaast is een van de meest interessante onderdelen van deze podcast nog wel de contacten die Maartje legt met de nazaten van een tot slaafgemaakte familie op de plantage: de nichtjes Jessica en Peggy Bouva. Met name Peggy wordt een groot onderdeel van de podcast. Als Nederlander met een Surinaamse achtergrond weet zij van alles te vertellen over de gevolgen van slavernij voor de tot slaafgemaakten en hun nazaten. Al jaren strijd zij voor een meer open kennisbeleid ten opzicht van deze geschiedenis en voor compensatie voor de Surinaamse bevolking. Motivatie: Door al deze perspectieven en de vele vragen die deze podcast oproept is het een goede luisterervaring. Voor een ieder die eigenlijk nog niet zo veel weet over het Nederlandse slavernijverleden, de gevolgen die dit heeft gehad voor de Surinaamse bevolking en de problemen die het vandaag de dag nog oplevert is deze podcast een goed aanknopingspunt. Het format van een podcast geeft bovendien de gelegenheid om dit verhaal te horen in plaats van te lezen, wat soms wel zo makkelijk kan zijn. Titel: Excuses voor het Nederlandse slavernijverleden? (Amsterdam: I&O Research). Door: Engeland, W. van, P. Kanne en M.

Driessen Jaartal: 2021 Aanbevolen door: Emma Koenig Link: https://www.ioresearch.nl/wp-content/uploads/2021/02/ieno-research-peilingjanuari-ii-slavernij-iov-trouw.pdf

62

Samenvatting: Van Engeland, Kanne en Driessen hebben het rapport: Excuses voor het Nederlandse slavernijverleden? in opdracht van Trouw geschreven. Zij beschrijven het rapport als een representatief onderzoek onder de Nederlandse bevolking (18+) en hun mening over het aanbieden van excuses voor slavernij. Motivatie: Dit rapport geeft een overzicht van actuele data over meningen en inzichten van de Nederlandse bevolking. Het rapport maakt onderscheid tussen de sentimenten van Nederlanders met een Nederlandse achtergrond en Nederlanders met een migratieachtergrond. De data kan als concreet bewijs worden gebruikt voor de argumentatie van de casus voor of tegen het maken van excuses voor het slavernijverleden. Titel: Nikki van den Brand. (2015). ‘Wat gebleven is, is de levende erfenis van een langdurig gedeeld verleden.’ (Koningin Beatrix, 1995): Een media analyse van de postkoloniale beeldvorming rond de excuses van Nederland aan Indonesië’. Masterscriptie Interculturele Communicatie. Universiteit Utrecht. Door: Nikki van den Brand Link: https://dspace.library.uu.nl/handle/1874/324438 Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Geschiedenis wordt getekend door de perspectieven van hen die het opschrijven. Met de komst van de diplomatieke verontschuldiging aan het eind van de twintigste eeuw werd er ruimte geboden voor nieuwe perspectieven. Ook Nederland heeft excuses gemaakt.

Van 1995 tot 2011-2013 heeft de Nederlandse regering op verschillende wijzen haar excuses aangeboden voor de daden van de Nederlandse strijdkrachten tijdens de politionele acties in Nederlands-Indië in 1947 en 1948. In deze periode probeerde Nederland de oude kolonie terug te veroveren die van haar was afgenomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De acties waren gewelddadig en er werden door het Nederlandse leger extreme maatregelen toegepast. Het was pas in 1969 dat de Nederlandse bevolking voor het eerst van deze ‘excessen’ hoorde met de komst van de ‘excessennota’. Hierna duurde het tot 1995 voordat Nederland weer naar de daden tijdens de politionele acties ging kijken toen Beatrix voorzichtig excuses maakte aan de Indonesische regering. In 2011 en 2013 kwamen er voor het eerst officiële excuses voor de daden in Rawagede en Zuid Sulawesi. Er is gekeken in hoeverre deze excuses invloed hebben gehad op de beeldvorming rond de politionele acties zoals deze naar voren is gebracht door de media. En hoe deze beeldvorming van 1995 tot 2013 is veranderd. Hieruit bleek dat het beeld rond de excuses over de politionele excuses van een redelijk traditioneel koloniaal beeld naar een meer divers uiteenlopend beeld is gegaan met meer oog voor het Indonesische perspectief.

De kwestie is in 2011-2013 nog steeds controversieel bevonden en er bleek in de media geen consensus over hoe de geschiedenis het best kon worden benaderd. Motivatie: De scriptie van Van den Brand toont wat de gevolgen kunnen zijn in het mediabeeld van excuses aanbieden voor misdaden van het verleden. “Het excuus is een bijzondere diplomatieke taalhandeling met een transnationaal karakter die relaties kan 63

reconstrueren en verhoudingen tussen landen kan verbeteren,” aldus Van den Brand. Ze toont dat de taalhandeling van excuses aanbieden ruimte maakt voor andere perspectieven hoewel er in het mediabeeld hier nog veel discussie over blijft. Deze scriptie is belangrijk om te lezen omdat die een actuele Nederlandse casus beschrijft van excuses aanbieden voor de misdaden in Indonesië en wat de consequenties hiervan zijn geweest.

Titel: Mapping Slavery NL (website) Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Link: https://mappingslavery.nl/ Samenvatting: Mapping Slavery brengt verschillende historische locaties die verbonden zijn met het Nederlandse slavernijverleden in kaart, zowel in Nederland als de VS en Indonesië. De vondsten zijn gedeeld in een gids (zie ook de leestip in hoofdstuk erfgoed), en op de website. Op de website zijn ook filmpjes te vinden, beschikbare stadswandelingen (nog niet in Rotterdam), podcasts en bronnen voor het onderwijs.

Titel: Nooit bewust opgeslagen. De podcast over het Rotterdamse slavernijverleden. Door: Tessa Hofland Jaartal: 2020 Aanbevolen door: Floor Vierenhalm Link: https://www.erasmusmagazine.nl/specials/nooit-bewust-opgeslagen-de-podcastover-het-rotterdamse-slavernijverleden/ Samenvatting: Nog voor de publicatie van het grote Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde-onderzoek in 2020, maakte historicus en journalist Tessa Hofland deze podcast over de sporen van het koloniale en slavernijverleden in Rotterdam. Elke aflevering behandelt een ander thema, zoals het materiële erfgoed in de stad, economie, migratie en protest. Ook komen verschillende Rotterdammers en betrokkenen bij dit onderwerp aan het woord. De afleveringen, van maximaal 1 uur, geven op een toegankelijke manier inzicht in het verleden en de doorwerking in het Rotterdam van nu.

Titel: Naar een meerstemmig perspectief op het Nederlandse slavernijverleden Door: Miguel Heilbron (2019) In: Beleid en Maatschappij (46) 2, 276-285. Link: https://tijdschriften.boombestuurskunde.nl/tijdschrift/benm/2019/2/BenM_13890069_2019_046_002_007 Aanbevolen door: Fariël Becker

64

Samenvatting: In dit artikel pleit de auteur voor een meerstemmig perspectief in het publieke debat over het koloniale en slavernijverleden. In Nederland is het witte perspectief heersend en wordt steevast als positief benaderd. Het zwarte perspectief over deze geschiedenis krijgt onvoldoende erkenning. In dit laatste zit enigszins verbetering in, maar er is nog een lange weg te gaan. De schrijver Miguel Heilbron haalt in zijn artikel meerdere kritische zwarte auteurs aan die bijdragen aan het uitlichten van het zwarte narratief. Tevens draagt hij een aantal voorbeelden aan van culturele organisaties die aandacht vragen voor meerstemmigheid en een gebalanceerd perspectief ten aanzien van het koloniaal en slavernijverleden. Het gebrek aan een meervoudig perspectief in het onderwijs wordt ook aangehaald in dit artikel. Motivatie: Dit is een toegankelijk artikel dat vele verwijzingen bevat naar andere bronnen die als inspiratie kunnen dienen om een beter begrip te krijgen van het zwarte perspectief dat tot nu toe niet de aandacht krijgt die het verdient. Doordat de balans niet evenwichtig is, is de beeldvorming over dit onderwerp ook niet volledig. Het bieden van een breder palet aan perspectieven zou hieraan kunnen bijdragen.

Titel: Live Dialoogsessies Slavernijverleden (online): Onze gedeelde geschiedenis Editie #2 Beeldvorming, 18 mei 2021 Door: Pakhuis de Zwijger Aanbevolen door: Fariël Becker Link: https://dezwijger.nl/programma/onze-gedeelde-geschiedenis-2 Samenvatting: De dialoogsessies in Pakhuis de Zwijger vormen een deel van de input voor het rapport van bevindingen dat het adviescollege bestaande uit voorzitter Dagmar Oudshoorn en de leden Edgar Davids, Lilian Gonçalves-Ho Kang You, Hannie Kool-Blokland, Glenn de Randamie en Ruben Severina op 1 juli 2021 aan de minister van Binnenlandse Zaken overhandigde, met als doel toe te werken naar 150 jaar gedeelde geschiedenis in 2023. Pakhuis de Zwijger is in drie online dialoogsessies in gesprek gegaan over het gedeelde verleden en de doorwerking ervan in onze maatschappij vandaag de dag. In deze tweede sessie gaat Nicole Terborg in gesprek met een panel van experts bestaande uit Lilian Gonçalves-Ho Kang You, Ida Does, Yolanda Ezendam, Christian Mpamo en One’sy Muller over hoe het koloniaal- en slavernijverleden doorwerken in het Nederlandse medialandschap, de openbare ruimte en de cultuur. De onderwerpen representatie, stereotyperingen, framing en racisme komen aan bod en de verantwoordelijkheid van de media om een inclusieve weerspiegeling van de samenleving en verschillende perspectieven te laten zien.

Motivatie: Dit is een dialoog over de beeldvorming over het koloniale en slavernijverleden van ongeveer een uur waar meerdere experts aan bod komen. Er worden vragen gesteld en onderwerpen ter sprake gebracht die een bijdrage kunnen leveren aan het benadrukken van het belang van een meervoudig perspectief om verandering teweeg te brengen in het heden.

65

Titel: Bonte Was Podcast over de berichtgeving nav George Floyd’s dood S2 AFL 4 Door: One’sy Muller en Zoë Papaikonomou Link: https://podcastluisteren.nl/pod/Bonte-Was-Podcast-Het-wasprogramma-tegenblinde-vlekken-in-de-media#/ Aanbevolen door: Fariël Becker Samenvatting: In deze podcast stellen interviewers One’sy Muller en Zoë Papaikonomou kritische vragen en delen hun observaties ten aanzien van berichtgeving in de media over de dood van George Floyd. Voornamelijk het taalgebruik van de journalisten over de huidskleur van de witte agent en de zwarte demonstranten, framing, racisme en het breed delen van de gruwelijke beelden van de moord op George Floyd passeren de revue. Motivatie: De podcast is relevant, omdat het de luisteraars prikkelt om met een ander perspectief naar de berichtgeving over dit onderwerp te kijken. Het belang van een breder perspectief wordt hier weer bewezen.

Titel: De Oost rijt oude wonden open, ook in Indonesië Door: Bonnie Triyana In: NRC - opinie sectie: 17 juni 2021 Link:https://www.nrc.nl/nieuws/2021/06/17/de-oost-rijt-oude-wonden-open-ook-in-ind onesie-a4047735?utm_source=NRC&utm_medium=whatsapp Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord & Titel: Morele verwording in Nederlands Vietnam Door: Coen van Zwol In: NRC - recensie sectie: 11 mei 2021 Link:https://www.nrc.nl/nieuws/2021/05/11/morele-verwording-in-nederlands-vietna ma4043272 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In het eerste artikel gaat de Indonesische historicus Bonnie Triyana in op de vraag hoe de recent verschenen film De Oost een lawine aan controverse heeft doen opwaaien. In de film probeert regisseur Jim Taihuttu een waarheidsgetrouwe weergave te geven van het geweld van Nederlandse militairen in Zuid-Celebes in 1946 en 1947. Met name de geschiedenis van kapitein Raymond Westerling komt naar voren in de film. Het artikel bespreekt dan ook in hoeverre deze film geslaagd is als historische weergave van Westerling en zijn wandaden. De conclusie is tweeslachtig. Aan de ene kant is de film een

66

eerste poging van Nederlandse filmmakers om de Nederlandse wandaden in voormalig Nederlands-Indië in kaart te brengen. Aan de andere kant zou de film een simplistisch weergave geven van de onafhankelijkheidsstrijd. Het leed van deze oorlog van zowel Nederlanders als Javanen is amper te zien op het scherm. Het artikel gaat daarnaast verder in op de rol die deze film kan spelen in het gesprek over de onafhankelijkheidsoorlog. Na een vrij kritisch stuk over de zwakke kanten van de film komt een onverwacht positieve conclusie over deze rol. Hoewel dit het artikel enigszins uit balans brengt, blijft het een interessante analyse van de de film en het ontvangst. Voor een ieder die geïnteresseerd is in de maatschappelijke uitwerking van films biedt dit artikel dan ook een interessant aanknopingspunt. Het is hierbij overigens ten zeerste aan te raden om ook vooral de film zelf te kijken. Alleen dan komt zowel het artikel en de film tot zijn volmacht. Voor een ieder die overigens wat meer achtergrond wil over de film zelf is het NRC-artikel ‘Morele verwording in Nederlands Vietnam’ bijgevoegd. Hierin gaat filmcriticus Coen van Zwol dieper in op de film. Van Zwol lijkt een stuk minder kritisch dan Triana over de weergave van de oorlog zelf, maar heeft toch enkele punten van kritiek over de kwaliteit van de film. Titel: 13TH. Netflix.

(documentaire) Door: Ava DuVernay Jaar: 2016 Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: De titel verwijst naar het dertiende amendement in de Amerikaanse grondwet wat de afschaffing van de slavernij bevestigde in 1865. Uiteindelijk wordt er hedendaags een moderne vorm van slavernij tot stand gehouden. Veroordeelden worden onvrijwillig als arbeidskracht ingezet. DuVernay betoogt dit met schokkende cijfers zoals: één op de drie zwarte Amerikanen belanden in de gevangenis. Motivatie: Hoewel DuVernay in haar documentaire 13TH niet specifiek het thema van excuses aanhaalt, schetst ze een heel overzichtelijk beeld van de manieren waarop slavernij in Amerika na de afschaffing invloed heeft gehad op hedendaagse instituties. Hiermee laat ze zien dat het slavernijverleden niet alleen een probleem van toen was maar dat het wel degelijk nog invloed heeft op de maatschappelijke en politieke systemen van nu. Daarbij vormt deze documentaire een goede basis om de recente ontwikkelingen rondom de BLMbeweging beter te begrijpen. Titel: Verhalen van vrijheid, Autobiografieën van slaven in transnationaal perspectief 17892013 Door: M.

Huisman, Hilversum, 2015 Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Dit boek gaat over black agency, het perspectief van zwarte mensen als getuigen van slavernij in een wereld waarin de media en het maatschappelijk debat wordt gedomineerd door witte schrijvers, sprekers, managers en bestuurders. Dit boek begint met 67

de getuigenis van Olaudah Equiano uit 1789; de Nederlandse vertaling verscheen in 1790 door de Rotterdamse uitgever Pieter Holsteijn. Het boek behandelt verder 19e eeuwse auteurs Frederick Douglass, William Wells Brown en Booker T. Washington (die in 1899 Rotterdam bezocht) en de 20e eeuwse Harlem New Negro Movement (voor WO2) en Black Power (na WO2). Het boek behandelt tenslotte de opkomst van feminisme en het voorbeeld van Ayaan Hirsi Ali in het ‘multiculturele drama’-debat. Motivatie: Dit boek van Huisman is alleen al interessant om de stem van zwarte getuigenissen te leren kennen. Maar vooral ook omdat Huisman vertelt over hoe die zwarte getuigenissen werden - en nog steeds worden - ontvangen in de (witte) media-elite en welke rol die spelen in ‘het grote verhaal’ van ons land. Titel: ‘Ik zeg u deze meneer liegt’ Door: Niels Mathijssen In: De Groene Amsterdammer - 9 januari 2019 Link: https://www.groene.nl/artikel/ik-zeg-u-dat-deze-meneer-liegt Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In dit artikel van De Groene Amsterdammer zet journalist Niels Mathijssen de uitzending van de actualiteitenrubriek Achter het Nieuws van 17 januari 1969 in het licht. In deze uitzending sprak veteraan Joop Hueting uitgebreid over het excessieve geweld dat hij in opdracht van de Nederlandse staat had gepleegd in de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië (1945-1949).

Dit interview en de gruweldaden die er werden besproken creëerde veel ophef in Nederland. Na de uitzending ontving Achter het Nieuws honderden brieven. Enkele ex-soldaten sloten zich aan bij de stellingen van Hueting, anderen gingen er tegen in en verweten de man van leugenachtigheid. Het artikel gaat verder in op hoe de uitzending ook in de Tweede Kamer werd besproken, waar uiteindelijk een onderzoek werd geëist. Uit dit onderzoek volgde de nu berucht geworden Excessennota (1969). Door dieper in te gaan op de reacties en gevolgen van deze ene uitzending weet Mathijssen een treffend beeld neer te zetten over het debat rondom de "politionele acties" in Nederlands-Indië en de "excessen" die hierin gepleegd zijn. Het schept daarnaast een informatief kader over hoe het geweld tot stand kwam en wat de rol van de Nederlandse overheid daarin was. Door de gepolariseerde meningen over de uitzending weer te geven weet het artikel ook te laten zien hoe enorm gecompliceerd een schuldvraag is. Zijn soldaten verantwoordelijk voor de orders die zij krijgen? Is het de legertop of een overheid bij wie het uiteindelijke bevel vandaan komt? En hoe kunnen schaamte en tegenstrijdige herinneringen van soldaten erkenning in de weg zitten? Hoe kunnen dergelijke afwijkende herinneringen verklaard worden? Al deze vragen zijn van belang in een onderzoek naar oorlogsgeweld.

Hiermee is de herinnering van Nederlands-Indië niet alleen een vraag van toen, maar een vraag van alle tijden. En de geschiedenis van herinnering is dus ook essentieel in het begrijpen van oorlogsgeweld, schuldvragen en zelfs eventuele repatriëring, oftewel terugkeren naar het vaderland. 68

Motivatie: Dit makkelijk te lezen onderzoek is een absolute aanrader voor iedereen die benieuwd is naar Nederlands-Indië, schuldvragen en de problemen rondom herinneringscultuur en de rol van media hierbij.

69