IB 21 145 A maatschappelijke en organisationele impactanalyse.pdf
Tekst van het document
RAPPORT RIJSWIJK
Groeien naar de toekomst Analyse van de maatschappelijke impact en wensen op de gemeentelijke organisatie
9 december 2021
RAPPORT RIJSWIJK
Groeien naar de toekomst Analyse van de maatschappelijke impact en wensen op de gemeentelijke organisatie.
Philip van Veller Annelore Beukema 9 december 2021 Alle afbeeldingen die in deze rapportage zijn gebruikt staan onder eigendom van de gemeente Rijswijk.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Inhoudsopgave 1.
Van maatschappelijke trends naar een ontwikkelrichting............................................4
1.1
Kernvraag: wat komt op de organisatie af?.................................................................................. 4
1.2
Van feiten en beelden naar een analyse................................................................................................. 4
1.3
Opbouw van dit rapport. ................................................................. 4
2.
Maatschappelijke opgaven voor Rijswijk: trends en ontwikkelingen.................................... 5
2.1
Vooraf: de ruimtelijke ontwikkeling van Rijswijk in perspectief. ............................................................................................6
2.2 Drie overkoepelende trends. .........................................................7 2.3 Brede welvaart in Rijswijk: een overzicht vanuit acht invalshoeken. ................................................................9
3.
Beelden en verwachtingen in Rijswijk.......... 23
3.1
Wensen en verwachtingen vanuit maatschappelijke organisaties.................................................24
3.2 Wensen en verwachtingen vanuit de gemeenteraad en college. ................................................... 25
4.
Betekenis voor de organisatie..........................30
4.1
Stand van zaken: wat zien we..................................................... 31
4.2 Impact van opgaven en eisen................................................... 33 4.3 Analyse.........................................................................................................34
5.
Ontwikkelrichting en aanbevelingen............ 35
5.1
Noodzakelijke ontwikkelrichtingen. .....................................36
5.2 Aanbevelingen . ....................................................................................38
3
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
HOOFDSTUK 1
Van maatschappelijke trends naar een ontwikkelrichting 1.1
Kernvraag: wat komt op de organisatie af?
1.3 Opbouw van dit rapport We beginnen met een schets van de gemeente: de fysieke en
Wat is de impact van de maatschappelijke ontwikkelingen
sociale kenmerken en ontwikkelingen van Rijswijk brengen
en de maatschappelijke en politiek-bestuurlijke wensen op
opgaven met zich mee. Ook op het gebied van veiligheid en
de organisatie van de gemeente Rijswijk? Die vraag staat
economie zien we uitdagingen en mogelijkheden waar de
centraal in dit rapport. De organisatie moet voldoen aan de
gemeente mee moet omgaan.
ontwikkelingen en opgaven die op de gemeente afkomen, de behoeften vanuit inwoners, organisaties en ondernemers en de
Na deze feiten gaan we in op de beelden en eisen die vanuit
politiek-bestuurlijke eisen. Om die te analyseren en af te zetten
maatschappelijke organisaties komen: wat zien en verwachten
tegen de huidige stand en mogelijkheden van de organisatie,
zij? Naast deze – voor de organisatie - ‘externe’ eisen en
is in de afgelopen maanden een onderzoek uitgevoerd dat
opgaven belichten we de impact van de ‘interne’ kant: de
resulteerde in dit stuk.
politici en bestuurders die via de raad en het college de organisatie aansturen.
1.2 Van feiten en beelden naar een analyse
Nadat we aan de hand van deze factoren hebben geïdentificeerd wat op de organisatie van de gemeente Rijswijk afkomt, gaan we over naar de organisatie zelf. Na een korte schets van wat
Berenschot deed feitenonderzoek naar de impact en opgaven
we zien van de organisatie, brengen we in kaart wat de impact
voor Rijswijk, met gebruik van documenten, statistieken,
is van de opgaven, wensen vanuit de maatschappij en eisen van
gesprekken met ambtenaren en eigen expertise. Daarna
de politiek op de organisatie.
zijn dialogen gevoerd met bestuurders, raadsleden en vertegenwoordigers van maatschappelijke organisaties en
De stand van de zaken van de organisatie en deze impact
ondernemers om de onderzoeksresultaten te verrijken met
maken een analyse mogelijk van de ontwikkelrichting die de
beelden over de verwachtingen die leven rond de organisatie.
organisatie moet inslaan voor de toekomst. Die vertalen we
Ofschoon de opkomst per sessie verschilde, kwam hieruit
vervolgens naar aanbevelingen.
wel een beeld van wat er in Rijswijk speelt. Op basis van het feitenonderzoek en de beelden van betrokkenen is de analyse in dit rapport opgesteld die als basis kan dienen voor beslissingen van de gemeente over haar organisatie voor de toekomst.
4
HOOFDSTUK 2
Maatschappelijke opgaven voor Rijswijk: trends en ontwikkelingen We beginnen met de maatschappelijke opgaven waar Rijswijk voor aan de lat staat. Eerst plaatsen we de ontwikkeling van Rijswijk in ruimtelijk perspectief. Zo wordt de context helder waarbinnen de ontwikkelingen plaatsvinden. Vervolgens schetsen we drie ‘megatrends’ die spelen op de middellange termijn in Rijswijk.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Deze trends onderbouwen we vervolgens specifieker: we werken uit hoe Rijswijk ‘scoort’
Er werd een kans gezien voor ruimtelijke uitbreiding in de kassengebieden in Rijswijk Zuid (nu: Rijswijk Buiten). Deze
op de acht thema’s van brede welvaart . Wat is
werden gesaneerd om bevolkingsgroei letterlijk de ruimte te
de Rijswijkse uitgangspositie, wat zijn de trends
geven. Differentiatie van de Rijswijkse bevolking was het doel
en ontwikkelingen die Rijswijk kenmerken
van de groei: jongere gezinnen zouden de vergrijzing het hoofd
1
op deze thema’s, welke ambities stelt Rijswijk om voortgang te boeken op dit thema en hoe
bieden, en als beroepsbevolking én consumenten bijdragen aan de economische groei van de stad. Hier lag dus duidelijk ook een financieel-economisch belang.
beoordelen we (kwalitatief) de voortgang die Rijswijk maakt om de ontwikkelingen aan te
Tijdens de sanering van de kassengebieden en het ontwikkelen
kunnen? We besluiten elke uitwerking met
van de woningbouw brak echter de economische crisis
een analyse van de verwachte impact van deze ontwikkelingen op de gemeente.
uit. Daardoor kwam de ontwikkeling van Rijswijk Buiten grotendeels stil te liggen. In de crisistijd kwamen daar bovenop de noodzaak én de mogelijkheden voor transformatie van de bestaande stad naar voren. Het Bogaardgebied en de
2.1 Vooraf: de ruimtelijke ontwikkeling van Rijswijk in perspectief
Plaspoelpolder waren toen nog primair ingericht op stedelijke winkel- en kantoorvoorzieningen. De crisis, de staat van deze gebieden en andere ruimtebehoeften maakten dat Rijswijk zich toelegde op een transformatie van (delen van) winkel- en kantoorgebieden naar woongebieden.
Rijswijk is zichtbaar in ontwikkeling: het gebied dat de gemeente Rijswijk bestrijkt is in transitie. Het ontwikkelproces
Toen de crisis oploste en er weer perspectief bestond voor
dat Rijswijk nu kenmerkt vindt zijn basis in 2002, toen de
groei, stond Rijswijk meteen klaar om de locatie Rijswijk
oorspronkelijk Rijswijkse wijk Ypenburg bij de gemeente
Buiten te ontwikkelen tot woongebied. Bovendien kon Rijswijk,
Den Haag kwam door een door de provincie voorgeschreven
door de ingezette planvorming in het Bogaardgebied en de
gemeentelijke herindeling. Op dat moment zou Rijswijk
Plaspoelpolder, landelijk voorop lopen in de transformatie
een groeigemeente zijn, maar met de herindeling voel deze
van winkel- en kantoorgebieden.
uitbreidingsmogelijkheid weg. Rijswijk kende op dat moment een kwetsbare en verouderende samenstelling van de bevolking en een eenzijdige woningbouw. Etageflats voerden in grote
Ruimtelijke en sociale kenmerken van het Rijswijk van nu
delen van de gemeente de boventoon. Jonge startende gezinnen vonden in Rijswijk geen plek om te wonen. Voor
Een relatieve ‘groene long’ in het hart
de zelfstandigheid en vitaliteit van Rijswijk was een andere
van de Metropoolregio
bevolkingsopbouw en daarom ook een groei van de bevolking
Rijswijk ligt als het ware ‘ingeklemd’ tussen Den Haag en
via gevarieerde nieuwe bebouwing noodzakelijk.
Delft, maar kent in vergelijking met buurgemeenten een hoge mate van groen: hoewel er geen ‘ruig’ bosgebied is zoals in bijvoorbeeld Leidschendam-Voorburg kenmerkt Rijswijk zich door met groen omgeven landgoederen en een grote diversiteit aan recreatie- en buitensportlocaties (parken). Dat maakt de gemeente een aantrekkelijke woonplaats voor ‘nieuwkomers’, maar wordt ook als kwaliteit gewaardeerd door Rijswijkers die al decennia in de gemeente wonen.
1
6
Het conceptuele kader dat we voor de impactanalyse hanteren is dat van de ‘brede welvaart’. Het CBS heeft een zgn. regionale monitor ‘brede welvaart’ ontwikkeld, waarin trendmatige vergelijkingen kunnen worden gemaakt tussen gemeente en provincies van hun voortgang om de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen (Sustainable Development Goals) van de VN te bereiken. De ontwikkeling die deze doelen vragen is breder dan zuiver economische, materiële voortgang, maar vraagt ook vooruitgang op ‘zachtere’ thema’s als welzijn, milieu (verduurzaming) en veiligheid. Zie voor nadere uitwerking van het conceptuele kader van de brede welvaart en de methodologie ook CBS 2019, Conceptueel kader voor de regionale monitor brede welvaart. Zie ook www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2019/41/conceptueel-kader-regionale-monitor-brede-welvaart en https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2021/20/monitor-brede-welvaart-de-sdg-s-2021
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Een ambigue identiteit: kenmerken van de stad
Betrokkenheid tussen inwoners en
in de kleinschaligheid van een dorp
in de gemeentelijke organisatie
De grootschalige woningbouw en bestaande stedelijkheid,
Er is absoluut sprake van sociale cohesie in Rijswijk: Rijswijkse
hoogwaardige voorzieningen in en nabij de gemeente,
inwoners verlenen vaker mantelzorg dan inwoners uit de regio,
maar ook de relatief hoge cijfers voor diverse vormen van
en er zijn diverse initiatieven om via maatjeswerk, welzijnswerk
(ondermijnende) criminaliteit en een relatief hoog aantal
en ontmoetingsvoorzieningen beter gebruik te maken van het
inwoners dat gebruik maakt van de voorzieningen uit de
vrijwilligerspotentieel van de gemeente. De betrokkenheid
Participatiewet zijn voorbeelden van ‘stedelijke’ voor- en
vertaalt zich door naar de gemeentelijke organisatie: de
nadelen die in Rijswijk zichtbaar zijn. Aan de andere kant heeft
toewijding van medewerkers is groot.
Rijswijk ook een aantal dorpse kenmerken: kleinschaligheid is zichtbaar in termen van de evenementen, ontmoetingsplekken voor inwoners, het type burgerinitiatieven, de dienstverlening die ‘nabij de burger’ is georganiseerd en een toegankelijk
2.2 Drie overkoepelende trends
gemeentebestuur dichtbij de gemeenschap. Dit spanningsveld brengt dilemma’s met zich mee, zeker wanneer het gaat om
We vervatten de maatschappelijke opgaven waar Rijswijk voor
heldere keuzes voor de ambities van Rijswijk.
staat in drie ‘megatrends’, waarvan we verwachten dat deze impact zullen blijven hebben op de stad én de gemeentelijke
Vergrijzing én groei
organisatie in de komende drie tot vijf jaar. De beelden uit
Rijswijk kent een hoge grijze druk (10,2% van de bevolking
de ambtelijke organisatie over trends en ontwikkelingen van
is 75-plusser in 2020) in vergelijking met het landelijk
Rijswijk bevestigen deze trendanalyse.
gemiddelde (8,4% van de bevolking is 75-plusser in 2020). Tegelijkertijd stond Rijswijk in 2020 in de top 20 van snelst
1. Sociale cohesie onder druk, versterkt door groei
groeiende gemeenten van Nederland, en is de prognose dat
en verstedelijking
de bevolking in 2050 met meer dan 60% is gestegen ten
De sterke bevolkingsgroei in Rijswijk in combinatie met
opzichte van 2020. De combinatie van die trends brengt
de ‘stadse’ problematiek vertaalt zich door in aanpalende
complexe vraagstukken met zich mee rondom huisvesting
opgaven op diverse domeinen:
en voorzieningen specifiek voor ouderen, zeker in de wijken Spoorzicht, de Ministerbuurt en Hoekpolder, die ‘Grijswijk’
De woningbouw in Rijswijk Buiten en de ontwikkelgebieden
werden genoemd vanwege het hoge aantal ouderen. Aan
in de bestaande wijken brengt ‘nieuwe Rijswijkers’ naar
de andere kant vraagt de groei van de gemeente juist ook
de gemeente, die het dorpse karakter van Rijswijk niet
om voorzieningen voor jonge gezinnen zoals kinderopvang,
noodzakelijkerwijs voortzetten. Stijgende huizenprijzen dragen
onderwijs, sport en recreatie.
bij aan het aantrekken van een bevolkingsgroep met een grotere portemonnee, waardoor kansen voor (gepensioneerde)
Een kleine gemeente met veel potentieel
Rijswijkers en hun kinderen om in de gemeente te blijven
Het Rijswijkse ambitieniveau ligt hoog, zo toont de Stadsvisie
wonen afnemen. Sowieso wijzigt de getalsmatige verhouding
2030. Dat is niet voor niets, want er zijn veel mogelijkheden
tussen ‘oude’ en ‘nieuwe’ Rijswijkers, Dat alles heeft gevolgen
in Rijswijk: de gemeente kent een hoog voorzieningenniveau,
voor de samenhang tussen de bewoners van nieuwbouw- en
scoort hoog op bereikbaarheid en beschikbaarheid van
ontwikkelgebieden enerzijds, en de oudere wijken anderzijds.
voorzieningen en biedt relatief hoge werkgelegenheid in een
7
breed scala aan sectoren (binnen de zakelijke dienstverlening),
De woningbouw, de groei van de gemeente en corona hebben
maar toont ook een innovatieve kant bij de ontwikkeling
hun weerslag in het sociaal domein. Al voor de coronacrisis
van multifunctionele gebieden die wonen, werken, recreëren
kende Rijswijk een groep kwetsbaren en een relatief hoog aantal
en maatschappelijke voorzieningen combineren in het
inwoners dat gebruik maakt van (gecombineerde) voorzieningen
Havenkwartier, In de Bogaard en de Plaspoelpolder. In de
in het sociaal domein. De coronacrisis zorgde bovendien voor
Metropoolregio kenmerkt Rijswijk zich dan ook door een
een groep ‘nieuwe kwetsbaren’: Rijswijkers die, na een periode
positiever vestigingsklimaat: de gemeente biedt (als een van
van intensieve (jeugd)zorg, hun terugkeer in de werkende
de weinigen in de regio) nog fysieke vestigingsruimte voor
samenleving zouden beleven maar door uitstel daarvan vanwege
bedrijven, en heeft een economische ‘ketenfunctie’ voor de
de geldende coronaregels nu tussen wal en schip zijn beland en
regio door het koppelen van bedrijven uit diverse sectoren.
waar vanuit de sociale sector weinig grip op is. Eenzaamheid in
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
verschillende (leeftijds)groepen van de Rijswijkse samenleving,
2. Woekeren met ruimte
die al bestond maar verergerde tijdens de coronacrisis,
De gemeente Rijswijk kent veel opgaven die een claim leggen
vermindert het perspectief van inwoners om onderdeel uit te
op de schaarse ruimte die de stad heeft. Rijswijkers hechten
maken van een inclusieve, verbonden, zorgdragende samenleving.
veel waarde aan hun groene omgeving en doen daar niet
Er is bovendien een risico dat de woningbouw in Rijswijk, in
graag concessies ten behoeve van andere ruimtevragers.
combinatie met de trend van vergrijzing en bevolkingsgroei, de
Desalniettemin staan er wel andere ruimtevragers op de publieke
concentratie van gezinnen die gebruik maken van voorzieningen
agenda. Het uitleggebied Rijswijk Buiten is niet voldoende om
in het sociaal domein in bepaalde Rijswijkse wijken versterkt:
aan de grote regionale woningbouwopgave te voldoen. Ook de
de ‘oudere wijken’, waar ook relatief veel ouderen wonen
energietransitie en de fysieke infrastructuur vragen ruimte.
die het meest gebruikmaken van deze voorzieningen, komen mogelijkerwijs meer geïsoleerd te staan van de ‘nieuwere wijken’.
De woningbouwopgave en de effecten daarvan voor de sociale
Om eenzijdigheid tegen te gaan zet Rijswijk in op gemêleerd
samenhang in Rijswijk genereren ook een andere ruimtevraag:
bouwen met veel middenhuur.
maatschappelijke voorzieningen voor ouderen, ontmoetingsplekken voor (achtergestelde) jongeren en kinderdagverblijven zullen
De kracht van het verenigingsleven komt onder druk te staan.
moeten toenemen. We zien een vicieuze cirkel als het gaat
Hoewel de ‘nieuwe Rijswijkers’ financiële draagkracht mee
om de effecten van de groei van Rijswijk voor het algehele
brengen voor de verenigingen en de vergrijzing van ledenbestand
voorzieningenniveau: de bevolkingsgroei stelt Rijswijk in staat
en besturen kunnen tegengaan, zien we landelijk dat verenigin-
om een hoog voorzieningenniveau te kunnen handhaven
gen hun ledenaantallen zien teruglopen. Er zijn verschillende
(want bij krimp is dat niet mogelijk), maar de inwonersgroei
redenen hiervoor te noemen. Voor sportverenigingen geldt het
vraagt op haar beurt ook om verdere verbetering van dat
dat andere sportaanbieders meer aan populariteit winnen, zoals
voorzieningenniveau. Voorzieningen moeten immers ook
sportscholen, informele sportclubs en e-sport, mede door de in-
toegankelijk blijven door een groter aantal en breder scala aan
dividualisering. Daarnaast draagt de vergrijzing van de bevolking
inwoners. Ook een gemêleerdere bevolkingssamenstelling moet
bij aan een afname van het aantal sportverenigingsleden. Ook
bijdragen aan het draagvlak onder het voorzieningenniveau.
amateur-muziekverenigingen lijden onder de vergrijzing. Verder werkt de sociale samenstelling van de bevolking door in (minde-
Als we kijken naar de ruimtelijke effecten van de Rijswijkse
re) ledenaantallen en betrokkenheid. Deze trends hebben directe
economische ontwikkeling zien we vooral dat er in Rijswijk
gevolgen voor de verenigingen en ook indirecte gevolgen, zoals
nog relatief veel fysieke kantoorruimte beschikbaar is. Een
met name minder mogelijkheden voor (bestaande) inwoners
belangrijke sector daarbinnen is en blijft die van de juridische
van Rijswijk om met (nieuwe) medebewoners in aanraking te
dienstverlening, samenhangend met het Europees octrooibureau.
komen.
Gezien de economische ‘ketenfunctie’ van Rijswijk met name op dit terrein, en de blijvende behoefte aan ontmoetingen binnen
De trend van digitalisering van de samenleving, en specifiek van
en tussen ondernemingen, zal het vestigingsklimaat in Rijswijk
het medialandschap heeft gevolgen voor de betrokkenheid van
niet verder afnemen. Wel zal de ‘maakindustrie’ van Rijswijk
oudere Rijswijkers bij de samenleving. De gemeente heeft een
die al de stad uit is gedreven nog verder verdwijnen, hetgeen
uitdaging om inclusief te communiceren en inwoners in alle
de vraag oproept welke invloed dit in de toekomst heeft op de
bevolkingslagen te bereiken. In de huidige informatiesamenleving
arbeidsmarkt voor middelbaar en lager technisch opgeleiden.
heeft dat directe gevolgen voor bijvoorbeeld participatietrajecten: de mondige burger die zich toegang verschaft tot de juiste
Zeker met betrekking tot de leegstaande kantoorruimte ziet
informatie heeft de meeste invloed op besluitvorming.
Rijswijk echter ook kansen om zich (regionaal) te onderscheiden in het ‘woekeren met ruimte’. Zo loopt de gemeente voorop in de
Als de sociale cohesie in Rijswijk op deze manier onder druk
multifunctionaliteit (combinatie wonen-werken-voorzieningen)
komt te staan, verwachten we dat dat zich onder meer zal uiten
– een schril contrast met de traditionele bedrijventerreinen - die
in het veiligheidsdomein. Rijswijk kenmerkt zich anno 2021 al
de toekomstige Plaspoelpolder, het Havengebied en In de Bogaard
door relatief hoge misdaadcijfers. De ligging van Rijswijk met de
zal kenmerken.
invloed van de Haagse veiligheidsproblematiek in combinatie met een sociale samenhang die onder druk staat en mogelijk polarisatie genereert, geven gezamenlijk een reëel risico op (meer) ondermijnende activiteiten of radicalisering van jongeren. 8
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
3. ‘Schaalkracht: “alles moet veranderen, zodat alles hetzelfde kan blijven?’
2.3.1 Samenleving Uitgangspositie
Gerekend in het aantal inwoners is Rijswijk in de Nederlandse
In april 2021 telde Rijswijk 55.492 inwoners. De samenstelling
verhoudingen een middelgrote gemeente. De huidige
van de bevolking kenmerkt zich allereerst door een relatief
voorzieningen en de opgaven en kansen voor de toekomst
groot aandeel inwoners van 65 jaar of ouder, in vergelijking
vergen echter een blijvende ontwikkeling van de organisatie. Om
met Nederland. Ook kent Rijswijk een procentueel groter
als autonome gemeente te kunnen blijven opereren en eigen
aandeel alleenstaanden. Het aantal oudere alleenstaande
afwegingen te kunnen maken, moet de gemeente voldoen aan
inwoners concentreert zich in de wijken Spoorzicht en in de
steeds hogere eisen. De schaal die daarvoor nodig is, is alleen te
Muziekbuurt.2
realiseren met een verdere groei van de gemeente.
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
Huishoudens naar leeftijd 15-24 jaar
De sterke verwevenheid tussen de maatschappelijke impact van de ontwikkelingen die op Rijswijk af zullen komen vraagt daarnaast om strategisch vermogen en integraliteit in de
Huishoudens naar leeftijd 25-34
afwegingen die de gemeentelijke organisatie maakt. In Rijswijk is weliswaar sprake van een (groot) aantal visiedocumenten en strategiestukken, maar een traject voor een integrale
Huishoudens naar leeftijd 35-44 jaar
Omgevingsvisie die vraagstukken inzake het woekeren met de beschikbare ruimte is nog niet gestart.
Huishoudens naar leeftijd 45-54 jaar
De organisatie lijkt zich te kenmerken door een sterke verbeterdrang. Er is behoefte aan scherpe inhoudelijke keuzes,
Huishoudens naar leeftijd 55-64 jaar
meer aandacht voor (het inregelen van) de uitvoering na strategievorming en nieuwe vormen om participatie met
Huishoudens naar leeftijd 65-74 jaar
aandacht voor de ‘mondigheid’ van de Rijswijkse inwoner. Tegelijkertijd is er vanuit de organisatie een sterke wens om elementen van kleinschaligheid, korte lijnen en directe
Huishoudens naar leeftijd 75-84 jaar
betrokkenheid bij de inwoners van Rijswijk te behouden. Gezien de trends en ontwikkelingen van 2021 is er het besef Huishoudens naar leeftijd >85 jaar
dat het nodig is om te innoveren, juist om ‘oude waarden’ van kleinschaligheid in stand te kunnen houden. Een positieve grondhouding om de opgaven aan te gaan is aanwezig.
Rijswijk
0
5
10
15
20
25
30
Zuid-Holland
35
40
45
Alleenstaand
2.3 Brede welvaart in Rijswijk: een overzicht vanuit acht invalshoeken
Eenouder
In deze paragraaf verdiepen en onderbouwen we de ‘megatrends’. Daarbij maken we gebruik van het kader van de
Stellen
brede welvaart: een verzameling indicatoren die de relevante aspecten van brede welvaart in beeld brengen en trendmatige verandering in kaart brengt. We besluiten elk thema van brede
Gezinnen
welvaart met een kwalitatieve analyse, waarin we enerzijds aangeven hoe ver Rijswijk is om de opgaven op deze thema’s aan te gaan en anderzijds de verwachte impact schetsen van deze ontwikkelingen op de middellange termijn.
Rijswijk
Figuur 1.
2
9
Zuid-Holland
Huishoudens naar samenstelling en huishoudens naar leeftijd. CBS, 2020.
ABF Research, 2020. Primos-Demografie prognose.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
De totale demografische druk (de verhouding tussen het aantal
Een aantal andere opvallende kenmerken van de Rijswijkse
personen in de categorieën 0-15 jaar/65 jaar of ouder en
bevolking en haar samenstelling zijn de volgende.
personen in de categorie 15-65 jaar) ligt in Rijswijk hoger dan gemiddeld in de regio en in Nederland. In de samenstelling
•
Het relatief hoge aandeel van inwoners met een westerse
van huishoudens zien we dat deze demografische druk meer
én niet-westerse migratie-achtergrond. Waar in Nederland
zijn oorzaak vindt in zgn. grijze druk (het relatief hoge aandeel
gemiddeld 14% van de inwoners van niet-westerse komaf
personen in de categorie 65 jaar of ouder) dan in ‘groene druk’
is, is dat percentage in Rijswijk 22%. 15% van de Rijswijkse
(het relatief hoge aandeel personen in de categorie 0-15 jaar).
inwoners heeft een westerse achtergrond, maar dat verschil
Daarmee is de vergrijzing in Rijswijk sterker aanwezig dan
is minder significant in vergelijking met het Nederland
gemiddeld in Nederland en de Metropoolregio.
gemiddelde van 11%.3 •
De concentratie van hoog- en laagopgeleide inwoners in
Totale demograf ische druk
specifieke Rijswijkse wijken. In Cromvliet en Leeuwendaal
Rijswijk
62,4%
is 56,6% van de inwoners hoogopgeleid en in ’t Haantje en
Metropoolregio
50,6%
Sion is dat percentage 52,5%, terwijl in oostelijke delen van
Nederland
54,2%
de stad bijna de helft van het aantal inwoners laagopgeleid
Gemeente/regio/landelijk
Tabel 1.
is.4
Vergelijking demografische druk, CBS bevolkingsstatistiek, 2020.
•
Ook in het stemgedrag in Rijswijk zien we een geografische concentratie. Inwoners van Oud-Rijswijk,
De groep 65+’ers is niet homogeen als we kijken naar hun
’t Haantje en de nieuwbouwwijken stemden tijdens de
inkomen. Waar de meerderheid van de oudere stellen tot de
gemeenteraadsverkiezingen het meest op D66, en rond de
middel(hoge) inkomens behoort, hebben alleenstaanden in de
Muziekbuurt waren de VVD en de PVV vaker de grootste
categorie 65+ juist vaak beschikking over een lager inkomen.
partij. Overigens is er op basis van deze indicatoren geen
Hetzelfde geldt voor de inwoners van Rijswijk jonger dan 65
(oorzakelijk) verband te leggen tussen stemgedrag en
jaar: jongeren, alleenstaanden en eenoudergezinnen behoorden
opleidingsniveau op wijkniveau.
in 2019 vaak tot de lage inkomensgroepen, terwijl meer dan driekwart van de stellen en gezinnen een hoog inkomen
Bepalende trends en ontwikkelingen
hebben. Inwoners jonger dan 65 (en in het bijzonder gezinnen)
De meest in het oog springende trend met betrekking tot de
concentreren zich over het algemeen in de nieuwbouwwijken
(samenstelling van de) Rijswijkse samenleving is uiteraard de
als Sion en Rijswijk Buiten.
significante bevolkingsgroei. In de periode van 1996 tot 2020 is
Totaal
77%
12%
2%
9%
100%
Alleenstaanden
6.223
36%
28%
7%
29%
100%
3.703
11%
5%
5%
79%
100%
Midden- en hogere
650
type
t/m €42.436
< 25 jaar
Huishoudens-
€ 38.035
inkomens vanaf €42.437
Overige midden inkomens
Overige lage inkomens t/m
Lage inkomens tot
groei ten opzichte van het totale aantal inwoners in Nederland
Totaal aantal huishoudens
inkomensgrens huurtoeslag
het aantal inwoners van Rijswijk gestegen met 18%: een hoge (13%). In de bevolkingsprognose tot 2050 is zichtbaar dat de Rijswijkse bevolking nog sterker zal stijgen ten opzichte van het Nederlands gemiddelde: een bevolkingsgroei van boven de 60% ten opzichte van 2020 kan worden verwacht5. Net als in de rest van Nederland heeft de natuurlijke aanwas van bevolking maar een klein aandeel in deze bevolkingsgroei: vooral een toename van binnenlandse verhuisbewegingen naar Rijswijk sterkt de groei.
25 - 64 jaar Stellen 25 - 64 jaar Gezinnen
5.369
14%
7%
3%
76%
100%
Eenoudergezinnen
2.254
57%
19%
5%
19%
100%
Stellen 65+
3.350
23%
16%
9%
52%
100%
Alleenstaanden 65+
4.322
36%
40%
5%
19%
100%
Overig
136
onb.
onb.
onb.
onb.
100%
Totaal
26.007
29%
20%
6%
45%
100%
Tabel 2.
10
Huishoudens naar inkomensgroepen, CBS bevolkingsstatistiek, 2020 (bewerking Companen), in Rijswijk Woonvisie
3 4 5
CBS Statline 2020, Vestiging en Vertrek CBS Statline 2020, Opleidingsniveau naar gemeenten, wijken en buurten ABF-research, Primos bevolkingsprognose
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Bevolkingsgroei
Ambities Zowel in de Stadsvisie 2030 als het Coalitieakkoord 2019-
80%
2022 zien we erkenning van de typisch Rijswijkse trends van
60%
bevolkingsgroei, vergrijzing en het verminderen van sociale
40%
cohesie:
20%
•
0% 2020
2021
2025
2030
Rijswijk
2035
2040
2045
Rijswijk kiest ervoor om de bevolkingsgroei in de stad te faciliteren. De Stadsvisie 2030 kiest voor dit middel om het
2050
doel van een evenwichtige bevolking in leeftijden, achter
Nederland
grond en inkomensniveaus te bereiken. De aanname is dat Figuur 2.
Geprognotiseerde bevolkingsgroei 2020-2050, ABF-Primos 2021
dat evenwicht in de samenleving ook sociale samenhang stimuleert.6 •
Met name in wijken waar de cohesie laag is, faciliteert de
De Monitor Brede Welvaart geeft een aantal indicatoren voor
gemeente zogenoemde Buurthuiskamers en innovatieve
het verminderen van sociale cohesie in de Rijswijkse samenleving.
buurthuizen van de toekomst om de cohesie te stimuleren.
Zo is er bijvoorbeeld sinds 2012 een daling van iets meer
•
De Brede Welzijnsnota (zie de paragraaf Welzijn) zet
dan 10% zichtbaar in het percentage Rijswijkse inwoners dat
ook nadrukkelijk in op dit type initiatieven om het
wekelijks minstens één contactmoment heeft met familie,
voorzieningenniveau voor ouderen op peil te houden.
vrienden of buren. Een dergelijke daling is ook zichtbaar in
Het grotere aantal ouderen dat zelfstandig blijft wonen in
het aantal Rijswijkers dat vrijwilligerswerk levert. Die laatste
Rijswijk vraagt bovendien aandacht voor de nabijheid van voorzieningen als supermarkten of gezondheidscentra.
daling is in lijn met het landelijk gemiddelde, hoewel Rijswijkers wel minder dan gemiddeld in Nederland vrijwilligerswerk
•
Een duidelijke ambitie uit die Brede Welzijnsnota is boven
doen. In de periode 2018-2019 liet ook het aantal meldingen
dien om vrijwillige inzet te waarderen en te versterken,
van discriminatie in Rijswijk een opwaartse trend zien: het
door zowel de verenigingen en vrijwilligersorganisaties
aantal meldingen per inwoner steeg van 0,25 naar 0,36, zodat
als de vrijwilligers zelf in hun kracht te zetten. Het
Rijswijk op gemeenten na het hoogste aantal meldingen van
verenigingsleven vormt voor Rijswijk een kans om te werken
Nederlandse gemeenten deed.
aan een inclusieve samenleving waarin iedereen meedoet.
80%
Analyse De gemeentelijke organisatie in Rijswijk is zich zeer bewust van het feit dat de bevolkingsgroei in Rijswijk kansen én
60%
bedreigingen biedt voor de sociale samenhang tussen inwoners en wijken. Er is grip op de tweedeling in de Rijswijkse
40%
samenleving tussen arm en rijk, tussen alleenstaanden en gezinnen en tussen jongeren en ouderen. De inzet van de gemeentelijke organisatie om integratie tussen kansrijke en
20%
kansarme wijken te bevorderen blijft daarbij een aandachtspunt op de middellange termijn. Rijswijk is duidelijk op zoek
0% 2012
2015 Rijswijk
2020
naar concrete initiatieven die beter gebruik maken van het vrijwilligerspotentieel in wijken als Oud-Rijswijk en Leeuwendaal: vijftig-plussers in die wijken kunnen welzijnswerk
Figuur 3.
Vrijwilligerswerk 2010-2020. CBS Regionale Monitor Brede Welvaart 2020.
en maatjeswerk verrichten voor de nóg oudere, alleenstaande inwoners in de meer oostelijke wijken van de stad. Voor de groep jongere inwoners is de instandhouding van een rijk verenigingsleven belangrijk om sociale tweedeling tegen te gaan: de voetbal- of hockeyclub is soms de enige manier om met Rijswijkers buiten de eigen wijk in aanraking te komen. 6
11
Stadsvisie Rijswijk 2030
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
De aanwas van (jonge) gezinnen in de nieuwbouwwijken
Huishouden met een voorziening in sociaal domein
schept kansen voor een toename van vrijwilligers om de verenigingen draaiende te houden, maar gezien de landelijke trend die wijst op een afname van Nederlanders die regelmatig vrijwilligerswerk doen7, is het onvoldoende om alleen terug te vallen op groei van de bevolking als middel om het Rijswijkse verenigingsleven in bloei te houden.
2.3.2 Welzijn Uitgangspositie Rijswijk kenmerkt zich door een relatief hoog percentage huishoudens met een inkomen dat vier jaar of langer op of onder de grens van ‘lage inkomens’ viel: waar landelijk 3,4% van de huishoudens binnen deze armoedegrens valt, was dat in Rijswijk in 2018 al 11%.8 Met andere woorden: één op de negen Rijswijkse gezinnen leeft onder de armoedegrens. Daarbij moet worden aangemerkt dat Rijswijk een hogere armoedenorm hanteert dan andere gemeenten in de regio.9 Een ander opvallend kenmerk van welzijn onder inwoners van Rijswijk is dat er aanwijzingen zijn voor een grote mate van eenzaamheid onder 75+’ers. Zoals af te lezen uit tabel 3 was er
200
400
600
800
in 2016 sprake van een veel sterkere concentratie van eenzame Figuur 4.
ouderen in Rijswijk dan gemiddeld in Nederland.
Huishoudens met een voorziening in het sociaal domein, CBS Monitor Sociaal Domein (WMO, Participatiewet en Jeugd), eerste halfjaar 2020
% inwoners dat
Aantal eenzame
aangeeft regelmatig
75-plussers naar
eenzame gevoelens
het aantal inwoners
te ervaren
per km2
Rijswijk
47,5%
78,40
vergelijking met de rest van Nederland: het ontstaan van een
Metropoolregio
48,1%
Niet bekend
groep ‘nieuwe kwetsbaren’, vanwege de mentale gevolgen van
Landelijk
42,9%
4,66
Bepalende trends en ambities In Rijswijk zijn de effecten van corona goed zichtbaar in
de (preventieve maatregelen in de) coronacrisis zien we terug in de statistieken. Zo geeft 34% van de inwoners van Rijswijk aan
Tabel 3.
Percentage inwoners dat aangeeft eenzame gevoelens te ervaren en aantal eenzame 75+’ers per vierkante kilometer, Gezondheidsmonitor 2016
zich meer depressief te voelen dan voor de crisis, waar het landelijk gemiddelde 23% betreft. Dit geldt ook voor het percentage inwoners dat aangeeft meer stress te ervaren. In Rijswijk ligt dit
In het sociaal domein zien we ook een dergelijke concentratie
percentage op 36% en het landelijk gemiddelde is 28%.11. In het
op wijkniveau. De meeste huishoudens met een voorziening
eerste halfjaar van 2020 zagen we overigens ook een toename
in het sociaal domein concentreren zich in de wijk Oud-Rijswijk
van bijna duizend cliënten met een voorziening in het sociaal
en het westen van de stad (rond Overvoorde, Presidentenbuurt,
domein in vergelijking met 2019.12 Daartegenover staat dat
Ministerbuurt en de Hoekpolder). In Rijswijk komt het grootste
Rijswijkers zich vaker dan gemiddeld (88,2% tegenover 84,8%)
deel van het aantal sociale voorzieningen (43,5%) voort uit
tevreden voelen over hun leven. Hier is landelijk geen significante
de uitvoering van de Participatiewet. Het percentage WMO-
toe- of afname zichtbaar in vergelijking met eerdere metingen
voorzieningen (35,5%) is juist lager dan gemiddeld in Nederland
sinds 201213.
(44,9%). Stapeling van uitkeringen (Jeugd en Participatie) komt in Rijswijk vaker voor dan in gemiddeld in Nederland.10 7 8 9 10
12
Zie CBS Monitor Brede Welvaart 2021, thema Samenleving Gezondheidsmonitor Rijswijk, GGD/GGZ, 2020 en CBS 2018, inkomens. Rijswijk hanteert 130% van het wettelijk sociaal minimum als grens voor lage inkomens, waar gemeenten in de Metropoolregio veelal een grens van 110% aanhouden. CBS, 2020. Monitor Sociaal domein (MSD), Eerste halfjaar 2020.
11 12 13
Gezondheidsmonitor Rijswijk GGD/GGZ, 2020. CBS, 2020. Monitor Sociaal domein (MSD), Eerste halfjaar 2020. CBS, 2021. Monitor Brede Welvaart & SDG’s
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Ambities
Als we kijken naar de uitvoering van preventieve
Het Rijswijkse Coalitieakkoord 2019-2022 zet nadrukkelijk in
gezondheidsmaatregelen maken Rijswijkers een ongezondere
op de ambitie om samen met inwoners en maatschappelijke
indruk dan inwoners van andere delen van de Metropoolregio
organisaties de eenzaamheid in de stad tegen te gaan, en
en van Nederland. Het aantal niet-sporters in Rijswijk ligt
onderliggende oorzaken aan te pakken. Voorkomen is beter
bijvoorbeeld op 50,5%, hetgeen hoger is dan het landelijk
dan genezen, ook als het gaat om armoede, huiselijk geweld
gemiddelde van 48,7% maar lager dan het gemiddelde van de
en schulden.
Metropoolregio (51,1%).17 Hoewel Rijswijk 30 verschillende
14
sportverenigingen kent, waren in 2018 minder inwoners Die tendens zien we ook in de ambities voor het sociaal
aangesloten bij een sportvereniging (19,7%) dan in de
domein: het meest recente plan van aanpak met hervormings
Metropoolregio (20,4%) en het landelijk gemiddelde (24,9%).
voorstellen is gericht op preventie, om de houdbaarheid van het
Qua tevredenheid over sportvoorzieningen scoort Rijswijk
financieringsstelsel volgend uit de landelijke decentralisaties te
ook lager dan de regio en het gemiddelde in Nederland. Dit
garanderen en verdere bezuinigingen op de stad te voorkomen.
15
kan samenhangen met de druk op binnensportlocaties en onderwijshuisvesting, door de groei van de gemeente.
Analyse De gemeente Rijswijk heeft in de afgelopen coalitieperiode nadrukkelijk ingezet op het aangaan van de welzijnsopgaven: de Brede Welzijnsnota geeft een uitgebreide weergave van de uitdagingen van eenzaamheid, armoede en huiselijk geweld die specifiek zijn voor Rijswijk en zijn bovendien gekoppeld aan een praktische Uitvoeringsagenda Welzijn. De prioritering en
Gemeente/Regio/
Zeer tevreden met
Ontevreden met
Landelijk
sportvoorzieningen
sportvoorzieningen
Rijswijk
61%
9%
Metropoolregio
76%
6%
Nederland
72%
8%
Tabel 4.
financiering van concrete acties om de hoge ambities uit deze nota waar te maken blijft aandacht vragen in de komende
Percentage inwoners zeer tevreden en ontevreden met sportvoorzieningen, VNG Burgerpeiling 2017.
jaren. Wel zien we dat de gemeente nog bezig is om grip te krijgen op de groep kwetsbare (jongere) inwoners die, juist ten
Bepalende trends en ontwikkelingen
tijde van de coronacrisis, een terugkeer in de maatschappij zou
Het CBS noteert een significante positieve (maar geringe) trend
maken als het gaat om werk en inkomen. Het vraagt daarmee
als het gaat om de ervaren gezondheid van inwoners van Rijswijk:
ook op de middellange termijn aandacht van de gemeente om
in 2016 gaf 75,2% van de inwoners nog aan dat de algemene
de gevolgen van de crisis voor deze inwoners te mitigeren en te
gezondheidstoestand als goed of zeer goed werd ervaren, in
voorkomen dat zij moeten terugvallen op sociale voorzieningen
2020 was dat 76%.18 We zien geen verbeteringen in andere
en ondersteuningen. Bovendien signaleren we dat de
indicatoren van gezondheid: Rijswijkers lijden nog evenveel
uitdagingen voor welzijn van kwetsbare inwoners geen aandacht
als in 2016 aan langdurige ziekten of aandoeningen (35%)
hebben in het Herstelplan Corona van de gemeente Rijswijk.
en de levensverwachting van mannen en vrouwen is ook gelijk gebleven. Wel was er een afname zichtbaar van het percentage
2.3.3 Gezondheid
overmatige drinkers ten opzichte van 2016 (zie tabel 5).
Uitgangspositie Het CBS en de GGD monitoren in toenemende mate indicatoren van de levensstijl van inwoners om een indruk te geven van de gezondheid van inwoners van gemeenten. In 2016 was bij bijna de helft van de Rijswijkers sprake van overgewicht (48,7%)16, en in 2020 gaf 35% van de Rijswijkers te kennen dat zij leden onder één of meer langdurige ziekten of
Zware
Overmatige
Overmatige
drinkers (%)
drinkers (%)
drinkers (%)
2016
2016
2020
Rijswijk
9
15
12
Zuid-Holland West
9
18
Haaglanden: 14%
Nederland
10
19
aandoeningen. Tabel 5.
14 15 16
13
Coalitieakkoord 2019-2022 Stadsvisie 2030, Begroting 2021-2024 Gezondheidsmonitor, 2016 + Gezondheidsmonitor 2020
17 18
Percentages zware en overmatige drinkers, incl. toename 2016-2020. Gezondheidsmonitor 2016 en 2020.
Gezondheidsmonitor, 2016 CBS Regionale Monitor Brede Welvaart 2021
16
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Ambities Rijswijk kent een specifieke nota Gezondheid en Sport in Rijswijk,
Aantal vestigingen Rijswijk 2020-2021 1600
en een bijbehorende Uitvoeringsagenda 2020-2022. Daarin
1400
sluit Rijswijk aan bij het Nationale Preventie Akkoord en zet de
1200
gemeente nadrukkelijk in op de aanpak van roken, overgewicht
1000
en problematisch alcoholgebruik. De gemeente erkent in
800
deze nota haar wettelijke opdracht om de gezondheid van de
600
bevolking te bevorderen met preventieve activiteiten.
400 200
Het Coalitieakkoord 2019-2020 speelt met name in op de
0
gezondheidsbehoeften van oudere inwoners van Rijswijk.
A
B
C
D
E
F
G
A= Landbouw, bosbouw en visserij B= Delfstoffenwinning C= Industrie D= Energievoorziening E= Waterbedrijven en afvalbeheer F= Bouwnijverheid G= Handel H= Vervoer en opslag
Zoals gesteld is de instandhouding van nabije voorzieningen in de gezondheidszorg een belangrijke prioriteit, en ook zet de Coalitie in op langer zelfstandig wonen. Analyse
Aantal vestigingen Rijswijk 2020
Het thema gezondheid is geen prominent aandachtsgebied van de gemeente, ondanks het feit dat Rijswijkers kenmerken vertonen van ongezondere gewoonten dan we in de rest van
Figuur 5.
H
I
J
K
L
M
N
O
P U
I= Horeca J= Informatie en communicatie K= Financiële dienstverlening L= Verhuur en handel van onroerend goed M= Specialistische zakelijke diensten N= Verhuur en overige zakelijke diensten O= Cultuur, sport en recreatie P= Overige dienstverlening U= Extraterritoriale organisaties Aantal vestigingen Rijswijk 2021
Vestigingen naar sector 2020-2021, CBS Statline 2020-2021.
Nederland zien. De concrete aard van de ambities uit de nota Gezondheid en Sport schept de verwachting dat Rijswijk op een
Bepalende trends en ontwikkelingen
praktische manier aan de slag kan met het verbeteren van de
De groei van de voorgenoemde zakelijke dienstverleningssector
‘sportcultuur’ in de gemeente. We zien daarin een aanvullende
vond vooral plaats in de periode 2005-2019, toen er een
interventie op middellange termijn in het verenigingsleven.
toename van ca. 500 bedrijven per vijf jaar werd geregistreerd.19
Het implementeren van het Nationale Preventieakkoord vraagt
In die periode zagen we overigens ook een vergelijkbare
daarnaast om scherpe en kwantitatieve monitoring van de
absolute groei in de collectieve dienstverlening. Rijswijk kent
gezondheidssituatie van inwoners van Rijswijkers. Periodieke
ook sinds 2017 een opwaartse trend als het gaat om het aantal
herhaling van de uitvoering van de Gezondheidsmonitor (zoals
oprichtingen van bedrijven, die significanter is dan de gemiddelde
in 2020 het geval was) ligt daarom voor de hand.
toename in Nederland.
2.3.4 Materiële welvaart Uitgangspositie Ondernemers beoordelen het vestigingsklimaat van Rijswijk beter dan zij gemiddeld doen voor de Metropoolregio: namelijk met een 6,39, waar de Metropoolregio gemiddeld een 5,28 scoort. Het aantal vestigingen per 1.000 inwoners is dan ook hoog in vergelijking met het gemiddelde in de
Aandeel leegstand detailhandel 20% 16% 12% 8% 4% 0% 2014
Metropoolregio. We zien in Rijswijk vooral dat de sector
2015
2016
2017
Rijswijk
2018
2019
Nederland
zakelijke dienstverlening bepalend is voor de economie, ook voor de regio. Daarnaast is Rijswijk de enige gemeente in de regio die nog ruimte laat voor de zogenoemde ‘maakindustrie’,
Figuur 6.
Aandeel leegstand detailhandel. Locatus 2014-2021.
of de industriële productie waarmee rauwe materialen worden verwerkt tot nieuwe producten.
19
14
CBS Statline 2005-2019, Aantal vestigingen in Rijswijk
2020
2021
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Het aandeel leegstand in de detailhandel van Rijswijk is sinds
aan bedrijventerreinen en woningen. Aantrekkelijke
2020 weer aan het dalen, maar de leegstand neemt al sinds
functievermenging van ruimte (waaronder aandacht voor
2014 significanter toe dan in de rest van Nederland zoals in
de rol van wonen op werklocaties) is daarom een uniek
figuur 7 is weergegeven.
speerpunt van Rijswijk.
Rijswijk kent daarnaast wel stijging van de (mediaan) besteed-
Analyse
baar inkomen per huishouden, hoewel die onder het Nederlands
Het gaat goed met de economie en de materiële welvaart in
gemiddelde blijft steken.
Rijswijk. We zien een nadrukkelijk bewustzijn in Rijswijk van de noodzaak om in de regio een aantrekkelijke economische partner te zijn én te blijven, ook in de economische nasleep
Besteedbaar inkomen per huishouden
van de coronacrisis. Er is wel potentie om in de Metropoolregio
x €1.000
46
de Rijswijkse innovatie-industrie en de fysieke ruimte voor bedrijven beter uit te venten en te prioriteren. Ook kan Rijswijk
42
de koppeling maken tussen haar economische inzet op
36
innovatie en de transitie naar circulaire economie, om binnen
34
de economische prioriteiten van de Metropoolregio een accent
2011
2012
2013
2014
Rijswijk
Figuur 7.
2015
2016
2017
2018
Nederland
Besteedbaar inkomen per huishouden, CBS 2011-2018
te leggen. Bovendien is inzet op de toenemende digitalisering en de effecten hiervan op ondernemers een aandachtspunt op de middellange termijn, en vraagt deze trend ook een transitie van de gemeentelijke dienstverlening. Rijswijk loopt niet alleen in de regio voorop als het gaat om de
De gemiddelde schuld per huishouden steeg bovendien in
doorontwikkeling van bedrijventerreinen, maar ook landelijk.
de periode 2017-2018, met 4,9%.
De gemeente is uniek in de multifunctionaliteit die ze aanbrengt
20
in gebieden die traditioneel tot het ‘economisch domein’ Ambities
behoorden, om leegstand tegen te gaan.
Om de economie van Rijswijk te stimuleren kent Rijswijk sinds 2020 de Economische Strategie ‘Nieuwe energie!’. De
2.3.5 Arbeid en vrije tijd
economische vitaliteit van de stad staat daarin centraal, en
Uitgangspositie
wordt verder uitgewerkt in de Toekomstvisie Plaspoelpolder
Rijswijk kent een lage vacaturegraad: 864,3 inwoners op de
2017-2027. Het stimuleren en aantrekken van kennisintensieve
1000 in de leeftijdscategorie 15-74 jaar hebben een baan,
bedrijvigheid in de zakelijke dienstverlening vormt daarin
tegenover 677,1 per 1000 in Nederland. 21 Daardoor zien we
prioriteit, en de gebiedsontwikkeling van de Plaspoelpolder
ook een lagere werkeloosheidsgraad dan elders in Nederland.
besteedt nadrukkelijk aandacht aan de behoeften van deze
We zien wel dat de werkzame beroepsbevolking in Rijswijk zich
sector. De doorgroei van dit type (tech)bedrijven en de
concentreert in de nieuwere wijken van de stad, waarvoor de
dienstverlenende bedrijven in deze sector werd al in de
toegenomen vergrijzing een verklarende factor vormt.22 De
Stadsvisie 2030 geïntroduceerd, om Rijswijk als innovatieve
zakelijke dienstverlening is in Rijswijk verreweg de belangrijkste
katalysator van de economie in de Metropoolregio te kunnen
werkgever: 53,4% van de Rijswijkse banen bevindt zich in die
positioneren. Het Herstelplan Corona richt zich dan ook
sector (tegenover een Nederlands gemiddelde van 31,8%).
nadrukkelijk op de ondersteuning van het MKB in Rijswijk, als ‘motor van de lokale en regionale economie’ op de
Eerder constateerden we al dat Rijswijkers hoogopgeleid
middellange termijn.
zijn in vergelijking met Nederland en de rest van de regio. De netto arbeidsparticipatie van Rijswijkers met een hoger
De gemeente Rijswijk zet zich ook nadrukkelijk in voor
opleidingsniveau is ook groter: hoogopgeleide Rijswijkers
een balans tussen vraag en aanbod op de werklocatiemarkt.
hebben vaker (78%) een baan dan laagopgeleide Rijswijkers
De Economische Strategie en de Stadsvisie erkennen het
(68,7%).
overschot aan kantoren en winkelpanden, en het tekort 20
15
CBS, 2019, Schuld per huishouden
21 22
CBS 2019, LISA 2019 CBS 2019, LISA 2019 (Bewerking ABF Research).
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Rijswijkers werken vaak buiten hun woonplaats – slechts 13,4%
De gemeente Rijswijk speelt bovendien nadrukkelijk in op de
van de Rijswijkse inwoners werkte in 2017 ook in de gemeente.23
effecten van corona op werkgelegenheid: het Herstelplan Corona zet in op meer, fijnmazigere en sterkere netwerken waarin
Bepalende trends en ontwikkelingen
ondernemers, overheid en kennisinstellingen samen werken
De werkeloosheid in Rijswijk kende de afgelopen vijf jaar een
aan het versterken van de economische structuur. De binding
sterke daling die vrijwel gelijk liep met de trend in Nederland.
van werkgevers aan Rijswijk staat hierin ook nadrukkelijk
In 2019 was de werkeloosheid vrijwel gelijk aan het landelijk
centraal, om werkgevers te faciliteren in hun competitie op de
gemiddelde met 3,8% van de beroepsbevolking. Waar in 2019
krappe arbeidsmarkt.
een daling van 0,3% waarneembaar was, is een interessante bevinding dat in de periode 2019-2020 juist een relatief sterke
Analyse
stijging in het aantal huishoudens met bijstandsuitkeringen
In principe biedt Rijswijk werkgelegenheid voor een diverse
waarneembaar was van 0,3%. De effecten van corona op de
groep inwoners, maar de gemeente kenmerkt zich door een
werkeloosheid zijn in Rijswijk (nog) niet zichtbaar: de kans
hoge mate van arbeidsmobiliteit. De ingezette infrastructurele
dat Rijswijk het landelijke stijgingspercentage van 6,5% voor
investeringen zullen ook op langere termijn aandacht blijven
de werkeloosheid in 2021 haalt is klein, gezien de relatief
vragen voor deze forensengemeente. Het thuiswerk-effect van de
hoge verwachte groei van het aantal inwoners met een vast
coronacrisis is zeker ook van toepassing op Rijswijk, waardoor
dienstverband in 2021 in Rijswijk en het lage percentage
blijvende inzet op een bruisende, leefbare werkomgeving
gemiddelde of grote krimp.
belangrijk blijft.
Verwachte groei/krimp - vast dienstverband
Inzet op sociale cohesie in Rijswijk vraagt bovendien om
Rijswijk
voldoende werkgelegenheid voor lager opgeleiden. De motor
36%
23%
25%
10%
6%
Blijvende investeringen in de aantrekkelijkheid van MKB-
Nederland 28%
22%
0%
20% Groei
32% 40%
5%
13%
60%
Geen/kleine krimp Grote krimp
Figuur 8.
van de diversiteit van de Rijswijkse arbeidsmarkt is het MKB.24
80%
vestigingen, ook na de afloop van het Herstelplan Corona, zijn noodzakelijk.
100%
Gemiddelde krimp
Zeer grote krimp
Verwachte groei/krimp vast dienstverband, SCP-UWV 2020
2.3.6 Wonen Uitgangspositie De Rijswijkse woningvoorraad kenmerkt zich door een relatief groot aantal meergezinswoningen of appartementen, die over het algemeen vooral een aantrekkingskracht uitoefenen op
Ambities
starters op de woningmarkt of inwoners in de leeftijdscategorie
Het Coalitieakkoord 2018-2022 signaleert dat Rijswijk
65+. Daarnaast zien we dat Rijswijk ten opzichte van het
geen aantrekkelijke werkgemeente is, en zet in op een
gemiddelde in de Metropoolregio iets meer koopwoningen
prettige omgeving voor werknemers als middel om ook het
biedt en iets minder zogenaamde ‘sociale huurwoningen’.
vestigingsklimaat van bedrijven te verbeteren. ‘Een baan dichtbij
Daarin onderscheidt Rijswijk zich evenzeer ten opzichte van
huis’ weerklonk ook al in de Stadsvisie 2030, waarbij inzet op
de provincie Zuid-Holland.
diversiteit in het bedrijfsleven instrumenteel is. Inclusiviteit van de Rijswijkse arbeidsmarkt vormt in beide voorgenoemde documenten een belangrijk speerpunt.
23
16
CBS, 2017. Banen van werknemers die in dezelfde gemeente wonen en werken.
24
Economische Monitor Zuid-Holland, 2021, Provincie Zuid-Holland.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Woning-voorraad
% eengezins-
% meergezins-
woningen
woningen
% koop-sector
% particuliere
% huursector
huursector
eigendom cooperaties
Rijswijk
27.219
29,4%
70,6%
49,1%
16,7%
33,7%
Metropoolregio
48.135
38,5%
61,5%
47,2%
16,9%
35,4%
Zuid-Holland
32.221
48,4%
51,6%
52,1%
14,7%
32,8%
Nederland
23.054
64,1%
36%
57,2%
13,3%
29,1%
Woningvoorraad, woningtype en eigendomsrecht, ABF Research 2020 en CBS 2020
Het CBS hanteert ook de tevredenheid van inwoners met hun
13,7%
€ 3.133
€ 402.000
Zuid-Holland
€ 308
10,5%
€ 3.414
€411.802
Nederland
€ 270
9%
€2.498
€ 369.070
Tabel 8.
X1000
vraagprijs 2021
€ 250
Gemiddelde
Rijswijk
Stijging WOZ-
Vraagprijs per m2
woonomgeving als indicator van brede welvaart. In Rijswijk zien
waarde tov 2019
WOZ-waarde 2020
Tabel 7.
we dat inwoners iets tevredener zijn dan gemiddeld: in 2017 waardeerden Rijswijkers hun buurt als woon- en leefomgeving met een 7,95, terwijl het Nederlands gemiddelde 7,92 was en gemeenten met een zeer sterk stedelijk karakter minder vaak een 7 of 8 gaven.25 In 2016 gaven inwoners van niet-westerse afkomst wel aan minder tevreden te zijn met de combinatie van woning én omgeving (77%) dan het totaal van inwoners (94%). Ook bij inwoners die aangeven grote moeite te hebben met rondkomen zagen we een lagere tevredenheid van 69%.
WOZ, woningwaarde en vraagprijs per M2, CBS 2020
Ook in termen van afstanden tot voorzieningen scoort Rijswijk Op de woningmarkt van Rijswijk zien we verschillen die
hoog ten opzichte van andere gemeenten in Nederland: in
meer kenmerkend zijn. De WOZ-waarde ontwikkelt zich dan
Rijswijk is de gemiddelde afstand tot een sportterrein 0,7 km
wel gestaag, maar bleef in 2020 zelfs onder het Nederlands
en tot een basisschool 0,6 km, waarmee Rijswijk in de top 20
gemiddelde. Dat zien we ook terug in de relatief lage vraag
van gemeenten met de kortste afstand tot deze voorzieningen
prijzen voor Rijswijkse woningen.
haalt (met resp. een 11e en een 18e plek).
Rijswijk valt verder op met een groot aantal niet-woningen dat
Bepalende trends en ontwikkelingen
is bestemd voor andere (maatschappelijke) voorzieningen dan
Hoewel de toename van de woningvoorraad door nieuwbouw
gestandaardiseerd. Deze karakteristiek geeft uiting aan de
in Rijswijk (0,8%) gelijk was aan het Nederlands gemiddelde
herbestemming van (leegstaande) kantoor- en winkelpanden
(0,9%), zien we een sterke toename in het aantal niet-woningen
tot woonvormen, en de combinatie-functie die dit type niet-
sinds 2014. Omdat figuur 9 aangeeft dat 37% van het aantal
woningen vervullen met bedrijven.
niet-woningen bestemd is voor ‘overige functies’ (zoals wonen in combinatie met de gecategoriseerde maatschappelijke voor zieningen) kunnen we stellen dat wel degelijk een opwaartse
Niet-woningen naar functies
trend in de totale woningvoorraad kunnen ontdekken.
Rijswijk 12,3%
12,4%
11,1%
56,7%
Niet-woningen 4440
Nederland
4360
17,7%
8,2% 11,1%
11,1%
37,8%
4280 4200
0%
20%
40%
60%
80%
100%
Bijeenkomst
Cel
Gezondheidszorg
Industie
Kantoor
Logies
Onderwijs
Sport
Winkel
Meerdere functies
Overige
Onbekend
Figuur 9.
Niet-woningen naar functie, Basisregistratie adressen en gebouwen (BAG), 2021.
4120 4040 2014
2016
2017
2018
2019
2020
Rijswijk
Figuur 10. Toename niet-woningen, Basisregistratie adressen en gebouwen (BAG), 2021.
25
17
2015
VNG Burgerpeiling 2017, Waardering buurt als woon- en leefomgeving.
2021
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
In termen van ontwikkeling op de woningmarkt zien we in het
Analyse
derde en vierde kwartaal van 2020 een absolute toename in
De gemeente Rijswijk heeft geanticipeerd op de grote woning
het aantal woningtransacties tot 223. Daarmee is de stijging van
bouwopgave die in het afgelopen decennium ontstond:
dit aantal transacties ten opzichte van de stijging in hetzelfde
de sanering van het voormalige tuinbouwgebied in het
kwartaal in 2019 in lijn met de ontwikkelingen op de gehele
tegenwoordige Rijswijk Buiten was tijdig om woningbouw te
Nederlandse woningmarkt.
realiseren op het moment dat de Nederlandse woningmarkt aantrok na de recessie. Rijswijk woekert bovendien creatief met de
Rijswijkers zijn iets minder tevreden dan gemiddeld over
beperkte ruimte voor wonen door de inzet op multifunctionaliteit
ontwikkeling van (het leefklimaat in) de buurt in de afgelopen
en omzetting van niet-woningen in mogelijkheden.
jaren: 16% van de inwoners was in 2017 van mening dat de buurt de afgelopen jaren vooruit is gegaan, tegenover
Het uitbouwen van deze kwaliteit ligt voor Rijswijk voor de
18% van de inwoners van andere gemeenten met eenzelfde
hand: de gemeente kan in Nederland voorloper blijven in
welzijnsklasse.
het creatief faciliteren van betaalbare woon-oplossingen door multifunctionaliteit. Daarbij is het van belang dat de
Ambities
gemeente tegelijkertijd blijft inzetten op de behoefte en het
Rijswijk kent een hoog ambitieniveau als het gaat om de
voorzieningenniveau van ‘nieuwe’ inwoners: de nabijheid van
inzet tegen de (landelijke) woningschaarste en ten behoeve
kinderopvang, maar ook van faciliteiten als ‘huiskamers’
van de regionale woningbouwopgave uit de Groeiagenda van
voor ouderen en sociaaleconomische kwetsbaren is een
de Metropoolregio. Zo zet Rijswijk vol in op het bouwen
aandachtspunt dat in de coronacrisis verder naar het oppervlak
van betaalbare (koop)woningen voor gezinnen in het
kwam. Inwoners waarderen de buurt en de leefomgeving
middensegment, om doorstroming op de woningmarkt te
in een periode na corona immers meer, en tevredenheid
bevorderen. 26 Hierbij is extra aandacht voor huurwoningen en
over de woonomgeving bleek een aandachtspunt te zijn
regionale afspraken over het percentage sociale woningbouw.
voor de gemeente als het gaat om inwoners met een lager
De doelgroep van (jonge) stellen en gezinnen die betaalbaar in
inkomen of een niet-westerse migratie achtergrond. Naast de
de Metropoolregio willen wonen staat bijvoorbeeld centraal in
gebiedsontwikkelingen in Rijswijk Buiten en het Havengebied
de ontwikkeling van Rijswijk Buiten.27
zijn er ook mogelijkheden om op de Pasgeld-locatie extra aandacht te besteden aan dit type voorzieningen.
Bovendien is Rijswijk uniek door innovatieve woonconcepten: er is aandacht voor de realisatie van verschillende woonmilieus,
2.3.7 Veiligheid
creatieve woonvormen, multifunctionaliteit van kantoor- en
Uitgangspositie
bedrijfsruimtes met een woonbestemming en vernieuwende
Het totaal aantal misdrijven in Rijswijk is hoog in vergelijking
woonconcepten voor senioren. Rijswijk gaat creatief om met
met de Metropoolregio, de provincie Zuid Holland en
haar ruimte voor betaalbaar wonen.
Nederland. Delicten met betrekking tot veiligheid in
28
de leefomgeving hebben daarin het grootste aandeel: woningdiefstallen en brandstichting komen vaak voor, maar ook de aantallen diefstallen bij bedrijven en winkeldiefstallen zijn significant hoog. Het aantal misdrijven concentreert zich dan ook in de Plaspoelpolder en het gebied rond winkelcentrum In de Bogaard.29
26 27 28
18
Coalitieakkoord 2019-2022 Actualisatie Woonvisie Rijswijk, 2021 Coalitieakkoord 2019-2022, Stadsvisie Rijswijk 2030, Actualisatie Woonvisie Rijswijk
29
Jaarverslag Politie Rijswijk 2020
Diefstal: woning
Overval
Straatroof
Bedreiging
Mishandeling
Zedenmisdrijf
Brandstichting
Vernieling
Levensdelict
Winkeldiefstal
Diefstal/inbraak
Rijswijk
643,53
25,16
0,73
1,84
21,85
27,0
4,41
5,69
53,26
1,47
29,02
14,14
Metropoolregio
570,02
19,77
0,97
3,62
24,75
29,8
5,04
2,90
51,45
2,57
22,26
10,76
Provincie
513,68
18,08
0,78
2,60
21,85
26,77
4,62
3,34
48,24
2,08
20,55
9,81
457,05
17,55
0,52
1,83
16,96
21,54
4,13
2,88
45,03
1,54
19,74
9,59
Tabel 10.
Veiligheidsbeleving, CBS Veiligheidsmonitor 2019.
bij bedrijven
Totaal misdrijven
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Zuid-Holland Nederland Tabel 9.
Misdrijven, inclusief delicten mbv. Veiligheid in de leefomgeving per 10.000 inwoners. CBS Veiligheidsmonitor 2020.
Bepalende trends en ontwikkelingen Deze indicatoren wijzen al op een verhoogd risico van onder
Waar er vanaf 2012 een dalende trend was ingezet in het aantal
mijnende criminaliteit, dat verder wordt versterkt door de relatieve
misdrijven per jaar in Rijswijk, is er na 2018 weer een stijging
hoge aantallen delicten in het kader van verboden wapenbezit
zichtbaar. Het meest opvallend in de stijging van het aantal
en verboden wapenhandel (5,33 per 10 000 inwoners, tegenover
misdrijven is de toename van 72% in het aantal meldingen met
een Nederlands gemiddelde van 3,79) in 2020. Er zijn ook
betrekking tot cybercrime in 2020.32
aanwijzingen voor mensensmokkel: in de periode 2015-2019 werden door de politie 10-20 mensenhandelincidenten geregistreerd in Rijswijk, waarmee Rijswijk één van de 60 gemeenten is waar het risico is verhoogd.30 Dit risico wordt niet bevestigd door een verhoogd aantal drugsdelicten.
Misdrijven per 1.000 inwoners per jaar 110 90 70 50
De Veiligheidsmonitor 2019 toont ook dat Rijswijk te maken
30
had met een bovengemiddeld aantal slachtoffers van een vorm 2012
van digitale criminaliteit, ten opzichte van Nederland: er waren
2013
2014
2015 Rijswijk
in 2019 8,9 slachtoffers van hacking voor elke 100 inwoner,
2016
2017
2018
2019
2020
Nederland
Misdrijven per 1.000 inwoners per jaar. Politie 2012-2020.
tegenover een Nederlands gemiddelde van 7,7 slachtoffers.31
Figuur 11.
Bovendien kenmerkt Rijswijk zich door een sterkere beleving
Tijdens de coronacrisis in 2020, doorlopend tot het begin van
van onveiligheid door inwoners dan in andere delen van de
2021, was Rijswijk regelmatig in het nieuws als een gemeente
Metropoolregio en Nederland. Het percentage inwoners dat
waar criminaliteit is toegenomen als gevolg van maatschappelijke
zich wel eens onveilig voelt of overlast in de buurt ervaart is
onvrede rond corona. In de aantallen geregistreerde misdrijven
hoger dan in het nabijgelegen Den Haag.
per 1000 inwoners is bovendien zichtbaar dat de stijging van het aantal incidenten grilliger verliep in Rijswijk dan in de rest van Nederland.
Onveiligheidsgevoelens in buurt:
Overlast in buurt:
% wel eens onveilig
% ervaart veel overlast
% slachtoffers van een misdrijf
Rijswijk
17%
48,2%
14,3%
Zoetermeer/
13,9%
43,7%
12,1%
Leidschendam-Voorburg Westland-Delft
13,5%
38,2%
13,2%
Den Haag (RE)
15,6%
45,5%
14,6%
Rotterdam (RE)
18,4%
51,1%
15%
Nederland
14,4%
43,4%
13,7%
30
19
31
National Rapporteur Mensenhandel en seksueel geweld tegen kinderen, Dadermonitor mensenhandel 2015-2019 CBS, 2019. Veiligheidsmonitor.
32
Regionaal Samenwerkingsverband Integrale Veiligheid (RSIV), Eenheid Den Haag, 2020. Jaarverslag.
Groeien naar de toekomst | Rapport Rijswijk
Misdrijven per 1.000 inwoners per maand
bedrijfsrisico’s, sociaaleconomische achterstand in algemene