Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties

• Detailhandel staan we niet toe op de werklocaties die hiervoor niet zijn aangewezen, met uitzondering van bouwmarkten, kringloopwinkels en andere grote detailhandel op daarvoor geschikte plekken. Voor detailhandel geldt dat de binnenstad/Boogaard stadscentrum de eerste plek is die moet worden afgewogen als vestigingslocatie. In de retail- en horecavisie gaan we nader in op deze functies. • Horeca is op werklocaties in Rijswijk wenselijk en toegestaan, mits het een ondersteunende functie heeft. Kleinschalige horecagelegenheden kunnen bijdragen aan meer reuring. In principe dient het ruimtelijk verzorgingsgebied van horeca dus primair de werklocatie (bedrijventerrein of kantoorlocatie) of een gemengde woon-werklocatie zelf te zijn, bijvoorbeeld een koffiebar of lunchroom. In de nieuwe (detailhandel en) horecavisie zal dit verder worden uitgewerkt. Dit betekent ook dat op enkele werklocaties het toevoegen van horeca door de kleinschaligheid ongewenst is. • Recreatie, zoals sportscholen, indoorspeeltuinen, etc. is alleen toegestaan op daarvoor aangewezen gemengde (delen van) werklocaties zoals een deel van Plaspoelpolder. Optimaal gebruik maken van ruimte in gemengde gebieden In gemengde woon-werkgebieden benutten we ruimte optimaal door gebruik te maken van de dimensie tijd.

Monofunctionele gebieden/werklocaties worden namelijk vaak maar een relatief beperkt deel van de dag gebruikt. Dat is feitelijk suboptimaal gebruik van de beschikbare ruimte. Bedrijventerreinen en andere werklocaties worden vaak alleen overdag en doordeweeks gebruikt, terwijl woongebieden en recreatiegebieden vaak voornamelijk ’s avonds, ’s nachts en in het weekend worden gebruikt. Met het mengen in de tijd willen we vastgoed, openbare ruimte en parkeerruimte te delen tussen de verschillende functies op verschillende tijdsstippen. Hierdoor wordt de ruimte optimaler in gebruik genomen. De langere duur van de aanwezigheid van mensen op een gemengd terrein kan ook zorgen voor een veiliger gevoel door de toenemende sociale controle. In de regel is er in tijdsbesteding een kleine overlap aan het begin en aan het einde van de dag, afhankelijk van het type functie, zie figuur 4. Dat is één van de redenen dat een logistiek bedrijf of bouwbedrijf, die doorgaans vroeg openen, minder goed ‘mengen’ met woningbouw dan kantoorfuncties. Daarnaast speelt er een hinderfactor mee (geluid, etc.) en een factor verkeersveiligheid (vrachtverkeer versus fiets- en wandelverkeer).

8 Onderdeel van het ’t Haantje zijn de al gerealiseerde deelgebieden De Comphaan en tuincentrum Groenrijk.

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

16

Feitelijk mengen we in ‘tijd’ door diverse en aantrekkelijke woon-werkmilieus te realiseren. Daarnaast stimuleren we ook gezamenlijk gebruik van faciliteiten zoals parkeerruimten: parkeerruimte die overdag voor bedrijven (personeel) wordt gebruikt, kan ’s avonds voor woningen (bewoners) worden gebruikt. Ook stimuleren we gezamenlijk gebruik van voorzieningen: horeca die overdag bedrijven bedient, kan ’s avonds bewoners uit het gebied bedienen en ruimtes/faciliteiten die overdag voor bijeenkomsten van bedrijven worden gebruikt, kunnen ’s avonds lokale verenigingen ruimte bieden. Figuur 4: De ‘klok’ van een gemengde woon-werklocatie

Bron: Stec Groep, 2021

3.6 Investeren in toekomstbestendigheid Op basis van de gebiedsprofielen gaan we voor die werklocaties waar kansen en/of opgaven liggen een gezamenlijke uitvoeringsagenda opstellen. Dit willen we niet alleen doen, maar samen met gevestigde bedrijven en vastgoedeigenaren en bij voorkeur met een ondernemerscollectief. Uit de analyses en de ondernemerssessies is gebleken dat er een aantal investeringen gewenst zijn. Een aantal belangrijke onderwerpen die spelen een rol bij toekomstbestendige werklocaties: • Organisatiegraad en veiligheid • Verduurzamen en vergroenen 9 • Digitale infrastructuur • Parkeervoorzieningen • Bereikbaarheid/verkeersveiligheid 7F

Organisatiegraad en veiligheid Op de individuele werklocaties ontbreekt een vorm van organisatie van de ondernemers. In Rijswijk is met Belangenvereniging Bedrijven Rijswijk (BBR) wel een overkoepelende bedrijvenvereniging actief. Ook is Industrieschap ‘De Plaspoelpolder’ (IPP) sinds 1953 actief en opgericht als samenwerkingsverband tussen de gemeente Rijswijk en de gemeente Den Haag met als taak om bedrijventerreinen te ontwikkelen en grond uit te geven. IPP Haaglanden is actief bij het herontwikkelen van bestaande bedrijventerreinen, waaronder het herontwikkelen van kansenzones in Plaspoelpolder. Uit een analyse van bedrijventerreinen in andere regio’s in Nederland blijkt dat terreinen die over een ondernemerscollectief beschikken, veelal toekomstbestendiger zijn. Het zorgt voor het verhogen van de innovatiekracht op bedrijventerreinen, draagvlak onder gezamenlijke opgaven en investeringen om de (ruimtelijke, economische en sociale) kwaliteit te waarborgen en verstevigen. Zo is het eenvoudiger maatregelen afstemmen met ondernemers. Dit is een randvoorwaarde voor een publiek-private investeringsgerichte aanpak van bedrijventerreinen. We willen een vorm van organisatie op werklocaties niet afdwingen/opleggen, maar in het geval van herontwikkeling/herstructurering op een bedrijventerrein is dit uiterst wenselijk.

Het is verstandig om op dit onderwerp klein te beginnen, bijvoorbeeld met een werkgroep. Ook het initiëren of voortzetten van KVO-B (Keurmerk Veilig Ondernemen Bedrijventerrein) is een belangrijke stap om langzaam toe te werken naar meer gedeeld eigenaarschap op gebiedsniveau, bijvoorbeeld in de vorm van parkmanagement of een Bedrijven InvesteringsZone (BIZ). Veiligheid is een belangrijk thema voor toekomstbestendige bedrijventerreinen. Belangrijk is dat terreinen veilig en weerbaar zijn tegen ondermijnende criminaliteit (bijvoorbeeld witwassen, hennepteelt, handel in illegale goederen, et cetera). In Rijswijk speelt op sommige bedrijvenlocaties ondermijning. Veroudering en leegstand lijken ondermijnende activiteiten aan te trekken. Door veroudering en leegstand blijven ontwikkelingen van huurprijzen en vastgoedwaarden achter en is de kans groot dat het gebied steeds laagwaardiger gebruikt wordt. We focussen ons daarom op de courantheid van het vastgoed en zorgen dat voor ieder terrein de basis op orde is (schoon, heel, veilig en duurzaam). Een goede 9 Specifiek: klimaatadaptatie, energietransitie, verduurzamen vastgoed

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

17

organisatie kan helpen tegen ondermijning. Ondermijning is eenvoudiger te bestrijden als bedrijven collectief georganiseerd zijn. Het genoemde KVO-B is een vorm van samenwerking met een focus op praktische ingrepen. Hierin kunnen verschillende collectieve maatregelen genomen om overlast, criminaliteit en onderhoud en beheer op het bedrijventerrein aan te pakken. Denk aan betere verlichting, cameratoezicht en beter georganiseerd toezicht. Instanties als de brandweer en politie betrokken bij periode schouwen en audits. Verduurzamen en vergroenen Klimaatadaptatie De Rijswijkse werklocaties zijn over de gehele linie behoorlijk versteend. We willen nadrukkelijk inzetten op het vergroenen van werklocaties en dus het verminderen van de verstening. Op Plaspoelpolder gaan we bijvoorbeeld van start met het project ‘Groene Assenkruis’. Waarbij vergroening en duurzaamheid belangrijke waarden zijn bij de herinrichting van het openbare gebied. Een werklocatie met veel groen is niet alleen duurzamer, het zorgt ook voor een beter en mooier verblijfsklimaat en een gezonde omgeving voor de mensen die op de werklocaties werken. Bovendien helpt vergroening ook om wateroverlast bij piekbuien te voorkomen en hittestress te verminderen. Ook geeft het de biodiversiteit een impuls.

Tot slot kan goed aangelegd groen de recreatieve functie van een gebied vergroten, wat mensen ruimte geeft voor een pauzeommetje wat mensen ontspanning biedt en reuring op het terrein geeft. Dit draagt weer bij aan een aantrekkelijkere (werk)omgeving. Een laagdrempelige manieren om te vergroenen is het vergroenen van parkeerplaatsen. Deze zijn vaak grotendeels geasfalteerd of bestraat en de mogelijkheden voor infiltratie van regenwater zijn beperkt. Half(open)verharding op parkeerplaatsen zorgt niet alleen voor betere infiltratiemogelijkheden, het vermindert ook de hittestress doordat groen minder warmte vasthoudt en sneller afkoelt. Vergroening kan ook plaats vinden in de private ruimte, op de bedrijfskavel of zelfs bovenop vastgoed. Een groen dak draagt bijvoorbeeld bij aan de isolatie van het pand en kan regenwater vasthouden voordat het in het afwateringsysteem stroomt en zorgt daarnaast voor een verlaging van de hittestress. Ook verticale begroeiing (groene gevels) is mogelijk. Naast dat dit een kwaliteitsimpuls geeft, draagt het bij aan verminderen van hittestress en kan het voor geluidsreductie zorgen. Energietransitie Werklocaties kunnen een belangrijke rol spelen in de energietransitie. De energiedichtheid is hoog en maatregelen hebben snel effect.

We stimuleren het benutten van de zonnepotentie en verkennen de mogelijkheid en kansrijkheid van werklocaties voor andere groene energiebronnen: windenergie, restwarmte en geothermie. Om zo min mogelijk CO2uitstoot te realiseren zal niet-hernieuwbaar energieverbruik vervangen moeten worden met hernieuwbaar energieverbruik. Circa de helft van het energieverbruik in Nederland is afkomstig van bedrijven (waarvan een groot deel gevestigd is op werklocaties). Hier valt dus veel winst te behalen. Met het Rijswijk Centre for Sustainable Geo-energy is er op Plaspoelpolder een open innovatiecentrum voor onderzoek naar renewable (geo)energy en boringen. We willen met deze locatie de geothermische hotspot van Nederland worden. Rijswijk bevindt zich geografisch op een locatie die geschikt is voor geothermie. Dit biedt kansen om ons op de kaart te zetten vanuit geothermie. Verder spelen we samen met de ondernemers een rol in het realiseren van verduurzamingsmaatregelen op werklocaties. We willen ondernemers faciliteren bij de energietransitie door voorlichting over de verschillende opties, partijen bij elkaar te brengen en overige steun te bieden (in de vorm van onderzoek, subsidies of kortingen). Zo kunnen bij alternatieven voor aardgas gedacht worden aan een warmtenet, warmtelink, warmtekoude opslagsysteem of een warmtepomp.

In de Transitievisie Warmte worden richtingen geschetst voor de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energiebronnen in de stad. We kiezen voor een stimulerende en faciliterende rol en zoeken naar koppelingen tussen bedrijven met energie-excessen en bedrijven met energietekorten. Daarnaast kunnen we fungeren als spil richting provincie en de netbeheerders, zodat bijvoorbeeld opgewekte energie terug geleverd kan worden en er voor ondernemers een steeds aantrekkelijkere business case ontstaat. Netcongestie is in toenemende mate een probleem op werklocaties. Hierdoor zijn bedrijven op zoek naar alternatieven zoals opslag van energie of het opzetten van een lokaal slim energienet, waarbij bedrijven onderling stroom uitwisselen. Dit zijn complexe (technische) oplossingen waarin we willen meedenken. Verduurzamen vastgoed

18

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

We zetten in op het verduurzamen van vastgoed door investeringen in kantoren en overig bedrijfsvastgoed met de laagste energielabels aan te jagen. We willen vastgoedeigenaren en -gebruikers ertoe bewegen om te investeren in de verduurzaming van het vastgoed. Daarnaast willen we specifiek vastgoedeigenaren van kantoorpanden aansporen een energielabel aan te vragen zodat we de gemeentelijke opgave beter in beeld kunnen krijgen. Op het gebied van duurzaamheid en energiebesparing valt er nog veel winst te behalen bij bedrijfsvastgoed en kantoren in onze gemeente. Veel van deze gebouwen zijn bijvoorbeeld niet goed geïsoleerd of worden nog niet verlicht met ledverlichting; wat een laagdrempelige stap is om energie te besparen. Veel van het bedrijfsvastgoed is al enkele decennia oud en vanuit duurzaamheidsperspectief aan een opknapbeurt toe. Via het zakelijk energieloket leveren we hier momenteel al een bijdrage aan. Up-to-date, duurzaam vastgoed draagt niet alleen bij aan de uitstraling van de werklocaties, maar is ook aantrekkelijker voor ondernemers om zich hierin te vestigen. Vanaf 1-1-2023 moet ieder kantoorgebouw in Nederland een Energielabel C of hoger hebben. In gemeente Rijswijk ligt hier nog een grote opgave. Slechts 40% van de totale kantoorvoorraad in de gemeente beschikt over energielabel C of hoger, zo blijkt uit onderzoek van Colliers (2022) 10.

Een groot deel van het kantoorvastgoed bevindt zich op Plaspoelpolder. Deze werklocatie heeft de grootste opgave wat betreft het verduurzamen. Kanttekening hierbij is dat een gedeelte van het kantoorvastgoed op Plaspoelpolder middels transformatie wordt onttrokken van de voorraad. Dit betreft veelal incourant vastgoed zonder energielabel. Op de werklocaties Broekpolder, Hoornwijck en Zuidflank beschikken de meeste kantorenpanden over energielabel C of hoger. 8F

In de gemeente is ondanks de naderende deadline nog een grote verduurzamingsslag nodig. In de periode mei 2021 (tot januari 2022) is sprake van een verbetering van 1% als het gaat om het toegenomen aantal oppervlakte met een energielabel C of hoger. We wijzen daarom vastgoedeigenaren op de werklocaties de door het Rijk opgelegde verplichting om in 1-1-2023 te voldoen aan een Energielabel C of hoger 11. We kunnen de vastgoedeigenaren waar nodig verder ondersteunen door ze voor te lichten over verduurzaming van vastgoed. Met het project ‘Verduurzaming Bedrijven Rijswijk’ bieden we (in samenwerking met de BBR en de Rabobank) momenteel een verduurzamingsscan aan om zo bedrijven op weg te helpen. Ook informeren we over bijbehorende subsidies en financieringen die vanuit het Rijk en gemeente worden aangeboden. 9F

Digitale infrastructuur Naast de verschillende duurzaamheidsopgaven om Rijswijk toekomstbestendig te maken speelt digitalisering ook een steeds grotere rol. De digitale economie biedt steeds vaker oplossingen voor uitdagingen en opgaven op het gebied van werkgelegenheid, duurzaamheid en innovatie in tal van sectoren. We willen inzetten op het vergroten van de connectiviteit op de werklocaties. Dit wordt bereikt door stappen te maken in de digitale infrastructuur. Een glasvezelnetwerk (aangelegd door marktpartijen) is dan ook van niet te onderschatten belang. Voor moderne ICT-voorzieningen zijn bedrijven tegenwoordig volledig afhankelijk van een snelle internetverbinding. En zonder die ICT kunnen bedrijven moeizaam functioneren. Bedrijfsprocessen worden het steeds ‘slimmer’. Vrijwel iedere ondernemer heeft behoefte aan een stabiele digitale infrastructuur. Naast een snelle digitale infrastructuur (zoals 5G / glasvezel) willen we inzetten op thema’s als cyberweerbaarheid, delen van connectiviteit en nieuwe technologieën, zoals Internet of Things (IoT), Blockchain, Quantum computing en Artificial Intelligence (AI). Dit kan directe waarde creëren voor bedrijven. Denk aan autonoom logistiek vervoer of objectherkenning door sensoren. Er zijn verschillende overheidssubsidies beschikbaar voor innovatieve projecten waar gebruik gemaakt van kan worden door ondernemers.

We willen samen met andere gemeenten, maar ook zeker intern, meer kennisdelen (en toepassen) rondom het thema digitalisering12. Met als doel ons beter te positioneren op dit thema.

10 ‘Verduurzaming van kantoren in Nederland’, Colliers, januari 2022.

11 Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het per 1 januari 2023 niet meer als kantoor gebruiken. Deze verplichting

staat in artikel 5.11 van het Bouwbesluit 2012. 12 Omliggende gemeenten zijn actiever/zichtbaarder in de digitalisering. Denk aan Den Haag met Digitale Policy met AI en (cyber)security en Delft met quantum technologie.

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

19

Parkeervoorzieningen Ondernemers zien parkeerproblematiek vaak als minpunt voor het vestigingsklimaat. De hoge parkeerdruk wordt landelijk veelvuldig genoemd als verbeterpunt op bedrijventerreinen en dit geldt ook voor Rijswijk. Op het moment dat er een tekort is aan parkeervoorzieningen vindt vaak oneigenlijk parkeren plaats in de openbare ruimte. Dit geeft een rommelige uitstraling en kan de verkeersveiligheid negatief beïnvloeden. Parkeeroverlast kan bijvoorbeeld ontstaan door bedrijven met grote verkeersaantrekkende activiteiten, zoals dienstverlening of perifere detailhandelsvestigingen (PDV) zonder voldoende private parkeerplaatsen. Ook industriële bedrijven met veel vrachtwagenbewegingen kunnen parkeeroverlast veroorzaken. Op de meeste terreinen ontbreekt in de huidige situatie een vrachtwagenparkeerplaats. Op kavels van industriële bedrijven is (op piekmomenten) regelmatig te weinig ruimte om alle vrachtwagens kwijt te kunnen. Ook wordt nog veel op maaiveld geparkeerd. Het is belangrijk om met ondernemers in gesprek te gaan om private kavels en/of het openbaar gebied te herinrichten. In het geval van publieke investeringen leggen we altijd een verbinding met investeringen van ondernemers in de private ruimte.

Indien er sprake is van extra publieke parkeerplaatsen langs de openbare weg of in openbaar gebied, zullen we in het kader van verduurzaming altijd werken met half open verharding. Bereikbaarheid/verkeersveiligheid In de Mobiliteitsprogramma Rijswijk 2040 staat beschreven dat het gewenste bereikbaarheidsprofiel van werklocaties verandert. Openbaar vervoer en een goede fietsbereikbaarheid is van toenemend belang. Daarom zetten we in op een goed fietsnetwerk. Door COVID is thuiswerken bovendien meer ingeburgerd geraakt, waardoor mensen naar verwachting ook in de toekomst minder vaak naar hun werk zullen reizen. Aan de andere kant zijn er ook locaties die goed per (vracht)auto bereikbaar moeten zijn en blijven. Waar nodig borgen we die autobereikbaarheid. We faciliteren ook het gebruik van lopen, fietsen en openbaar vervoer van en naar het werk. Daarbij hebben we speciale aandacht voor de first en last mile (binnen het OV en deelmobiliteit). Ook bekijken we of we samen met werkgevers thuiswerken kunnen stimuleren. Op meerdere bedrijventerreinen wordt de verkeersveiligheid door de ondernemers genoemd als verbeterpunt. Dit omvat in Rijswijk zowel de interne verkeersveiligheid (het ontbreken van een stoep of fietspad, maar ook een te hoge verkeersintensiteit, onveilige kruisingen of hardrijders), als de externe verkeersveiligheid (ontsluiting van het bedrijventerrein).

Voor de interne verkeersveiligheid kan voor een individuele werklocatie een verkeersplan worden opgesteld. Hierin wordt de huidige situatie geïnventariseerd (soorten van verkeer, goederenstromen en infrastructuur), waarna mogelijke verbeteringen van de verkeersveiligheid worden opgesteld. Immers: een bedrijventerrein dat veilig is voor voetgangers, nodigt uit om tijdens de lunchpauze een frisse neus te halen voor personeel. Ook de externe bereikbaarheid is een aandachtpunt. Met name de kleinschalige bedrijventerreinen Heulweg en Delftweg liggen niet direct aan een A- of N-weg. De ontsluiting loopt via lokale wegen, met onveilige verkeerssituaties als gevolg.

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

20

4 Gebiedsprofiel en strategie per locatie In dit hoofdstuk zetten we de gebiedsprofielen van de werklocaties uiteen. In deze gebiedsprofielen zijn de algehele uitgangspunten en (afwegings)kaders uit de vorige hoofdstukken (kaders en context, onze visie op toekomstbestendige werklocaties) en trends en ontwikkelingen die op de werklocaties afkomen (zie bijlage A en B en de marktverkenning en de NEER-analyse in het bijlagerapport) vertaald naar een toekomstbeeld (lees: ontwikkelperspectief) voor iedere individuele werklocatie. De gebiedsprofielen bevatten: • een overzicht van feiten en cijfers13; • een beknopt inzicht in actuele ontwikkeling(en); • een toekomstbeeld (ontwikkelrichting); • een overzicht van wat we als belangrijkste opgaven op de werklocatie beschouwen om het gebied toekomstbestendig te maken. Gebiedsprofiel is voorzet richting actieprogramma De strategie werklocaties geeft het ruimtelijk-economisch beleid op hoofdlijnen weer. De gebiedsprofielen zijn een vertaalslag van de toekomstvisie naar een toekomstbeeld per werklocatie. Het toekomstbeeld per werklocatie is gekoppeld aan een kernstrategie. De kernstrategie van de locatie geeft de ontwikkelrichting aan en de opgaven beschrijven aan welke thema’s we samen met vastgoedeigenaren en ondernemers moeten werken. Soms zijn forse publieke en private investeringen om de locatie toekomstbestendig te maken.

De gebiedsprofielen vormen de basis om samen (met ondernemers en vastgoedeigenaren) te werken aan een actie- of uitvoeringsprogramma voor individuele werklocaties. Kernstrategie In de gebiedsprofielen komen telkens verschillende kernstrategieën terug. Op hoofdlijnen betekent iedere kernstrategie het volgende (zie ook figuur 5): • Consolideren. Dit zijn werklocaties die in principe naar behoren functioneren, maar dit sluit niet uit dat er opgaven zijn om de werklocatie te verbeteren. Op bijna iedere werklocatie kunnen verduurzamings- en intensiveringsmaatregelen getroffen worden. Versterkende maatregelen kunnen initiatiefgericht met eigenaren en bedrijven nader uitgewerkt worden. De gemeente stelt zich hierin faciliterend op. • Revitaliseren. Er zijn een aantal werklocaties waar het kwaliteitsniveau een trede hoger getild moet worden om toekomstbestendig te kunnen zijn en de economische potentie maximaal te kunnen realiseren. De prioritaire plekken voor verbetering wijzen we aan met het label ‘revitaliseren’. • Ontwikkelen gemengd woon-werkgebied. Rijswijk kent een aantal werklocaties waar toevoeging van de woonfunctie de kwaliteit van de locatie ten goede zal komen, bijvoorbeeld omdat het een stedelijk werkmilieu oplevert. Naast wonen, blijft in deze gebieden dus ook ruimte voor werken bestaan. • Ontwikkelen toplocatie.

Op een toplocatie willen we inzetten op een hoge ruimtelijke kwaliteit en een veelzijdig functieaanbod. Daarnaast willen we door het aantrekken van innovatieve bedrijvigheid een extra impuls geven aan de economie. • Verkennen. Hier verkennen we de mogelijkheden voor de ontwikkeling van een nieuwe werklocatie. De ruimte op deze locatie komt vrij door verplaatsing van bedrijfsactiviteiten. • Uit ontwikkelen. Dit betekent dat de grond al wel gereserveerd is voor bedrijvigheid. Maar dat deze grond nog wel ontwikkelt moet worden en dat bedrijven zich er nog moeten gaan vestigen.

13 Let op: de gebruikte cijfers betreffen een momentopname.

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

21

Figuur 5: Ontwikkelrichting (kernstrategie) per werklocatie

Aanpak en rol Vanuit de gemeente brengen we waar nodig de basis op orde (schoon, heel en veilig en duurzaam), verhelderen we het ruimtelijk (ontwikkel)kader en werken we aan het versterken van de kwaliteit in de openbare ruimte. We hebben samen met ondernemers/vastgoedeigenaren een verantwoordelijkheid om te werken aan toekomstbestendige werklocaties. Bij veel opgaven of acties is gezamenlijk optrekken van de gemeente en ondernemers nodig. Direct betrokkenen partijen benoemen we in de samenvattende tabel. We zetten ons in om de juiste randvoorwaarden te creëren, betrokken partijen te informeren, te verbinden en te stimuleren. We kunnen daarin verschillende rollen aannemen: er is een formele rol van kadersteller en toetser op het ruimtelijke spoor, een faciliterende rol van verbinder-kennismakelaar en een aanjagende rol in de vorm van voorkantsamenwerkingen tot financiële ondersteuning bij projecten. We zullen per situatie bepalen welke rol we het beste past. Huidige fasering We kunnen niet alle acties tegelijk oppakken. Daarom sluiten we aan bij lopende ontwikkelingen en lokale (liefst collectieve) initiatieven op de werklocaties. Daarnaast verschilt de doorlooptijd van de aanpak van de opgaven. Niet iedere opgave is immers direct op te lossen.

Om in deze strategie al een indicatie te geven wat de termijnen in de fasering zijn maken we onderscheid in drie categorieën: • Korte termijn: opgaven die we binnen 2 jaar willen oppakken; • Middellange termijn: opgaven we die over 2 – 5 jaar willen oppakken; • Lange termijn: opgaven die we over 5 jaar en later willen oppakken. Omgevingsvisie Vanwege de brede blik op economie en werklocaties kan de strategie (evenals de gebiedsprofielen per werklocatie) als input dienen voor de op te stellen Omgevingsvisie Rijswijk.

22

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

Tabel 1: Samenvattend schema van de kernstrategie en opgave(n) per werklocatie Werklocatie Vervoerscentrum Vrijenban

Kernstrategie Revitaliseren

Delftweg

Revitaliseren

Heulweg

Revitaliseren

TNO-locatie

Verkennen

Broekpolder

Consolideren

Plaspoelpolder: Kesslerpark e.o. Plaspoelpolder: Middengebied Plaspoelpolder: Havenkwartier

Ontwikkelen toplocatie

Ontwikkelen woonwerkgebied

•

Transformatie Havenkwartier

Plaspoelpolder: Noordzijde

•

Geleidelijke transformatie Noordzijde

Hoornwijck

Ontwikkelen woonwerkgebied Consolideren

• •

Zuidflank

Consolideren

Verduurzaming vastgoed faciliteren Verkeersproblematiek verminderen (inclusief verkeersveiligheid) Parkeervraag aanpakken Faciliteren verduurzaming van het vastgoed Verbeteren van de (openbare) ruimte Stimulering van digitalisering Optimalisatie van het ruimtegebruik bij uitgifte

‘t Haantje

Revitaliseren

Consolideren (uit ontwikkelen)

Opgave ruimtelijke economie 14 • Verduurzaming vastgoed faciliteren • Uitstraling verbeteren en vergroenen • Effectiever ruimtegebruik stimuleren • Hogere waarde vastgoed creëren • Verkeersveiligheid aanpakken • Heldere profilering neerzetten • Mobiliteitsopgave aanpakken • Planologische mogelijkheden onderzoeken • Ontwikkelen integrale ruimtelijke gebiedsvisie TNO-locatie • Duurzaam vastgoed faciliteren • Verbeteren van de (openbare) ruimte • Economische invullingen onderzoeken • Parkeerdruk verminderen • Ontwikkelen duurzame en innovatieve hotspot op Kesslerpark • Verbetering en intensivering vastgoed 11F

• • • • •

Met wie 15 HTM en overige vastgoedeigenaren, ondernemers

Huidige fasering Middellange termijn

Vastgoedeigenaren en ondernemers

Lange termijn

Vastgoedeigenaren en ondernemers

Korte termijn

TNO

Korte termijn

Vastgoedeigenaren en ondernemers

Middellange termijn (parkeerdruk op korte termijn)

Projectontwikkelaar en vastgoedeigenaar Kadans IPP, vastgoedeigenaren en ondernemers, IPP, projectontwikkelaars, eigenaren, ondernemers en bewoners IPP, vastgoedeigenaren en ondernemers Vastgoedeigenaren en ondernemers

Korte termijn

Particuliere vastgoedeigenaar en ondernemers

Middellange tot lange termijn

-

Korte termijn

12F

Korte termijn Korte termijn Korte tot middellange termijn Lange termijn

14 Tijdens de drietal ondernemerssessies (Delftweg & Heulweg, Zuidflank & Vrijenban en Hoornwijck & Broekpolder in oktober 2021) zijn een aantal quick-wins naar voren

gekomen. Dit zijn relatief kleine acties die snel resultaat opleveren. Deze quick-wins benoemen we niet expliciet in de strategie werklocaties, omdat deze direct worden opgepakt. 15 Voor alle werklocaties geldt dat Belangenvereniging Bedrijven Rijswijk (BBR) als overkoepelende bedrijvenvereniging een strategische samenwerkingspartner is.

23

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.1

Vervoerscentrum Vrijenban16 Feiten & cijfers Regulier-gemengd bedrijventerrein; terrein kenmerkt zich door de transportbedrijven (vervoer & opslag, handel). Locatie en omvang

Werkgelegenheid Ruimtegebruik Vastgoed

Werkzame personen 130 FSI Arbeidsintensiteit 0,49 18 banen/ha Gemiddeld bouwjaar bedrijfsruimte 1988

Bruto oppervlakte

7,1 ha

Netto oppervlakte

7,1 ha

Gevestigde bedrijven 11 Aandeel groen Leegstand 7% 0% Aandeel energielabel C of hoger n.v.t

Bereikbaarheid 3 autominuten naar de snelweg

Bushalte op 10 Tram op 10 minuten Goed bereikbaar minuten loopafstand loopafstand Aandachtspunten • HTM was van plan om op Zuiderweg 8 een tramremise te realiseren. Dit is niet gerealiseerd. Bewoners uit de omgeving maakten zich zorgen over geluids- en lichtoverlast. Het pand is in bezit van HTM. Een deel is leegstaand (niet aangeboden) en een deel wordt verhuurd aan Vreugdenhil Berging. Er is nog niet besloten wat er met de locatie gaat gebeuren. Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie Vervoerscentrum Vrijenban: Revitaliseren • Vrijenban oogt niet als een modern bedrijventerrein, maar functioneert vanuit ruimtelijk-economisch perspectief nog naar behoren. Er zijn wel tekenen van veroudering zichtbaar en de basiskwaliteiten van het terrein staan onder druk. Analyses laten zien dat relatief veel verharding aanwezig is en dat verduurzaming op de locatie nog geen gemeengoed is. Daarnaast is het aantal banen op de locatie behoorlijk laag. Er zijn investeringen nodig om het terrein toekomstbestendig te maken. Er is – vooralsnog – geen reden om van het huidige vervoer-profiel af te wijken. Het terrein heeft als specifieke doelgroep bedrijvigheid in de sectoren vervoer, opslag en handel. Deze clustering zorgt voor een synergie effect tussen de bedrijven.

Genoemde sectoren zijn verder nauwelijks aanwezig – en passend – op andere werklocaties in Rijswijk. Het is dus van belang om deze bedrijven hier een plek te bieden richting de toekomst. Doormiddel van een aanvullend economisch profiel voor het gebied (waarbij ook Delftweg is betrokken) wordt het helder welke soort clustering, kwaliteitsverbetering en positionering het complete gebied krijgt. • Voor het functioneren van een bedrijventerrein waar de nadruk ligt op logistieke functies is het van belang dat de ontsluiting naar de A13 goed is, zonder dat het bestemmingsverkeer te veel hinder ondervindt van overige verkeersstromen rond de locatie. Voor het personeel zetten we in op een goede bereikbaar via het openbaar vervoer en per fiets. Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Verduurzaming vastgoed faciliteren: Ongeveer 90% van de vastgoedvoorraad op Vervoerscentrum Vrijenban is voor 1990 gebouwd. In potentie is een grote sprong te maken in vastgoedwaarde (en toekomstwaarde) door middel van modernisering van het vastgoed. Aan de oostzijde van het terrein zien we mogelijkheden voor bedrijven om gevels op te knappen en panden te verduurzamen, bijvoorbeeld met verbeterde isolatie. Vrijenban heeft een aantal bedrijfsdaken met een groot dakoppervlak wat in potentie geschikt is voor de aanleg van zonnepanelen (al dan niet in combinatie met groene daken).

• Uitstraling verbeteren en vergroenen: De ondernemers zijn primair verantwoordelijk voor de eigen bedrijfsomgeving (netheid, uitstraling), maar er zijn verschillende gemeentelijke en landelijke subsidies die ze aan kunnen vragen ter ondersteuning. Om de locatie klimaatadaptiever te maken en de locatiekwaliteit te verhogen, willen we met ondernemers en eigenaren (o.a. VvE aan de Zuiderweg) de mogelijkheden verkennen tot meer gebruik van half(open)verharding en het realiseren van functioneel groen op eigen kavel. Het verbeteren van de uitstraling gaat ook over de interne infrastructuur welke momenteel in privaat bezit is. We willen met ondernemers in gesprek om te zorgen dat dit een kwaliteitsimpuls krijgt. • Effectiever ruimtegebruik stimuleren: Op het terrein wordt relatief veel ruimte ingenomen voor parkeren. De banendichtheid is relatief laag (nog geen 20 banen per hectare). Voor het faciliteren van efficiënter ruimtegebruik is ons streven om initiatiefgericht mee te denken over de mogelijkheden van het verruimen van de planologische mogelijkheden 16 Ten (bouwhoogte, bebouwingspercentage) om in de toekomst intensiever ruimtegebruik meerlaagse ontwikkelingen zuiden van Vrijenban is Van Puffelen metaalrecycling gesitueerd (circa 1,5 ha). Er wordt en voor de toekomst gekeken naar een mogelijk te maken.

andere invulling waarbij gedacht wordt aan een herontwikkeling tot modern bedrijventerrein met aandacht voor het versterken van het vervoersprofiel of een herontwikkeling tot gemengd bedrijventerrein met wonen.

24

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.2 Delftweg Feiten & cijfers Regulier-gemengd (kleinschalig) bedrijventerrein; terrein kenmerkt zich door de aanwezigheid van industrie en zakelijke dienstverlening. Locatie en omvang

Werkgelegenheid Ruimtegebruik

Werkzame personen 380 FSI Arbeidsintensiteit 1,13 136 banen/ha 17 Gemiddeld bouwjaar bedrijfsruimte 1968 14F

Vastgoed

Bruto oppervlakte

3 ha

Netto oppervlakte

2,8 ha

Gevestigde bedrijven 13 Aandeel groen Leegstand 5% 0% Aandeel energielabel C of hoger n.v.t

Bereikbaarheid 8 autominuten naar de snelweg

Niet aanwezig

Tramhalte gelegen aan het terrein

Goed bereikbaar

Aandachtspunten • Grenzend aan het bedrijventerrein Delftweg is in 2018 een nieuwe fietsstraat gerealiseerd. Het zwaardere vrachtverkeer vanaf de Zuiderweg naar het bedrijventerrein moet rekening houden met deze druk gebruikte fietsroute. Dit kan leiden tot onveilige verkeerssituaties. Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie: Revitaliseren • Om de economische potentie op dit terrein maximaal te blijven benutten, is het van belang dat het kwaliteitsniveau op deze locatie naar een trede hoger getild wordt. De werkgelegenheid heeft zich positief ontwikkeld en er wordt steeds meer waarde op het bedrijventerrein toegevoegd. Om de toekomstbestendigheid van het bedrijventerrein te versterken willen we hier focussen op de ‘next economy’ thema’s (duurzaamheid, automatisering/digitalisering, circulariteit). Het terrein biedt -gelet op het gevestigd bedrijfsleven- aanknopingspunten om actief aan de slag te gaan met automatisering en digitalisering (als zowel robotisering). Vooral een combinatie met de aanleg van glasvezel heeft veel potentie. Ook biedt het terrein kansen voor het uitbouwen van circulariteit. De aanwezigheid van Uzimet BV – bezig om op een circulaire en innovatieve manier lood her te gebruiken – en een hoge milieucategorie biedt kansen voor aantrekken van soortgelijke bedrijvigheid.

De randvoorwaarden moeten op orde blijven om bedrijvigheid te behouden en circulaire bedrijven (in aanverwante sectoren) aan te trekken. In de gemeente is dit het enige terrein met een hogere milieucategorie (t/m 4.1). • We zien vernieuwing van het vastgoed en vergroening van de publieke en private ruimte als investeringsthema. Hiermee werken we aan een gebied (ook in combinatie met Vervoerscentrum Vrijenban) met een hoger uitstralingsniveau en een hogere verblijfskwaliteit. De groene omgeving rondom het terrein en inpassing in het groene gebied willen we behouden. Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Hogere waarde vastgoed creëren: Het merendeel van het vastgoed (circa 80%) is voor 1990 gebouwd. Wel heeft recent al een upgrade plaatsgevonden (voorbeeld is de gevelvernieuwing van het pand aan Delftweg 66). In potentie is een grote sprong te maken in vastgoedwaarde (en toekomstwaarde) door middel van dergelijke modernisering en verduurzaming. Vooral aan de kant van de Delftweg is vastgoed gepositioneerd wat een nette uitstraling verdient (ook omdat het een zichtlocatie is langs de tramlijn). Door gevels op te knappen, panden te verduurzamen met betere isolatie en zonnepanelen op de daken stijgt de waarde van het vastgoed.

Ondernemers zijn primair verantwoordelijk voor de courantheid van de eigen bedrijfsomgeving, maar de gemeente wil bedrijven natuurlijk graag ondersteunen bij het aanvragen van subsidies (zoals bijvoorbeeld het project Zon op Rijswijk). • Verkeersveiligheid aanpakken: Vanwege de ligging aan de fietsstraat (Delftweg) is de verkeersveiligheid in relatie tot bestemmingsverkeer een terugkerend probleem. In gesprek met bedrijven zijn er verschillende oplossingen aangedragen waardoor het bestemmingsverkeer zo min mogelijk met de fietsstraat ‘in conflict’ komt (het gaat hier om de aanrijdroute als zowel de entree). We gaan als gemeente samen met de bedrijven en gebruikers van de fietsroute en omwonenden onderzoeken hoe er minder risico's ontstaan. • Heldere profilering neerzetten: De ‘next economy’ thema’s zoals genoemd bij het toekomstbeeld mogen breder uitgedragen worden. De circulaire bedrijfsprocessen bij bijv. Uzimet B.V. kunnen interessant en een vliegwiel zijn voor andere circulaire (en innovatieve) initiatieven in Rijswijk. We vinden het als gemeente belangrijk om kennisdeling tussen bedrijven te stimuleren. Hierbij is een zekere vorm van organisatiegraad op het terrein wenselijk. 17 Belangrijk bedrijf naar werkgelegenheid op Delftweg: Westvlietbewaking, circa 120 banen. Het gaat om geregistreerde banen op

basis van LISA vestigingsregister. Het totaal aantal personen dat werkzaam is op de locatie ligt waarschijnlijk vele malen lager.

25

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.3 Heulweg & TNO-locatie Feiten & cijfers Regulier-gemengd (kleinschalig) bedrijventerrein; Een gemengd terrein in combinatie met het TNO-complex en het primatencentrum BPRC. Locatie en omvang

Werkzame personen 300 FSI Arbeidsintensiteit 0,23 38 banen/ha

Werkgelegenheid Ruimtegebruik

Gemiddeld bouwjaar bedrijfsruimte 1988

Vastgoed

Bruto oppervlakte

19 ha (inclusief TNOlocatie)

Netto oppervlakte

TNO circa 8 ha Heulweg circa 1,5

Gevestigde bedrijven 12 Aandeel groen Leegstand 26% 0% Aandeel energielabel C of hoger n.v.t

Bereikbaarheid 5 autominuten naar de snelweg

Bushalte gelegen aan n.v.t Goed bereikbaar het terrein Aandachtspunten • TNO vertrekt waarschijnlijk op termijn volledig. Het pand wordt momenteel niet aangeboden aan de markt. We willen een bredere ruimtelijke gebiedsvisie opstellen voor de locatie. Hierin wordt ook het bedrijventerrein Heulweg betrokken. Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie Heulweg 18: Revitaliseren • De bedrijvigheid op de Heulweg is erg gemengd (industrie, enkele kleine bouwbedrijven en wat zakelijke diensten). Het vastgoed van de bedrijven is overwegend incourant. Tevens is de entree en de parkeersituatie rommelig. De uitstraling van het terrein is benedengemiddeld en hier willen we samen met ondernemers wat aan doen. Kortom, om te zorgen dat het bedrijventerrein ook in de toekomst zijn waarde blijft houden voor onze economie is het van belang dat we samen met ondernemers/vastgoedeigenaren richting geven aan de toekomstbestendigheid van Heulweg. Gezien de directe ligging naast het TNO terrein en het vraagstuk hoe deze locatie te ontwikkelen, is het logisch deze twee locaties niet los van elkaar te zien. De herontwikkeling van het TNO-gebied moet goed aansluiting vinden op het toekomstprofiel van Heulweg en andersom. De bereikbaarheid van Heulweg is ondanks haar wat afgeschermde ligging redelijk op orde.

Bij een combinatie van ontwikkelingen (woningbouw, bedrijvigheid) zijn investeringen in toekomstbestendigheid wenselijk. Kernstrategie TNO-locatie: Ontwikkelen integrale ruimtelijke gebiedsvisie TNO-locatie • Op (korte) termijn komt de huidige TNO-locatie mogelijk beschikbaar. We willen in een bredere ruimtelijke gebiedsvisie 15F

verkenning doen naar de toekomstige mogelijkheden van het gebied.

Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Parkeerproblematiek aanpakken: We willen samen met ondernemers de opties onderzoeken om beter gebruik te maken van de parkeermogelijkheden op het terrein. Door de samenwerking aan te gaan met de ondernemers zijn we ook in staat te kijken naar alternatieve vervoersmiddelen. We denken hierbij aan deelmobiliteit en alternatieven voor de auto. • Planologische mogelijkheden onderzoeken: De milieuruimte op Heulweg (exclusief TNO-locatie) is beperkt. Om huidige zittende bedrijvigheid op het bedrijventerrein te behouden en te blijven voorzien in de vraag van bedrijven met een hogere milieucategorie kunnen we de mogelijkheden om de planologische milieuruimte op de locatie te verruimen onderzoeken. We willen zorgvuldig omspringen met de belangen van zittende bedrijven, maar bezien dit vraagstuk ook in relatie tot de integrale visie rond de TNO-locatie. • Ontwikkelen integrale gebiedsvisie TNO-locatie: Op de TNO-locatie is een beperkt gedeelte van het terrein bebouwd. Als in de toekomst TNO vertrekt dan biedt dat nieuwe ruimtelijke mogelijkheden. Het reeds aanwezige groene karakter willen we op deze locatie behouden. De toekomstige invulling wordt integraal afgewogen door middel van een integrale ruimtelijke gebiedsvisie. Bij een herontwikkeling willen we de aanwezige locatiekwaliteiten van het gebied behouden.

18 Het primatencentrum BPRC laten we in dit gebiedsprofiel buiten beschouwing.

26

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.4 Plaspoelpolder Feiten & cijfers Gemengde werklocatie; Grootste werklocatie in Rijswijk met verschillende ontwikkelrichtingen per deelgebied. Locatie en omvang

Werkgelegenheid Ruimtegebruik Vastgoed

Werkzame personen 14.080 FSI Arbeidsintensiteit 1,38 224 banen/ha Gemiddeld bouwjaar bedrijfs- en kantoorruimte 1988

Bruto oppervlakte

95 ha

Netto oppervlakte

63 ha

Gevestigde bedrijven 685 Aandeel groen Leegstand 20% 16% Aandeel energielabel C of hoger 42% van de kantorenvoorraad

Bereikbaarheid 5 autominuten naar de snelweg

Tram- en bushaltes Westkant gelegen bij Goed bereikbaar gelegen op het terrein station Rijswijk Aandachtspunten • In Plaspoelpolder zijn veel ontwikkelingen gaande. Deze ontwikkelingen staan beschreven in de toekomstvisie, het compensatieplan en de ontwikkelkaders. Voor meer informatie verwijzen we naar deze documenten. We werken – met name in het middengebied – hierin veel samen met het Industrieschap ‘De Plaspoelpolder’ (IPP). Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kern Toekomstvisie Plaspoelpolder In de Toekomstvisie Plaspoelpolder staat functiemenging centraal en wordt er gewerkt aan vernieuwing en profilering van de werklocatie. De plannen voor de deelgebieden Kesslerpark, Havenkwartier en Noordzijde voorzien in de toevoeging van aan werk gerelateerde functies, voorzieningen en wonen. Het Middengebied blijft beschikbaar voor kantoor- en bedrijfsmatige activiteiten. Kernstrategie Kesslerpark & omgeving: Ontwikkeling toplocatie • Passend in het gebiedsprofiel ‘Verblijven met een topontsluiting’ als zodanig genoemd in de Toekomstvisie Plaspoelpolder 19 is naast kantoorgerelateerde bedrijvigheid en een campusontwikkeling op het Kesslerpark functiemenging met verblijfsvormen op pandniveau mogelijk in de kantorenstrook langs het spoor of op andere kantoorlocaties.

Functiemenging is mogelijk wanneer dit ook hier ondergeschikt is en de economische en ruimtelijke structuur versterkt. Op de kenniscampus is veel ruimte voor bedrijven, kantoren, onderzoekscentra en onderwijs. De identiteit van het gebied trekt partijen aan die een impact maken in de sectoren duurzame energie, life sciences, labonderzoek en aanverwante sectoren. Kernstrategie Middengebied: Revitaliseren • Het middengebied van de Plaspoelpolder is prioritair gericht op bedrijvigheid. Het heeft het gebiedsprofiel ‘Werken in het hart’. ‘Werken’ staat zowel voor kantoor als voor bedrijfsmatige activiteiten. De bedrijfsmatige activiteiten zijn gericht op vervaardiging, verweking en/of opslag en distributie van goederen. In het middengebied bieden we ruimte aan MKB (tot milieucategorie 3.2). In het gebied is sprake van een kwalitatieve mismatch tussen vraag en aanbod. Dit kan betekenen dat we gericht herontwikkeling faciliteren met extra aandacht voor kansenzones in het gebied. We willen de markt nadrukkelijk uitnodigen om initiatieven te realiseren die bedrijfsruimte in het gebied intensiveren of verbeteren. Kernstrategie Havenkwartier: Ontwikkelen gemengd woon-werkgebied • Zoals al uitgesproken in het Ontwikkelkader Havenkwartier 20 hebben we de ambitie om het Havenkwartier te transformeren tot een aantrekkelijke plek waar het goed werken, wonen en verblijven is.

Dit zorgt voor een versterking van de overige bedrijvigheid en leefbaarheid van Plaspoelpolder. Kernstrategie Noordzijde: Ontwikkelen gemengd woon-werkgebied • Zoals aangegeven in het Addendum Toekomstvisie Plaspoelpolder is in dit gebied een geleidelijke overgang naar verblijfsvormen mogelijk, waarbij het gebied een primaat wonen krijgt, maar nog steeds plek is voor kantoor gerelateerde bedrijvigheid. Vooral aan de zijde van het station tot Volmerlaan is er een functiemix gewenst, waarbij er sprake is van ten minste één commerciële plint. 16F

17F

19 Toekomstvisie Plaspoelpolder met actualisatie van een Addendum (2019)

20 ‘Werken, wonen en verblijven aan het water’ Een Ontwikkelkader voor het Havenkwartier van Rijswijk (2021)

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

27

Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Organisatiegraad verhogen: Om dit te bewerkstelligen vinden we het belangrijk dat de ondernemers op Plaspoelpolder meer samen gaan werken (onderling en met de gemeente) en een sterk netwerk opbouwen. We streven naar het oprichten van een Bedrijven Investeringszone (BIZ) of soortgelijke organisatievorm op de vernieuwde Plaspoelpolder. • Duurzaam vastgoed faciliteren: De kwaliteit en courantheid van het vastgoed op Plaspoelpolder is wisselend. De leegstand is in de afgelopen jaren toegenomen. Om de locatie ook op lange termijn aantrekkelijk te houden zoeken we samen met ondernemers en eigenaren naar mogelijkheden om in de toekomstbestendigheid van het gebied te investeren. Vanaf 1 januari 2023 moeten alle kantoorgebouwen in Nederland voorzien zijn van minimaal een energielabel C. Dit betekent een Energie-Index van 1,3 of beter. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het pand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. Het vastgoed op Broekpolder moet in de komende jaren verduurzamen. Denk hierbij aan het toepassen van isolerende maatregelen alsmede aan zonnepanelen om hernieuwbare energie op te wekken. Zo kan het terrein een verduurzamingsslag maken.

• Verbetering en intensivering vastgoed Middengebied: Zeker niet al het vastgoed op het middengebied benodigd een revitalisatie, maar in verschillende gebieden zijn wel investeringen nodig. De courantheid van de zichtlocaties langs de A4 is over het algemeen op orde en kent een aantal blikvangers (zoals het EPO, European Patent Office). De ruimtedruk vanuit traditionele bedrijventerreingebruikers in het middengebied is groot dus daarom kijken we naar diverse mogelijkheden om de beschikbare ruimte zo goed mogelijk te benutten. Vanuit economie stimuleren we enkel op transformatie van (leegstaande) kantoorpanden naar bedrijfsruimte. Samen met het IPP Haaglanden en de BBR maken we afspraken over de ontwikkeling in het gebied om zo bedrijven goed te kunnen faciliteren waarbij een groene, duurzame en aantrekkelijke werkomgeving centraal staat. Het toevoegen van woningen faciliteren we in het Middengebied niet. • Transformatie Havenkwartier: Het havenkwartier was voornamelijk een monofunctioneel bedrijventerrein met verouderd vastgoed en veel leegstand. Het Havenkwartier wordt een woon-werkgebied. De opgave is dat we circa 42.500 m2 leegstaand kantoorvastgoed en 70.000 m2 verouderd bedrijfsmatig vastgoed transformeren. Het uitgangspunt is dat 70.000 m2 van de bestaande voorraad bedrijfsruimte behouden blijft na transformatie.

De ambitie is om circa 2.000 á 2.500 woningen toe te voegen. Om dit op een efficiënte manier te realiseren zullen wonen en werken op hoge dichtheden en op kavelniveau gemengd gaan worden, bijvoorbeeld door appartementencomplexen te bouwen met bedrijvigheid in de plint. • Geleidelijke transformatie Noordzijde: Een geleidelijke overgang naar andere verblijfsvormen. Daarbij wordt gedacht aan wonen, maar er blijft wel plek voor kantoren. Vooral aan de zijde van het station tot Volmerlaan is er een functiemix gewenst, waarbij er sprake is van ten minste één commerciële plint.

28

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.5 Broekpolder Feiten & cijfers Gemengde werklocatie; werklocatie waar zowel kantoor- als bedrijfsfuncties aanwezig zijn. Locatie en omvang

Werkgelegenheid Ruimtegebruik Vastgoed

Werkzame personen 1.150 FSI Arbeidsintensiteit 1,03 167 banen/ha Gemiddeld bouwjaar bedrijfs- en kantoorruimte 1989

Bruto oppervlakte

10,4 ha

Netto oppervlakte

6,9 ha

Gevestigde bedrijven 43 Aandeel groen Leegstand 40% 27% Aandeel energielabel C of hoger 92% van de kantorenvoorraad

Bereikbaarheid 3 autominuten naar de snelweg. P+R

Bushalte op 10 Tramhaltes gelegen Goed bereikbaar minuten loopafstand aan het terrein Aandachtspunten • Tijdens het opstellen van de strategie werklocaties is de gemeente intern aan het onderzoeken wat mogelijke oplossingen zijn betreffende de parkeervraag van bedrijven. Onderzocht wordt of er een vorm van regulering op de openbare weg en/of het stimuleren van medegebruik van elkaars terreinen, mogelijk is. Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie: Consolideren (selectieve functiemenging toestaan) • Het terrein functioneert goed als gemengde werklocatie met enerzijds kantoorruimte en anderzijds bedrijfsruimte, er is daarom geen reden om geheel van het huidige profiel af te wijken. Wel is de leegstand in kantoorvastgoed relatief hoog en is de kwaliteit van vastgoed in de afgelopen jaren op sommige plekken afgenomen. Het gaat dikwijls om verouderd vastgoed met een grauwe. onaantrekkelijke uitstraling. Eindgebruikers hechten juist waarde aan een aantrekkelijke werkomgeving (marktconforme en duurzame werkomgeving met een bredere mix van economische functies). • Het is daarom van belang dat we ook kijken naar de mogelijkheden om selectieve functiemenging toe te staan. Retailontwikkelingen sluiten we uit.

Ondanks het selectief toestaan van andere functies, willen we de bestaande kantoorpanden op Broekpolder in de kern beschikbaar houden voor kantoorfuncties of in het geval van onvoldoende marktvraag omkatten naar bedrijfsruimte. De ligging en bereikbaarheid van het gebied leent zich hier goed voor. Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Duurzaam vastgoed faciliteren: De kwaliteit van het vastgoed op Broekpolder is wisselend. Langs de A13 (zichtlocatie vanaf de snelweg) zijn de panden nog van hoge kwaliteit, maar midden op het terrein zijn verouderde panden aanwezig. Daarbij komt dat de leegstand de afgelopen jaren sterk is toegenomen. Om de locatie ook op lange termijn aantrekkelijk te houden zoeken we samen met ondernemers en eigenaren naar mogelijkheden om in de toekomstbestendigheid van het gebied te investeren. Vanaf 1 januari 2023 moeten alle kantoorgebouwen in Nederland voorzien zijn van minimaal een energielabel C. Dit betekent een Energie-Index van 1,3 of beter. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het pand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. Het vastgoed op Broekpolder moet in de komende jaren verduurzamen. Denk hierbij aan het toepassen van isolerende maatregelen alsmede aan zonnepanelen om hernieuwbare energie op te wekken. Zo kan het terrein een verduurzamingsslag maken.

• Verbeteren van de (openbare) ruimte: Ingrepen op private kavels (verduurzamen en vergroenen) en in de openbare ruimte hebben als gevolg dat Broekpolder een prettigere werkomgeving en een prettigere en aantrekkelijkere omgeving om te bezoeken wordt. Doelstelling is om de kwaliteit van het terrein minimaal op peil te houden en waar mogelijk te verbeteren. We zullen daarbij samen met de ondernemers optrekken. • Economische invullingen onderzoeken: Momenteel is er geen enkele horecavoorziening aanwezig op Broekpolder. Door selectief in te zetten op deze sector zal er meer aanloop ontstaan zo zal het terrein ook na kantooruren levendig blijven, met als gevolg dat de gevoelsmatige veiligheid op het terrein zal stijgen. Andersoortige (economische) functies kunnen eveneens een bijdrage leveren aan de kwaliteit en toekomstbestendigheid van het terrein als werklocatie. We denken bijvoorbeeld aan Last Mile logistiek, er is namelijk door de opkomst van e-commerce steeds meer behoefte aan nieuwe logistieke oplossingen. Er zal nader onderzoek verricht moeten worden naar dergelijke andere type functies.

29

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

• Parkeerdruk verminderen: Op Broekpolder zijn openbare parkeervoorzieningen aanwezig langs de kant van de weg, naast parkeergelegenheid op eigen terrein. We verkennen, samen met ondernemers, slimme oplossingen (alternatieven voor de auto, gelaagd parkeren etc.) om de parkeerdruk te verminderen en de verkeersveiligheid te vergroten.

4.6 Hoornwijck Feiten & cijfers Kantoorlocatie: locatie met bedrijven actief in diverse sectoren (informatie/communicatie, zakelijke diensten en gezondheidszorg). Locatie en omvang

Werkgelegenheid Ruimtegebruik Vastgoed

Werkzame personen 3.600 FSI Arbeidsintensiteit 3,4 480 banen/ha Gemiddeld bouwjaar kantoorruimte 2004

Bruto oppervlakte

10,9 ha

Netto oppervlakte

7,5 ha

Gevestigde bedrijven 154 Aandeel groen Leegstand 21% 10% Aandeel energielabel C of hoger 94% van de kantorenvoorraad

Bereikbaarheid 3 autominuten naar de snelweg

Bushalte op 10 minuten Tramhaltes gelegen aan Goed bereikbaar loopafstand het terrein Aandachtspunten • Op Hoornwijck constateren we verkeersproblematiek. Door de grote stroom van auto’s die het gebied in en uit willen tijdens de spitsuren ontstaan er geregeld opstoppingen. Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie: Consolideren • Hoornwijck is in de afgelopen vijf jaar flink gegroeid is qua werkgelegenheid en waar het vastgoed relatief jong is. Het terrein functioneert goed (ondanks de leegstand van ongeveer 10%). Er is voorlopig geen reden om van het huidige kantoorprofiel af te wijken. Wel zien we dat de behoefte aan kantoorruimte verandert van traditioneel naar nieuwe type omgeving, gebouwen en (flex)concepten. Veel toepassingen zorgen ervoor dat een werknemer niet meer fysiek op kantoor aanwezig hoeft te zijn om activiteiten uit te voeren. Daadwerkelijk naar kantoor gaan is daarom steeds meer gericht op ontmoeten, ervaren en beleven. Op Hoornwijck is een park aanwezig, maar het toevoegen van andere economische bedrijvigheid zoals horeca en leisure kan Hoornwijck toekomstbestendiger maken. • Onze prioriteit ligt op behoud van kantoorruimte. Transformatie naar wonen faciliteren we niet (met uitzondering van de reeds afgegeven vergunningen).

Mocht in de aankomende jaren echter blijken dat er structurele leegstand ontstaat 21, dan kan het zijn dat op sommige plekken op langere termijn een andere invulling gewenst is. Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Verduurzaming vastgoed faciliteren: Aangezien het vastgoed courant en relatief jong is (gemiddeld bouwjaar 2004), is verduurzaming op Hoornwijk aantrekkelijk en betrekkelijk eenvoudig te faciliteren. We ondersteunen bedrijven (informatie, procedures) bij het nemen van duurzaamheidsmaatregelen. Vanaf 1 januari 2023 moeten alle kantoorgebouwen in Nederland voorzien zijn van minimaal een energielabel C. Dit betekent een Energie-Index van 1,3 of beter. Voldoet het gebouw dan niet aan de eisen, dan mag het pand per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. • Verkeersproblematiek verminderen (inclusief verkeersveiligheid): Om een kantoorlocatie als deze toekomstbestendig te houden (en rekening houdend dat het aantal files niet zal verminderen) is het extra belangrijk dat bezoekers en werknemers veilig, vlot en comfortabel woon-werk verkeer kunnen hebben. Hoornwijck kent een mix van OV (twee tramlijnen), een P+R en is gunstig gelegen ten opzichte van de A4/A13/ VictorBoogieWoogie-tunnel. De elementen van goede bereikbaarheid zijn aanwezig.

De gemeente en bedrijven zullen zich moeten blijven inspannen om die elementen te behouden, waarbij extra aandacht uit zal gaan naar het aantrekkelijk maken van alternatieven van OV, deelmobiliteit, Mobility as a Service, fiets en looproutes (naar haltes). Voor het verbeteren van de verkeersveiligheid wordt in 2022 een project uitgewerkt voor het kruispunt Laan van Beens/Jan Thijssenweg. • Parkeervraag aanpakken: Vanuit bedrijven komen geluiden dat er meer vraag is naar parkeergelegenheid dan er in het verleden aangelegd is op eigen terrein. Gemeente Den Haag is voornemens om de P+R Hoornwijck terug te verplaatsen naar de N-Kavel. Dat biedt voor bedrijven kansen om de huidige garage meer te benutten en/of in overleg met de 21 We maken voor de kantorenmarkt onderscheid in drie typen leegstand: 1) aanvangs- en frictieleegstand (leegstand minder dan exploitant en gemeente te zoeken naar alternatieve invullingen. 18F

één jaar), 2) langdurige leegstand (leegstand tussen één jaar en drie jaar), 3) structurele leegstand (leegstand meer dan drie jaar).

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

30

31

Rijswijkse strategie op toekomstbestendige werklocaties 20.095

4.7 Zuidflank Feiten & cijfers Kantoorlocatie: één groot (kantoor)pand met in de plint de aanwezigheid van diverse bedrijvigheid.

Locatie en omvang

Werkzame personen 580

Werkgelegenheid Ruimtegebruik Vastgoed

FSI 2,54

Arbeidsintensiteit 200 banen/ha

Gemiddeld bouwjaar bedrijfsruimten 1991

Bruto oppervlakte

3 ha

Netto oppervlakte

2,9 ha

Gevestigde bedrijven 22 Leegstand Aandeel groen 11% (enkele ruimtes in 12% het pand) Aandeel energielabel C of hoger 85% (4 van de 22 objecten met een energielabel)

Bereikbaarheid 2 autominuten naar de snelweg

Bushalte op 10 minuten loopafstand Aandachtspunten

Tram op 10 minuten loopafstand

Goed bereikbaar

• Op Zuidflank wordt door ondernemers overlast ervaren van onder andere zwerfafval afkomstig van de KFC. Bezoekers, waaronder studenten van het ROC, gooien nadat ze bij de KFC zijn geweest afval op straat. Sinds kort zijn er extra prullenbakken geplaatst. Dit heeft de problematiek gedeeltelijk opgelost, mits deze tijdig worden geleegd.

Toekomstbeeld: wat is de ontwikkelrichting van deze locatie? Kernstrategie: Consolideren • Zuidflank is een terrein wat gemiddeld functioneert als kantoorlocatie (met in de plint ook overige bedrijvigheid). Er is op dit moment geen reden om van het huidige profiel af te wijken. De locatie is direct gelegen aan de A13. Omdat de locatie goed vanaf de snelweg te zien is willen we de locatie meer profileren als etalagezone. We willen het pand meer profileren als clustering van informatietechnologiebedrijven om zo een economisch versterkend effect te creëren. Opgaven: waar gaan we mee aan de slag? • Faciliteren verduurzaming van het vastgoed: Het kantoorpand is gebouwd in 1990. Om het pand ook op de lange termijn aantrekkelijk te houden zullen we met ondernemers en eigenaren het gesprek aangaan over verduurzaming van het vastgoed. Het is goed mogelijk dat investeringen nodig zijn om te voldoen aan minimaal energielabel C. Delen van het pand hebben op dit moment energielabel D. Vanaf 1 januari 2023 moeten alle kantoorgebouwen in Nederland voorzien zijn van minimaal een energielabel C. Voldoen delen van het pand tegen die tijd niet aan de eisen, dan mogen deze per 1 januari 2023 niet meer als kantoor worden gebruikt. Bij verduurzaming/modernisering van het vastgoed op Zuidflank kan gedacht worden aan gevel of dakisolatie. Het dak wordt in de huidige situatie niet meervoudig benut.

Gedacht kan worden aan zonnepanelen of een sedumdak, een oplossing die bijdraagt aan het verminderen van de hittestress en het verbeteren van de waterberging en biodiversiteit op de Zuidflank. • Verbeteren van de (openbare) ruimte: Naast het vastgoed willen we ook aandacht geven aan de versteende directe omgeving die momenteel voornamelijk gevuld wordt met parkeerplekken. Om de locatie klimaatadaptiever te maken en de uitstraling en kwaliteit te verhogen willen we graag met de ondernemers een verkenning starten naar de mogelijkheden. Ook het beheer en het onderhoud vinden we belangrijke opgaven om samen met de pandeigenaar en mogelijk ook de huurders over in gesprek te gaan. • Stimulering van digitalisering: In het kantoorpand zijn enkele grotere dienstverlenende bedrijven gevestigd. Daarvan zijn de twee grootste bedrijven zijn actief in de informatietechnologie. De aanleg van glasvezel zal voor een extra kwaliteitsimpuls zorgen.