IB 21 145 A maatschappelijke en organisationele impactanalyse.pdf
Tekst van het document
April 2020 - april 2021
7,2 6,4 5,6 4,8 4,0 3,2 2,4
zin maar ook de discriminatie en polarisatie onder jongeren maar zou profiteren van een concrete, gerichte aanpak waarin preventieve en repressieve veiligheidsmaatregelen worden gecombineerd.
April 2020
Juni 2020
Augustus 2020
Oktober 2020
Rijswijk
December 2020
Februari 2021
April 2021
Score gemeentelijke duurzaamheidsindex 2020
Nederland
Rijswijk
5,6
Den Haag
5,1
Rotterdam
5,1
Ambities
Delft
5,7
Het Coalitieakkoord 2019-2022 erkent het risico van
Leidschendam-Voorburg
5,7
Vlaardingen
5,4
Zuid Holland
5,6
Nederland
5,8
Figuur 12. Misdrijven per 1.00 inwoners per maand. Politie 2020-2021.
ondermijnende criminaliteit (inclusief uitbuiting, mensenhandel en witwaspraktijken) in Rijswijk: inzet op meer gemeentelijke capaciteit en de relatie met zorg en gebiedsvernieuwing voor een integralere blik op dit veiligheidsthema zijn prioriteit. De coalitie koppelt bovendien de inzet van de gemeente op sociale
Tabel 11.
cohesie, door gerichtere inzet van welzijnswerk en de inrichting
Gemeentelijke duurzaamheidsindex. Stichting Telos, 2020.
van de openbare ruimte als ontmoetingsplek, aan de aanpak
2.3.8 Milieu
van gevoelend van onveiligheid in specifieke wijken.33
Uitgangspositie De Stadsvisie Rijswijk 2030 stelt ook de ambitie om de
De gemiddelde oppervlaktetemperatuur in Rijswijk (29,24
eigen verantwoordelijkheid van bewoners te stimuleren als
graden Celsius) ligt lager dan het gemiddelde van Nederland
het gaat om hun veiligheid. Lokale burgerinitiatieven als
(30,24 graden Celsius). Rijswijk lijkt dus (iets) minder te
appgroepen, burgerwachten en collectieve beveiliging zijn
kampen te hebben met milieu- en leefbaarheidseffecten die
hiervoor concrete initiatieven . In het Herstelplan Corona
samenhangen met opwarming en extreme hitte. Andere
zet de gemeente vooral in op de gevolgen van corona voor de
indicatoren voor milieuveranderingen zoals elektriciteits- en
openbare orde: veiligheidsmaatregelen (crowd control) in
gasverbruik, CO2-uitstoot en luchtkwaliteit spelen wel erg sterk.
34
winkelgebieden en bij evenementen – de meer kleinschalige In de verzameling van duurzaamheidsindicatoren (waaronder
evenementen na corona vragen specifiekere beoordeling van vergunningsaanvragen dan waar de organisatie op is ingericht.
35
voorgenoemde) in de gemeentelijke duurzaamheidsindex scoorde Rijswijk in lijn met het gemiddelde voor Nederland en Zuid-
Analyse
Holland. Ook behaalde Rijswijk niet een veel hogere score dan
De ambities van Rijswijk in het veiligheidsdomein staan
vergelijkbare gemeenten in de regio.
niet geheel in verhouding tot de risico’s op grootschalige, ondermijnende misdrijven of verstoringen tot de openbare
Wel kenmerkt Rijswijk zich in de regio met een laag gemiddeld
orde. De geschetste trends en ontwikkelingen, zeker de
elektriciteitsverbruik (in woningen), tegenover een hoger
gewelddadige sentimenten die de boventoon voerden tijdens
gasverbruik.36
de coronacrisis, vragen om collectieve maatregelen in aanvulling op het stimuleren van eigen verantwoordelijkheid van inwoners. De gemeente erkent de aanwijzingen voor ondermijnende criminaliteit en de onderliggende oorzaken die worden versterkt in een situatie van groei in de stad -
33 34 35
20
Coalitieakkoord 2019-2022. Stadsvisie 2030. Herstelplan Corona, 2021.
36
Rijkswaterstaat, Klimaatmonitor 2019 (Rijswijk).
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Gemiddeld gasverbruik woningen (temp. Gecorrigeerd)
Bepalende trends en ontwikkelingen
Gemeente in Rotterdam – Den Haag, m3
De eerste in het oog springende trend op het gebied van milieu in Rijswijk is de afname van CO2-emissie. In de periode 2018-2019 is de sterkste daling van de- CO2-uitstoot met 2% zichtbaar. De vermindering van de uitstoot is het sterkst in de gebouwde omgeving, de sector die verantwoordelijk is voor de hoogste uitstoot. Daarnaast valt het op dat de CO2-uitstoot in de op één na grootste sector, verkeer en vervoer, ruwweg gelijk is gebleven in de periode 2010-2019. <2.400 2.400 < 2.550 2.550 < 2.700 2.700 < 2.850
Gemiddeld elektriciteitsverbruik alle woningen
>2.850 Rijswijk
CO2-uitsoot sectoren Rijswijk, ton
240.000
Gemeente in Rotterdam – Den Haag, kWh
160.000
80.000
0 2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Gebouwde omgeving
Landbouw, bosbouw en visserij
Verkeer en vervoer
Industrie, energie, afval en water
2019
Figuur 14. CO2-uitstoot per sector 2010-20119. RWS Klimaatmonitor 2019. Figuur 13. Gemiddeld gas- en elektriciteitsverbruik in woningen. CBS 2020.
Als we de veroorzakers van die uitstoot verder uitsplitsen, zien In Rijswijk zien we een mindere luchtkwaliteit dan gemiddeld
we dat voornamelijk de toename van uitstoot van wegverkeer
in Nederland én in de Metropoolregio. De blootstelling
op auto(snel)wegen verklaart waarom er geen afname in deze
van inwoners aan fijnstof is in Rijswijk net iets hoger dan
sector kan worden gerealiseerd.
de blootstelling aan stikstofdioxide (beide uitgestoten door autoverkeer).37 In 2018 positioneerde Rijswijk zich als gemeente
Een volgende opvallende trend is de significante en absolute
met de op twee na hoogste uitstoot van fijnstof in de landelijke
stijging in het aanwenden van hernieuwbare energie in de
monitoring. De hoogste concentraties fijnstof in vindt men
periode 2016-2019, die voornamelijk wordt verklaard door een
langs drukke wegen (meer dan 10.000 motorvoertuigen per
toename in het gebruik van biobrandstof in vervoerskeuzen.
dag). In Rijswijk zijn dit onder andere de autosnelwegen A4 en
Daarbij is sprake van een absolute daling in het totale
A13 en de hoofdwegen Prinses Beatrixlaan en Haagweg. Bomen,
elektriciteitsgebruik sinds 2010, die voornamelijk is gerealiseerd
die fijnstof uit de lucht halen, zijn in de geconcentreerde
in de handelssector.40
woonwijken van Rijswijk schaarser dan in andere delen van de Metropoolregio.38 Het aandeel hernieuwbare energie als onderdeel van het totaal is in Rijswijk relatief laag (2,6%) ten opzichte van Nederland (7,4%) en Zuid-Holland (5,4%), terwijl Rijswijk wel koploper is in de Metropoolregio als het gaat om het aantal woningen met zonnepanelen: 9,3% van het totale aantal woningen was in 2019 voorzien van zonnepanelen, tegenover 6,8% in de regio.39 37 38 39
21
RIVM 2020: Fijnstof. Het aantal bomen per inwoner in Rijswijk bedraagt 1,1, terwijl het gemiddelde in de Metropoolregio 1,6 is en in Zuid-Holland 4,8. Bron: Cobra Groeninzicht (voor VNG), 2018. Rijkswaterstaat, Klimaatmonitor 2019 en CBS Statline 2019 (aandeel hernieuwbare energie).
40
CBS 2010-2019, Energieverbruik bedrijven en instellingen.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Bekende hernieuwbare energie
Ambities
Rijswijk, TH
160
‘Onze parken zijn onze groene longen’ – zo schetst het Coalitieakkoord het belang om de groenzones te versterken en te bescher-
160
men. Dat belang staat centraal in de Rijswijkse inzet om de
160
effecten van klimaatverandering tegen te gaan. Rijswijk kent een Energievisie, een Actieplan CO2-reductie, een Actieplan lucht-
160
kwaliteit en ook een Actieplan geluid om nadere invulling te ge-
0 2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
Hernieuwbare energie totaal
Hernieuwbare elektriciteit
Biobrandstof vervoer
Hernieuwbare warmte
2019
Figuur 15. Bekende hernieuwbare energie 2010-2019. Klimaatmonitor 2019 (verdeelsleutel RWS).
ven aan het milieu(veiligheids)beleid. In de energietransitie maakt Rijswijk de nadrukkelijke keuze om aan te sluiten bij het project Warmtelinq – de transportleiding die in 2024 duurzaam opgewekte warmte (in tegenstelling tot aardgas) van Rotterdam naar Den Haag te brengen. Daarbij onderkent de Energievisie dat dergelijke keuzes ook een ruimtevraag met zich mee brengen, en dat
Ook in termen van fijnstofemissie is de dalende trend
ruimtelijke- of bereikbaarheidsopgaven (zoals de verbetering van
ingezet, die groter is dan de daling in de absolute uitstoot
de ontsluiting van de stad via de Beatrixlaan) in strijd kunnen
van stikstofdioxide. De fijnstofemissie in Rijswijk komt zo
zijn met de duurzaamheidsopgave. Rijswijk moet nog starten
dichterbij het landelijk gemiddelde te liggen. Voor de uitstoot
met een Omgevingsvisie (als uitvoering van de Omgevingswet)
van stikstofdioxide was dit al het geval, en is de daling dan ook
waarin precies deze balans tussen het benutten en bescher-
minder significant.
men van de fysieke leefomgeving centraal staat. Wel werkt de
41
gemeente aan een programma Stadsontwikkeling, als bouwsteen In termen van het aandeel natuur- en bosgebied van de totale
voor de omgevingsvisie. Dit programma levert uitgangspunten
oppervlakte van Rijswijk zien we geen trend of ontwikkeling:
en maatregelen op ten behoeve van de stadsontwikkeling.
Rijswijk blijft stabiel scoren in termen van een ‘groene omgeving’ in vergelijking met omliggende gemeenten. De
Analyse
stabiliteit is er vanwege de balans tussen een hoog aantal
Rijswijk heeft in de verduurzamingsopgave belangrijke stappen
aanwezige sportterreinen (inclusief parken met sportterreinen)
gezet: het verduurzamen van woningen en energievoorziening
en een lager (ruw) bebost gebied.
springen in het oog en geven kwantitatieve resultaten. Binnen
42
het bestuur en de organisatie van de gemeente Rijswijk is er een sterk bewustzijn van het spanningsveld tussen de ruimtelijke opgaven van gebiedsontwikkeling en verstedelijking enerzijds, en de noodzaak van verduurzaming, milieu en leefbaarheid anderzijds. Om Rijswijk als ‘groene long’ van de Randstad in stand te houden, zijn scherpe keuzes en prioritering in dit dilemma relevant. De gemeente is al gestart met een vorm van geconcentreerde verstedelijking, waarbij de groene parken een beschermde status genieten. Daarnaast bieden koppelkansen een uitkomst – zo is inzet op OV- en fietsvoorzieningen een manier om Rijswijk als ‘autostad’ te verduurzamen, maar ook een instrument in de bereikbaarheidsopgave. De Omgevingsvisie is in principe een goed instrument om met het dilemma ruimte versus verduurzaming aan de slag te gaan. Echter, Rijswijk heeft er bewust voor gekozen om de uitwerking van een Omgevingsvisie te laten starten in 2022 en niet toe te treden tot de ‘kopgroep’ van vooruitstrevende gemeenten waar Rijswijk in andere vraagstukken wel toe behoort om te leren van anderen. Om structureel aan de slag te gaan met het thema milieu vanuit het perspectief van brede welvaart, is de 41 42
22
CBS Statline 2010-2020, uitstoot NO2 en PM10 Regionale Monitor Brede Welvaart 2015, Natuur- en bosgebieden
Omgevingsvisie echter wél een belangrijke prioriteit.
HOOFDSTUK 3
Beelden en verwachtingen in Rijswijk Na de objectieve analyse in het voorgaande hoofdstuk van de maatschappelijke trends en ontwikkelingen, gaan we over naar de verwachtingen van de Rijswijkers zelf. We geven eerst een overzicht van de wensen en verwachtingen die we signaleerden tijdens de drie dialoogsessies met vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en ondernemers. Daarna komen de beelden en wensen van de gemeenteraad en het college aan bod, die we ophaalden in gesprekken.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
3.1 Wensen en verwachtingen vanuit maatschappelijke organisaties
Voor maatschappelijke organisaties is het beeld herkenbaar dat de bevolkingssamenstelling in Rijswijk in korte tijd sterk is veranderd. De eens zo rustige stad van ‘ambtenaren en
Om in kaart te brengen welke verwachtingen de Rijswijkse
middenstanders’ kent nu veel meer sociaaleconomische en
samenleving heeft van de gemeentelijke organisatie om de trends
culturele diversiteit. De onderlinge verbondenheid tussen
en ontwikkelingen van het huidige tijdsgewricht aan te gaan,
de wijken is meer en meer afgenomen. Bovendien zien
hielden we een drietal dialoogsessies met maatschappelijke
welzijnsorganisaties de trend dat sociaaleconomisch kwetsbare
partners en ondernemers. De drie thema’s die hierin centraal
inwoners, ongeacht hun specifieke problematiek, door sociale
stonden waren ruimte en mobiliteit, economie en maatschappij.
woningbouwcorporaties worden geconcentreerd in delen van de
In de volgende paragrafen geven we een kwalitatief beeld van
stad (zoals rond de Colijnlaan). Dit type inwoners, waar vaak
de visie van maatschappelijke partners van de gemeente op de
psychiatrische en mentale problematiek speelt, kampt ook extra
trends en ontwikkelingen die op Rijswijk afkomen, Daarnaast
met de directe, tastbare gevolgen van bouw en gebiedsontwikkeling
geven we een weergave van hun beelden over de manier waarop
in termen van geluidsoverlast en bereikbaarheid. Corona heeft
de gemeentelijke organisatie omgaat met deze trends: hoe maakt
ook een grote impact gehad op de kwetsbare inwoners van
Rijswijk gebruik van de maatschappelijke veerkracht en het
Rijswijk. In de ogen van maatschappelijke organisaties had
maatschappelijke initiatief in de samenleving?
de gemeente zich hierbij minder gesloten en ‘meedenkender’ kunnen opstellen.
Beelden over trends en ontwikkelingen Het eerste belangrijkste effect van de Rijswijkse schaalsprong
Het Huis van de Stad zien partners enerzijds als een
zien de partners van de gemeenten gelegen in de
handreiking naar de grote culturele spelers in Rijswijk,
mobiliteitsvraagstukken. Ten eerste kenmerken ook de partners
anderzijds is het geen gebiedsontwikkeling die de sociale
Rijswijk als een zeer auto-georiënteerde gemeente. De
cohesie onder inwoners in de hand zal werken. Het moet een
gebiedsontwikkelingen beperken de beweging in het krappe
ontmoetingsplaats worden zoals de Stadhuisvijver vroeger was
mobiliteitssysteem. Daarbij geven partners aan dat Rijswijk
als het vroor en alle Rijswijkers er kwamen schaatsen. De
zeker geen koploper is in duurzame mobiliteit in vergelijking
verbinding met (kwetsbare) inwoners zou sterk profiteren van
met andere gemeenten in de Metropoolregio. In algemene
meer wijkcentra, waarvan de functies nu juist op twee locaties
termen loopt Rijswijk ook achter voor wat betreft de normering
in de stad zijn geconcentreerd.
om de klimaatdoelstellingen te behalen (zoals de status van de Rijswijkse luchtkwaliteit aangeeft), maar daarin is Rijswijk
De verstuiving van maatschappelijke veerkracht vanuit de
niet kenmerkend ten opzichte van Den Haag. De coronacrisis
draagkrachtigere wijken naar de minder draagkrachtige wijken
heeft hier ook sporen nagelaten: partners zien een duidelijke
biedt wél kansen om de sociale samenhang in Rijswijk terug
toename van e-commerce bedrijven en transportbewegingen.
te brengen. Momenteel helpen de zwakkeren de zwakkeren.
Het kanaliseren en reguleren van dit type mobiliteit en
Partners zien kansen in het ontsluiten van een groter vrij
vrachtverkeer in de stad vraagt volgens hen dan ook aandacht.
willigerspotentieel door draagkrachtigere Rijswijkers uit te dagen om vanuit hun eigen capaciteiten in te zetten voor de stad.
Op economisch gebied missen vertegenwoordigers van Rijswijk samenhang in het bedrijfsleven. Het vertrek van grote,
Beelden over (samenwerking met) bestuur
toonaangevende bedrijven uit de stad past in hun optiek niet
en organisatie
bij de hiervoor genoemde schaalsprong, en behoud van dit type
De meeste partners ervaren oprechte betrokkenheid van
economische activiteit is cruciaal. De aantrekkelijkheid van de
organisatie en bestuur voor de thema’s waaraan zij werken.
Plaspoelpolder en het Havengebied in termen van voorzieningen
Initiatieven voor verduurzaming in de stad kunnen rekenen op
en bereikbaarheid zien zij verder afnemen, en ondernemers
bezoeken van wethouders en een proactieve houding om het
kampen ook in toenemende mate met de veiligheidsproblematiek
gesprek aan te gaan. Er zijn ook voldoende mogelijkheden om in
die deze gebieden kenmerkt. In de detailhandel zijn de veilig
dialoog te treden met bestuur én organisatie. Accounthouders
heidsrisico’s ook erg herkenbaar: ondernemers zien directe
van de gemeente bieden ook concrete mogelijkheden voor een
belemmeringen om langer open te zijn. Wel is de ontwikkeling
‘gesprek op maat’. Sommige partners spreken zelfs van een
rond het winkelcentrum In de Bogaard in hun ogen een
intensieve samenwerking.
ontwikkeling om het voorzieningenniveau in Rijswijk toekomst bestendig te maken. Het Havengebied loopt daarin achter. 24
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Sommige van die dialogen zijn niet van een voldoende strategisch niveau om toekomstgericht aan de slag te gaan met
3.2 Wensen en verwachtingen vanuit de gemeenteraad en college
de ontwikkelingen in de stad. Als voorbeeld noemen partners de dialoog met ondernemers. Het gemeentelijk DNA is zo
Naast de voorgaande – voor de organisatie - ‘externe’ eisen
anders dan dat van de ondernemers, dat het voor ondernemers
en opgaven belichten we hier de impact van de ‘interne’
moeilijk is om de gemeente gerichter te wijzen op wensen en
kant: de politici en bestuurders die via de raad en het college
behoeften voor de toekomst. De nabijheid van wethouders en
de organisatie aansturen. De gemeenteraad staat bovendien
ambtenaren wordt daarnaast gewaardeerd. Partners ervaren
in directe verbinding met de eisen ‘van buiten’ en vanuit de
ruimte om knelpunten direct aan te kunnen geven bij hun
samenleving en vertaalt die, als hoogste bestuursorgaan en in
contactpunten. Er zijn korte lijnen.
samenspel met het college, door naar opdrachten en opgaven voor de gemeentelijke organisatie. In dit onderdeel besteden we
De gemeente is, in de ogen van de partners, wel zoekende naar
aandacht aan die scharnierfunctie van de gemeenteraad.
een juiste manier om inspraak te faciliteren in de uitvoeringsfase van gebiedsontwikkelingen en ambities. Ondernemers zien de
De Rijswijkse gemeenteraad bestaat 31 zetels, verdeeld over 11
gemeente kampen met het dilemma tussen het overlaten
fracties. Drie van die fracties bestaan uit één persoon. In 2018
aan marktwerking enerzijds, of anderzijds actief sturen in de
werd de huidige coalitie gevormd door 5 partijen - Beter voor
ontwikkeling van de detailhandel. Daarbij zien ze een kans voor
Rijswijk, D66, WIJ.Rijswijk, Gemeentebelangen Rijswijk en
een regierol van de gemeente daar waar projectontwikkelaars
het CDA. Alle partijen uit de coalitie leveren één wethouder.
en vastgoedeigenaren maatschappelijke verantwoordelijkheid
Oorspronkelijk bestond de oppositie uit PvdA, GroenLinks,
laten liggen. Het ontzorgen van ondernemers in deze fase van
VVD, Rijswijks Belang en Onafhankelijk Rijswijk.
de gebiedsontwikkelingen, bijvoorbeeld door het faciliteren van collectieve beveiliging, zou de verbinding tussen gemeente en
Van de 31 raadsleden zijn er 9 geïnstalleerd na de
deze sector versterken.
totstandkoming van de eerste coalitie. In september 2021 voegde zich vanwege een afsplitsing een elfde fractie – de Fractie
In het sociaal domein zien we een soortgelijk beeld. Visies
Krumeich. Eerder stapte een WIJ. raadslid over naar het CDA
en strategieën van de gemeente komen tot stand op een
en nam zijn zetel mee. Een ander raadslid van het CDA stapte
inclusieve manier, waarin inbreng van eenieder wordt gevraagd,
over naar Rijswijks Belang met behoud van haar zetel.
maar in de uitvoering toont de gemeente zich geen sterke, regisserende of zichtbare partner. Maatschappelijke partners
Het college van burgemeester en wethouders bestaat naast de
ervaren dat er uitvoering in feite naar hen toe wordt geschoven
(waarnemend) burgemeester uit vier wethouders, vanuit Beter
door de gemeente. Er ontstaat een ‘spreeuwenzwerm’ van
voor Rijswijk, D66, het CDA en Gemeentebelangen Rijswijk. De
maatschappelijke uitvoeringsinitiatieven rond strategieën als
wethouder vanuit WIJ. nam onlangs afscheid om burgemeester
de Brede Welzijnsnota, maar de gemeente is niet goed in staat
te worden in Pijnacker-Nootdorp.
om die bestuurlijk aan te sturen. Zeker in welzijnswerk ervaren partners een verzakelijking aan de kant van de gemeente, die
In de eerste helft van 2021 liet Rijswijk een ‘Quickscan
mede is ingegeven door hoog verloop.
Lokale Democratie’ uitvoeren door Democratie in Actie, een ondersteuningsprogramma van o.a. de VNG en het Ministerie
Partners in het sociale domein hebben bovendien kritiek op
van BZK. Hieruit kunnen we onder andere een beeld schetsen
de omgang van bestuur en organisatie met de coronacrisis.
van hoe de raad haar eigen rol én het samenspel tussen bestuur
Het beeld ontstond dat de gemeente zich letterlijk opsloot in
en maatschappij beoordeelt. 43
quarantaine (inclusief de bestuurders) en de binding met de kwetsbare inwoners verloor. Ook in de beeldvorming was er
•
Zo gaf 64% van de raadsleden aan dat zij tevreden waren over hoe de gemeenteraad in Rijswijk werkt. Dat is meer dan
weinig aandacht voor de slachtoffers van Corona.
het landelijk gemiddelde van 59%. •
De helft van de raadsleden gaf aan dat de gemeente luistert naar de mening van haar inwoners. Landelijk is dat 57%. Van de ondervraagde inwoners gaf 18% ook een positief antwoord op deze stelling.
43
25
Democratie in Actie, Quickscan Lokale Democratie Rijswijk, 2021, p. 4.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
•
•
De raadsleden vinden (31%) meer dan gemiddeld (28%)
stad. Wél onderschrijven de fracties dat de Rijswijkse identiteit
dat de gemeente Rijswijk nagaat hoe tevreden inwoners zijn
versnipperd is tussen de wijken – inwoners van Oud-Rijswijk,
met het verloop en de uitkomst van besluitvorming.
Rijswijk Buiten, de Muziekbuurt en Pasgeld zijn te verschillend
Rijswijkse raadsleden scoren onder gemiddeld als het
om onder één noemer te vangen. Daarnaast is de vergrijzing
gaat om ruimte voor onafhankelijke controle en kritiek
herkenbaar.
(bijvoorbeeld door lokale pers en de rekenkamer). In
•
Nederlandse gemeenten vindt 72% van de raadsleden dat
Raadsleden gaven overigens vaak dezelfde ruimtelijke opgaven
daar ruimte voor is, in Rijswijk is dat 38%.
en onderwerpen als ze terugblikken op uitvoeringsproblemen
Ook vinden Rijswijkse raadsleden minder dan gemiddeld dat
om de mobiliteitsuitdaging het hoofd te bieden: de (tunnel
de gemeente zorgt dat inwoners invloed kunnen hebben op hun
onder de Beatrixlaan) en het tramtracé vanuit de Haagse
leefomgeving, dat de gemeente inwoners voldoende betrekt bij
Binckhorst zijn voor hen voorbeelden die in het oog springen.
haar plannen, activiteiten en voorzieningen en dat inwoners
Volgens raadsleden tonen dit soort voorbeelden aan dat de
voldoende ruimte krijgen om ideeën en initiatieven te
gemeente de effecten van groei beter kan mitigeren.
realiseren. Het verschil op deze indicatoren tussen Rijswijk en het Nederlands gemiddelde is vaak meer dan 50%.
Het thema participatie kwam ook veel op in gesprekken met de raadsfracties: de verbinding met inwoners zien de
Gemeenteraad
fracties als extra belangrijk in het complete traject van
In deze paragraaf geven we de geaggregeerde beelden weer
gebiedsontwikkelingen. Raadsleden zien dat de gemeente vooral
van tien van de 11 raadsfracties over de belangrijkste
worstelt om de verbinding met inwoners te blijven leggen in
trends en ontwikkelingen die zij zien voor Rijswijk, wensen
de uitvoeringsfase van ontwikkelingstrajecten in het ruimtelijk
en verwachtingen die zij - met het oog op deze trends en
domein.
ontwikkelingen - hebben van de gemeentelijke organisatie en van het samenspel tussen bestuur en raad.
Beelden over gestelde eisen aan de gemeentelijke organisatie
Beelden over trends en ontwikkelingen Raadsfracties noemen unaniem de woningbouwopgave en de
Wat kwam uit de Quick Scan?
bevolkingsgroei in Rijswijk als de meest bepalende ontwikkelingen
• Uit de Quickscan Lokale Democratie blijkt dat raadsleden
voor de stad. Voor deze opgaven vindt men langetermijndenken
in Rijswijk meer tevredenheid vertonen (64%) met het
belangrijk: andere trends en onderwerpen duiden de fracties met
ambtelijk apparaat dan gemiddeld in Nederland (59%).
meer detail. Om deze opgaven aan te gaan zoeken raadsfracties
Raadsleden zijn wél minder dan gemiddeld tevreden
hun instrumentarium niet in (integrale, gebiedsgerichte)
over hun eigen samenwerking met ambtenaren in de
toekomstvisies en vergezichten.
gemeente: 43% van de Rijswijkse raadsleden gaf aan tevreden te zijn, tegenover een Nederlands gemiddelde
De impact van de groei en de schaalsprong waar Rijswijk voor
van 63%.
staat zien raadsleden vooral op het gebied van de leefbaarheid
• De Quickscan meet niet de tevredenheid van raadsleden
van de stad, de beschikbaarheid (en brede toegankelijkheid) van
met de gemeentelijke dienstverlening. In termen van
voorzieningen. Ook de bereikbaarheid van de stad komt volgens
mogelijkheden voor burgerparticipatie geeft 44% van
hen vooral onder druk te staan. Deze effecten worden het meest
de raadsleden wél aan dat de gemeente haar inwoners
zicht- en tastbaar op (korte termijn-)onderwerpen als parkeren,
voldoende mogelijkheden biedt om via digitale kanalen
milieu of groenvoorzieningen en in de samenstelling van de
samen te werken met de gemeente. Rijswijksraadsleden
bevolking en de onderlinge cohesie.
zijn daarmee iets positiever dan hun in het landelijke beeld (41%).
Over het gewenste karakter van de bevolkingsgroei, of zelfs het achterliggende doel ervan, bestaan uiteenlopende beelden. Partijen verschillen daarom ook van mening over de manier waarop de effecten van de groei het best kunnen worden gemitigeerd. Het belang om ‘balans aan te brengen’ weerklinkt wel bijna unaniem, maar de invulling van die balans is voor ieder verschillend.
26
Er is overigens ook geen eenduidig beeld van de identiteit van de
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Uit de beelden van raadsleden krijgen we een indruk van de
Beelden over gestelde eisen aan het samenspel
verklaringen voor het verschil tussen tevredenheid over het
tussen raad en bestuur
ambtelijk apparaat en de ontevredenheid over de samenwerking
Wat kwam uit de Quick Scan?
tussen raad en organisatie. Allereerst zijn die beelden over de
De helft van de raadsleden is tevreden over hoe het
ambtelijke organisatie vaker gestoeld op (directe) waarnemingen
college in Rijswijk werkt – ongeveer gelijk aan het landelijk
dan op rapportages en/of analyses. Raadsleden geven niet vaak
gemiddelde van 56%. Het college zelf is, in deze Quickscan
het algemene verband aan tussen de groei en uitdagingen van
overigens veel minder tevreden over haar eigen werking:
de stad en wat dit vraagt van het ambtelijk apparaat, maar
slechts 33% (tegenover een landelijk gemiddelde van 78%)
laten hun oordeel over de organisatie afhangen van directe
geeft een oordeel van tevredenheid. Meest opvallend is dat
ervaringen en contacten.
geen enkel collegelid (0%) aangeeft tevreden te zijn over hoe de gemeenteraad werkt.
De hiervoor bedoelde waarnemingen van raadsleden over het
Over de samenwerking tussen raadsleden en collegeleden
dagelijks functioneren van de ambtelijke organisatie betreffen
vallen beide bestuursonderdelen wel binnen de
vaak de lange termijnen van de beantwoording van raadsvragen
bandbreedte van het Nederlands gemiddelde: 64%
en de summiere antwoorden die raadsleden ontvangen op
van de raadsleden is daarover tevreden, en 67% van de
hun vragen. Bovendien is er bij een aantal fracties sprake van
collegeleden.
klachten over de kwaliteit van raadsstukken, waarbij terugname
In termen van vertrouwen in het gemeentebestuur als
of vertraging van stukken worden aangehaald. (zie pagina 32
geheel liggen raad en college dichterbij elkaar, zoals
over het beeld hierbij van de organisatie).
zichtbaar in figuur 16.
Ik heb vertrouwen in het gemeentebestuur
Raadsleden signaleren een gebrek aan verbinding tussen de ambtelijke organisatie en inwoners van de stad. Ook inwoners en
100
(gemeenteraad en college van burgermeester en wethouders)
ondernemers krijgen te maken met de hiervoor genoemde lange doorlooptijden, maar ook noemen raadsleden dat medewerkers vaak niet in Rijswijk wonen en daardoor niet een volledig beeld
84% 75
67%
hebben van de opgaven die er spelen in de stad. 50
66%
67% 58%
57%
Dat bemoeilijkt, volgens raadsleden, de manier waarop de ambtelijke organisatie kan meebewegen met de ontwikkelingen in de samenleving. Raadsleden verwachten in een stad vol
37% 25
20%
ontwikkelingen kritische effectmetingen, perspectief en het aantrekken van (specialistisch) nieuw talent. Er is echter een ambivalent beeld over de delen van de organisatie die wel en niet meeveren met de ontwikkelingen van de huidige tijd: de kwaliteit verschilt volgens raadsleden per organisatieonderdeel,
0
Raad
College
Ambtenaren
Inwoners
Rode lijn is referentie
Figuur 16. Vertrouwen in het gemeentebestuur, Quickscan Lokale Democratie in Rijswijk (Democratie in Actie), 2021.
waarbij de organisatie beter het hoofd weet te bieden aan uitdagingen in de fysieke ruimte en gebiedsontwikkeling omdat
Vrijwel alle fracties wijzen op de versplintering in de raad als
daar meer inhuur kan worden aangetrokken en de aansturing
beperkend voor het functioneren. Over de vergaderwijze wordt
van wethouders beter verloopt.
veelvuldig gewezen op de lange inbrengen en gebrek aan een echt debat waarbij wordt geluisterd en gereageerd op elkaar. Er wordt gesproken over veel wrevel; zowel tussen coalitie en oppositie als daarbinnen. De raad wisselt van mening of er een ‘vechtraad’ is of sprake van inhoudelijke meningsverschillen. Dat hangt samen met een wisselende beleving van wat de (fatsoens)norm is in het debat: het type communicatie dat het ene raadslid als ‘moddergooien’ betitelt (bijvoorbeeld op social media), ziet de ander als het helder neerzetten van een mening.
27
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Fracties zien het college niet als een eenheid. De raad ziet de
Regionale context
slagkracht van individuele wethouders, maar signaleert dat
De ontwikkeling en opgaven van Rijswijk moeten worden
het college lastig tot samenhang en eenduidige besluiten
gezien tegen de achtergrond van de regio. Rijswijk ligt
komt. Die samenwerking is wél nodig omdat de opgaven
tussen de steden Den Haag en Delft en maakt deel uit van
waar Rijswijk voor staat integraal zijn, en vragen om integraal
de Metropool Regio Rotterdam Den Haag (MRDH).
bestuurlijk opdrachtgeverschap aan de organisatie om handelingsperspectief te realiseren.
Afhankelijkheden • Voor de mobiliteitsopgave is Rijswijk afhankelijk van de
De informatiebehoefte van raadsleden is groot. De
programmering in de MRDH, simpelweg vanwege de
beantwoordingsprocedure voor artikel-44 vragen
geografische ligging van de stad. De ‘ingeklemde’ positie
wordt gekarakteriseerd als langdradig, formalistisch en
van Rijswijk brengt relatief grote opgaven zoals het reali-
bureaucratisch: informatie bereikt de raad dan niet tijdig. De
seren van de Beatrixtunnel en het tramtracé Binckhorst
fracties erkennen dat dat leidt tot druk op de organisatie, die
kan Rijswijk, waar samenwerking met de (grote) buur
ook voor hen voelbaar is. Tegelijkertijd zien raadsleden adequate
Den Haag noodzakelijk is.
informatievoorziening als een van de meest belangrijke taken die de ambtelijke organisatie ‘nu eenmaal’ heeft.
• In het sociaal domein werkt Rijswijk, vanwege de decentralisaties van een toenemend aantal taken, in wisselende regionale samenstellingen binnen het voormalige
t/m 30-
t/m 17-
Jaartal
2018
2019
2020
6-2021
11-2021
Informatiebrieven
114
146
181
76
119
Presentatieavonden
7
15
11
16
Schriftelijke vragen
88
53
67
47
Gebruik vragenuurtje
22
78
94
68
Ambtelijke bijstand
44
58
57
37
Tabel
‘Haaglanden’ aan uitvoeringsafspraken. Er zijn afspraken in H5, H9, H10 of H11-verband. De dienstverlening verliest daardoor, volgens maatschappelijke partners, het ‘Rijswijkse’ karakter. Alleen Welzijn Rijswijk is een partij
80
Ontwikkeling informatiemiddelen gemeenteraad.
die de Rijswijkse identiteit nog draagt. Kansen • Rijswijk heeft veel te bieden aan de regio. De regionale woonbehoefte is gebaat bij locaties zoals Rijswijk Buiten.
Enkele fracties wijzen op het einde van de coalitietermijn:
De Provincie Zuid Holland geeft nadrukkelijk erkenning
bestuurders zijn bezig met het afmaken van bestaande dossiers
aan de proactieve houding van Rijswijk om een bijdrage
waarover in het huidige coalitieakkoord compromissen zijn gesloten, maar van een toekomstgerichte houding en het
te leveren aan het oplossen van de woningbouwcrisis. • Ook op economisch gebied heeft Rijswijk duidelijke
aanpakken van nieuwe opgaven en vraagstukken is op dit
meerwaarde in de regio: met het MKB als ‘motor’ van de
moment geen sprake.
regionale én de Rijswijkse economie is ruimte voor maakindustrie in deze sector extra belangrijk geworden, zeker
Een bestuurlijke complicatie voor Rijswijk is haar positie in
in de coronacrisis om de uitbesteding van dit type indus-
de regio: raadsleden geven aan dat de stad in regionaal verband
trie aan Azië te kunnen beperken. Daarmee kan Rijswijk
onvoldoende tot resultaten weet te komen. Deels is dat volgens
ook in de duurzaamheidsopgave aan kracht winnen, door
hen te wijten aan de interesse die bestuur en organisatie
te werken aan een teruglopend aantal transportbewegin-
stellen in de kansen uit de regio, deels aan de regio zelf.
gen.
Informatievoorziening uit de Metropoolregio bereikt raadsleden (en bestuur) komt soms alleen via landelijke kanalen.
• Het is denkbaar dat de gemeenten in de Metropoolregio de capaciteit in hun gemeentelijke apparaten delen of uitwisselen, zeker waar het gaat om specialistische kennis
28
De raad erkent tot slot dat de huidige politieke situatie niet
en expertise in het ruimtelijk domein die extra schaars is
bijdraagt aan het winnen van vertrouwen van de inwoners. De
op de krappe arbeidsmarkt.
wil om te veranderen is er echter wel. Raadsleden refereren in dit
• In de mobiliteitsopgave (en de verduurzaming van mo-
verband aan de bestuurlijke vernieuwingscommissie die tijdens
biliteit) kan Rijswijk, volgens maatschappelijke partners,
de huidige raadsperiode werd opgericht. Iedere fractie nam deel.
goed aansluiten bij Rotterdam. Die stad deelt zijn koplo-
Dit initiatief is echter niet tot resultaat gekomen en uiteindelijk
perspositie op deelvervoer bijvoorbeeld nadrukkelijk met
beëindigd.
kleinere, omliggende gemeenten
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Het college
Beelden over gestelde eisen aan het samenspel
Beelden over trends en ontwikkelingen
tussen raad en bestuur
De trends en ontwikkelingen die in deze maatschappelijke
Collegeleden geven aan dat zij investeren in een productieve
impactscan worden geschetst, worden in het college herkend en
samenwerking met de raad. Dat gaat goed maar vergt veel
onderschreven. Naast de concrete resultaten die moet worden
aandacht voor de relatie en vasthoudendheid. Wanneer
gerealiseerd, is er ook de bestuurlijke verwachting dat er oog
er transparantie is en intensief wordt gesproken met alle
is voor wezenlijke vragen zoals gevoel voor de burger, kwaliteit
geledingen (met de versplintering zijn er 11 fracties) kunnen
van uitvoering en de impact van overheidshandelen in de
ook ‘grote’ dossiers verder komen. Echter, veel energie gaat
samenleving. Dat vergt van de organisatie bewustzijn van haar
zitten in meer dagelijkse politieke beslommeringen.
positie ten opzichte van de burger, nadenken over effecten van overheidshandelen en kwaliteit van communicatie. Ook wordt
Niet alleen in de raad zelf, maar ook in het college leeft de
in het college gewezen op de regionale context en de noodzaak
wens om politiek-bestuurlijk effectiever en met meer oog voor
om daar belangen over te brengen en uit te laten komen.
de bal te opereren. Een zakelijkere cultuur kan daarbij helpen, met aandacht voor een beter debat.
Beelden over gestelde eisen aan de gemeentelijke organisatie Naast waardering voor de inzet van medewerkers wordt vanuit het college ook ontwikkelpunten voor de organisatie aangegeven. Collegeleden hebben we wens dat meer integraal wordt gewerkt. Onderwerpen grijpen op elkaar in; de organisatie wordt daarentegen als meer verkokerd ervaren. Een integrale aanpak zou ook werk kunnen besparen en daarmee de werkdruk tegengaan. Sommige wensen liggen in het verlengde van de politiekbestuurlijke cultuur. Wanneer politiek en bestuur georiënteerd zijn op concrete kwesties in de gemeente op de korte termijn, moet de organisatie zorgen voor de strategische invalshoek en daar het bestuur in adviseren en in meenemen. Verder wordt regelmatig de politieke sensitiviteit gemist om in dossiers valkuilen te vermijden.
29
HOOFDSTUK 4
Betekenis voor de organisatie Nu we aan de hand van deze factoren hebben geïdentificeerd wat op de organisatie van de gemeente Rijswijk afkomt, gaan we over naar de organisatie zelf. Na een korte schets van wat we zien van de organisatie, brengen we in kaart wat de impact is van de opgaven, wensen vanuit de maatschappij en eisen van politiek en bestuur op de organisatie.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
4.1 Stand van zaken: wat zien we
In apparaatskosten zien we (grote) verschillen in de regio. Vergeleken met Den Haag, Delft maar ook Leidschendam-
Feiten
Voorburg zijn de kosten laag. Ten opzichte van Pijnacker-
De organisatie van Rijswijk kent een domeingeoriënteerde
Nootdorp (laatst bekende cijfer) is dat anders. Daarbij tekenen
organisatie-inrichting. De gemeentesecretaris is tevens algemeen
we wel aan dat de gemeenten niet vergelijkbaar zijn in hun
directeur en voorzitter van het Gemeentelijk Management
opgaven; daar gaat deze analyse juist over. De gemeentelijke
Team (GMT); daarnaast zijn er domeinmanagers voor Bedrijfs
organisatie heeft voor 2021 de opdracht om voor 1,1 miljoen
voering, Maatschappelijke Ontwikkelingen, Ruimtelijke
euro per jaar efficiencymaatregelen door te voeren. De
Ontwikkelingen en het Sociaal Domein. Binnen de domeinen
kostenbesparingen moeten voortkomen uit het combineren of
functioneren 28 teams met teammanagers. Deze zijn
minderen van zaken of diensten.44
georiënteerd op taken en onderwerpen. Het ziekteverzuim kende het volgende verloop:
Daarnaast (doorheen) loopt een zevental Bestuurlijke Opdrachten die min of meer het karakter van programma’s
Rijswijk
Landelijk45
hebbenn. Deze hebben geen aparte programmamanager,
2017
5,8%
5,2%
maar staan onder verantwoordelijkheid van een domein- of
2018
5,2%
5,8%
teammanager. Er is wel een programmabureau voor Rijswijk
2019
5,8%
5,8%
Buiten onder leiding van een aparte programmadirecteur.
2020
5,2%
5,5%
In omvang telt de gemeente per 1000 inwoners 8,08 fte,
Hieruit concluderen we dat het ziekteverzuim in omvang noch
waarvan er 7,56 daadwerkelijk zijn ingevuld (zie tabel).
ontwikkeling een aandachtpunt vormt. Wanneer het dat wel
In totaal bestaat de personeelsformatie uit 464 fte. Een
was geweest, was dit op organisatieniveau een indicator voor –
vergelijking met omliggende gemeenten laat zien dat Rijswijk
onder andere- overmatige werkdruk en stress. Overigens zien
hiermee in lijn is met andere gemeenten in de regio als het gaat
we in dit lopende jaar wel een gestaag oplopend ziekteverzuim.
om het bezet krijgen van de formatie. De Personeelsmonitor Gemeenten 2020 van het A&O Fonds laat zien dat
De missie van de organisatie is “de verantwoordelijkheid om het
arbeidsvoorwaarden, groei- of opleidingsmogelijkheden en
fantastisch te doen voor Rijswijk”. Het ‘Kernverhaal Gemeente
reistijd belangrijke redenen zijn voor ambtenaren om elders
Rijswijk’ heet De kracht van verantwoordelijkheid. Daarin
te gaan werken, en dus omgekeerd ook om personeel vast te
staat: “Als gemeente Rijswijk hebben we maar één taak en dat
houden. Voor jongere, nieuwe medewerkers geldt bovendien
is dat we er zijn voor de Rijswijkse inwoners en ondernemers.
de organisatiecultuur als belangrijke factor. Gegeven de cijfers
Juist in deze snelle, veranderende wereld, willen wij voor onze
nemen we aan dat Rijswijk deze factoren redelijk goed op orde
inwoners en ondernemers een houvast zijn van regelgeving,
heeft, ondanks de concurrentie in de regio voor (hoogopgeleid)
uitvoering, ondersteuning en visies”. De kernwaarden van de
ambtelijk personeel. Wel zien we dat het op bepaalde terreinen
organisatie zijn:
moeilijker is dan op andere om mensen te vinden. Op terreinen
•
toewijding
als ICT, financiën en ruimtelijke ordening (met ontwikkeling
•
betrokkenheid
en bouw juist voor Rijswijk belangrijk) is het lastiger om
•
betrouwbaarheid
medewerkers aan te trekken.
•
deskundigheid
Formatie
Bezetting
Apparaats-kosten
Externe inhuur
Overhead (%
(fte per 1000
(fte per 1000
(per inwoner)
(regulier t.o.v. totale
van vaste lasten)
inwoners)
inwoners)
Rijswijk
8,08
7,56
Den Haag
15,0
n.b.
1.301,-
15%
n.b.
Delft
8,0
8,1
1.006,-
19,1%
10%
Leidschendam-Voorburg
8,1
7,79
857,-
12,3%
14,5%
Pijnacker-Nootdorp
6,47
6,44
487,-
18,8%
7,9%
1
1 2
kosten) 806,49
2
Bron: Programmabegrotingen 2021 van deze gemeenten en jaarrekening 2020 van Rijswijk. 2016; laatst bekende cijfer; verder niet meet in programmabegroting opgenomen. 44 45
31
17,2%
Programmabegroting 2021 Voor gemeentelijke organisaties van 50-100.000 inwoners
11,6%
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
De organisatie wil naast een financiële arbeidsvoorwaarden veel
De ontwikkelrichting die men in de organisatie op wil gaan is
ruimte bieden voor echtheid, invloed en mogelijkheden om je
het vervolgen van de de al ingezette stap van een familiaire
als persoon te ontwikkelen. “Onze grootste kracht is dat onze
naar een professionele organisatie, met behoud van de positieve
medewerkers worden gestimuleerd om zichzelf te zijn en zich
elementen van de familie-cultuur. Er is behoefte aan focus,
hiermee te onderscheiden”.
visie en een organisatieontwikkeling naar integraal werken. De continuïteit van posities binnen de organisatie en daarmee
Beelden
de organisatie zelf staat onder druk; medewerkers binden
Gesprekspartners binnen de organisatie ervaren onderling een
en boeien is noodzakelijk. Rijswijk heeft behoefte aan een
grote loyaliteit naar de gemeente en het bestuur. Men is bereid
instroom en het voor een aantal jaar binden van nieuwe, jonge
hard te werken vanuit een verantwoordelijkheidsgevoel voor de
mensen. Het management is over het algemeen al lang aan
resultaten die worden verlangd.
de gemeente Rijswijk verbonden; dit wordt wel genoemd als beperking voor de doorstroom en daarmee een factor in de
Dat gebeurt in een – voor het gevoel – overzichtelijke organisatie.
verklaring van het verloop uit de organisatie.
Vaak wordt gewezen op de korte lijnen binnen de gemeente,
Het is de ambitie om slimme ambtenaren in enkele
waardoor men elkaar snel weet te vinden. Het woord
jaren klaar te stomen voor een volgende stap in hun
‘familiecultuur’ valt daarbij regelmatig.
loopbaan.46 Jonge ambtenaren kunnen binnen Rijswijk meer verantwoordelijkheden dan in grotere organisaties krijgen en
Medewerkers ervaren een hoge werkdruk. Met name een
zo ervaring opdoen. Het opleiden van mensen vergroot wel de
gebrek aan prioritering wordt vaak genoemd als achtergrond
werkdruk, en doet een beroep op het kennismanagement om
daarvan. Er is geen gemeentelijke visie (integraal en/of op een
kennis te borgen die anders verdampt als mensen weg gaan.
aantal onderdelen) om die prioritering aan te brengen. De structurele aanpak die men zou willen, wordt bemoeilijkt door
De overzichtelijke schaal van de organisatie bevordert naar
individuele casuïstiek en het oplossen van problemen die zich
eigen zeggen de contacten met de samenleving. Rijswijk kent
op korte termijn voordoen. De ‘waan van de dag’ regeert en
dorpse allure in een echte stad. De gemeente en de samenleving
houdt op deze manier ook de werkdruk hoog. Dat wordt nog
zijn verweven. Dit geldt overigens ook voor de politiek. Een
eens versterkt door meer inzet van generalisten in plaats van
trend in Nederland die ook door de organisatie van Rijswijk
specialisten. De verleiding is (te) groot om nieuwe taken bij
stevig wordt gevoeld, is dat inwoners assertiever worden in het
deze generalisten te beleggen zonder het bestaande takenpakket
stellen van eisen aan de overheid. Die eisen zijn ook nog eens
in het oog te houden en/of te checken of de generalist
verschillend door de diversiteit van het publiek. Dat maakt
voldoende geëquipeerd is voor deze opdracht.
bijvoorbeeld dat sommige groepen de door corona versnelde digitalisering toejuichen, terwijl andere groepen prijs (blijven)
Ook blijven ambities hangen zonder implementatie; deels door
stellen op fysieke communicatie en contacten. Rijswijk
de werkdruk en bovendien door onheldere en te vrijblijvende
moet zich nog een werkwijze rond participatie eigen maken.
toekenning van verantwoordelijkheid. Ook hier treedt een
Participatie stelt ook andere en meer eisen aan de organisatie.
vicieuze cirkel op: medewerkers ‘blijven even wachten’ bij nieuwe initiatieven tot het ‘serieus’ wordt.
De organisatie ervaart onvoldoende prioritering en keuzes vanuit het bestuur. Vrijwel unaniem wordt door gesprekspartners aan-
Een ander aandachtspunt is een ervaren verkokering. De
gegeven dat de eisen zich opstapelen zonder dat de gevolgen voor
organisatie is weliswaar overzichtelijk, maar aan de andere kant
de organisatie in ogenschouw worden genomen en/of tegendruk
te groot om automatisch écht te weten wat elders speelt. De
wordt georganiseerd. Er komen wel taken bij, maar er wordt niet
vraagstukken waar Rijswijk voor staat grijpen op elkaar in; er
aangegeven waar het dan minder kan. De druk is mede inge-
wordt niet structureel ondervangen dat men daarbij integraal
geven door de (overigens ook volgens de organisatie terechte)
te werk gaat. De programmatische aanpak via de Bestuurlijke
intensieve banden die het bestuur onderhoudt met de samenle-
Opdrachten wordt niet als voorbeeld genoemd waar dat wél tot
ving die zoals gezegd assertief haar eisen naar voren brengt. Het
stand komt. De werkdruk en gerichtheid op de waan van de
bestuur vertaalt deze eisen vrij direct naar de organisatie c.q. zet
dag helpen ook niet om over de grenzen heen te kijken en een
bestaande eisen kracht bij. Verder wijst men binnen de organisa-
gezamenlijke verantwoordelijkheid op onderwerpen te zoeken.
tie op de vele artikel-44 vragen die worden gesteld. 46
32
Profielschets nieuwe burgemeester, 2021
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Ook wordt aangegeven dat de (onvoldoende) afstemming
4.2 Impact van opgaven en eisen
tussen bestuurders verkokering in de hand werkt. Individuele wethouders richten zich op het realiseren van eigen ambities;
Kern van dit onderzoek is het beschouwen van de impact
afstemming van inhoud en effect op de inzet van de organisatie
van de opgaven en eisen op de organisatie. Waaraan moet de
zijn onvoldoende geborgd.
organisatie voldoen om de toekomst aan te gaan?
Daarbovenop geldt dat de Rijswijkse organisatie voelt dat
In de eerste plaats moet de organisatie van Rijswijk zich
de politiek kritisch staat ten opzichte van haar producten.
verhouden tot de groei en ontwikkeling van de gemeente. Rijswijk
Dat stukken als ‘verkeerd’ worden beoordeeld en/of worden
is een gemeente met dynamiek in een zich ontwikkelende
teruggestuurd maakt de organisatie terughoudend, ondanks dat
stedelijke Randstedelijke regio. De organisatie kan zich niet
het terugsturen vaak (ook) uit politieke overwegingen is dan
beperken tot ‘de basis op orde’. Zowel de ontwikkeling van
puur om het stuk. Processen gaan dan (nog) trager.
nieuwe stadsdelen als de problematiek in de bestaande wijken en bedrijventerreinen vergen een ontwikkelingsgerichte
Met betrekking tot de regio ziet Rijswijk zichzelf als een speler
houding. Transformatie (bv toekomstbestendig maken van
met een kleinere positie dan gerechtvaardigd zou zijn gezien de
stadsdelen, functiemenging in bedrijvenparken, ontwikkeling
opgaven. Dit geldt vooral voor de economische en fysieke kant;
van nieuwe wijken, infrastructuur en voorzieningen) en
in het sociaal domein doet Rijswijk net als de andere gemeenten
transitie (bijvoorbeeld klimaatopgave, andere mobiliteit)
in de regio geklijkwaardig mee. Aan de verstedelijkingstafels
kunnen het beste door een opgavegerichte organisatie worden
van Den Haag en Delft is Rijswijk een indirecte partner. Ook
opgepakt.
met betrekking tot ‘kleinere’ dossiers als de ontsluiting van de Binckhorst moet Rijswijk tegenspel bieden aan de grote
Tegelijkertijd is beheer en behoud in Rijswijk van belang voor
buurgemeente. Rijswijk is bijvoorbeeld in de ontsluiting van de
de bestaande wijken en vanuit de wensen van (delen van) de
Binckhorst een kleinere partij. Het loslaten van onderwerpen
inwoners en het bestuur. De spanning tussen ontwikkeling en
zou betekenen dat Rijswijk zeggenschap inlevert; om die invloed
bestendigheid speelt door de Rijswijkse samenleving en met
te versterken wordt binnen de organisatie als alternatief wel
name de politiek. De organisatie moet – naast de ontwikkelkant
aangegeven dat zij de ‘dorpse mentaliteit’ moet verruilen voor
– beantwoorden aan de wens om meer consoliderende taken
een formeler en zakelijker opstelling.
goed uit te voeren. Deze opgave is niet complex en vergt een taakgerichte organisatievorm.
De regio kan ook bijdragen aan de mogelijkheden van de Rijswijkse organisatie. Er zijn diverse samenwerkingsverbanden
Rijswijk is een overzichtelijke gemeente maar kent wel stedelijke
waarin de gemeenten hun krachten bundelen. Daar zijn
opgaven. De uitdaging is om vanuit het schaalniveau van een
verschillende voorbeelden van, zoals de regionale samen
middelgrote gemeente die opgaven aan te gaan. Aan de sociale
werkingsagenda fysiek domein. Goed opdrachtgeverschap
kant gaat het daarbij om inclusiviteit, arbeidsparticipatie, maar
is daarbij wel een aandachtspunt.
ook de zorg die nodig is voor specifieke groepen en het steeds grotere aantal ouderen. Aan de fysieke kant springt het milieu in het oog (zoals we zagen is de luchtkwaliteit in Rijswijk zeer slecht), de bereikbaarheid en (de ruimte die nodig is voor) de energietransitie. Verder spelen zaken als ondermijning, radicalisering en andere veiligheidsvraagstukken. Gegeven het feit dat ontwikkelingen op elkaar inwerken, moet de organisatie integraler werken. De verkokering waar nu op bestuurlijk en organisatorisch niveau wordt gewezen, helpt niet om de opgaven aan te gaan. Deze spelen nu juist (vaak op gebiedsniveau, maar ook over de gemeente als geheel) dwars door de beleidsterreinen heen. De invalshoeken hangen met elkaar samen en dus moeten de activiteiten van de organisatie dat ook doen.
33
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Ook moet de organisatie richting de samenleving zelf én de
Binnen de organisatie wordt verwacht dat zaken worden
regio een rol spelen. Dat zijn verschillende schaalniveaus die
opgepakt vanuit een intrinsieke motivatie. Die motivatie zien
verschillende eisen aan de organisatie stellen. Met betrekking
we ook wel degelijk, maar aan de andere kant vergt het steeds
tot de samenleving is behoefte aan een visie en werkwijze op
grotere en complexere takenpakket dat rollen, verantwoordelijk
de participatie van inwoners, waarbij wordt meegedacht en
heden en eigenaarschap expliciet worden belegd. Rijswijk
-gewerkt aan het algemeen belang zonder dat deelbelangen de
moet met betrekking tot de ontwikkeling van de gemeente
overhand krijgen. Richting de regio moet Rijswijk haar belangen
opgavegericht gaan werken met alles dat daarbij hoort.
in het oog houden, de kansen die zij biedt over het voetlicht brengen en omgekeerd kansen aangrijpen om te profiteren van
De organisatie heeft wel iets willen doen om de familiecultuur
samenwerking.
te verruilen voor meer zakelijkheid, maar is daar slechts deels in geslaagd. Een familiecultuur beperkt het elkaar aanspreken,
Tot slot: kaal naar cijfers en ontwikkelingen kijken is
bemoeilijkt de besluitvorming en creëert scheidslijnen binnen
onvoldoende om de richting en omvang van de organisatie te
de organisatie.
bepalen; dat moet gerelateerd zijn aan heldere keuzes voor de toekomst. Die kunnen niet (alleen) vanuit de organisatie zelf
Verder constateren we dat onvoldoende vanuit een strategisch
komen. Het vergt ook een politiek-bestuurlijke visie op wat
niveau wordt geopereerd in de opgaven die Rijswijk kent. Er
Rijswijk in de toekomst voor gemeente wil zijn.
is een stapeling van ‘kleine wensen’ in plaats van de grotere lijnen. Door de korte lijnen met (delen van) de stad worden
4.3 Analyse
wensen (te) direct doorvertaald naar acties voor de organisatie. Problemen oplossen gaat daarmee voor een structurele aanpak. Er mist een koers, een bestendige lijn. Wat we wel zien is een
Rijswijk is een wat kleinere, overzichtelijke gemeente te midden van grotere gemeenten in een dynamisch stuk Randstad. Terwijl
stapeling van werk en een gebrek aan tegendruk. Wensen
de ontwikkelingen, zowel met betrekking tot de bestaande
en opdrachten worden makkelijk van raad naar bestuur en
situatie (met stedelijke problematiek etc) als de toekomst
van bestuur naar de organisatie overgebracht zonder dat
(nieuwe wijken, transformatie bedrijventerreinen, transities),
daartegenin wordt gebracht dat daarmee iets anders niet
vaak spelen in grotere steden heeft de gemeente nog in
gebeurt, omdat capaciteit nu eenmaal maar één keer kan
verschillende opzichten het karakter van het dorp dat het eens
worden benut. Daardoor worden onder meer de ontwikkeling
was. Dat geeft een ambiguïteit die we zien in politiek, bestuur en
van de gemeente, organisatie en medewerkers beperkt.
organisatie. Nu is Rijswijk toe aan een nieuwe levensfase: een schaalsprong. Net als Rijswijk zelf, is de organisatie enerzijds kleinschalig
De gemeente moet zich in inrichting, werkwijzen en personeels
van opzet terwijl het anderzijds te maken heeft met de eisen
samenstelling organiseren op de schaal van de opgaven waar
die worden gesteld aan een grote(re) stad. Het ‘Kernverhaal
zij voor staat. Zonder af te doen aan de voordelen die de schaal
Gemeente Rijswijk’ ademt de sfeer van een dienstbare,
van Rijswijk op dit moment biedt.
faciliterende gemeentelijke organisatie. Er wordt gekozen voor stabiliteit, terwijl Rijswijk zich ook kenmerkt door groei en dynamiek. Meer nadruk op dat aspect geeft meer schwung aan de organisatievisie en zou ambitieuze mensen kunnen aantrekken die gaan voor innovatie en ontwikkeling. In de kernkwaliteiten wordt geappelleerd aan de persoonlijke inzet en contacten; zaken die mogelijk zijn in een overzichtelijke organisatie.
34
HOOFDSTUK 5
Ontwikkelrichting en aanbevelingen De stand van de zaken van de organisatie en deze impact maken een analyse mogelijk van de ontwikkelrichtingen die de gemeente met haar organisatie moet inslaan voor de toekomst. Die vertalen we vervolgens naar aanbevelingen.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Daarbij gaan we uit van de noties in paragraaf 3.2 en 3.3,
Doorvertaling naar wijze van werken: hoe gaan we
waarin de impact op de organisatie werd weergegeven en
dat doen?
geanalyseerd. We merken daarbij wel op dat het hier gaat om
Ten eerste moeten keuzes op basis van bovenstaande visie worden
een kwalitatieve analyse van de opgaven, stand van zaken en
gemaakt. Rijswijk is - met name in het omgevingsmanagement
impact op de organisatie van Rijswijk. Een verdere uitwerking
- bewust bezig met het positioneren van de gemeente als
van de richting (en mogelijk ook de uitgangspositie die daaraan
leider, verbinder, regisseur of toetser. Met bestuurlijke en
vooraf gaat, bijvoorbeeld rond de omvang en samenstelling van
organisatorische zelfstandigheid komt voor veel gemeenten
de organisatie) vergt daarnaast ook enige mate van kwantitatief
de noodzaak om inhoudelijk te prioriteren: niet alle taken
onderzoek en analyse. Uiteindelijk gaat het echter om de
en opgaven kunnen op het hoogste ambitieniveau worden
opgaven en de richting, en daartoe biedt dit stuk voldoende
opgepakt. Met name in de day-to-day business lijken hier
aanknopingspunten.
kansen te liggen. Dat betekent geenszins dat Rijswijk geen ambities kan hebben: dit kan wel degelijk, mits deze ambities
5.1 Noodzakelijke ontwikkelrichtingen
gefocust zijn en er ook keuzes worden gemaakt om andere dingen niet of minder te doen. Ook kunnen krachten in de regio worden aangewend.
Visie: waar gaan we heen?
Daar komt bij dat een betere verbinding tussen raad en politiek-
Rijswijk is ambigu in haar identiteit en opstelling naar de
bestuur een positief effect zal hebben op de ervaren werkdruk
toekomst. Van oorsprong is de gemeente een kleine, mooie
in de organisatie en het werkplezier van zowel ambtenaren als
en groene enclave tussen grotere steden. Dat dorpse karakter
raadsleden. Bestuurlijke ambities worden niet geprioriteerd.
zien we nog steeds terug in de cultuur van de gemeenschap,
Bovendien voegen politiek en bestuur regelmatig nieuwe
het bestuur en de organisatie. Tegelijkertijd is de gemeente,
ambities toe en wordt geen verband ertussen aangegeven. Dit
op dit moment en zeker in de naaste toekomst, een stedelijk
brengt de organisatie in de knel.
gebied met alle dynamiek die daarbij hoort. Bovendien brengen zowel de ontwikkeling van de stad (drukte, bereikbaarheid,
In het licht van de visie is het dan ook noodzakelijk om in
parkeren, behoefte aan voorzieningen) als autonome opgaven
te zetten op betere en productievere verhoudingen, boven
(energietransitie, sociale problematiek, ondermijning)
op de slagen die met de organisatie zelf worden gemaakt.
‘groeipijnen’ met zich mee. De gemeente hinkt daarbij op twee
Om te kunnen prioriteren en om opgavegericht te kunnen
benen: meegaan in de dynamiek of meer inzetten op behoud?
besturen, is het noodzakelijk dat de raad inhoudelijk het gesprek voert, met elkaar en met het college. Dit gebeurt nu
Groei en dynamiek zijn noodzakelijk om een rol te (blijven)
te weinig; de focus ligt vaak op het proces en/of de uitvoering.
spelen als zelfstandige gemeente. We zien dat op diverse
Vanzelfsprekend ligt er een taak voor het college en de
dimensies. Schaal speelt een rol in het kunnen aangaan van
organisatie om de raad te voeden, maar de raad heeft ook
de maatschappelijke opgaven en in de organisatie: er is een
een eigenstandige verantwoordelijkheid om het inhoudelijk
toename van eisen, meer behoefte aan specialismen en er is
gesprek te entameren en een kaderstellende positie te pakken.
concurrentie op de arbeidsmarkt. Bovendien ligt Rijswijk in
De gemeenteraadsverkiezingen van maart 2022 vormen een
een regio met veel grote gemeenten waar kracht vereist is.
nieuwe start voor raad en college om zich opnieuw tot elkaar
Tot slot zal ook de financiële toekomst van gemeenten blijven
en de organisatie te verhouden.
samenhangen met schaal. De organisatorische schaalkracht op strategisch niveau kan Er is een Stadsvisie Rijswijk 2030, maar deze is niet meer actueel
worden versterkt. Er is (meer) strategisch vermogen nodig;
en dient niet (meer) als richtsnoer voor strategische keuzes. Ook
zowel vanwege de opgaven als de aansluiting met de regio en
werkt Rijswijk (nog) niet aan een omgevingsvisie. Toch kan een
grotere gemeenten om Rijswijk heen. Dat strategisch vermogen
toekomstvisie een ijkpunt bieden om het bestuur en de organisatie
bestaat uit - doorgaans hoger ingeschaalde - medewerkers die
te richten naar de toekomst, op zowel het niveau van de
binnen beleidsterreinen en vooral over de beleidsterreinen heen
gemeente als dat van de regio. Het kan bovendien de basis bieden
inhoudelijke verbanden en functionele verbindingen leggen.
voor het collegeprogramma en een uitvoeringsagenda waarin indicatoren en meetpunten worden afgesproken, zodat raad en college gericht kunnen sturen op een meer strategisch niveau. 36
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Kortom mensen die ver vooruit kijken, opgaven van verschil
De organisatie: wat hebben we daar voor nodig?
lende kanten kunnen benaderen en lijntjes leggen binnen
Voorop gesteld: de ontwikkeling van de Rijswijkse organisatie
de gemeente, samenleving en regio. En daarbij bovendien de
staat niet volledig stil. Onder de vlag van het Groot Project
nodige politiek-bestuurlijke sensitiviteit aan de dag leggen.
Organisatieontwikkeling (GP) loopt reeds een aantal ontwikkeltrajecten. Wat nodig is, is meer kracht geven aan de
Uit de impactanalyse volgt dat Rijswijk te maken heeft met
ontwikkeling, mede op basis van deze impactanalyse.
maatschappelijke ambities en opgaven die op elkaar ingrijpen. Dat vereist een inzet op integraliteit. Coördinatie, verbinding en
De huidige organisatiestructuur langs domeinen is goed
werken vanuit gedeelde ambities moeten worden georganiseerd.
bruikbaar voor het werken op basis van taken. Om (bovendien)
Dat kan via programma’s, projecten en andere vormen.
te werken rond integrale opgaven zijn aanpassingen nodig.
Een toekomstvisie zoals hierboven aangegeven is een stip op
Voortvloeiend uit de nieuwe toekomst van de organisatie volgen
de horizon en daarmee nog abstract. Het kan aangeven waar
ook meer acties en aanpassingen op HR-gebied zoals strategische
Rijswijk naartoe wil, maar nog niet welke inhoudelijke keuzes
personeelsplanning en mogelijke aanpassing van het
dat vergt en welke activiteiten daaruit voortkomen. Daarom is
functiehuis – afgestemd op de doelstelling van de organisatie.
het nodig om de visie te vertalen naar opgaven en vervolgens
Dit vereist kortom een schaalsprong in de organisatie. Een
naar doelen, resultaten en activiteiten Dat betekent meer
schaalsprong waarbij de organisatie groter wordt en groter (dat