21bb12552 Bijlage 6 behorende bij 21bb12546 - Reader ‘History Matters’ van GVGT

Reader History Matters Bundel (work in progress) met leestips over het koloniale en slavernijverleden

Colofon: Uitgave Stichting Gedeeld Verleden Gezamenlijke Toekomst Rotterdam, augustus 2021 Eindredactie: Sharyfah Bhageloe Redactie: Fariël Becker, Gijs Dreijer & Wim Reijnierse Met bijdragen van: Girolanda Costa Ramos, Truus Kleijwegt, Emma Koenig, Myrthe Kraaijenoord, Cees Luckhardt, Amadeo Reijnierse, Jennifer Speelman & Floor Vierenhalm

Inhoudsopgave

0.

Introductie

2

1.

Excuses

11

1.1 Excuses Nederland

11

1.2 Excuses van Nederlandse staat voor andere misdaden

15

1.3 Excuses voor slavernij international

18

1.4 Excuses door bedrijven

27

1.5 Excuses door religieuze instellingen

28

2. Psychosociale impact

29

3. Herdenken

37

4. Erfgoed

42

5. Geschiedenisonderwijs

51

6. Media

59

1

0. Introductie

History Matters Elke dag kom je wel een geschiedenisvraag tegen: Hoe zat het nou precies? Waarom is het zo gelopen? Soms wil je echt weten hoe iets is ontstaan. Want geschiedenis doet ertoe. Als je weet waar je vandaan komt, begrijp je beter waar je nu bent. En als je begrijpt waar je nu staat, kun je beter inzien wat de toekomst in petto heeft. Elke dag loop je wel tegen een historische vraag aan. Maar hoe vaak neem je de moeite die te beantwoorden? Als je op zoek gaat naar informatie over de koloniale en slavernijgeschiedenis van Rotterdam, dan is het eerste wat opvalt dat er gigantisch veel over geschreven is. Maar wat zijn interessante leestips over dit onderwerp? Deze reader kan je daarbij helpen. De leestips zijn samengesteld door een diverse groep redacteuren, waarvan een aantal redacteuren gespecialiseerd is in het koloniale en slavernijverleden van Nederland. Motie Wijntuin “Rotterdams slavernijverleden geeft inzicht en verbindt” Rotterdammers geven om hun stad en haar geschiedenis. Ze vinden het zó belangrijk dat haar geschiedenis wordt bewaard en doorverteld, dat ze zelf ook initiatief nemen. Denk bijvoorbeeld aan het Historisch Genootschap Roterodamum, een grote en actieve vereniging die fungeert als een soort historisch geweten van de stad, maar ook aan de diverse comités ter behoud van een bepaald monument of stadsgezicht.

De laatste generaties Rotterdammers zijn vooral opgevoed met het verhaal over de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal over de stad die zichzelf opnieuw uitvond, met de Erasmusbrug, de kubuswoningen, de Markthal en Centraal Station als de nieuwe iconen. Op het Afrikaanderplein staat een klein maar fier monument ter nagedachtenis van de ‘gastarbeiders’ die hielpen bij de wederopbouw. Maar… Rotterdam is niet in 1940 gesticht: hoe zit het met het historische verhaal van langer geleden? Het was gemeenteraadslid Peggy Wijntuin die goed aanvoelde dat een groeiende groep Rotterdammers zich afvroeg: is dit het héle verhaal dat wordt doorverteld? In 2017 nam Wijntuin het initiatief voor een grondig onderzoek naar de koloniale en slavernijgeschiedenis van Rotterdam, als aanvulling op de twee klassiekers over onze stadsgeschiedenis Stad in aanwas en Stad van Formaat. Eind 2020 verschenen, na twee jaar van nieuw archiefonderzoek en schrijven, drie nieuwe boeken over onze postkoloniale stad: Rotterdam.

2

Kolonialisme en slavernij: hoe zat het nou precies? Sinds 2013 staat in Rotterdam een monument ter herinnering aan de afschaffing van de slavernij. Onze burgemeester legt er elk jaar op 30 juni een krans. Net als bij de kranslegging op 4 mei worden slachtoffers, misdaden tegen de menselijkheid en nabestaanden herdacht. Ondanks het eeuwenlange bestaan van de koloniale en slavernijgeschiedenis, gaf Nederland hier weinig aandacht aan. Neem als voorbeeld het geschiedenisonderwijs. Het resultaat hiervan was dat de meeste Nederlanders weinig wisten over slavernij. Dit is aan het veranderen. De 21e eeuw begon met het oprichten van een nationaal slavernijmonument. Tien jaar later wordt in diverse grote steden Keti Koti gevierd op 1 juli. En twintig jaar later is Amsterdam de eerste stad waar het gemeentebestuur excuses uitspreekt voor hun rol in het slavernijverleden. Ook bij ons in Rotterdam wordt er nagedacht over de vraag of het gemeentebestuur excuses zou moeten uitspreken. Er wordt steeds meer onderzoek naar dit onderwerp uitgevoerd en we ontdekken nieuwe informatie en inzichten. Een veelvoud van bronnen is over de jaren beschikbaar geworden. Reader: leestips over het koloniale en slavernijverleden Deze reader is voor mensen die geïnteresseerd zijn in het ontdekken van de koloniale en slavernijgeschiedenis.

Het doel is om jou als lezer te informeren en je een aantal handvatten te geven om verder onderzoek te doen naar dit onderwerp en niet om je een mening of standpunt op te dringen. In de reader vind je tientallen titels over: “Hoe gaan we om met het koloniale en slavernijverleden?” We kijken dus breder dan alleen de vraag of er wel of geen excuses gewenst zijn. Veel breder, omdat het eventueel uitspreken van excuses onderdeel is van een breder maatschappelijk proces dat we graag willen belichten.

3

Leeswijzer: De reader bestaat uit zes thema’s: - Excuses - Psychosociale impact - Herdenken - Erfgoed - Geschiedenisonderwijs - Media Onder deze thema’s tref je meerdere titels aan die zijn geselecteerd door oze redactie. De redacteuren geven een persoonlijke leestip. Ze vatten de belangrijkste inzichten voor je samen en geven aan waarom het relevant is om meer te weten te komen over onze koloniale en slavernijverleden. Dit doen ze allemaal vanuit hun eigen uiteenlopende perspectieven. De meeste titels (bronnen) zijn openbaar, en kun je gemakkelijk opzoeken via internet of met hulp van een bibliotheek. Enkele wetenschappelijke artikelen staan (helaas) achter een betaalmuur. Mocht het ons lukken toestemming te krijgen om deze stukken via een openbare collegeplank beschikbaar te maken, dan wordt dit op de website bekend gemaakt. De redacteuren Van wie zijn de leestips in deze reader? De selectie is samengesteld door een groep van negen vrijwilligers. Deze vrijwilligers hebben zich uit eigen beweging aangemeld na een oproep voor “research hulp” via sociale media. De achtergrond van deze vrijwilligers is zowel qua leeftijd als culturele achtergrond zeer divers. Dan wel uit Rotterdam dan wel een band met Rotterdam. Twee professionals hebben geholpen met de redactionele werkzaamheden. De redactie heeft in de periode juni-juli 2021 breed gekeken.

Naast geschreven bronnenmateriaal is ook audiovisueel materiaal opgenomen. Dit maakt de reader voor een zo breed mogelijke groep toegankelijk. De redacteuren stellen zich kort voor.

4

Fariël Becker

Ik vind het belangrijk om bij te dragen aan een rechtvaardige wereld. Om deze reden heb ik Nederlands recht gestudeerd aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Inmiddels ben ik al ruim tien jaar werkzaam als jurist in zowel de publieke als private sector in binnen- en buitenland. Als vrijwilliger bij de Stichting GVGT heb ik samen met Wim Reijnierse vormgegeven aan het History Matters Educatieprogramma 2021-2022, waarvan deze reader een deelproject is. Ik zet mij in voor het educatieprogramma, omdat ik van mening ben dat het meervoudig perspectief in de educatie over de koloniale en slavernijgeschiedenis, de Nederlandse betrokkenheid en daaruit voortvloeiende welvaart in het reguliere onderwijssysteem en in de media niet voldoende in acht wordt genomen. Voor een begripvolle samenleving is het noodzakelijk dat multiperspectiviteit wordt gerespecteerd in plaats van gemarginaliseerd. Deze reader is de eerste stap van velen om daaraan bij te dragen. Girolanda Costa Ramos

Ik werk als beleidsadviseur Jeugd in Rotterdam. Met mijn deelname aan de reader History Matters wil ik de impact bespreekbaar maken van het koloniaal en slavernijverleden op de gezondheid en welzijn van kinderen en gezinnen. Nadrukkelijk het effect op psychologisch en genetisch vlak, ten gevolge van de langdurige trauma’s uit dit verleden over de generaties heen. Daarnaast is inclusiviteit een belangrijke factor binnen onze huidige maatschappij. Het koloniale en slavernijverleden was juist gebaseerd op uitsluiting. Deze 5

systemen werken helaas tot op heden nog door. Het is mijn wens gezinnen een nieuw perspectief te bieden zodat we kunnen starten met een gedegen verwerking van het verleden en een positieve benadering naar de volgende generaties.

Gijs Dreijer

Ik ben 29 jaar oud en werkzaam aan de Universiteit Leiden als onderzoeker in een project over het koloniale en slavernijverleden. Ik doe onder andere onderzoek naar de rol die de beroemde Rotterdammer Lodewijk Pincoffs speelde in Belgisch Congo in de jaren 1870. Omdat ik het belangrijk vind dat het academische historisch onderzoek breder gedeeld wordt, werk ik vanuit het onderzoeksproject mee aan het History Matters-project van de stichting GVGT. De reader is daar natuurlijk een belangrijk onderdeel van.

Truus Kleijwegt

Na een gevarieerde loopbaan in onderwijs en jeugdhulpverlening, heb ik geschiedenis gestudeerd in Rotterdam en Leiden. Daarbij was de focus gericht op Suriname, waar ik in de jaren tachtig werkte. Momenteel ben ik aan het afstuderen op de epidemiologie van de bovenlandse Inheemsen, een keuze die gebaseerd is op mijn persoonlijke band met het Wayanadorp Apetina en mijn opvatting dat iedere bevolkingsgroep een plaats dient te krijgen in de geschiedenisboeken. Om deze laatste reden meldde ik me ook aan bij het project History Matters. Een leerzaam project dat Rotterdam hopelijk dichterbij een geschiedschrijving brengt die recht doet aan alle Rotterdammers.

6

Emma Koenig

Wat ik het allerbelangrijkste vind is dat iedereen gelijke kansen krijgt om zichzelf te ontwikkelen. Onze geschiedenis heeft tot vandaag de dag veel invloed op onze samenleving. Door hardnekkige stereotypes die in het verleden zijn ontwikkeld ontvangen wij verschillende privileges gedurende onze levens. Tijdens mijn opleidingen culturele antropologie en maatschappijgeschiedenis heb ik me globaal bezig gehouden met onderwerpen als diversiteit, machtsverhoudingen en de Europese koloniale geschiedenis – maar minder specifiek met het Nederlandse slavernijverleden. Ik wil mij inzetten voor dit project, om hier meer over te leren en om bij te dragen aan het gevecht tegen kansenongelijkheid.

Myrthe Kraaijenoord

Na een bachelor geschiedenis gestudeerd te hebben aan de UvA, ben ik momenteel bezig aan een tweejarige master Global and Colonial History. Hierin houd ik mij bezig met het voormalig Nederlands koloniale rijk en hoe we dat in deze moderne maatschappij kunnen bestuderen. Het publiekelijk toegankelijk maken van een mix aan academische en populaire literatuur, video’s en meer over het Rotterdams slavernijverleden leek mij een geweldige manier om de mensen nu te laten denken over de soms zeer pijnlijke geschiedenis van Nederland. Het was dan ook een leuk project om mij deze zomer mee bezig te houden!

7

Cees Luckhardt

Ik ben sinds 1987 docent Geschiedenis en Maatschappijleer, Burgerschap, Caribische Cultuur en Loopbaanontwikkeling in het Beroepsonderwijs. Tegelijkertijd ben ik actiefkaderlid in de Onderwijsvakbond Aob met als extra taak het contact onderhouden met de Caribische vakbond Simabo en de Caribische Rijksdienst Nederland. Sinds 1994 heb ik in verschillende schrijversteams gewerkt voor NijghVersluys en EIW voor het ontwikkelen van lesmateriaal. Ik was vrijwilliger bij het Landelijke Bureau ter Bestrijding van Rassendiscriminatie en het Antiracisme Informatie Centrum (LBR & ARIC). In 2000 heb ik als docent Geschiedenis- en Maatschappijleer op de Scholengemeenschap Bonaire gewerkt. Ik richtte een Caribische jongerenvrijwilligersgroep op die tot op de dag van vandaag archeologische veldonderzoek doet op de eilanden in samenwerking met archeoloog Jay Haviser. Ook werkte ik samen met auteur Boi Antion om het eerste en enige geschiedenisboek over Bonaire te publiceren in 2012. Voor de Papiamentstalige-krant van Antion (Boneriano) en het Antilliaans Dagblad schreef ik vanaf 2013 meer dan maandelijks artikelen over de Caribische geschiedenis en bijzondere Caribische gebeurtenissen in Nederland. Vanaf mijn terugkomst in Amsterdam ben ik verbonden geweest aan de afdeling educatie van het NiNsee en de expats trainingen van het KIT.

Het meest recente project waar ik aan heb meegewerkt is het NiNsee-onderzoeksrapport naar het parlementaire debat over de afschaffing van de slavernij (1833-1863), onder leiding van Dr. Kwame Nimako dat in juni 2021 is verschenen.

8

Amadeo Reijnierse

Ik ben 24 jaar en kom uit Rotterdam. Dit jaar heb ik mijn masteropleiding afgerond in internationale betrekkingen, waarna ik heb gewerkt bij de vaccinatiestraten van de GGD. Het onderwerp van History Matters 010 sprak me aan omdat ik altijd interesse heb gehad voor historische en politieke vraagstukken. Mijn bijdrage aan de reader gaat over hoe andere landen de kwestie excuses hebben benaderd. Door de aanpak van Amerikaanse, Engelse en Franse overheden in kaart te brengen, hoop ik dat deze teksten een basis kunnen leggen om verschillende perspectieven op de kwestie excuses in beeld te krijgen.

Wim Reijnierse

Ik studeerde sociologische economie aan de Erasmus Universiteit. Ik ben - naast mijn werk vrijwilliger/ programmeur bij Stichting Gedeeld Verleden Gezamenlijke Toekomst. Voor GVGT organiseerde ik o.a. de Keti Koti Lectures, de geschiedeniscursus en nu het nieuwe educatieprogramma History Matters.

9

Jennifer Speelman/Hok-a-Hin

Ik ben jurist en heb gestudeerd aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Momenteel ben ik werkzaam bij de gemeente Rotterdam als juridisch adviseur. Mijn interesse om mij in te zetten voor de reader History Matters heeft enerzijds te maken met mijn achtergrond, want ik ben van Surinaamse afkomst. Anderzijds dat er zo weinig aandacht is in de geschiedenisboeken van mijn kinderen op de basisschool destijds heeft mij altijd verbaasd. Zeker als je bedenkt dat Suriname ruim 300 jaar kolonie is geweest van Nederland. Ik realiseer mij dat het leed dat de mensen in de slaventijd hebben meegemaakt nooit meer hersteld kan worden, maar we moeten als samenleving en maatschappij maar ook als nazaten meer inzicht en duidelijkheid krijgen over de leefomstandigheden van de tot slaafgemaakten en de wreedheden van slavernij en onderdrukking, daarom heb ik mijn kleine bijdrage geleverd aan deze reader. Alleen door aandacht voor dit onderwerp en onderzoek naar dit verleden kan er recht gedaan worden aan deze intens verdrietige periode voor onze voorouders, ook de mijne. Floor Vierenhalm

Sinds 2019 werk ik bij de gemeente Rotterdam als beleidsmedewerker Monumenten en Cultuurhistorie. Ik heb de bachelor Cultureel erfgoed aan de Reinwardt Academie gedaan, en de master Kunst, Cultuur en Erfgoed aan de Universiteit Maastricht. Ik wilde als vrijwilliger meewerken, omdat ik het belangrijk vind dat er structureel aandacht komt voor dit verleden en de doorwerking ervan. Dit betekent ook kritisch kijken naar hoe wordt bepaald wat ‘erfgoed’ is, en welk/wiens erfgoed gepresenteerd wordt en hoe. Ik hoop dat de reader en alle andere projecten, activeren om een meerstemmig en vollediger verhaal over Rotterdam te vertellen - dat nooit af is.

10

1. Excuses Excuses voor misdaden in het verleden staan volop in de publieke aandacht. Denk bijvoorbeeld aan oorlogsmisdaden in Indonesië door de Nederlandse staat, of de rol van Nederland bij het slavernijverleden. In dit hoofdstuk gaan we nader in op verschillende aspecten van deze excuses. 1.1 spitst zich specifiek toe op excuses voor het slavernijverleden, zoals bijvoorbeeld Amsterdam dat recentelijk deed. 1.2 behandelt excuses door de Nederlandse staat voor andere historische acties, bijvoorbeeld in Indonesië. 1.3 maakt een vergelijking met buitenlandse casussen, bijvoorbeeld in Engeland, Frankrijk of de Verenigde Staten, waarbij het Tienpuntenplan van de CARICOM meermalen aan de orde komt. Paragrafen 1.4 en 1.5 kijken vervolgens naar excuses door andere partijen dan de staat: 1.4 behandelt excuses door bedrijven voor slavernij-gerelateerde activiteiten, 1.5 bekijkt de rol van religieuze instellingen. Alle paragrafen behandelen de redenen waarom wel of geen excuses worden aangeboden, en hoe de politiek hier mee omgaat of om zou kunnen gaan.

1.1 Excuses Nederland Titel: “Toespraak slavernijherdenking 2021” Door: Femke Halsema, Burgemeester Amsterdam Jaar: 2021 Soort: toespraak Aanbevolen door: Gijs Dreijer Link: https://www.amsterdam.nl/bestuurorganisatie/college/burgemeester/speeches/toespraak-slavernijherdenking-2021/#_ftn1 Samenvatting: Op 1 juli 2021 bood burgemeester Femke Halsema excuses aan voor de rol van de voorgangers van het Amsterdamse College van B&W in de slavenhandel. In deze toespraak gaat zij in op de historische rol van Amsterdam in de slavenhandel en stelt ze dat het proces nog lang niet voltooid is. Zij ziet excuses als een eerste stap, om het verleden te erkennen en een gezamenlijke toekomst in te stappen. Motivatie: Een korte maar krachtige toespraak waarin het slavernijverleden van Amsterdam wordt verbonden met hedendaags racisme en problematiek in de stad. Geeft duidelijk aan waarom het College van B&W excuses aanbiedt en dat dit slechts één stap is in een langer proces. In Amsterdam is dit inderdaad een proces dat al langer gaande is: de Gemeenteraad van Amsterdam drong immers al langere tijd aan op het maken van excuses, en de stad speelde al in het begin van de 21e eeuw een voortrekkersrol in het erkennen van het slavernijverleden door de oprichting van een nationaal monument. Dat maakt deze toespraak, naast een symbolische stap, ook een belangrijk punt in het proces.

11

Titel: “Ketenen van het Verleden” Door: Advies Dialooggroep Slavernijverleden Jaar: 2021 Soort: rapport Aanbevolen door: Gijs Dreijer Link: https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-binnenlandse-zaken-enkoninkrijksrelaties/documenten/rapporten/2021/07/01/adviescollege-dialoogroepslavernijverleden-presenteert-eindrapport-ketenen-van-het-verleden Samenvatting: De dialooggroep, die in opdracht van de Nederlandse regering adviseert over de omgang met het slavernijverleden, adviseert te erkennen dat de slavernij een misdaad tegen de menselijkheid was en daarvoor excuses aan te bieden. Voorts adviseert het college maatregelen te nemen om het bewustzijn over het slavernijverleden te vergroten (o.a. door middel van onderwijs en het oprichten van een nationaal museum) en door hedendaags racisme aan te pakken. Bovendien adviseert de dialooggroep van 1 juli (Keti Koti) een nationale feestdag te maken en financiële ruimte vrij te maken voor herstelmaatregelen. De dialooggroep baseert zich op verschillende soorten bronnen: naast rapporten van een aantal wetenschappers (o.a. juristen, historici en antropologen) over de kwestie van excuses, heeft de dialooggroep ook uitgebreid besproken met belangengroepen (bv.

NiNsee) en dialoogsessies georganiseerd in de Caribische delen van het Koninkrijk, waar uitgebreid is gesproken met inwoners over slavernij en de hedendaagse impact ervan. Motivatie: De dialooggroep heeft met een brede groep mensen gesproken over de kwestie van excuses en komt met constructieve, realiseerbare en omvangrijke adviezen om het slavernijverleden zichtbaar te maken en erkenning te krijgen voor nazaten van slaafgemaakten in Nederland. Maar de dialooggroep geeft ook duidelijk aan dat er ruimte moet blijven voor andere herdenkingen in het gehele Nederlandse Koninkrijk, om meerstemmigheid en diversiteit de ruimte te geven.

Titel: De status van staatsexcuses Door: M. Gibney & E. Roxtrom In: Human Rights Quarterly, 23, 911 Link: https://heinonline.org/HOL/LandingPage?handle=hein.journals/hurq23&div=43&id=&page= Aanbevolen door: Amadeo Reijnierse Samenvatting: Het komt steeds vaker voor dat nationale overheden excuses aanbieden aan een bevolkingsgroep of aan een ander land. Met die achtergrond onderzoeken Gibney en Roxtrom door middel van case-studies waarom zulke excuses vaak gebrekkig zijn en wat er nodig is om ze betekenisvol te maken. Hiervoor kijken ze naar voorbeelden zoals de Amerikaanse excuses aan de bevolking van Guatemala voor het ondersteunen van autoritaire regimes in de 20e eeuw. Zodoende identificeren de auteurs sterke en zwakke punten van gemaakte excuses in het verleden. Om te bepalen waarom sommige staats-

12

excuses slordig en willekeurig zijn geweest, formuleren ze negen criteria die er samen voor kunnen zorgen dat excuses betekenisvol zijn voor de betrokken partijen. In een notendop zou een betekenisvolle staats-excuses publiekelijk en ceremonieel moeten zijn, gepaard met uitleg over de context, redelijke financiële compensatie en strafrechtelijke maatregelen, om zo vormen van wederzijds begrip en vergiffenis te bereiken. Daarnaast dienen overheden consistent te zijn in het wel of niet aanbieden van excuses over verschillende zaken. Ook in hun toekomstige daden mogen ze niet hypocriet zijn door dezelfde fouten te herhalen. Op deze manier krijgt de lezer een idee van wat een staats-excuus nodig heeft om betekenisvol te zijn. Daardoor is dit een waardevol artikel, omdat het helpt een geïnformeerd debat te voeren, en wellicht zelfs een richtlijn aan te bieden. Zeker in deze tijd in Nederland, waarin het debat over de kwestie excuses aan de gang is en recentelijk een opleving heeft gekregen in de context van Amsterdam, is dat van belang. Gibney en Roxtrom benadrukken daarnaast twee doeleinden die staats-excuses kunnen dienen. Ten eerste kunnen excuses binnen internationale relaties een breder debat bevorderen over de verantwoordelijkheden van staten binnen en buiten hun eigen grenzen.

Ten tweede kunnen staats-excuses binnen het internationaal recht bijdragen aan de ontwikkeling van nieuwe normen en standaarden omtrent mensenrechten. Toekomstige rechtszaken over mensenrechtenschendingen kunnen namelijk terugvallen om de feiten die worden vastgelegd in voorafgaande zaken. De aanbevelingen uit dit artikel zijn dus belangrijk om aan te geven hoe excuses waardevol kunnen zijn door aan bepaalde criteria te voldoen, gebaseerd op de sterke en zwakke punten die we kunnen observeren in casussen uit het verleden.

Titel: De slavernij in Oost en West: het Amsterdam-onderzoek. Spectrum, 2020. Door: Brandon, Pepijn, Guno Jones, Nancy Jouwe, and Matthias van Rossum (hierna Brandon et al). Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Dit boek is vergelijkbaar met “het Rotterdam-onderzoek” naar het koloniale en slavernijverleden van de stad. Deel 7: De strijd om het verleden van het boek De slavernij in Oost en West brengt de geschiedenis en het hedendaagse politieke debat bij elkaar. Tot ongeveer 2000 was er geen breed debat over slavernij binnen de Nederlandse geschiedenis. Dit debat is daarom relatief nieuw en nog volop in ontwikkeling binnen verschillende onderdelen van de maatschappij. Binnen deze context vraagt de opgave: hoe excuses te maken voor het slavernijverleden, om een nieuwe geïnformeerde overweging. Motivatie: Omdat delen 1-6 van dit boek het slavernijverleden van Amsterdam schetsen en deel 7 juist een breder perspectief kiest, is juist dit deel daarom ook voor Rotterdam (en deze reader) relevant. Deel 7 gaat over verschillende thema’s zoals cultureel erfgoed, burgerschap en de

13

rol van gemeenschappen. In deze reader worden diverse hoofdstukken uit deel 7 daarom afzonderlijk toegelicht als leestip. Titel: Humanisme en paternalisme in de Amsterdamse slavernijdiscussie, in: Brandon et al, De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 33. Door: Markus Balkenhol Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: In dit hoofdstuk reflecteert Markus Balkenhol op het werk en de politieke meningen en argumenten van anti-racisme-activist Perez Jong Loy (1954-2019). Balkenhof zet deze ideeën in een breder perspectief binnen de discussies rondom het slavernijverleden en de excuses hiervoor. Hij schetst een beeld over de tegenreactie op initiatieven om de slavernij te herdenken aan de hand van een aantal uittreksels uit een boek van Pim Fortuyn, een speech van Rita Verdonk en een artikel van Syp Wynia. Dit beeld omschrijft hij als paternalistisch, oftewel sterk hiërarchisch, waarin de goedheid en moraliteit van de Nederlandse identiteit wordt benadrukt. Binnen deze context worden de argumenten van Jong Loy vaak verkeerd geïnterpreteerd. Zijn activisme was eerder kritiek op de geleidelijkheid van de afschaffing van de slavernij en de stilte hierover. Hiermee wordt de periode van tien jaar staatstoezicht na de afschaffing van de slavernij bedoeld.

Hoe is het namelijk mogelijk dat slavernij wegens zijn immoreel en inhumaan karakter werd afgeschaft, maar dat vervolgens de uitstel van tien jaar van deze afschaffing wel werd goedgekeurd? Hoe kan humanisme hiermee zijn morele superioriteit en goedheid verklaren? Binnen deze context is de kritiek van Jong Loy tegen het “humanisme” van de afschaffing van de slavernij en daarmee ook het humanistische zelfbeeld van het Nederlands paternalisme. Dit argument geeft belangrijke implicaties voor de insteek van het maken van excuses. Motivatie: Balkenhol probeert veel verschillende (eigen) theorieën te bewijzen aan de hand van anekdotische uittreksels van de levenswerken van verschillende figuren. Door de hoeveelheid en verschillende soorten stof – van abstracte theorieën over de samenleving tot concrete voorbeeld uit de praktijk - is het soms onduidelijk om te begrijpen welke wending de argument van Balkenhol zal nemen. Waar Balkenhol wel goed in slaagt is de notie van het aanbieden van excuses in een bredere context te plaatsen.

Hij is kritisch over excuses aanbieden als een vorm van symbolisme en toont waar het volgens hem (en Jong Loy) echt om gaat, namelijk: ‘de erkenning van gelijkwaardigheid, met alle juridische, politieke, en maatschappelijke gevolgen van dien.’ Deze argumentatie zet de lezer aan het denken en geeft belangrijke implicaties van het maken van excuses weer – het is namelijk cruciaal voor de partij die zijn excuses aanbiedt te beseffen wat hetgeen is waarvoor diegene daadwerkelijk verantwoordelijkheid moet nemen.

14

1.2 Excuses van Nederlandse staat voor andere misdaden Titel: Helden met bloed aan de handen Door: Dirk Vlasblom In: NRC - Geschiedenis sectie: 4 november 2016 Link:https://www.nrc.nl/nieuws/2016/11/04/helden-met-bloed-aan-de-handen-51354 25a1530262 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Dit artikel van NRC begint met een evaluatie van Nederlands onderzoek naar de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog tussen 1945 en 1950. Aan de hand van recente kritische onderzoeken van onder andere Gert Oostindie en Rémy Limpach stelt journalist en schrijver Dirk Vlasblom dat Nederlandse historici (eindelijk) dieper ingaan op het systematisch geweld van Nederlandse kant in de oorlog. Vervolgens bekritiseert Vlasblom hoe deze tendens niet te zien is in Indonesië. Ook de Indonesische soldaten waren volgens hem immers schuldig aan excessief geweld. Desondanks worden deze soldaten in Indonesië nog steeds neergezet als helden van de revolutie en wordt er over het geweld niet gesproken. Het artikel gaat vervolgens dieper in op enkele van deze geweldsuitbarstingen ten tijde van de Bersiap (augustus 1945 - december 1946) in Atjeh. Tot slot gaat het artikel dieper in op de gebrekkige Indonesische geschiedschrijving over dit onderwerp en de sociaal-historische context die deze blinde vlek heeft gecreëerd.

Hiermee biedt het artikel niet alleen een interessante inkijk in enkele veelal onbekende gebeurtenissen in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, maar ook een duidelijk overzicht van de moeilijkheden omtrent geschiedschrijving en herinnering hierover. Het laat zien hoe gekleurd geschiedschrijving is en zwarte bladzijdes overal in de wereld vaak ‘wit’ geverfd worden. Motivatie: Er kan afgevraagd worden of het aan een Nederlandse journalist is om waardeoordelen te plaatsen bij de Indonesische geschiedschrijving. Ja, Nederlandse historici lijken na vele jaren toch bereid om kritisch te kijken naar de rol van Nederland in de oorlog en het systematische geweld wat hierbij kwam kijken. En ja, er zijn zelfs officiële excuses gemaakt en schadevergoedingen uitgedeeld. Ja, de media is hierin van essentieel belang geweest. Toch hebben deze Nederlandse excuses decennia op zich laten wachten en hebben ook Nederlandse historici de afgelopen eeuw de pijnlijke verhalen van de oorlog gelaten voor wat het was. Ook de Nederlandse media hebben er jarenlang een handje van gehad om slechts het verlies en de pijn van Nederlanders in Indië te benadrukken en niet dieper in te gaan op het leed wat Nederland Indonesië aan heeft gedaan. De vraag blijft dan ook of Nederlandse journalisten vingers mogen wijzen naar een Indonesische politiek van verzwijging.

Maar juist voor wie hierover na wil denken is dit artikel een interessant

15

aanknopingspunt. Reeks: BMGN - Low Countries Historical Review: forum Historische excuses Link: https://bmgn-lchr.nl/issue/view/27 Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord In 2014 wijdde een van Nederlands grootste wetenschappelijke historische tijdschriften: BMGN Low Countries Historical Review een editie aan historische excuses. In vier artikelen probeerden zij erachter te komen waar de hedendaagse neiging tot excuses voor historische zaken vandaan kwam en hoe deze beter geleid kon worden. Het tijdschrift bespreekt in de artikelen of historische excuses nodig zijn, hoe deze het beste gegeven kunnen worden en wat de economische en financiële gevolgen zijn voor de lage landen. In deze reader zijn alle vier artikelen opgenomen. Hieronder volgt een korte samenvatting en motivatie per artikel.

Titel: Juridisch afgedwongen excuses Door: Bart Luttikhuis In: BMGN - Low Countries Historical Review 129, no. 4 (2014): 93-105. Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: Op 12 september 2013 bood de Nederlandse regering officiële staatsexcuses aan voor de excessen gepleegd in Zuid-Celebes en Rawahgedeh door het Nederlandse leger in de onafhankelijkheidsoorlog in Indonesië. Deze excuses waren voortgekomen uit enkele juridische zaken tegen de Nederlandse overheid. Om nog meer afzonderlijke zaken te voorkomen, bood de regering algemene excuses aan voor de excessen. Een algeheel excuus voor de oorlog was het niet. In dit artikel laat koloniaal historicus Bart Luttikhuis de moeizame geschiedenis van excuses aan Indonesië zien. Hij gaat dan ook uitgebreid in op de stappen die er zijn gezet voor excuses tot 2013 en zoomt bovenal in op wat er nooit gezegd werd en waarom niet. Daarnaast zoomt hij in op de gevolgen van de juridische strijd die er werd gestreden om de excuses. Juist omdat excuses voor de oorlog nooit uit handen van de regering zelf kwam, maar werd afgedwongen door een rechtbank, bleven ze altijd vrij leeg en ongeloofwaardig. Het verdere verzet tegen algehele excuses droegen hieraan bij. Bovendien zorgde de focus op enkele excessen ervoor dat alle andere, minder heftige, doch ingrijpende oorlogstactieken in vergetelheid belanden.

Waarom verdienen de mensen die hun huizen zagen afbranden of eten zagen verdwijnen geen excuses voor de daden van de Nederlanders? Motivatie: Dit is slechts één van de dilemma’s die Luttikhuis bespreekt in zijn artikel. Door in te gaan op de hedendaagse herinneringscultuur en debat rondom excuses weet hij op mooie wijze de complexiteit van het juridisch eisen van excuus aan te duiden. Enerzijds kan het bevolkingsgroepen erkenning geven, anderzijds kan het te veel nadruk leggen op slechts enkele aspecten van een oorlog of strijd. Het artikel is vlot geschreven en zeer leesbaar. Het 16

is interessant om te zien hoe Nederland is omgegaan met haar geschiedenis en waarom dit zo is gelopen. Daarnaast laat het artikel enkele politici en politieke partijen aan het woord en creëert hiermee ook een inkijk in de politieke standpunten rondom excuses. Het artikel is in 2013 geschreven. Inmiddels heeft koning Willem-Alexander officiële excuses aangeboden voor het Nederlandse geweld in Indonesië tijdens de Onafhankelijksheidsoorlog (19451949). Desondanks biedt dit artikel een kijk op waarom dit zo lang heeft moeten duren.

Titel: Postkoloniale beeldenstorm Door: Gert Oostindie In: Postkoloniale beeldenstorm -Daendels Lezing 2018 (uitgeverij van Tilt) Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord & Titel: Postkoloniale beeldenstormen? Een repliek op de Daendelslezing 2018 van Gert Oostindie Door: Martijn Eickhoff en Barbara Henk In: Historici.nl, 2018, Historici.nl, 2018-08-20. Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In deze lezing ging bekende historicus Gert Oostindie in op het koloniaal verleden van Nederland en hoe historici, politici en gewone Nederlandse burgers daar mee om zouden moeten gaan. Het boekje, gepubliceerd na de lezing, is een essay gebaseerd op zijn lezing. In ongeveer 40 pagina’s raakt Oostindie bijna iedere huidige maatschappelijke discussie omtrent het koloniaal verleden aan. Enkele onderwerpen zijn: Herman Willem Daendels; de vernietiging van de koloniaal Nederlandse beelden in Indonesië, de opkomende Nederlandse “beeldenstorm”, de vraag om politieke excuses en nog veel meer. Een leidend thema hierin is: hoe moet Nederland omgaan met het koloniaal verleden? En hoe kan de herinnering eraan meer inclusief worden? Ieder onderwerp wordt kort, duidelijk en bovenal genuanceerd behandeld. Oostindie legt uit waar volgens hem de huidige dialoog over het koloniaal verleden vaak misgaat namelijk: in de communicatie.

Omdat verschillende kampen niet naar elkaar luisteren, worden discussies verhit en argumenten niet begrepen. Hij pleit dan ook voor meer wederzijds begrip. Het koloniaal verleden is ingewikkeld en de meningen uiteenlopend. Dit zou echter niet moeten betekenen dat de groepen steeds verder van elkaar af komen te staan en er toenemende agressie ontstaat. Het betekent wel dat de herinnering omtrent de koloniale geschiedenis steeds ingewikkelder wordt. Juist hierom moet de maatschappelijke discussie over dit verleden niet uit de weg worden gegaan, maar goed begeleid worden door historici, musea en de politiek. Deze lezing was een eerste poging hiertoe. Motivatie: In dit prachtige boek is de genuanceerde blik van Oostindie zeer overtuigend. Hij blijft weg bij radicale meningen en probeert ten alle tijden vooral verschillende visies bij elkaar te brengen. Hierdoor kan het boek inzichten geven voor beide kanten van de 17

maatschappelijke discussies: voor of tegen de afbreking van koloniale beelden, voor of tegen Zwarte Piet en voor of tegen excuses voor het koloniaal en slavernijverleden. Daarnaast zijn er allerlei mooie foto’s opgenomen van enkele Nederlandse beelden. Zowel de beelden van de Nederlandse kolonisten als modernere beelden die herinneren aan de verschrikkingen die in de koloniën hebben plaatsgevonden. Een echte aanrader dus voor iedereen die beide kanten van maatschappelijke discussies omtrent het koloniaal verleden wil begrijpen. & Samenvatting: De lezing wordt overigens nog een stuk interessanter als hij in combinatie wordt gelezen met de 2e leestip: een repliek van historici Martijn Eickhoff en Barbara Henkes. Zij publiceerden een essay waarin zij dieper ingingen op de lezing van Oostindie en zijn nuances in twijfel trokken. Met hun essay proberen zij te laten zien dat de genuanceerde mening van Oostindie juist ook aanstootgevend kan werken. Desalniettemin blijven ook zij redelijk en bereid te luisteren naar de andere kant van het verhaal, zoals Oostindie in zijn lezing al opriep. Motivatie: Het essay geeft hierdoor een interessante inkijk in een academische discussie omtrent het publiekelijk herdenken van het koloniaal verleden. Daarnaast geeft het ook de argumenten voor een nieuw straatbeeld, waar Oostindie zich tegen afzet, duidelijk weer.

Hierdoor wordt niet alleen de lezing van Oostindie verder verdiept, maar kan de lezer ook inzicht krijgen in verschillende kanten van het publieke debat.

1.3 Excuses voor slavernij international

Titel: ‘The case for reparations’. The Atlantic, available at https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2014/06/the-case-for-reparations/361631/ Door: Coates, Ta-Nehisi. Jaartal: 2014 Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Coates vertelt het verhaal van Clyde Ross, een zwarte man, geboren in Mississippi in 1923. Coates beschrijft de verschillende manieren waarop Ross, keer op keer, door het racistische systeem wordt benadeeld in Amerika. Zijn voorouders in de tijd van de slavernij, zijn ouders in het zuiden van Amerika in de tijden van Jim Crow-wetten (18801965) en hijzelf in Chicago binnen het racistische huisvestingssysteem. Binnen dit systeem werd het bijna onmogelijk gemaakt voor Afro-Amerikanen om een huis te kopen en te bezitten – zij werden niet beschermd door de wet. Vooral in North Lawndale in Chicago ontstond er een systeem: “op contract” kopen, oftewel een overeenkomst met alle verantwoordelijkheden van een woning kopen inclusief alle nadelen van een woning huren, omdat zwarte mensen geen toegang hadden tot hypotheken. Nu is North Lawndale een van de armste wijken in Chicago. De racistische systemen, die voortkomen uit het 18

slavernijverleden hebben ervoor gezorgd dat tot de dag van vandaag Afro-Amerikanen (institutioneel) worden gediscrimineerd. Om deze discriminatie die buitengewone economische gevolgen heeft gehad, pleit Coates voor herstelbetalingen voor het slavernijverleden van Amerika en alle institutionele, systematische, racistische gevolgen daarvan. Hij noemt West Duitsland als een voorbeeld voor herstelbetalingen waar Amerika van zou kunnen leren. Motivatie: Aan de hand van het persoonlijke verhaal van Clyde Ross wordt de Amerikaanse geschiedenis en de effecten hiervan op zwarte gemeenschappen beschreven. Het institutioneel racistische systeem wordt tegen het licht gehouden en kritisch bestudeerd. Journalist en schrijver Coates beargumenteert overtuigend dat herstelbetalingen en excuses voor het slavernijverleden nodig zijn. Hoewel hij van mening is dat het kwaad al geschied is ziet Coates herstelbetalingen als een noodzakelijke stap in de goede richting.

Titel: Herstelbetalingen Door: Armand Zunder Jaar: 2010 Aanbevolen door: Jennifer Speelman Samenvatting: De schrijver en econoom Armand Zunder heeft dit onderzoek in zijn boek Herstelbetalingen uitgebracht in 2010. De schrijver laat gedocumenteerd zien dat een herstelbetaling voor de schade die de Surinaamse bevolking heeft geleden onder het Nederlands kolonialisme meer dan gerechtvaardigd is. Een eventuele herstelbetaling (in welke vorm dan ook) uitgekeerd aan de nazaten van de tot slaafgemaakte Afrikanen maar ook aan de nazaten van alle contractarbeiders: Chinezen, Hindoestanen, Javanen en niet te vergeten de Inheemsen, zal nooit de wreedheden die deze mensen hebben moeten doorstaan kunnen compenseren. Maar het zou volgens Zunder wel een genoegdoening zijn voor het leed dat onze voorouders is aangedaan dan wel het leed enigszins verzachten. Dit boek geeft een goed beeld van de opkomst en het doel van de slavenhandel (17e eeuw) en de slavernij van de tot slaafgemaakten, de slavernij van de Inheemse bevolking en de komst van de contractarbeiders uit het oosten (eind 19e eeuw). Voor iedereen die hier meer over wil weten en zich wil verdiepen in hoe het systeem van de slavenhandel en de slavernij tot stand kwam en in stand werd gehouden, maar vooral ook wie hiervan profiteerden, is dit boek zeer lezenswaardig.

In het boek geeft Zunder een onderbouwing hoe de herstelbetalingen berekend zijn alsook de achterliggende gedachten van de herstelbetalingen zoals voorgesteld. Het initiatief ligt nu bij de huidige Nederlandse regering om aan te geven hoe wij met zijn allen het gedeelde verleden kunnen verwerken zodat we gezamenlijk in harmonie verder kunnen, waarbij niet alleen alle zogenaamde zwarte bladzijden van de Nederlandse geschiedenis beschreven

19

worden en vanaf het basisonderwijs vrij toegankelijk wordt, maar ook het herstel van de eigenwaarde van grote groepen nazaten kan gaan helen. Ook laat dit onderzoek zien hoe de Nederlandse regering destijds heeft toegestaan dat dit systeem met de bijbel in de hand vele eeuwen gehandhaafd is gebleven. Tijdens een wereldconferentie (2001) van de VN tegen racisme, rassendiscriminatie, vreemdelingenhaat en aanverwante onverdraagzaamheid hebben vertegenwoordigers van enkele Europese landen - waaronder Nederland - erkend dat er grove onrechtvaardigheden in hun koloniale verleden hebben plaatsgevonden. Ook hebben deze landen – inclusief Nederland - spijt betuigt voor de gepleegde slavenhandel en slavernij. Tijdens deze conferentie zijn deze praktijken sterk veroordeeld en gekwalificeerd als misdaad tegen de menselijkheid. Zunder, voorzitter van de Nationale Reparations Commissie Suriname en in die rol de Surinaamse vertegenwoordiger bij het CARICOM Tienpuntenplan, geeft ook aan hoe het kon dat het 351 jaar heeft geduurd voor het uiten van spijtbetuiging door een vertegenwoordiger van de Nederlandse regering. Dit is een eerste stap naar rechtsherstel of misschien wel rehabilitatie. Na de VN Top in 2001, wat een eerste stap naar rechtsherstel was, moet de dialoog op meerdere fronten en op verschillende niveaus, van jong tot oud gevoerd worden, want dit gaat ons allen aan.

Zonder deze dialogen in alle openheid te voeren kan er geen sprake zijn van verwerking van het gedeelde verleden, want schuldbekentenissen en spijtbetuigingen zijn maar onderdelen van herstelbetalingen. Zunder kijkt naar vergelijkbare gevallen in de wereld van de herstelbetalingen en poogt hiermee op concrete en op maat gemaakte wijze de herstelbetalingen in geld uit te drukken. Kortom: zonder openheid alleen onwetendheid over het gedeelde verleden en dus een moeizame gezamenlijke toekomst.

Titel: Rituals of apology in the global arena. Security Dialogue, 43(1): 43-60, https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/0967010611431095?casa_token=Nu4lEO7G sk4AAAAA:WOQP3uMuVCGKYcq22tuw1j_b8w7_b86OyjX1DWOfgLcQsCJI6TW5i5lLEQn9Bu0POU6bOVVcjT7. Door: Kampf. Z. & Löwenheim N. Jaartal: 2012 Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Sinds het begin van de jaren negentig is er een groeiende academische belangstelling voor taalhandelingen rondom verontschuldiging. De aard van verontschuldigende communicatieve processen en het potentieel van verontschuldigingen om verzoening te bevorderen, blijven echter ter discussie staan. Het doel van dit artikel is om veelvoorkomende soorten rituelen in kaart te brengen die worden gevonden in wat wordt genoemd "het tijdperk van verontschuldiging"; de procesmatige en structurele kenmerken van deze rituelen identificeren; en hun bijdrage aan het herstellen van de betrekkingen in wereldwijd te begrijpen. 20

Motivatie: Kampf en Löwenheim categoriseren meerdere manieren van excuses aanbieden aan de hand van verschillende internationale voorbeelden. Dit artikel is belangrijk om te lezen omdat het meer inzicht biedt in de theorie achter de effecten en uitkomsten van excuses aanbieden.

Titel: Over historische excuses, morele genoegdoening en verzoening. Door: Ed Jonker In: BMGN - Low Countries Historical Review 129, no. 4 (2014): 65-79. Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In dit artikel kijkt historicus Ed Jonker naar de theorie en praktijk achter historische excuses, morele genoegdoening en verzoening. Hij benadert het onderwerp vanuit een politieke, sociale, filosofische en historische hoek en komt tot de conclusie dat al deze velden op een andere manier kijken naar de politiek van verzoening. In zijn analyses spreekt hij over de verschillende benaderingen van verzoening, de stappen naar berouw en verzoening en de obstakels die hierbij komen kijken. Daarnaast haalt hij enkele mislukte voorbeelden van verzoeningspolitiek aan in Japan, Australië en Brazilië. Door het artikel heen wordt duidelijk hoe moeilijk de realiteit van historische excuses zijn. Het grootste probleem lijkt de verschillende doelen en wensen van de mensen die excuses maken en moeten aanvaarden. Waar dergelijke excuses voor de mensen die verantwoording nemen voor hun daden vaak het eind van een proces van boetedoening betekent, vinden de mensen die de excuses in ontvangst nemen het slechts een begin. Voor de laatste groep blijven vragen over reparatie en een proces van verzoening duidelijk aanwezig.

Deze tegenstelling vormt de leidraad van het verhaal en legt de juridische, politieke en economische problemen omtrent excuses goed bloot. Motivatie: Daarmee vormt dit artikel een interessante theoretische basis voor iedereen die geïnteresseerd is in de realiteit van historische excuses. Desondanks is het artikel niet altijd makkelijk te lezen door de vaktermen die Jonker gebruikt en een niet altijd even toegankelijke manier van schrijven. Het is zeer academisch van aard. Het gaat daarnaast ook niet heel diep in op de voorbeelden die er worden gegeven en hecht geen waarde aan het al dan niet erkennen van excuses voor Nederland. Wel geeft het een duidelijk overzicht van de rol van historici in het maatschappelijk debat van excuses en hoe deze beter kan. Hierdoor blijft dit artikel een aanrader voor deze reader.

21

Titel: Politieke verontschuldigingen in België Door: Berber Bevernage In: BMGN - Low Countries Historical Review 129, no. 4 (2014): 77-81. Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: De Gentse publiekshistoricus Berber Bevernage onderzoekt in dit artikel alle excuses die er tussen 1990 en 2013 zijn gemaakt door het Belgisch parlement. Hij kijkt hierbij niet alleen maar naar zwaarbeladen excuses voor historisch onrecht, maar ook excuses voor belediging van internationale of nationale politici, bevolkingsgroepen of burgers. Juist door zo breed te kijken naar de politiek omtrent excuses kan Bevernage enkele interessante conclusies trekken. Zo laat hij zien dat excuses, zowel persoonlijk als historisch, vaak onderdeel zijn van een politiek spel. Doordat excuses tegenwoordig worden gezien als een vorm van grootmoedigheid en beschaafdheid kan het al dan niet verlenen van excuses, politici in een goed of slecht daglicht zetten. Deze politieke laag aan historische excuses laat dan ook duidelijk zien hoe excuses lang niet altijd oprecht of puur zijn. Hiermee laat het artikel van Bevernage de duistere en problematisch kant zien van politieke excuses. Daarnaast kaart hij de rol van nationaliteit en nationalisme op een boeiende en vernieuwende manier aan.

Motivatie: Niet alleen biedt dit artikel een inkijk in de Belgische ‘excuuspolitiek’, die een goede vergelijking kan vormen voor iedere Nederlander geïnteresseerd in excuses, maar het kan ook allerlei inzichten bieden in het proces en de rol van excuses. Zijn politieke excuses daadwerkelijk nodig? Zouden excuses moeten leiden tot reparatie? Zijn politici de beste mensen om excuses aan te voeren? Wat is de rol van nationaliteit bij internationale verontschuldigingen? Het artikel van Bevernage is zeer toegankelijk en makkelijk te lezen en is daarom een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in de politiek achter historische excuses.

Titel: Reparaties als een hedendaagse uiting van de permanente revolutie Door: Francio Guadeloupe In: BMGN - Low Countries Historical Review 129, no. 4 (2014): 106-117. Aanbevolen door: Myrthe Kraaijenoord Samenvatting: In dit interessante artikel geeft sociaal en cultureel antropoloog Francio Guadeloupe zijn ideeën over reparaties voor het slavernijverleden. Hij schrijft het artikel vanuit persoonlijke ervaring: hij ziet om zich heen allerlei activisten met een Caribische achtergrond die strijden voor erkenning, excuses en reparaties voor het leed aangedaan aan hun voorouders. Zij lijken allemaal een cultureel trauma over te hebben gehouden aan de trans-Atlantische slavernij, die Guadeloupe zelf niet voelt. Om deze tegenstelling op te lossen gaat Guadeloupe dieper in op wat een cultureel trauma inhoudt en waarom sommigen nazaten van tot slaaf gemaakten dit wel hebben en anderen niet. Op een zeer respectvolle en begripvolle manier gaat hij na hoe deze verschillen kunnen ontstaan. Daarnaast zet hij ook uit hoe en waarom hij als (niet getraumatiseerde) zwarte man met een

22

Caribische achtergrond alsnog reparaties verwacht en hoe deze reparaties er dan uit zouden moeten zien. Motivatie: Het artikel is zeer toegankelijk en makkelijk te begrijpen. De combinatie van wetenschappelijke theorie, persoonlijke ervaring en maatschappelijke ideologieën geeft een zeer gebalanceerde mening over het vraagstuk van excuses en reparaties voor slavernij. Doordat Guadeloupe zich lijkt te bevinden in een positie van het midden, is dit artikel hopelijk in staat begrip op te brengen bij zowel voor- als tegenstanders van excuses voor de slavernij.

Titel: Excuses, herstelregelingen, en de doorgaande erfenis van de Europese slavenhandel in de Verenigde Staten Door: A. M. Davis In: Journal of Black Studies 45, no. 4, 271-286 Link: https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0021934714529794 Aanbevolen door: Amadeo Reijnierse Samenvatting: Davis neemt in dit onderzoek de excuses kwestie in de Verenigde Staten onder de loep. Sinds de staat van Virginia in 2007 de resolutie aannam die excuses aanbood voor slavernij, volgden Alabama, Arkansas, Connecticut, Florida, Maryland, New Jersey, North Carolina en zowel het federale Huis van Afgevaardigden en de Senaat met het aannemen van besluiten met excuses voor hun rol in het voortduren van slavernij. Dit artikel analyseert resoluties, oftewel besluitvorming, omtrent excuses van acht Amerikaanse staten, zowel als die van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Van daaruit beweert Davis dat het deze resoluties niet is gelukt om de historische en aanhoudende effecten van de Europese slavenhandel en slavernij op de Verenigde Staten te herkennen. Noch wordt de status en het welzijn van Afro-Amerikanen geïnformeerd en realistisch aan de kaak gesteld. Ook worden er geen concrete herstelregelingen aangeboden om de gruwelijkheden van het slavernijverleden tegemoet te komen.

Door al deze tekortkomingen, vraagt de auteur zich af of de excuses eigenlijk wel waren opgesteld om überhaupt op een realistische manier voor deze misdaden te boeten. Motivatie: Als we een geïnformeerd debat willen voeren over de betekenis en waarde van excuses, biedt dit artikel van Davis een waardevolle bron van voorbeelden van mislukte, of ten minste onbevredigende, excuses uit het verleden. Ook legt het uit wat er fout ging. Daargelaten, het koloniale en slavernijverleden van Nederland en Rotterdam zijn anders dan in de VS. Echter kunnen beleidsbepalers in een stad als Rotterdam die worstelen met deze kwestie zouden toch inspiratie halen —”do’s and don’ts” als het ware— uit de politiek van excuses in de Amerikaanse context.

23

Titel: De Caraïbische reparation beweging en Britse slavernij-excuses: Een beoordeling Door: G. Matthews In: Journal of Caribbean History, 51(1), 80-104 Link: https://muse.jhu.edu/article/720260/pdf Aanbevolen door: Amadeo Reijnierse Samenvatting: Op naar Engeland, een andere voormalig koloniale grootmacht. Matthews focust in dit onderzoek op hoe de kwestie excuses tot dusver is behandeld in het Verenigd Koninkrijk. Hij analyseert vier excuses en één spijtbetuiging die zijn gemaakt voor bewindslieden in aanloop naar het 200-jarig jubileum van de afschaffing van de slavernij van 2007. Dit gebeurde in de context van het Ten Point Plan van de Caribbean Community (CARICOM), dat hun eisen voor berechting voor het slavernijverleden in kaart brengt. Matthews concludeert dat de vier excuses en één spijtbetuiging sterk tekortkomen ten opzichte van de maatstaf van de CARICOM. Enerzijds geven ze aan dat Britse publieke organen zich er van bewust zijn dat ze de afschaffing van de slavernij eigenlijk niet kunnen vieren zonder daar spijtbetuiging van en restitutie voor hun schuld in de wandaden tegenover te stellen. Anderzijds is er nooit iets gezegd over genocide van bevolkingsgroepen, en zijn de excuses niet expliciet genoeg gearticuleerd. Er is ook geen sponsoring gekomen om onderzoek en andere instituties in de Caraïben te organiseren.

Wales en Ierland hebben zich zelfs gedistantieerd van excuses. Dit onderstreept allemaal toch de oppervlakkigheid van Britse excuses. Motivatie: Hiermee biedt dit artikel dus een derde kijk in deze reader op de staat van excuses internationaal. Naast voorbeelden te geven van de vier episodes van de politiek van excuses, bespreekt Matthews ook steeds uitgebreid de publieke reactie op de excuses, wat nuttig is. Deze blik op de vraag waarom ze slecht zijn ontvangen kan ook richtlijnen schetsen voor excuses in Nederland.

Titel: “Britain’s slave legacy and the case for reparations” Uitgever/ organisator: advocatenkantoor Leigh Day Jaartal: 2020 Link: https://www.youtube.com/watch?v=iOkjZ3ZjdiY&t=120s (laatst bekeken 6-8-2021) Aanbevolen door: Wim Reijnierse Samenvatting: Deze webinar maakt (anno 2020) de balans op van het CARICOM Tienpuntenplan voor Rechtsherstel door de Europese landen met een slavernijverleden waaronder Nederland. Webinar-Voorzitter is advocaat Martyn Day (van Leigh Day). Professor Verene Shepherd (West-Indies) memoreert dat het Tienpuntenplan van de CARICOM uit 2013 voortbouwt op een lange traditie van verzet tegen slavenhandel en slavernij door mensen van Afrikaanse afkomst. De Europese landen worden aangeklaagd voor hun actieve rol bij de Afrikaanse holocaust en genocide van inheemse volken. Zij haalt Frantz Fanon aan bij het beschrijven van het Post Traumatisch Slavernij Syndroom en de 24

voortdurende, diepe psycho-sociale impact van racisme. Volgens Professor Kris Manjapra (Tufts, USA) is er ook sprake een wit trauma: het moeten leven met de last van een open geheim, zolang de weg naar rechtsherstel niet wordt gekozen. Manjapra memoreert dat bij de afschaffingen van slavernij de eigenaren zijn gecompenseerd en niet de slachtoffers. Hierdoor is slavernij niet echt afgeschaft maar geëvolueerd in andere vormen van sociale ongelijkheid en uitsluiting. Manjapra bepleit dat nazaten van slaafgemaakte gemeenschappen - niet de Europese overheden - moeten bepalen wanneer het proces van rechtsherstel en verzoening is afgerond. Professor Sir Geoff Palmer (Edinburgh, Scotland) wijst erop dat we geschiedenis niet ongedaan kunnen maken, maar wel de gevolgen van die geschiedenis, vooral het voortbestaan van racisme, kunnen veranderen. Historisch onderzoek is noodzakelijk om feitenkennis over het slavernijverleden te ontrafelen en is behulpzaam bij het ontmaskeren van de (lokale/ nationale) helden op de standbeelden (dus: laten staan!). Aan het slot van het webinar worden enkele publieksvragen behandeld, onder andere over het proces van de reparations-beweging. Motivatie: Het webinar is niet alleen interessant vanwege de actualiteit, maar ook omdat het ons helpt om de internationale dimensie niet te vergeten.

De internationale dimensie, niet alleen van de slavenhandel “toen” maar ook van de reparations-beweging nu.

Titel: Compenseren voor het verleden: Debatten over herstelregelingen voor slavernij in hedendaags Frankrijk Door: C. Forsdick In: Contemporary French and Francophone Studies, 19 (4), 420-429 Link: https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17409292.2015.1066188 Aanbevolen door: Amadeo Reijnierse Samenvatting: Dit artikel omschrijft de behandeling van de kwestie excuses in Frankrijk tegen de achtergrond van de eisen rondom herstel van de CARICOM-leiders. Forsdick constateert een omkeer in de Franse aanpak met een actieve uitbreiding van herdenkingsinitiatieven naar de Caraïben. Dit zou de groepen die voorheen zijn benadeeld door slavernij en haar nasleep bij het gesprek over herdenking en excuses moeten betrekken. Dit volgde na kritiek tegen Franse bewindspersonen dat hun uitspraken de slavernij verdoezelden. Ook werden ze ervan beschuldigd de worstelingen naar vrijheid van de tot slaaf gemaakten toe te kennen aan hoe Frankrijk mensenrechten bevorderden i.p.v. hun eigen verzet. Daarnaast legt Forsdick de logica bloot waarmee de verantwoordelijkheid voor de misdaden van de slavernij op zijn kop is gedraaid. Na de afschaffing in 1848, begon de Franse staat compensaties te betalen aan voormalig slavendrijvers en hun ook (geforceerde) arbeid te verlenen. Op deze manier werd de morele wandaad van de Franse staat genegeerd.

In plaats daarvan, werd er verkondigd dat de Fransen een ‘missie’ hadden om beschaving te creëren in de koloniën door vrijheid en arbeid te ‘schenken’. Volgens deze

25

logica is Frankrijk de Caraïben dus niets verschuldigd. Frankrijk ‘gaf’ Haïti zijn onafhankelijkheid, dus is Frankrijk Haïti de 150 miljoen franken die daarmee gemoeid gingen dus niet verschuldigd. Forsdick beschrijft ook de afhoudende reactie van President Hollande over het terugbetalen van de miljarden schuld die Frankrijk in 1825 ontving van Haïti. Hollande stelde dat de geschiedenis niet mag worden afgedaan met een retrospectieve transactie wat volgens hem geen verzoening bereikt. Motivatie: Door dit artikel te lezen krijg je een idee van het Franse staatsbeleid t.o.v. excuses voor het slavernijverleden. En waarom dat wreef met veel publieke reacties. Maar sterker nog, verklaart dit artikel waardoor de reparatie-kwestie op een knelpunt is beland. Enerzijds zien voorstanders het realiseren van de sociale schuld voor slavernij als een bemiddeling voor de achtergelaten schade. Anderzijds stellen tegenstanders dat dit diepe koloniale verhoudingen juist in stand houdt, door menselijke waarde opnieuw in geld uit te drukken. De lezer wordt ook aangeraden wat we op dit knelpunt zouden moeten doen, namelijk: ongelijke machtsverhoudingen in de Atlantische wereld als een nieuw vertrekpunt behandelen en in het debat over excuses te heroverwegen.

Titel: Het internationale debat over genoegdoening, in: Brandon et al, De slavernij in Oost en West, hoofdstuk 37. Door: Araujo, Ana Lucia Aanbevolen door: Emma Koenig Samenvatting: Ana Lucia Araujo, hoogleraar aan de Howard University in Amerika, bespreekt de ontwikkeling van het internationale debat over genoegdoening en herstelbetalingen. Door het aanhalen van verschillende aspecten van genoegdoening op symbolisch, materieel en financieel gebied toont ze dat discussie over dit onderwerp blijvend is. De historische achtergrond van de vraag om reparaties vormt een groot gedeelte van haar argument. Ze neemt ons mee op een reis door de geschiedenis en toont dat de vraag naar genoegdoeningen in de afgelopen twintig jaar is toegenomen in verschillende delen van de wereld en op verschillende niveaus: landelijk, institutioneel via instanties of organisaties en individueel via nazaten van tot slaaf gemaakten. Het debat speelt zich voornamelijk af in de VS, waar CARICOM (de Caribische gemeenschap) een grote rol heeft gespeeld. Motivatie: Dit hoofdstuk geeft een goede afspiegeling van het debat over herstelbetalingen in de internationale context. Het is belangrijk om deze context mee te nemen omdat slavenhandel niet alleen een Nederlands fenomeen was. Wij kunnen daarom juist lessen halen uit andere delen van de wereld.

Aruajo beargumenteert dat het debat over genoegdoening een blijvend onderwerp zal zijn. Het is daarom goed om de historische context hiervan te begrijpen en een beter, genuanceerde beeld hierover te vormen. Dit hoofdstuk is belangrijk om mee te nemen in de reader omdat het een goede introductie biedt in de achtergrond van de discussie rondom genoegdoeningen en excuses.

26

1.4 Excuses door bedrijven

Titel: “Lloyds of London and Greene King to make slave trade reparations” & “Bank of England apologises for role of former directors in slave trade” Door: The Guardian Jaar: 2020 Soort: artikel Aanbevolen door: Gijs Dreijer Link: https://www.theguardian.com/world/2020/jun/18/lloyds-of-london-and-greene-kingto-make-slave-trade-reparations & https://www.theguardian.com/business/2020/jun/18/bank-of-england-apologises-for-roleof-former-directors-in-slave-trade Samenvatting: Zowel de verzekeraar Lloyds als de horecaketen Greene King maakten in juni 2020 excuses voor hun rol in de Engelse slavernij. In beide bedrijven was de (mede)oprichter slavenhouder, en profiteerden zij daarom van het systeem. Ter compensatie stellen beide bedrijven geld ter beschikking van organisaties die zich inzetten voor BAMEgemeenschappen (Black, Asian and Minority Etnic) en passen hun diversiteitsbeleid aan om een inclusiever bedrijf te worden. Ook de Bank of England, ten tijde van oprichting een private bank, heeft excuses aangeboden voor de rol die haar directeuren in de slavenhandel hebben gespeeld. Hoewel de Bank of England niet direct betrokken was bij de slavenhandel, gaat het maatregelen nemen om een inclusieve werkomgeving te creëren en haalt de bank de standbeelden van directeuren die betrokken waren bij de slavenhandel weg.