Rapport Inventarisatie Industrieel erfgoed Ridderkerk 2-2025.pdf
Tekst van het document
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
27
28
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
B. Ruimtelijke erfenissen
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
29
Vlasindustrie V2 weg, omnummeren
Industriële erfenissen in beeld
Erfenissen in Bolnes, Slikkerveer en Ridderkerk.
S1
Ni
S8
Bolnes
aa kw
S6
O9
we
Ma
as
et er
S5
in g
De erfenissen zijn gecategoriseerd onder kenmerkende erfenissen, mogelijke erfenissen en verdwenen erfenissen. De focus ligt op de kenmerkende erfenissen die zijn voorzien van een beknopte historische toelichting, ruimtelijke analyse en een verwachtingswaarde vanuit cultuurhistorisch perspectief. Met oog op de te verwachte waarden wordt voor alle kenmerkende erfenissen vervolgonderzoek aanbevolen naar de exacte waarden. De mogelijke erfenissen zijn ruimtelijke sporen waarvan informatie ontbreekt of door vergaande aanpassingen twijfel bestaat over de mogelijke erfgoedwaarde. De verdwenen erfenissen zijn sporen van bedrijven die een rol hebben gespeeld in de industriële ontwikkeling van Ridderkerk, maar die niet meer ruimtelijk aanwezig lijken te zijn.
eu
S1 Bl
In dit hoofdstuk zijn de ruimtelijke erfenissen per industrie in beeld gebracht. De erfenissen zijn ondergebracht onder: • vlasindustrie; • scheepsbouwindustrie; • elektrotechniek en machine-industrie; • ijzergieterij en metaalwerk; • houtbewerking en timmerwerk; trie (E) • overige maakindustrie.
S2 Rin
gdi
jk
I1
E1 S7 S4 E2
O2
k
ij
gd
n Ri
O1 V8
or
No d
H2 H3 O5
Ridderkerk
La
ng e
nd ij k
H4
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
H1
Slikkerveer
Voor een goed overzicht van de verschillende locaties van de erfenissen zijn op de kaart hiernaast alle elementen afgebeeld. De letters refereren naar het soort industrie en de nummers verwijzen naar de specifieke erfenis.
30
Lek
S3
O3
O4
I2
E4 E3
O6 Ha
al
na
ka
n ve
Ri
dd
O7 I3 Middenmolendijk
er
ke
rk
se
Ha
ve
n
E2
jk
di
g in
O2
R
O1 Erfenissen in Ridderkerk, Rijsoord en Oostendam.
V8
d or No
H2 H3
Ridderkerk
O3
I2
E4 E3
nk
ve
Ha
al
a an
Elektrotechniek en machineindustrie (E)
Ri
IJzergieterij en metaalwerk (I)
dd
O7 I3
Scheepsbouwindustrie (S)
er
ke
rk
se
Middenmolendijk
Houtbewerking & timmerwerk (H)
Ha
Overige maakindustrie (O)
ve
n
jk
H4
O4
Vlasindustrie (V)
O6
O5
Soort industrie
en
di
Erfenissen
La
ng
historische erfenis verdwenen erfenis
Historische structuren
V1
dijk
V9
verdwenen route
De WaalV10
m
ra
t om
route
o
.
vm
st
im
Pru
Oostendam V6
V3 V7 V4
k
ij end
Rijsoord
V2
V11
V5
vaarweg waterloop verdwenen waterloop verdwenen havens en inhammen route vm. stoomtram spoorweg
sp
oo
rw
eg
Ro
tt
er
da
m
-
Do
rd
re
ch
t
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
31
Vlasindustrie (V)
Electrotechniek en machine-industrie (E)
Overige maakindustrie (O)
Kenmerkende erfenissen V1: Vlasserij A.L. Molendijk V2: Vlasroterij Pruimendijk 146 V3: Vlasloods van Nes V4: Vlasschuur
Kenmerkende erfenissen E1: Electro Smit Slikkerveer / De Electrotechnische Industrie / Willem Smit & Co. E2: Smit Slikkerveer (naoorlogse terrein met loods Y6) E3: Machinefabriek F. Bakker, de ‘Harde Bakker’
Mogelijke erfenissen V5: schuur Damstraat 30, komt uit 1976 (BAG) V6: schuren, erf Pruimendijk 354C V7: schuren V8: vlasloods
Verdwenen erfenissen E4: Vlasserij en Bakker en Co IJzer en staalgieterij
Kenmerkende erfenissen O1: Carrosseriefabriek Z.A.B.O, later autofabriek De Jong O2: Gebr. Velthuizen schroevenfabriek O3: Limonade- en likeurfabriek O4: Sigarenfabriek Gebroeders Bos / De Hoop O5: Gasfabriek O6: Havenkanaal
IJzergieterij en metaalwerk (I) Kenmerkende erfenissen I1: Metaalgieterij J.J.Pool
Verdwenen erfenissen V9: Vlasserij van familie Plaisier V10: schuur Benedenrijweg 66 V11: Vlasfabriek Cornelis van Nes, locatie 3
Verdwenen erfenissen I2: N.V. Machinefabriek vh Gebr. Lodder I3: Contact Roestvrijstaal
Scheepsbouwindustrie (S)
Houtbewerking en timmerwerk (H)
Kenmerkende erfenissen S1: Boele’s scheepswerf en machinefabriek en de pier! S2: Scheepswerf van Maarten van der Kuyl > 4: P. Smit jr. / De Industrie / P. Smit Jr. > 23: Werf Gusto A.F. Smulders Slikkerveer S3: Boele, locatie 2 S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek Slikkerveer
Kenmerkende erfenissen H1: Modelmakerij fa. C. Dubbeldam
Mogelijke erfenissen S5: Scheepswerf Piet Hein H.C. Schram Bolnes (1913 – 2004) S6: steiger Verdwenen erfenissen S8: Klinknagelfabriek vh Joh Smit Slikkerveer S9: Scheepstimmerbedrijf A & C Sla
32
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Mogelijke erfenissen H2: Koutstaal Timmerfabriek Verdwenen erfenissen H3: Pols betimmeringen H4: Modelmakerij v.d. Staay
Mogelijke erfenissen O7: loods O8: loodsen Verdwenen erfenissen O9: Gereedschappenfabriek Den Uijl
Vlasindustrie
Paradijs hoeve met werklieden, jaartal onbekend. [Stichting Oud Ridderkerk, 1219.606.016]
Boven: Paradijs Hoeve gezien vanaf de Oostmolendijk. Onder: huidige situatie Paradijs Hoeve. [Google Earth]
Kenmerkende erfenissen V1: Vlasboerderij Adres: Oostmolendijk 82, Oostendam Status: onbeschermd Oorspronkelijke functie: vlasboerderij Huidige functie: agrarisch bedrijf, ontmoetingscentrum, trouwlocatie Bouwjaar (BAG): 1930, maar vermoedelijk 17e eeuw Erfenis: Voormalige VLASBOERDERIJ ‘de Paradijshoeve’ aan de Oostmolendijk. De boerderij heeft zijn oorsprong in de 17e eeuw en bestaat uit drie aaneengesloten volumes.84 In 1918 kocht familie Plaisier de boerderij over van de familie Molendijk.85 Naast akkerbouw, was vlas de belangrijkste activiteit op de boerderij. Het vlas werd waarschijnlijk geroot in het water aan de overzijde van de Oostmolendijk. De omgeving van de vlasserij werd in de twintigste eeuw flink veranderd. Burgemeester J. H. Crezéé (1935-1942 en 1945-1949) spande zich tijdens zijn ambtsperioden in voor de drooglegging van de grienden in het buitendijks gebied om het gebied tot akkerland te transformeren.86 Daar kwam verandering in toen in 2001 het Deltanatuur-plan Crezéepolder werd aangekondigd en in 2010 het gebied tot een getijdennatuurgebied werd hersteld. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als een van de laatste erfenissen van de vlasindustrie in Oostendam. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan een dijklichaam en door de samenhang met de ontwikkeling van de Crezéépolder.
Architectonische waarde vanwege de bijzondere architectuur, beeldkwaliteit en typologie van een vlasboerderij. Bouwhistorische waarde vanwege de ouderdom (oorsprong 17e eeuw).
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
33
De warmwaterroterij in bedrijf, jaartal onbekend. [Stichting Oud Ridderkerk, 1025.101.039]
V2: Vlasroterij Adres: Pruimendijk 146, Rijsoord Status: rijksmonument Oorspronkelijke functie: vlasroterij Huidige functie: bijgebouw woning Bouwjaar: 1914 Erfenis: Voormalige VLASROTERIJ aan de Pruimendijk uit 1914. Vermoedelijk was de roterij eigendom van de familie Nes. De roterij is opgetrokken in traditioneel ambachtelijke stijl van beton, een relatief nieuw materiaal aan het begin van de twintigste eeuw. In de vlasroterij werd vlasvezel in warm water geweekt, zodat de gomachtige laag werd opgelost en van de stengel kon worden gehaald. Het roten in de roterij was veel sneller dan het roten in natuurlijk water.87 Het water werd opgewarmd in het naastgelegen stookhuis, dat inmiddels verdwenen is. De roterij is een van de weinig overgebleven exemplaren in Nederland en is vanwege de zeldzaamheid als rijksmonument beschermd.88
34
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Boven: aanzicht van de vlasroterij aan de straatzijde, zonder jaartal. [Stichting Oud Ridderkerk, 1911.003.055] Onder: huidige situatie, de vlasroterij bevindt zich direct aan de straatzijde. [Google Earth]
De vlasoverslag in bedrijf, 1916. [Foto Rezoord.nl_1916 2900 183]
Boven: de voormalige vlasoverslag nu in gebruik als bedrijfsgebouw. Onder: huidige situatie aan de Rijksstraatweg. [Google Earth]
V3: Vlasserij/vlasoverslag Adres: Rijksstraatweg 125a, Rijsoord Status: hoge waarde in CHW-kaart Buitengebied Oorspronkelijke functie: vlasserij/vlasoverslag Huidige functie: bedrijfsgebouw Bouwjaar: 1920 Erfenis: Voormalige VLASSERIJ/VLASOVERSLAG aan de Rijksstraatweg en de Waaldijk uit 1920.89 Het gebouw is opgetrokken uit rood metselwerk in kruisverband. Ondanks de nieuwe bestemming als bedrijfsgebouw verkeert het gebouw in overwegend oorspronkelijke staat. Vermoedelijk is de vlasserij eigendom geweest van de familie Nes. Langs de loods waren tramrails gelegen voor de voormalige stoomtram dat hier langs ging. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als een van de laatste erfenissen van de vlasindustrie in Rijsoord. Onderdeel van een ensemble vanwege de ligging aan het historisch dijklint langs de Waaldijk en een verdwenen tramverbinding over de Rijksstraatweg. Architectonische waarde vanwege de typologie van vlasserij of vlasoverslag.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
35
Het vlasboerderij in 1960. [Foto Rezoord.nl_1916 0230 101]
Boven: aanzicht op het ensemble vanaf de Waalweg. Onder: huidige situatie van de locatie. [Google Earth]
V4: vlasschuur Adres: Waalweg 37a, Rijsoord Status: hoge waarde in CHW-kaart Buitengebied Oorspronkelijke functie: vlasboerderij en vlasschuur Huidige functie: industriefunctie Bouwjaar (BAG): 1934, waarschijnlijk oudere kern. Erfenis: Voormalige VLASBOERDERIJ en VLASSCHUUR aan de Waalweg. De boerderij heeft vermoedelijk gediend als vlasboerderij. Nader onderzoek is aanbevolen. De vlasschuur staat dwars op de voormalige boerderij op nummer 37.90 De tweelaagse schuur is opgetrokken uit kalkzandsteen in kruisverband en heeft een mansardekap.91 De voorgevel heeft staafankers, een rond venster in de top en recente en oorspronkelijke gevelopeningen onder togen. De achtergevel is bekleed met plaatmateriaal. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als een van de laatste erfenissen van de vlasindustrie in Rijsoord. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de rivier de Waal. Daarnaast is vlasloods verbonden met de voormalige boerderij. Architectonische waarde vanwege de typologie van vlasboerderij en vlasschuur.
36
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Vlasindustrie Mogelijke erfenissen V5: schuur
V8: schuur
Adres: Damweg 36, Oostendam Status: hoge waarde in CHW-kaart Buitengebied Bouwjaar (BAG): 1976
Adres: Benedenrijweg 66, Slikkerveer Status: rijksmonument Bouwjaar (BAG): 1915
SCHUUR aan de Damstraat in Oostendam.92 Geen historische informatie gevonden over deze erfenis, mogelijk een restant uit de vlasindustrie.
95 Voormalige SCHUUR aan de Benedenrijweg.97 De schuur vormt een ensemble met het woonhuis op nummer 68, dat waarschijnlijk in 1784 is gebouwd. De houten schuur heeft een zadeldak, met aan de noordzijde een vergroting uit de negentiende eeuw.
V6: erf met schuren Adres: erf bij Pruimendijk 354C, Oostendam Status: hoge waarde in CHW-kaart Buitengebied Bouwjaar (BAG): gebouwen uit 1930, 1950 en 1970 ERF met SCHUREN aan de Pruimendijk.93 Geen historische informatie gevonden over deze erfenissen, mogelijk een restant uit de vlasindustrie.
V7: schuren Adres: Rijksstraatweg 54A, Rijsoord, Status: redelijk hoge waarde in CHW-kaart Buitengebied Bouwjaar (BAG): 1925 SCHUREN aan de Rijksstraatweg.94 Geen historische informatie gevonden over deze erfenissen, mogelijk een restant uit de vlasindustrie.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
37
Vlasindustrie
Historisch beeld van het ensemble, jaartal onbekend. [Stichting Oud Ridderkerk, 1025.102.006]
Onder: huidige situatie van het ensemble naast het boerderij. [Google Earth]
Verdwenen erfenissen V9: Vlasserij Plaisier Adres: Rijksstraatweg 169, 169a 171, 173, 175, Rijsoord Status: boerderij is gemeentelijk monument, voormalige vlasserij is onbeschermd. Oorspronkelijke functie: vlasboerderij en vlasserij Huidige functie: woonhuis en bedrijfsgebouwen Bouwjaar (BAG): boerderij nr. 169 (1900), vlasloods op nr. 171 (1974), woonhuis met schuur op nr. 173 (1800), loodsen op nr. 175 (1920). Vermoedelijk hebben de erfenissen een oudere oorsprong. Voormalige VLASBOERDERIJ, VLASSERIJ en INHAM aan de Rijksstraatweg. Het terrein behoorde bij de voormalige vlasboerderij ‘Landzigt’ en vlasserij ‘Souburg’ van de familie Plaisier. De vlasserij bestond uit een woonhuis met verschillende loodsen en schuren naast elkaar. De vlasserij is aan de rivier de Waal gelegen en in de inham werd het vlas geroot en vervoerd. Het bouwdeel met een plat dak was vermoedelijk een vlasroterij. Het terrein wordt momenteel ontwikkeld. De schuur achter het voorhuis van de boerderij wordt gesloopt en opnieuw gebouwd. Op de plek van de loodsen komen twee woningen.
V10: vlasloods Adres: Rijksstraatweg 165b, Rijsoord Status: hoge waarde CHW Buitengebied Bouwjaar (BAG): 1930 96
Voormalige VLASLOODS of SCHUUR aan de Rijksstraatweg.95 De schuur is recentelijk gesloopt en vervangen door een 96 nieuwbouw woning. 97
38
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Boven: aanzicht op het ensemble van loodsen.
Vlasfabriek C. van Nes aan de Pruimendijk, jaartal onbekend. [Stichting Oud Ridderkerk, 1025.101.100]
Boven: het vlasterrein gezien vanaf de Pruimendijk in oostelijke richting. Op de achtergrond de grote loods. Onder: huidige situatie. [Google Earth]
V11: Vlasterrein Adres: Pruimendijk 164, 166, 168, 170a, 172, Rijsoord Status: onbeschermd Oorspronkelijke functie: vlasboerderij, vlasloods, woningen Huidige functie: kantoor/woonhuis, industrie, woonhuis Bouwjaar (BAG): kantoor/woonhuis op nr. 164/166/168 uit 1920, loods op nr. 170a uit 2008, woonhuis op nr. 172 uit 1900. Waarschijnlijk heeft de loods een ouder bouwjaar. Voormalig VLASTERREIN MET VLASSCHUUR, BOERDERIJEN, SCHUUR EN INHAM aan de Pruimendijk. Vermoedelijk is het terrein eigendom geweest van de familie Van Nes. Aan de Pruimendijk staan twee voormalige boerderijen uit 1900 en 1920. Verder richting de rivier de Waal staat een grote loods, waarschijnlijk voorheen voor vlasopslag en bewerking. Het terrein heeft twee inhammen bij de rivier, mogelijk voor het roten en vervoeren van het vlas. Het terrein is momenteel in transformatie naar een woonerf.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
39
Scheepsbouwindustrie Kenmerkende erfenissen
Boele’s scheepswerf en machinefabriek zonder jaartal. Op de voorgrond het deel met de scheepshelligen aan de haven. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.100.005]
S1: Boele’s scheepswerf en machinefabriek Adres: terrein aan de Boelewerf (= straatnaam) en de pier nabij Ringdijk 554 Status: onbeschermd In 1896 kochten Pieter Boele en Arie Nijs den Ouden een stuk buitendijkse grond voor de oprichting van scheepswerf van ‘Boele’s scheepswerf en machinefabriek’.98 De scheepswerf had een machinefabriek, koperslagerij, smederij, ketelmakerij, hellingen, droogdokken en kantoren.99 Het terrein was zo’n 800 meter lang en personeel werd met busjes over het terrein vervoerd. In 1970 was het één van de grootste Nederlandse werven met bijna 2000 arbeiders. In 1987 ging het bedrijf failliet.100 De scheepswerf en machinefabriek zijn grotendeels afgebroken en vervangen voor nieuwbouw van kantoren, loodsen en woningen. Op de meest westelijke en oostelijke hoek van het voormalige terrein zijn nog sporen te vinden van de scheepbouwindustrie. Vanwege beperkte toegankelijkheid van het terrein is vervolgonderzoek vereist. Erfenis: SCHEEPSHELLING aan de Boelewerf. De meest westelijke hoek van de voormalige werf en het aangrenzende terrein dat net buiten de gemeentegrens valt, hebben nog steeds een industriële functie, met een haven en een grote scheepsbouwloods. De scheepshelling wat is overgebleven loopt schuin af het water in en is begroeid met bomen. DAMWAND en PIER nabij Ringdijk 554.
Naast de flats aan de Ringdijk zijn nog steeds de oorspronkelijke damwand en uitgestrekte pier aanwezig. Zowel de damwand en pier zijn
40
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
restanten van één van de dokken van Boele’s scheepswerf.101 De pier verschijnt rond 1974 op de kaart en de bocht rond 1993. In de jaren negentig is dit gedeelte van de scheepswerf gesloopt voor de bouw van woningen. En deel van de pier wordt momenteel afgebroken in verband met het verstevigen van de damwand. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als een van de laatste erfenissen van de scheepsbouwindustrie in Bolnes. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Nieuwe Maas. Hoewel onderbroken door sloop en nieuwbouw, zijn beide uithoeken van de voormalige scheepswerf nog zichtbaar door deze erfenissen. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid van de inrichtingselementen ten behoeve van de scheepsbouwindustrie.
Boven: scheepshelling aan de westzijde. Midden: overzicht pier aan de oostzijde. [Google Earth] Onder: pier en damwand nabij Ringdijk 554.
Boven: de werf tijdens fase 2, omstreeks 1880. [Topotijdreis] Onder: de werf tijdens fase 5 als NV Internationale Scheepsbouw-Maatschappij “De Maas”. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.105.007]
S2: Scheepindustrieterrein Adres: Ringdijk 466-486, Slikkerveer Status: de oever is beschermd; het bergend vermogen van de rivieren mag niet belemmerd worden. Aan de Ringdijk, nabij nummers 466-486, lag een groot scheepsbouwindustrieterrein. Door de eeuwen heen vestigden zich hier verschillende bedrijven. Door het vele komen en gaan van deze bedrijven, is het lastig om de exacte perceelgrenzen vast te stellen en de precieze tijdsperioden te duiden. In deze inventarisatie is het daarom niet mogelijk om de aanwezige erfenissen toe te schrijven aan één bedrijf of tijdslaag. In grote lijnen heeft het terrein zes fases gehad met industrie. Fase 1 (1865-1871): De scheepswerf van Joost Pot Joost Pot (1811-1888), zoon van Arie Pot, richtte in 1856 één van de eerste scheepswerven op in Slikkerveer.102 De werf strekte zich uit langs de rivier en was omstreeks 100 meter diep.103 In 1871 verhuisde Joost Pot naar Vlaardingen en werd het bedrijf opgeheven. Fase 2 (1871-1894): Scheepswerf van Piet/Pieter Smit Fopzoon Junior ‘De Onderneming’ en machinefabriek ‘De Industrie’ Piet/Pieter Smit Fopzoon Jr. kocht in 1871 de scheepswerf over van Joost Pot. Op het terrein werden een jaar later scheepswerf ‘De Onderneming’ en de N.V. Scheepsbouw en Machinefabriek ‘De Industrie’ opgericht.104 In 1889 werkten er 52 arbeiders in de machinefabriek en 113 op de scheepswerf.
In 1918 werd er een ijzergieterij gebouwd. Een aantal van de eerste schepen die werden gemaakt, waren sleepboten voor de sleepdienst van Piet die in 1877 werd gestart. Op de werf werden ook ijzeren masten en waterketels (1871), (land) stoommachines, stoomketels en scheepsmachines (1878) vervaardigd.105 Piet voorzag dat de Rotterdamse haven zou groeien na de verbetering van de
Nieuwe Waterweg en verhuisde rond 1891 het bedrijf naar de polder Oost-Varkenoord. In 1894 werd de werf verkocht aan de firma A. F. Smulders.106 Fase 3 (ca. 1850-1910): Scheepswerf van Maarten van Kuyl Maarten Kuijl (1822-1905), scheepsbouwer uit NieuwLekkerland opende rond 1850 een scheepswerf, naast de bestaande werf van Piet Smit. Op de werf werden ijzeren boten en vanaf 1855 (onderdelen voor) gashouders vervaardigd.107 In 1905 werd de werf overgenomen door de kleinzoon van Maarten, Joost Pot, maar dit liep niet voorspoedig. In 1910 werd de scheepswerf en het aangrenzende terrein van Smulders verkocht aan scheepsbouwmaatschappij ‘De Maas’.108 Fase 4 (1894-1905): Werf van de familie Smulders, ‘A. F. Smulders Engineers & Shipbuilders’ In 1894 kocht Augustinus Franciscus Smulders (18381908) de scheepswerf ‘De Industrie’ over van Piet Smit jr. De scheepswerf werd ‘A. F. Smulders Engineers & Shipbuilders’ genoemd.109 Het bedrijf van Smulders maakte zo’n 100 schepen op de werf, waaronder een droogdok, elevateurs, excavateurs, stoomhoppers, baggermolens en sleepboten.110 Al snel werd de scheepswerf te klein voor het snel groeiende bedrijf. In 1905 werd de werf in Slikkerveer verlaten en verhuisde het bedrijf naar Schiedam. Fase 5 (1905-1937): Werf van scheepsbouwmaatschappij ‘De Maas’ De werf in Slikkerveer stond een tijd lang leeg.
In 1916 werd de werf verkocht aan scheepsbouwmaatschappij ‘De Maas’.111 In 1928 werkten hier 825 werknemers. In 1937 werd de werf verkocht aan de N.V. Scheepsbelangen uit Den Haag.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
41
Boven: Werf Gusto A.F. Smulders tijdens fase 6. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.105.006] Onder: de werf tijdens fase 6, jaartal onbekend. De loods op de voorgrond staat er nog maar is gerenoveerd. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.105.013]
Fase 6 (1941-1988): Werf van de familie Smulders ‘Werf Gusto, Gusto Staalbouw en IHC Gusto’ Het bedrijf van Smulders dat nu al decennia in Schiedam gevestigd zat, besloot in 1941 terug te keren naar de oude werf in Slikkerveer. In eerste instantie huurde Smulders de werf van N.V. Scheepsbelangen, maar in 1962 werd de werf overgekocht.112 De scheepswerf werd ‘Werf Gusto’ genoemd. In 1943 werd het bedrijf opgenomen in de Industriële Handels Combinatie (IHC), een samenwerkingsverband tussen zes grote scheepswerven in Nederland.113 Op het terrein van de scheepswerf vestigde in 1975 de werkmaatschappij ‘Gusto Staalbouw’, later ‘IHC Gusto’ genoemd. Vanaf de jaren tachtig ging het niet goed met de IHC en na een reorganisatie in 1987 werd Gusto Staalbouw opgeheven. Op dat moment werkten er ruim 600 arbeiders. Het terrein in Slikkerveer werd in 1988 gesloten.
42
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Boven: overzicht van het terrein, zonder jaartal. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.105.011] Onder: beeld van de inham vermoedelijk uit de eerste fase van de werf.
Boven: huidige situatie. [Google Maps] Onder: de grote loods bij de entree.
Erfenis: INHAM, HAVENKOM en VERSCHILLENDE LOODSEN. Op kaarten uit 1880 is westelijk van het terrein een inham te zien. Rond 1936 werd aan de oever ten westen van de scheepswerf een extra stukje land aangelegd. Hierdoor werd de bestaande inham vergroot. Rond 1981 en 1989 werd het water gedeeltelijk weer gedempt, waardoor de vorm die nu in het landschap te zien is ontstond.114 De havenkom ten westen van de inham ontstond rond 1936 toen een stukje land werd aangeplemd. Hierdoor ontstond de rechterhoek van dit element. Rond 1969 werd dit stukje land en de wand verhard. Rond 1998 wordt het element aan de linkerkant ook omsloten. De loodsen op het terrein dateren uit de periode 1941-1988. De lange loods aan de voorzijde naast de entree van het terrein is door de schaal, de verschijningsvorm en verfijning een opvallend gebouw. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de scheepsbouwindustrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Nieuwe Maas. Waardevol beeld van een scheepsindustrieterrein, met zowel landschappelijke als gebouwde elementen. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid van de loods en de verschillende inrichtingselementen ten behoeve van de scheepsbouwindustrie.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
43
Overzicht van een deel van de werf, jaartal onbekend. Links in wit omcirkeld de loodsen met sheddaken. Villa Boele valt net buiten de foto. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.100.023]
S3: Boele, locatie 2 Adres: naast Ringdijk 462, Slikkerveer Status: Villa Boele (Rindijk 458) is aangewezen als gemeentelijk monument. Judith Neeltje Tuk, weduwe van Cornelis Boele, begon in 1871 een scheepswerf op de voormalige scheepswerf van Piet Smit.115 Op de werf werden niet meer schepen van hout, maar van ijzer vervaardigd. Ook werden er sleepboten gemaakt. In 1888 werd de werf uitgebreid op een stuk naastgelegen land, waar het landgoed van scheepsbouwer Piet Smit Jr. lag. Het koetshuis van Smit op Ringdijk 466 bleef behouden en is tegenwoordig een rijksmonument. De werf ging in 1896 verder onder de naam ‘Nieuwbouw- en reparatiewerf Boele en Pot’.116 In 1890 verkocht Judith de werf aan haar vier zonen. Tussen 1905 en 1915 werd op de werf een machinefabriek gebouwd. In 1913 werd op het terrein, tegenwoordig Ringdijk 458, ‘Villa Boele’ gebouwd als woonhuis en kantoor van Pieter Cornelis Boele, ontworpen door architect C. A. Verhey uit Elshout.117 De werf werd vervolgens in 1920 gesloten en verkocht aan de familie Schram die hier scheepswerf ‘Piet Hein’ openden.118 Erfenis: LOODSEN, TUINMUUR en CONTOUR OEVER aan de Ringdijk. Naast de woning op Ringdijk 462 staat een complex met een reeks loodsen. Deze zijn opgetrokken uit metselwerk in de onderbouw en houten bovendelen. Ze vallen op door de dakvorm met sheddak.
Verder naar het oosten staan twee loodsen van rood baksteen met groene luiken. De loodsen worden verbonden door een tuinmuur. De oever van het terrein achter de loodsen is waarschijnlijk ook een erfenis van de werf.
44
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de scheepsbouwindustrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Nieuwe Maas. Waardevol beeld van een scheepsindustrieterrein, met zowel landschappelijke als gebouwde elementen. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid van het ensemble ten behoeve van de de scheepsbouwindustrie. Bouwhistorische waarde vanwege de ouderdom van het totaalensemble.
Boven: Villa Boele op Ringdijk 458. Midden: historische loodsen met sheddaken. Onder: historische loodsen en tuinmuren.
Overzicht van de werf, 1941. In het midden de scheepshellingen en loodsen rondom de haven. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.103.001]
Boven: de werf vanaf het water, in het midden de loods die er nog staat. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.103.040] Midden: de bestaande loods en kraan aan de waterzijde. Onder: de bestaande loods aan de dijkzijde.
S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek Slikkerveer Adres: Ringdijk 396, Slikkerveer Status: onbeschermd Oorspronkelijke functie: werkplaats Huidige functie: bedrijfsgebouw In 1909 namen de Groot en de Vliet de scheepswerf van Schram over in Slikkerveer en een jaar later werd hier scheepswerf ‘De Onderneming’ opgericht. In houten loodsen en schuren werden kleine rivierschepen gebouwd of gerepareerd.119 In 1916 werd de werf zwaar beschadigd door hoogwater en stroomden materialen vanwege een kadebreuk de polder in.120 In 1917 brandde een houten loods volledig af. In de jaren twintig werd een oude dwarshelling gesloopt en vervangen door een elektrische dwarshelling, een nieuwe reparatiehelling van 108,5 meter gebouwd en een ijzerwerkersloods opgeleverd. Andere gebouwen werden gemoderniseerd. Tijdens de watersnoodramp in 1953 kwam de werf opnieuw gedeeltelijk onder water te staan. In 1972 werd het terrein uitgebreid op een stuk grond van het waterleidingsterrein. In 1987 verhuisde het bedrijf naar de voormalige Boelewerf in Bolnes/Rotterdam. Rond de eeuwwisseling werd het terrein afgebroken en vervangen door woningen, recreatiefaciliteiten en parkeerplaatsen. Erfenis: LOODS aan de Ringdijk. De loods is de enige erfenis van de scheepswerf De Groot en Van Vliet in Slikkerveer. De loods dateert uit 1951 (BAG) en ligt aan een kleine haven met havenkade en een kraan.
In de loods werden mallen gemaakt voor schepen en zat ook de timmerafdeling.121 Na het vertrek van het bedrijf in 1987 stond de loods een korte periode leeg, waarna een motorenbedrijf hierin vestigde. De bakstenen loods werd gedeeltelijk opgetopt en voorzien van beplatingsmateriaal.
De transformatie voor deze locatie naar wonen wordt momenteel onderzocht. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de scheepsbouwindustrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Noord. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid als loods ten behoeve van de scheepsbouwindustrie en vanwege de functionele architectuur. De nabije ligging aan de haven en de aanwezigheid van de kraan ondersteunt het industriële karakter.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
45
Scheepsbouwindustrie Mogelijke erfenissen S5: Scheepswerf Piet Hein H.C. Schram Bolnes (1913 – 2004) Adres: terrein naast de Droogdok (straatnaam). Status: onbeschermd In 1907 kocht scheepsbouwer Wouter Schram percelen in het buitendijkse griend van Bolnes, genaamd ‘De Moriaan’. De woningen die er stonden werden afgebroken voor de bouw van de scheepswerf ‘W. Schram en Zonen’.122 In 1958 breidde de scheepswerf zich uit langs de oever in oostelijke richting, met de aanleg van een groot havenbekken. Op een kaart van 1969 verschijnt de elektriciteitsmast, die er nog steeds staat. In de jaren zeventig en tachtig ging het niet goed met het bedrijf en werd de werf verkleind. Nieuwbouwactiviteiten werden gestopt en alleen reparatie en onderhoud werden voortgezet. In de jaren negentig werd een deel van het werfterrein verhuurd aan andere scheepvaartbedrijven en tussen 2004-2009 ging het bedrijf failliet. Rond 2008 werd de scheepswerf afgebroken en tussen 2015 en 2017 werd hier een woonwijk gebouwd.123 Erfenis: DAMWAND en HIJSELEMENT aan de Nieuwe Maas.
46
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Overzicht van de werf in 1926. [Stichting Oud Ridderkerk, 1022.102.006]
Boven overzicht van het terrein, recentelijk ingevuld met woningbouw. [Google Maps] Onder: beeld van de damwand en hijselement aan het water.
Een steiger op de locatie eind 19de eeuw. [Stichting Oud Ridderkerk 1023.102.010]
Situatie van de steiger. [Google Maps]
S6: steiger Adres: achter Ringdijk 536, Bolnes Status: onbeschermd Bouwjaar: onbekend STEIGER aan de Ringdijk. De steiger verschijnt op kaarten voor het eerst in 1933 en werd verlengd rond 1981. Op deze locatie zat vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw en eerste helft van de twintigste eeuw grofsmederij De Jongh. Op historische foto’s is ook een steiger te zien, maar het is onduidelijk of het om deze erfenis gaat.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
47
Scheepsbouwindustrie
Boven: historische beelden van de klinknagelfabriek. [Stichting Oud Ridderkerk,1021.100.007 en 1014.100.233]
Verdwenen erfenissen
Onder: Scheepstimmerbedrijf A & C Sla, jaartal onbekend. [Stichting Oud Ridderkerk, 1017.105.001]
S7: Klinknagelfabriek Adres: Nabij Ringdijk 400, Slikkerveer Status: verdwenen KLINKNAGELFABRIEK aan de Ringdijk. Op het terrein van de scheepswerf van Fop Smit stond de Klinknagelfabriek van Johannes Smit (1839-1921).124 Johannes Smit (1839-?) hield zich bezig met de toelevering van onderdelen aan de scheepsbouw van zijn familie. Om houten schepen waterdicht te maken werden de naden tussen het hout uitgeplozen en voorzien van breeuwwerk (geteerd henneptouw). In een van de loodsen van zijn vader, begon hij met experimenteren van machinaal breeuwwerk. Op 31 oktober 1869 richtte hij de Breeuwfabriek op. Het bedrijfsterrein lag aan de Nieuwe Maas/de Noord, de Hemsloot en het terrein van de Electrotechnische Industrie van Willem Smit & Co. De fabriek bestond uit een eenvoudig gebouw aan de oostzijde van de haven. De fabriek was voorzien van machines die werden aangedreven door stoommachines. Door de overstap van houten naar ijzeren schepen ging de fabriek over op de fabricage van klinknagels rond het jaar 1880. In 1938 werd de haven gedempt en de fabriek afgebroken. in 1939 werd een nieuw fabrieksgebouw geopend. In 1970 werd het bedrijf opgeheven.
S8: Scheepstimmerbedrijf A & C Sla Adres: Wilhelminastraat 37a, Bolnes Status: verdwenen SCHEEPSTIMMERBEDRIJF aan de Wilhelminastraat.
Oud Ridderkerk, 1017.105.001
48
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Electrotechniek en machine-industrie Kenmerkende erfenissen E1: De ‘Electrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co’, later: ‘N.V. Electrotechnische Industrie’ of ‘Smit Slikkerveer’, vooroorlogse locatie
Boven: overzicht van het voormalige fabrieksterrein. [Google Earth] Midden: de loods voor turbogeneratoren, getransformeerd tot woongebouw. Onder: de haven noordelijk van het terrein.
Luchtfoto van het terrein rond 1950. Rechtsachter is de loods voor turbogeneratoren zichtbaar. [Stichting Oud Ridderkerk, 1014.100.026]
Adres: Drierivierenlaan 1, Slikkerveer Status: de loods is een rijksmonument, de haven is onbeschermd Oorspronkelijke functie: generatorenloods Huidige functie: appartementencomplex Bouwjaar: 1931 In 1882 openden Willem Benjamin Smit (1860-1950) en Adriaan Pot (1857-1932) één van de eerste elektrotechnische industrieën in Nederland.125 De ‘Electrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co’ werd opgericht aan de Ringdijk, op het terrein waar Fop Smit ooit de eerste scheepswerf was begonnen. Bijna anderhalve eeuw werden in de fabriek elektrische verlichting, generatoren en motoren vervaardigd. Op het terrein aan de Nieuwe Maas verrees in 1883 een fabrieks- en kantoorgebouw (gebouw A). Op de begane grond was productie en op de eerste verdieping een modelmakerij. De fabriek stond tegenover de Klinknagelfabriek van Willems vader en aan een haven die later werd gedempt. In het begin van de jaren dertig werd het terrein volgebouwd met fabrieksgebouwen, die elk werden vernoemd naar een letter van het alfabet. Zo werden onder andere een montage-afdeling, schaftlokaal, kopergieterij en gebouw voor draaistroomturbogeneratoren gebouwd. In de jaren zeventig werd het oude fabrieksterrein aan de Nieuwe Maas verlaten en verhuisde het bedrijf alle functies naar een nieuwe terrein aan de Noord.
Rond de eeuwwisseling werd het terrein afgebroken en ingevuld met woningbouw, recreatiefaciliteiten en parkeerplaatsen.
Erfenis: Voormalige LOODS en HAVEN aan de Ringdijk. De loods uit 1931 werd gebouwd in traditioneel ambachtelijke stijl en is kenmerkend voor de eind negentiende-eeuwse utilitaire bouw. In de loods werden turbo generatoren vervaardigd. De loods heeft een nieuwe bestemming gekregen als wooncomplex en is aangewezen als rijksmonument.126 Ten westen van de loods ligt een haven die is gegraven in een natuurlijke uitstulping van de rivier. De haven is vermoedelijk aangelegd in het jaar van de oprichting van het bedrijf. In 1881 verscheen de haven voor het eerst op de kaart en rond 1936 kreeg het de hedendaagse vorm.127 Er liggen nog rails die van de loods naar de haven lopen. Verwachtingswaarde (haven): Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de elektrotechnische industrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Noord. Daarnaast heeft de haven een sterke relatie met de voormalige turbogeneratorenloods, die wordt versterkt door de aanwezigheid van rails. Vermoedelijk grenzen aan de haven ook de voormalige woningen van belangrijke industriëlen. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid als werkgebouw voor de elektrotechnische industrie en vanwege de functionele architectuur. Industrieel erfgoed - Ridderkerk
49
Overzicht van het voormalige fabrieksterrein, toen het ensemble van naoorlogse gebouwen nog stonden, 2020. De rode en orange punten op de kaart referenen naar de nog bestaande onderdelen. [Google Maps]
E2: De ‘Electrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co’, later: ‘N.V. Electrotechnische Industrie’ of ‘Smit Slikkerveer’, naoorlogse locatie 33
8
or d
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
2
6 5,9
1 16,Z
g
50
3
22 Huis
27, 35 4 37
11
we
STEIGER: De loodsen waren zowel via het land als via het water bereikbaar. Via de toegangsweg Ringdijk kon gemotoriseerd vervoer de loodsen bereiken. Schepen konden bij het terrein aanmeren bij een steiger die over het water uitstak. De steiger werd al vóór 1950 aangelegd. Naast de steiger stond een grote kraan waarmee de goederen op of uit schepen geladen konden worden. Vanaf de steiger liep een weg met een flauwe bocht rechtstreeks loods Y1/Y2 in.
26/38
er
Erfenis: LOODS: De loods werd in 1953 gebouwd en diende als schilders werkplaats, hout- en isolatiestoffenbewerking en bedrijfsschool. De Loods Y6, paralel aan het water, is aangewezen als gemeentelijk monument.
7 21/25 34
13 Vijver
Ve
Aan het begin van de twintigste eeuw raakte het terrein van de ‘Electrisch-Licht-Machinen Fabriek Willem Smit & Co’ aan de Nieuwe Maas vol door alle uitbreidingen. In 1939 werd besloten om uit te breiden aan Ringdijk 390B (voorheen Veerweg). Na de Tweede Wereldoorlog werden op dit terrein verschillende loodsen en werkplaatsen gebouwd. Elk gebouw werd Y genoemd met een cijfer. In totaal is er tot Y36 genummerd, maar er lijken sommige cijfers te ontbreken. De gebouwen Y zijn op Loods Y6, het verzamelgebouw Y10/Y17/Y18/Y19 en loods Y24 na allemaal gesloopt voor de plannen voor een nieuw distributiecentrum.
Parkeren
20
steiger
23
No
Adres: Ringdijk 390b, Slikkerveer Status: Loods Y6 aangewezen als gemeentelijk monument, steiger onbeschermd Bouwjaar: loods rond 1953.
10, 17, 18, 19
14
Terrein voormalig Smit Slikkerveer met ensemble naoorlogse Y-gebouwen
28 12
Overgebleven restanten naoorlogs ensemble Onderdelen gesloopt vóór 2021 24 Onderdelen gesloopt in 2021 Onderdelen gebouwd na 1990
Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de elektrotechnische industrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de buitendijkse zijde van de Ringdijk aan de rivier De Noord. Daarnaast heeft de haven een sterke relatie met Loods Y6. Architectonische waarde vanwege de herkenbaarheid van de loods als werkgebouw voor de elektrotechnische industrie en vanwege de functionele architectuur.
N
Boven: het voormalige terrein met op de foto loodsen Y1 en Y3, ca. 1950. De rest van het terrein is nog onbebouwde landbouwgrond. [Stichting Oud Ridderkerk, 1014.100.027] Midden: de steiger langs het water. Onder: loods Y6.
Het voormalige terrein van Bakker, na 1950. De bestaande langere loodsen op de voorgrond en het kantoorgebouw op de achtertgrond staan op de foto. [Stichting Oud Ridderkerk, 1020.100.136]
Boven: huidige situatie van het voormalige fabrieksterrein. [Google Maps] Midden: het kantoorgebouw. Onder: beeld van een van de loodsen (met dakkap) vanaf de openbare weg.
E3: Machinefabriek F. Bakker, de ‘Harde Bakker’ Adres: Verlengde Kerkweg 15, Ridderkerk Status: kantoor Trelleborg is gemeentelijk monument, de rest van het terrein is onbeschermd Dit terrein maakt deel uit van de doorontwikkeling van de voormalige Vlasserij en Bakker en Co IJzer en staalgieterij dat rond 1865 werd opgericht door koopman en vlasboer Bastiaan Bakker Bzn. aan de Molensteeg (zie verdwenen erfenis op volgende pagina). Het betreft de uitbreiding van het bedrijf uit 1903 dat bekend stond als de ‘Harde Bakker’. De eerdere machinefabriek met ijzergieterij dat hier gelegen was verhuisde naar een terrein verderop in de Molensteeg. Tegenwoordig ligt de fabriek in een dichtbebouwd gebied van Ridderkerk, maar destijds was het nog een open polderlandschap. Na succesvolle proeven met staalgieten vanaf 1906 werd in 1912 een moderne staalgieterij geopend.128 In 1912 werd een laboratorium ingericht met onder meer een mengwalsje voor proeven, ketels en persen. In 1914 ging de rubberfabriek over van het Ridderkerkse naar het elektriciteitsnet van Dordrecht. In 1936 werd er een ontijzeringsinstallatie en zandstraalinrichting gebouwd. Over het terrein werd een smalspoor aangelegd voor een elektrisch treintje dat kolen vervoerde. In 1949 werd het voormalige gebouw van het Kantongerecht gesloopt voor de bouw van een nieuw kantoor, tekenkamer, laboratorium, keuken en douchecellen.
Nadat er een oliestookinrichting was gebouwd, werd de 37 meter hoge fabrieksschoorsteen overbodig en werd deze in 1965 gesloopt. In 1972 werd er een grote kantine met bedrijfskeuken geopend. In 1976 werd de rubberfabriek afgebroken en een nieuwe fabriek met kantoorcomplex gebouwd.129 Daarnaast werden de oude muren uit 1900 die aan de Molensteeg grensde gesloopt. Het kantoor werd in 1984 uitgebreid met een
zijvleugel. Het kantoor dat op Westmolendijk 16-18 stond werd met een luchtbrug verbonden met de fabriek. In 1997 ging Bakker Staal BV failliet.130 Erfenis: LOODSEN EN KANTOREN: vervolgonderzoek is nodig naar het terrein. Er staan verschillende grote loodsen en kantoren uit het jaar 1950 (BAG). Naar verwachting zijn er ook sporen te vinden uit het begin van de twintigste eeuw. Momenteel zijn er plannen voor transformatie van het terrein. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de elektrotechnische industrie in Ridderkerk. Onderdeel van een ensemble waarin de meeste naoorlogse architectuur nog in oorspronkelijke staat aanwezig is. Bijzonder zeldzaam als enige industrieterrein dat nog intact is te midden van de kern van Ridderkerk. Architectuur- en bouwhistorische waarde: naar verwachting hoog. Industrieel erfgoed - Ridderkerk
51
Electrotechniek en machine-industrie Verdwenen erfenissen E4: Vlasserij en Bakker en Co IJzer en staalgieterij, de ‘Zachte Bakker’ Adres: Molensteeg 91, Ridderkerk Status: verdwenen Rond 1865 richtte koopman en vlasboer Bastiaan Bakker Bzn. aan de Molensteeg een vlasbedrijf op waar vlasbewerkingsmachines werden gemaakt. Toen de vlasindustrie in de tweede helft van de achttiende eeuw instortte, stopte het bedrijf in 1876 met de productie van deze machines.131 Op het terrein stond ook een kleine fabriek met ijzergieterij met koepeloven geïnstalleerd. In eerste instantie waren de ijzeren onderdelen bedoeld voor vlasverwerking, maar al snel werd dit gietwerk voor de scheepsbouw. Het ging om pons-, knip-, en buigmachines voor ijzeren scheepsbouw en constructiewerkplaatsen.132 In 1876 ging Bakker samenwerken met J. Han van Capellen en werd het bedrijf ‘Bakker & Co’ genoemd. In 1879 werd op het terrein ook een rubberfabriekje opgericht. Bakker had gereisd door Europa en was in Engeland in aanraking gekomen met ruwe onbewerkte rubber, ook guttapercha genoemd. In de rubberfabriek werden was, meng- en walsmachines vervaardigd.133 De fabriek was een aanwinst voor de Ridderkerkse werkgelegenheid omdat hier zo’n 140 arbeiders uit de vlasindustrie terecht konden.134 De rubberfabriek werd de ‘Zachte Bakker’ genoemd.
In 1889 werd er een pakkingszolder gebouwd in een gebouw van twee verdiepingen.
52
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Beeld van de fabriek aan de Molensteeg, omstreeks 1900. [Stichting Oud Ridderkerk, 1020.100.081]
IJzergieterij- en metaalwerk
Boven: beeld van de gieterij in bedrijf, 1955. [Stichting Oud Ridderkerk, 1219.354.007]
Kenmerkende erfenissen
Onder: huidige situatie vanaf de dijk. [Google Maps]
I1: Koper en metaalgieterij van J.J. Pool Adres: Achter Sophiastraat 17, Ridderkerk Status: hoge waarde in CHW-kaart Woongebieden, dubbelbestemming waarde cultuurhistorie Oorspronkelijke functie: koper en metaalgieterij Huidige functie: woonhuis Bouwjaar (BAG): 1920 Erfenis: Voormalige GIETERIJ aan de Sophiastraat. Het pand heeft een nieuwe bestemming gekregen als woonruimte en is hierop aangepast. Ondanks wijzigingen verkeert het pand overwegend in oorspronkelijke staat. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de gietindustrie in Ridderkerk. Onderdeel van een ensemble met de naastgelegen modelmakerij van Dubbelman. Daarnaast is de historische ligging aan een dijklichaam sprekend voor de relatie met de watergebonden industrie aan de rivier De Maas. Architectonische waarde als typologisch voorbeeld van de utilitaire industrie met sheddaken.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
53
IJzergieterij- en metaalwerk Verdwenen erfenissen
I2: N.V. Machinefabriek vh Gebr. Lodder Adres: Touwslagerstraat 5 Status: verdwenen MACHINEFABRIEK aan de Touwslagerstraat. De machinefabriek werd in 1885 opgericht door J. Lodder. Rond 1900 werd het bedrijf ‘Gebroeders Lodder’ genoemd. De fabriek bestond uit een stoomsmederij en reparatiewerkplaats voor vlasbewerkingsmachines. Daarnaast werden er scheepslieren, reperatiehellingen en stoomlieren vervaardigd. In de jaren 1960 werd het bedrijf overgenomen door loodgietersbedrijf/ constructiewerkplaats NIMA beheer Maatschappij.135
I3: Contact Roestvrijstaal Adres: Noordenweg 2, Ridderkerk Status: verdwenen BEDRIJFSGEBOUW aan de Noordenweg.
54
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Linksboven: het oude fabrieksgebouw van de gebr. Lodder. [Stichting Oud Ridderkerk, 1018.101.022] Linksonder: het bedrijfsgebouw in 1967. [Stichting Oud Ridderkerk, 1023.104.001] Rechts: beelden van de huidige situatie. [Google Maps]
Houtbewerking en timmerwerk
Links: het personeel van de modelmakerij met scheepsmodel Willem Ruys, 1952. [Stichting Oud Ridderkerk, 1017.100.001]
Kenmerkende erfenissen
Rechts: huidige situatie van de modelmakerij. [Google Maps]
H1: Modelmakerij ‘Dubbelman Ridderkerk’
bedrijf startte met vijf werknemers en groeide tot op zijn
Adres: Emmastraat 10, Ridderkerk Status: hoge waarde in CHW-kaart Woongebieden, dubbelbestemming waarde cultuurhistorie Oorspronkelijke functie: modelmakerij Huidige functie: modelmakerij Bouwjaar (BAG): 1920 Modelmaker Cornelis Dubbelman vervaardigde gietmodellen voor ijzergieterijen bij Smit Electro. Toen hij in 1906 als gemeenteraadslid in Ridderkerk werd gekozen, verliet hij Smit Electro en richtte hij modelmakerij ‘Dubbelman Ridderkerk’ op aan de Emmastraat.136 Dubbelman kocht het perceel van Jacob Leendert van Rij, die ook de architect werd van de timmerfabriek en later ook gemeenteraadslid zou worden. In de werkplaats werden houten modellen voor ijzer- en kopergieterijen en teakhouten stuurraderen voor schepen werden gemaakt. Vanaf 1912 werden er scheepsmodellen vervaardigd die wereldwijd werden verkocht. De modelmakerij maakte ook een maquette van een fabrieksgebouw voor de firma Scholten’s Aardappelmeelfabrieken in Groningen, die op de Wereldtentoonstelling van 1913 in Gent werd bekroond met een gouden medaille. De modelmakerij is nog steeds in bedrijf. Erfenis: MODELMAKERIJ aan de Emmastraat. De modelmakerij is opgetrokken in rood baksteen en heeft een mansardekap. In de modelmakerij stonden machines voor houtbewerking en een stoof voor het drogen van hout. Om de lucht te verfrissen kwamen er ijzeren tuimelramen en openingen in de topgevel.
De verlichting ging met petroleumlampen. De stenen en ijzeren stoof werd tegen de buitenzijde van het gebouw geplaats. Het drijven van de werktuigen werd gedaan met een peroleummotor en vanaf 1907 ook een stoomketel met stoommachine. Het
hoogtepunt tot dertien werknemers in 1955.137 In 1930 werd de modelmakerij uitgebreid met een nieuw gebouw met een instrumentenmakerij en een afdeling voor de montage van werkstukken. In de afdeling stond moderne apparatuur zoals draaibankjes, slijp- en polijstkoppen en een galvanistische badinrichting.138 Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als één van de laatste erfenissen van de houtbewerkingsindustrie in Ridderkerk. Onderdeel van een ensemble met de naastgelegen voormalige Koper en metaalgieterij. Daarnaast is de historische ligging aan een dijklichaam sprekend voor de relatie met de watergebonden industrie aan de rivier De Maas. Architectonische waarde als typologisch voorbeeld van een vooroorlogs werkgebouw.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
55
Houtbewerking en timmerwerk
Boven: het oude fabrieksgebouw in 1962. De gebouwen geheel rechts staan er nog. [Stichting Oud Ridderkerk, 1017.106.005]
Mogelijke erfenissen
Onder: beelden van de huidige situatie. [Google Maps]
H2: Koutstaal Timmerfabriek Adres: Nijverheidstraat 5, 7 en Houtstraat 4,6,8, Ridderkerk Status: onbeschermd Bouwjaar (BAG): 1960 In 1956 werd ‘Montinex’ geopend. In de fabriek werden onder andere koel- en vriescellen van hout en asbest gemaakt voor schepen. Er werkten zo’n 150 werknemers. LOODSEN aan de Nijverheidsstraat en Houtstraat. Waarschijnlijk hebben de loodsen op Nijverheidstraat 5 en 7 een historische kern. Voor Houtstraat 4, 6 en 8 is dit onduidelijk.
56
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Houtbewerking en timmerwerk
Huidige situatie. [Google Maps]
Verdwenen erfenissen H3: Pols betimmeringen Adres: Nijverheidstraat 15, Ridderkerk Status: verdwenen LOODSEN aan de Nijverheidsstraat ten behoeve van meubilair voor schepen en ander roerend goed.
H4: Modelmakerij v.d. Staay Adres: nabij Lagendijk 88, Ridderkerk Status: verdwenen MODELMAKERIJ aan de Lagendijk. De modelmakerij zat hier rond 1930.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
57
Overige maakindustrie Kenmerkende erfenissen O1: Carrosseriefabriek Z.A.B.O, later autofabriek De Jong Adres: Prinses Margrietstraat 1, Slikkerveer Status: onbeschermd Oorspronkelijke functie: Carrosseriefabriek Huidige functie: winkelruimte Bouwjaar (BAG): loods op nr. 1 uit 1982, de achtergelegen loodsen uit 1930 In 1940 opende de Zwijndrechtse Autobus-Onderneming (Z.A.B.O.) een carrosseriefabriek in Slikkerveer. In de fabriek werden busvoertuigen en korte tijd ook recreatievoertuigen vervaardigd. Begin jaren zeventig werd een nieuwe fabriekshal in gebruik genomen. In 1981 brandde de oude werkplaats af en werd hier een nieuw kantoor en magazijn gebouwd. In 2008 werd het bedrijf opgeheven.139 Tegenwoordig wordt het terrein gebruikt als winkelruimte. Erfenis: LOODSEN uit 1930 en 1982 aan de Prinses Margrietstraat. Aan de straat staat een langgerekte loods van baksteen, plaatmateriaal en garagedeuren. Op de kop heeft de loods een kantoor waar de letters ‘ZABO’ hangen. De toegang naar het achtergelegen industrieterrein wordt gemarkeerd door een zwart hek met opnieuw de tekst ‘ZABO’. De twee loodsen op het achtergelegen terrein zijn gemaakt van staal, roodbruine bakstenen en hebben hoge vensterreeksen. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als erfenis van de maakindustrie in Slikkerveer en betekenis als vervoerder in de regio.
De drie loodsen vormen een ensemble die de geschiedenis van het terrein representeren. Architectonisch waardevol door de verschillende industriële typologieën en utilitaire opzet van het geheel. 58
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Links: Carrosseriefabriek ZABO, hoek Benedenrijweg - Prinses Margrietstraat, 1955. [Stichting Oud Ridderkerk, 1013.100.005] Rechtsboven: de bestaande loodsen in het achtergelegen terrein. [Google Maps] Onder: overzicht van de huidige situatie van het terrein. [Google Maps]
Links: De werkplaats van de schroevenfabriek aan de Benedenrijweg. [Stichting Oud Ridderkerk, 1021.101.001] Rechtsboven: de bestaande loods. [Google Maps] Onder: overzicht van de huidige situatie. [Google Maps]
O2: Gebr. Velthuizen schroevenfabriek Adres: Benedenrijweg 125, Slikkerveer Status: hoge waarde in CHW-kaart Woongebieden, dubbelbestemming waarde cultuurhistorie Oorspronkelijke functie: schroevenfabriek Huidige functie: autobedrijf Bouwjaar (BAG): 1925 Leen Velthuizen, afkomstig uit een metselaarsfamilie, richtte in 1920 een fabriek voor schroeven en bouten op aan de Enigendijk. Erfenis: Voormalige SCHROEVENFABRIEK uit 1925 aan de Benedenrijweg. De fabriek is opgetrokken in bruinbaksteen en heeft een zadeldak met zwarte dakpannen. Aan de straat heeft het gebouw een grote garagedeur. Het pand wordt tegenwoordig gebruikt als autobedrijf. Ondanks verbouwingen verkeert het pand in overwegend in oorspronkelijke staat. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als erfenis van de maakindustrie in Slikkerveer. Onderdeel van een ensemble vanwege de historische ligging aan de Ringdijk. Architectonische waarde als typologisch voorbeeld van een vooroorlogs werkgebouw.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
59
Boven: werkzaamheden in de fabriek omstreeks 1925. [Stichting Oud Ridderkerk, 1219.129.029] Onder: overzicht van de huidige situatie. [Google Maps]
O3: Limonade- en likeurfabriek Adres: Lagendijk 109, Ridderkerk Status: gemeentelijk monument (aangewezen in 2024) Oorspronkelijke functie: Limonade- en likeurfabriek Huidige functie: Bouwjaar (BAG): 1938. Aan de Lagendijk staat boerderij ’t Oude Huys met bakhuis uit 1789. Achter de boerderij werd in 1938 de limonade- en likeurfabriek opgericht.140 Erfenis: Voormalige LIMONADE- EN LIKEURFABRIEK aan de Lagendijk. De fabriek op het erf achter de monumentale boerderij met het bakhuis. Het gaat om twee volumes. Aan de rechterzijde een langgerekte loods van bruin baksteen en met een zadeldak met rode en zwarte dakpannen. Aan de linkerzijde een loods op een vierkante plattegrond met plat dak. Verwachtingswaarde: Cultuurhistorische waarde als erfenis van de maakindustrie in Ridderkerk. Onderdeel van een ensemble met boerderij ’t Oude Huys en het bakhuis. Architectonische waarde als typologisch voorbeeld van een vooroorlogs werkcomplex.
60
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Boven: de sigarenfabriek zonder jaartal. [Stichting Oud Ridderkerk, 1010.100.002] Onder: huidige situatie van de voormalige fabriek.
O4: Sigarenfabriek Gebroeders Bos / De Hoop Adres: Westmolendijk 2, Ridderkerk Status: gemeentelijk monument Oorspronkelijke functie: sigarenfabriek Huidige functie: woonhuis Bouwjaar: 1875 Erfenis: Voormalige SIGARENFABRIEK aan de Westmolendijk. In 1875 werd sigarenfabriek ‘De Hoop’ geopend door Arie en Joh. Bos.141 In de fabriek werd tabak uit Amsterdam met de hand tot sigaren verwerkt. De gekochte tabaksbalen werden per boot naar de haven aan de Ringdijk gevaren en per handkar naar de fabriek gebracht. De sigaren werden verkocht in de winkel op Lagendijk 5. De fabriek werd waarschijnlijk rond 1937 gesloten. De sigarenfabriek heeft een nieuwe bestemming als woonhuis gekregen en is gerenoveerd. De tekst ‘Sigarenfabriek’ is van de gevel verwijderd.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
61
Links: de verbouwde gasfabriek rond 1920. [Stichting Oud Ridderkerk, 1219.401.114] Rechtsboven: het bestaande pand, nu als woonhuis in gebruik. Onder: overzicht van de huidige situatie van het complex. [Google Maps]
O5: Gasfabriek Adres: Havenstraat 93, Ridderkerk Status: onbeschermd Oorspronkelijke functie: gasfabriek Huidige functie: woonhuis Bouwjaar: 1906 Erfenis: Voormalige GASFABRIEK aan de Havenstraat. In 1906 vragen sigarenfabrikant Jan Cornelis Bos en architect Gerrit Bulsing een vergunning aan voor de bouw van een kleine gasfabriek. Één van de drie gebouwen van de gasfabriek is gesloopt. De andere gebouwen hebben een nieuwe bestemming gekregen als woonhuis, maar verkeert nog in overwegend oorspronkelijke staat. Waardering: Cultuurhistorische waarde als erfenis van energievoorziening in Ridderkerk. Onderdeel van een ensemble aangezien de historische ligging aan de gedempte Havenstraat waarschijnlijk van belang is geweest voor de gasfabriek. Architectonische waarde als typologie van een gasfabriek.
62
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Links: het havenkanaal omstreeks 1935. [Topotijdreis] Onder: demping van het havenkanaal, omstreeks 1970. [Stichting Oud Ridderkerk, 1219.402.057]
Boven: tracé van het havankanaal ter hoogte van de Havenstraat. Onder: een fragment van de waterstructuur langs de randen van het bedrijventerrein Donkersloot.
O6: Havenkanaal Status: onbeschermd De watergang die door Donkerslootpolder naar het dorp Ridderkerk liep werd voorheen de Ridderkerkse Haven genoemd. In 1910 werd een nieuwe haven aangelegd ten noorden van Het Zand. De haven stond via een havenkanaal in directe verbinding met rivier de Noord. De oude haven/ watergang werd gedempt. Rond 1970 werd het havenkanaal afgedamd bij de Donkerslootsedijk en de haven gedempt. De nieuwe Ridderkerkse haven met jachthaven werd bij de Gorzen geopend in 1970. Erfenis: Voormalig HAVENKANAAL in Ridderkerk. Het havenkanaal is deels gedempt en opgenomen in een weg. Het tracé van het kanaal is nu herkenbaar in een groenblauwe strook die van de Ringdijk richting het centrum van Ridderkerk loopt. Waardering: Cultuurhistorische waarde als erfenis van de historische infrastructuur binnen de gemeente. Het kanaal leverde een belangrijke bijdrage aan de (industriële) ontwikkeling van de kern Ridderkerk.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
63
Overige maakindustrie Mogelijke erfenissen O7: loods Adres: Westmolendijk 35, Ridderkerk. Status: onbeschermd Bouwjaar (BAG): 1940 LOODS aan de Westmolendijk. Geen historische informatie kunnen vinden over de erfenis.
Overige maakindustrie Verdwenen erfenissen
O8: Gereedschappenfabriek Den Uijl Adres: Bedenenrijweg 180, Bolnes Status: verdwenen GEREEDSCHAPPENFABRIEK aan de Benedenrijweg. Het bedrijf werd opgericht in 1920 door J. den Uil en G. Kooiman. Er werden gereedschappen voor de metaalindustrie vervaardigd. In 1929 verliet Kooiman het bedrijf. Na de oorlog werden er ook nieuwe kunststoffen gebruikt. In 1977 ging het bedrijf verder onder G.T.I. Holding.142
64
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
C. Conclusies & aanbevelingen
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
65
Algemene conclusies
1. Symbolische en materiële betekenis Ridderkerk dankt haar bekendheid aan de grote industrieën die hier ooit gevestigd waren. Met name de scheepsbouw en de elektrotechniek en machine-industrie brachten een enorme ontwikkeling op gang op het gebied van de infrastructuur, de werkgelegenheid en huisvesting. Het industriële verleden van Ridderkerk is weliswaar niet meer prominent zichtbaar in het straatbeeld, maar wel sterk aanwezig in de wijze waarop de gemeente vandaag de dag eruit ziet en functioneert. Door het wegvallen van de industrie aan het eind van de 20ste eeuw kwam er een omslag. De terreinen werden ruim opgezette bedrijventerreinen die vandaag de dag dankbaar gebruik maken van de goede ontsluiting en ruimtelijke opzet uit het verleden. De invloed van het industriële verleden schuilt niet alleen in de fysieke restanten, maar ook in de vele verhalen en herinneringen. Van de invloedrijke industriële families en voormalige werknemers zijn nog steeds generaties woonachtig in de gemeente, allemaal met een eigen verhaal en identiteit. Het industrieel erfgoed heeft een symbolische betekenis als plaatsen van herinnering aan dit rijke verleden. Het zijn locaties die een belangrijk stuk van de identiteit voor Ridderkerk dragen. Aanbeveling: Geadviseerd wordt deze inventarisatie in te zetten als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen.
Deze inventarisatie toont een kleurrijk palet aan verschillende elementen die iets vertellen over het industriële verleden van Ridderkerk. Van de grootschalige scheepswerven en fabriekscomplexen langs de oevers van de Nieuwe Maas en de Noord, de middelgrote fabrieken in de kern van Ridderkerk, tot de kleinere vlasserijen langs de Waal. Duidelijk is dat deze restanten van industrieel erfgoed van cultuurhistorische betekenis zijn voor de gemeente omdat er al zoveel is verdwenen.
66
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Sommige erfenissen zijn zeldzaam vanwege de bijzondere typologie, anderen zijn gaaf als ensemble doordat er meerdere elementen zijn overgebleven en daarmee de functionele logica van het terrein en het productieproces inzichtelijk wordt gemaakt. Zelfs elementen in de buitenruimte zoals havenbekkens, inhammen, steigers, kranen of bestrating van terreinen ondersteunen het verhaal. Vaak beschikken ze over ruimtelijke kwaliteiten die toekomstige veranderingen kunnen verrijken. Ze leveren een positieve bijdrage aan een herkenbare identiteit.
2. Beleving van de historische infrastructuur De kaart met erfenissen laat zien dat het industrieel erfgoed nauw verbonden is met de historische infrastructuur zoals de dijken, oude routes, waterlopen, sporen, havens, enz. Via de (dijk)wegen, het water en het spoor werden de toe- en aanvoer van goederen en producten gedaan. De meeste structuren zijn nog aanwezig, maar sommigen zijn sterk gewijzigd (zoals de Ringdijk door de dijkverzwaring) en anderen zijn zelfs verdwenen (zoals het havenkanaal en de trambaan). Zonder deze structuren is de betekenis van een aantal elementen lastig te herkennen en te beleven. Denk aan de vlasloods langs de Rijksstraatweg in Rijsoord die nauw verbonden was met de trambaan. Aanbevelingen: Zet de inventarisatie in als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen voor herstel en versterking van de beleving van de infrastructuren die bepalend zijn geweest voor de industrie. Het havenkanaal waarvan na de demping de loop is opgenomen in de weg, is enkel in groenblauwe fragmenten lastig te herkennen. De ruimtelijke beleving ervan is matig en er ontbreekt een letterlijke verbinding met de haven. Hetzelfde geldt voor de Ringdijk die voorheen fungeerde als verbinder van de buitendijkse gelegen industrie en de binnendijkse woongebieden. Het was een dynamisch, levendig en lommerrijke ruggengraat waar wonen en werken pal naast elkaar stonden.
Na de verlegging en verzwaring van de dijk is het meer als een barrière vormgegeven en is het industrieel erfgoed grotendeels verloren gegaan. Met de gebiedsvisie Rivieroevers liggen er kansen om de relatie tussen het voormalige buitendijkse werkfront en de binnendijkse woongebieden te herstellen.