Rapport Inventarisatie Industrieel erfgoed Ridderkerk 2-2025.pdf
Tekst van het document
3. Omgang met de kenmerkende erfenissen
4. Erfenissen met een herkenbare ensemblewaarde
Per soort industrie zijn een aantal kenmerkende erfenissen die in het oog springen. Sommige erfenissen zijn reeds beschermd met een monumenten status, maar de meeste zijn onbeschermd.
Essentieel voor de beleving van het industrieel erfgoed is de herkenbaarheid van het productieproces en de relatie tussen de elementen onderling. Immers op een werf stonden niet alleen loodsen, er waren ook scheepshellingen, kades, kranen, enzovoort, die net zo belangrijk waren voor het productieproces. Via land en water werden onderdelen aangevoerd. De onderdelen gericht op het land zagen er vaak anders uit dan die gericht op het water. Al deze onderdelen samen maken het verhaal van die specifieke industrie inzichtelijk en vormen een totaalensemble. Opvallend is dat vele erfenissen losse elementen betreffen waardoor een deel van dit verhaal niet meer goed herkenbaar is. Een aantal kenmerkende erfenissen valt echter op doordat hier meerdere onderdelen van een industrie zijn overgebleven. Het betreft zes locaties waar de functionele logica, het productieproces en de relatie met de context eromheen nog goed te herkennen zijn. Binnen de collectie van kenmerkende erfenissen zijn ze exemplarisch en zeldzaam en van grote cultuurhistorische waarde.
Aanbevelingen: Voor de kenmerkende erfenissen uit dit rapport raden we aan om ze te behouden en als mogelijk te beschermen (als monument of met een dubbelbestemming cultuurhistorie in het omgevingsplan) en ze te koppelen aan het erfgoedbeleid, omdat ze van cultuurhistorisch belang zijn en bijdragen in de beleving van de industriële geschiedenis. Onderzoek de erfgoedwaarden en ruimtelijke kwaliteiten van deze locaties om betere keuzes te kunnen maken tussen behoud, transformatie en inspiratie voor de toekomst. Stimuleer om bij ontwikkelingen de inventarisatie in te zetten als inspiratie.
Aanbeveling: Van deze locaties is bekend dat ze op het punt staan te transformeren/herontwikkelen. Cultuurhistorie zou hier als uitgangspunt genomen kunnen worden geheel volgens de gedachte ‘behoud door ontwikkeling’ (motto van de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed). Onderzoek de erfgoedwaarden en ruimtelijke kwaliteiten van deze locaties om betere afweging te kunnen maken tussen behoud, transformatie en vernieuwing. Dit geldt voor: • S2: inham, havenkom en naoorlogse loodsen op voormalige werf Gusto (locatie Schiepo); • S3: Boele, locatie 2 aan de Ringdijk 462 bestaande uit historische loodsen en naastgelegen Villa Boele (gemeentelijk monument);
•
• • •
S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek, met een loods, kraan aan de kade, inclusief de relatie met de haven; E2: loods Y6 (gemeentelijk monument) en steiger bij de naoorlogse locatie van Smit Slikkerveer; E3: het ensemble van machinefabriek F. Bakker, de ‘Harde Bakker’ te midden van de kern Ridderkerk; O1: Carrosseriefabriek Z.A.B.O. met verschillende loodsen uit 1930.
5. Mogelijke erfenissen De mogelijke erfenissen betreffen losse elementen die vermoedelijk tot het industrieel erfgoed behoren. De mogelijke erfenissen zijn allen interessant en hebben beeldbepalende kwaliteiten. De meesten komen terug in de cultuurhistorische waardekaart van Ridderkerk opgesteld door Dorp Stad en Land (2022). Aanbeveling: Onderzoek bij een toekomstige ruimtelijke ontwikkeling de mogelijke erfenissen verder.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
67
Conclusies per industrie V2: de voormalige vlasoverslag in Rijsoord aan de Rijksstraatweg.
S3: Boele’s scheepswerf, locatie 2 aan de Ringdijk 462.
S4: De Groot en van Vliet Scheepswerf en machinefabriek.
6. Erfenissen vlasindustrie
7. Erfenissen scheepsbouwindustrie
Veel van de vlasindustrie is inmiddels verdwenen. Er resteren nog een vlasloods voor vlasoverslag in Rijsoord en enkele losse schuren en loodsen op erven. Terreinen met gebouwen en elementen die gezamenlijk het verhaal van de vlasindustrie vertegenwoordigen zijn er niet meer. Deze terreinen zijn recentelijk getransformeerd en veranderd.
De erfenissen van de scheepsbouwindustrie beperken zich tot een aantal locaties in Bolnes en Slikkerveer. De meest invloedrijke waren de werven en machinefabrieken die in eigendom waren van Boele (locatie S1 in Bolnes en locatie S3 in Slikkerveer), Smulders (locatie S2 in Slikkerveer), De Groot en van Vliet (locatie S4 in Slikkerveer) en Smit (locatie E2 met naoorlogs Smit Slikkerveer).
de architectuur van de industrie, de functionele logica van de terreinen, enz.
Aanbevelingen: Voor al deze locaties geldt om zoveel mogelijk in te zetten op behoud waar mogelijk. Zet de inventarisatie in als inspiratie bij toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Koester de functie en het industriële karakter van de werven bij toekomstige ontwikkelingen. De meeste werven zijn afgebroken en hebben een nieuwe bestemming en bebouwing gekregen die weinig relatie heeft met de geschiedenis. Enkel de straatnamen herinneren aan de voormalige functie. Er ligt een kans om de overgebleven erfenissen te benutten en te integreren in ontwikkelingen met een duidelijke identiteit en karakter, gerelateerd aan de plek. Denk aan de relatie tussen de werven en de villa’s van de ondernemers, de dijk en het water, 68
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
De oevers van de Nieuwe Maas en de Noord waren niet alleen bebouwd met werkgebouwen, ook lag hier een hoeveelheid aan scheepshellingen en haventjes. Slechts enkelen zijn behouden gebleven. Aanbevolen wordt om terughoudend te zijn in het egaliseren en dempen van de waterrand. Houd zoveel mogelijk resterende hellingen, inhammen, haventjes en objecten die herinneren aan de bedrijvigheid aan het water in stand en integreer ze in de herinrichting van de oevers.
E3: het ensemble van machinefabriek F. Bakker, de ‘Harde Bakker’.
O1: ensemble van de voormalige Carrosseriefabriek Z.A.B.O.
8. Erfenissen elektrotechniek en machine-industrie
9. Erfenissen overige industrie
Van deze industrie zijn drie locaties als erfenis nog aanwezig. Van de vooroorlogse locatie van Smit Slikkerveer is alleen een oude loods over, die is omgebouwd tot wooncomplex (locatie E1, rijksmonument). Van de naoorlogse locatie van Smit Slikkerveer (locatie E2) resteren nog Loods Y6 (gemeentelijk monument) en de steiger. In de kern van Ridderkerk is het ensemble bestaande uit een kantoorgebouw (gemeentelijk monument) en loodsen van Machinefabriek F. Bakker, de Harde Bakker, nog aanwezig (locatie E3).
De erfenissen van de overige industrie (ijzergieterij- en metaalindustrie, houtbewerking en timmerwerk en overige maakindustrie) zijn vooral geconcentreerd binnen de kern van Ridderkerk. De erfenissen zijn vergeleken met die van andere industrieën kleinschaliger van karakter (met uitzondering van locatie O1 de voormalige Carrosseriefabriek Z.A.B.O.).
Aanbeveling: Voor de locatie E3 met het ensemble van machinefabriek F. Bakker, de ‘Harde Bakker’ in Ridderkerk adviseren we om een transformatiekader op te stellen om de mogelijkheden voor de toekomst inzichtelijk te maken vanuit cultuurhistorie van het gebied.
Aanbeveling: Behoud en versterking van deze erfenissen wordt sterk aanbevolen. Als belangrijke voormalige werklocaties geven deze erfenissen identiteit en kleur aan het gebied. Voor locatie O1 liggen er kansen om de erfenissen en de industriële geschiedenis te benutten en uit te lichten.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
69
Noten A. Het verhaal van Ridderkerk en haar industrie 1 Gemeente Ridderkerk, Uitwerking deel 1 Archeologiebeleid’ (2013). 2 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). 3 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). 4 Geschiedenis van Zuid-Holland, ‘Geschiedenis van Ridderkerk’, https:// geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-de-gemeenteridderkerk/ 5 Kunst, M., De vlasserij in ’s-Gravendeel : economisch, sociale en culturele betekenis van de vlasteelt en vlasbewerking voor ’s-Gravendeel vanaf de achttiende eeuw tot het einde, doctoraalscirptie (2003); Everwijn, J., ‘Beschrijving van handel en nijverheid in Nederland I’ (1912); en Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982). 6 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 7 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991). 8 Brouwers, A., ‘De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft van der twintigste eeuw’ (1957) 19. 9 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000050679, Brouwers, P., De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw (1957).
10 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991); Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 11 Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982). 12 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989). 13 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/ binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/ 14 Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 15 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart woongebieden Ridderkerk (2017). 16 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022); Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 17 Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente Ridderkerk (1995). 18 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). 70
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
19 Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische
39 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
stedenbouw (2013).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
20 Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische
40 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
stedenbouw (2013).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
21 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
41 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer :
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
cultuurhistorisch onderzoek (2022).
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
42 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023; Peter
22 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0600-0640+Ridderkerk+D
Mulder, Scheepswerf De Jong en Smit 1921-1975 te IJsselmonde (2011).
rievliet/0606+Molendijk+
43 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
23 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
44 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
24 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
45 Oud Ridderkerk, ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
oudridderkerk.nl/joost-pot-wist-wat-hij-wilde-deel-1
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
46 Oud-Ridderkerk, ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www.oudridderkerk.
25 Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel
nl/wie-waren-de-gebroeders-pot
1 en 2’ (2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-
47 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
geschiedenis-boerderij-landzigt-deel-1
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
26 https://www.genealogieonline.nl/van-der-waal-stamboom/I155458.php
48 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
27 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
49 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van
28 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
Beek, J., Boele Bolnes : het opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
met fragmenten uit een rijk verleden (1996).
29 Oud Ridderkerk, ‘vlasserij cornelis van nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.
50 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
nl/vlasserij-cornelis-van-nes-deel-3
‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
30 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
51 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
31 Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’, https://
52 J. Sepp, De werven van Boele (I), (2020) https://www.s2ep2.nl/
www.rezoord.nl/rezoordse-vlasgeschiedenis/rezoord-een-vlassersdurrepie
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-i/#PC-Boele .
32 Oud Ridderkerk, https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0800-
53 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
0841+Rijsoord%2f0814+Pruimendijk%2f1219.814.082.jpg%2f
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
33 Oud Ridderkerk, ‘Vlasserij Cornelis van Nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.
54 J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
nl/vlasserij-cornelis-van-nes-deel-3
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
34 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
55 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
35 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
56 Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf
E 30, ‘Rijsoord, een dorp van Vlassers’ (1989).
Boele Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015).
36 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, 28
57 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
E 65, ‘De Klinknagelfabriek’ (2007).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
37 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
58 https://www.genealogieonline.nl/genealogisch-onderzoek-west-brabant/
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
I100210.php
38 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
59 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
60 ‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
80 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachte-
Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
61 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
bakker
100 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
62 ‘Werf Gusto in een spagaat’, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-een-
81 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
spagaat-i-1940-1945/
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
101 Reformatorisch Dagblad, ‘Woontoren van 70 meter op scheepswerf Bolnes
63 ‘IHC Gusto Staalbouw BV’, https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/
82 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachte-
Ridderkerk presenteert plan Boele-terrein’, 05-09-1995, https://www.digibron.nl/
64 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-
bakker
viewer/collectie/Digibron/
2009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
83 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files.
102 Oud Ridderkerk, ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.
piet-hein-1907-2009.
wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf
oudridderkerk.nl/joost-pot-wist-wat-hij-wilde-deel-1 103 Oud-Ridderkerk, ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www.
65 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (19072009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
B. Ruimtelijke erfenissen
oudridderkerk.nl/wie-waren-de-gebroeders-pot
84 https://paradijshoeve.nl/wie-zijn-wij/historie/
104 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
66 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
85 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0600-0640+Ridderkerk+D
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
rievliet/0606+Molendijk+
105 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van
67 Oud Ridderkerk, ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-
86 https://www.oudridderkerk.nl/geschiedenis-van-de-crez%C3%A9epolder
Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990).
2009)’, https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-
87 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
106 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
piet-hein-1907-2009.
Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991).
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
68 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
88 https://rijksmonumenten.nl/monument/516036/vlasroterij/ridderkerk/
107 Oud Ridderkerk, Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’
69 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
89 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
(2022).
108 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
70 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
90 https://www.rezoord.nl/foto-en-filmarchief/fotoarchief-boerderijen?AG_
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
MK=0&AG_form_paginInitPages_0=1&AG_form_albumInitFolders_0=0200-
109 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
71 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
Boerderijen/230%20Vlasboerderij%20Waalweg%2037&AG_MK=0
110 https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
91 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
111 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
72 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
(2022).
112 Werfgusto.com, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-een-
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
92 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
spagaat-i-1940-1945/
73 Oud Ridderkerk, Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’
(2022).
113 https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/
https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer
93 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
114 Topotijdreis.nl
74 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
(2022).
115 Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
94 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
Beek, J., Boele Bolnes : het opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf
75 Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
(2022).
met fragmenten uit een rijk verleden (1996).
76 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
95 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
116 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
(2022).
https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/
(1990).
96 Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk
117 Jan Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
77 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
(2022).
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
97 Informatie van gemeente Ridderkerk via mailwisseling op 25 januari 2025.
118 Jan Sepp, De werven van Boele (I), (2020) https://www.s2ep2.nl/
(1990).
98 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-i/#PC-Boele .
78 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files.
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-
119 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud
wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf
1914 (1990); Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied
Ridderkerk, N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
79 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001,
Ridderkerk (2022); Jan Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.
120 Stichting Oud Ridderkerk, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud
invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914
nl/binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
Ridderkerk, N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
(1990).
99 Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf
121 Stichting Oud Ridderkerk, gesprek met Meneer H. van Vliet op 16 maart 2023.
Boele Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015). Stadsarchief Rotterdam,
122 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer
piet-hein-1907-2009.
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
71
Bronnen 3001, invr.nr. G000008413, NEHA, Basis-metaal-, metaalprodukten- industrie
141 Oud Ridderkerk, Sigarenfabriek “De Hoop”, https://www.oudridderkerk.nl/
en scheepsbouw : een geschiedenis en bronnenoverzicht (1992). Op 4 mei 2004
sigarenfabriek-de-hoop
wordt het faillissement uitgesproken over “Scheepswerf Schram & Van Beek B.V.”.
142 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk,
Schram-Bolnes BV, ridderkerk https://www.oudridderkerk.nl/scheepswerven-
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
wouter-schram-zonen-en-piet-hein-1907-2009 123 Topotijdreis.nl 124 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer :cultuurhistorisch onderzoek (2022). 125 J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer : cultuurhistorisch onderzoek (2022). 126 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990) / https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/516034 127 Topotijdreis.nl 128 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991). 129 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachtebakker 130 Nico Vader, De Harde Bakker uit Ridderkerk, https://schuitenhelling.files. wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf 131 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990). 132 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990). 133 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990).
134 Oud Ridderkerk, ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachtebakker 135 Stichting Oud Ridderkerk / Stadsarchief Rotterdam, toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse Machinefabrieken 1825-1914 (1990). 136 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006). 137 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006). 138 Stadsarchief Rotterdam, Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk, Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006). 139 Oud Ridderkerk, ‘ZABO Deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/zabo-deel-3 140 Stichting Oud Ridderkerk, foto’s uit het gemeentearchief, nummer 04075. 72
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
Literatuur Brouwers, A., ‘De vlasserij in het Nederlands van de eerste helft van der twintigste eeuw’ (1957). Damsma en Noordegraaf, ‘Een vergeten plattelandsnijverheid’ (1982). Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart buitengebied Ridderkerk (2022). Dorp, Stad & Land, Cultuurhistorische waardenkaart woongebieden Ridderkerk (2017). Everwijn, J., Beschrijving van handel en nijverheid in Nederland I (1912) Gemeente Ridderkerk, Uitwerking deel 1 Archeologiebeleid (2013). Het Vrije Volk, ‘Miljoenensteun voor nieuw werk : lege scheepswerven met EG-steun straks weer middelpunt van bedrijvigheid’, 21 november 1989. J. van Doorn, J., en C. van Andel, Loods Y6 van Smit Slikkerveer : cultuurhistorisch onderzoek (2022). Kunst, M., De vlasserij in ’s-Gravendeel : economisch, sociale en culturele betekenis van de vlasteelt en vlasbewerking voor ’s-Gravendeel vanaf de achttiende eeuw tot het einde, doctoraalscriptie (2003). Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, Monumenten Inventarisatie Project, Gemeente NEHA, Basis-metaal-, metaalprodukten- industrie en scheepsbouw : een geschiedenis en bronnenoverzicht (1992). Peter Mulder, Scheepswerf De Jong en Smit 1921-1975 te IJsselmonde (2011). Reformatorisch Dagblad, ‘Woontoren van 70 meter op scheepswerf Bolnes Ridderkerk presenteert plan Boele-terrein’, 05 september 1995.
Rho adviseurs voor leefruimte, Ridderkerk : cultuurlandschap en historische stedenbouw (2013).
Stichting Oud Ridderkerk Gesprek met de heer H. van Vliet op 16 maart 2023 te Ridderkerk. ‘De Zachte Bakker’, https://www.oudridderkerk.nl/de-zachte-bakker ‘Geschiedenis van De Crezéepolder’, https://www.oudridderkerk.nl/geschiedenisvan-de-crez%C3%A9epolder ‘Joost Pot wist wat hij wilde deel 1’, https://www.oudridderkerk.nl/joost-pot-wistwat-hij-wilde-deel-1 ‘Scheepswerven Wouter Schram & Zonen en Piet Hein (1907-2009)’, https://www. oudridderkerk.nl/scheepswerven-wouter-schram-zonen-en-piet-hein-1907-2009. ‘vlasserij cornelis van nes deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/vlasserij-cornelisvan-nes-deel-3 ‘Wie waren de “Gebroeders Pot”?’, https://www.oudridderkerk.nl/wie-waren-degebroeders-pot ‘ZABO Deel 3’, https://www.oudridderkerk.nl/zabo-deel-3 https://fotos.oudridderkerk.nl/imageview.aspx?path=0800-
Colofon Huib van Vliet, ‘Scheepswerf Van der Kuyl te Slikkerveer’ https://www. oudridderkerk.nl/scheepswerf-van-der-kuyl-te-slikkerveer Sigarenfabriek “De Hoop”, https://www.oudridderkerk.nl/sigarenfabriek-de-hoop
Archieven
Websites ‘Gusto Slikkerveer’, https://werf-gusto.com/gusto-slikkerveer/ ‘IHC Gusto Staalbouw BV’, https://werf-gusto.com/ihc-gusto-staalbouw-bv/ ‘Werf Gusto in een spagaat’, https://werf-gusto.com/werf-gusto-in-eenspagaat-i-1940-1945/ Alblasserdam.net, H. van der Zouw, ‘Wist u dat de voormalige scheepswerf Boele
Stadsarchief Rotterdam
Bolnes Alblasserdamse wortels heeft?’ (2015).
Archief 3038, Publicaties Stichting Oud Ridderkerk
Bagviewer.nl
Boele Bolnes 28 E 27 (1987).
Genealogieonline.nl
De Klinknagelfabriek 28 E 65 (2007).
Geschiedenis van Zuid-Holland, ‘Geschiedenis van Ridderkerk’, https://
Modelmakerij Dubbelman te Slikkerveer 28 E 63 (2006).
geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-de-gemeente-
N.V. Scheepsbouwwerf v/h De Groot en Van Vliet 28 E 56 (2002).
ridderkerk/
Oostendam en Rijsoord : of Ridderkerk langs de Waal, 28 E 36 (1991).
J. Sepp, De werven van Boele (II) (2020) https://www.s2ep2.nl/
Ridderkerk en zijn Scheepsbouwindustrie 28 E 35 (1991).
binnenvaartgeschiedenis/scheepsmetingsdienst/de-werven-van-boele-ii/
Rijsoord : een dorp van vlassers, 28 E 30 (1989).
Nico Vader, ‘De Harde Bakker uit Ridderkerk’, https://schuitenhelling.files. wordpress.com/2014/12/bakker-ridderkerk-in-het-blad-van-lvbhb.pdf
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000004140, W. van Hooff, De Nederlandse
Paradijshoeve.nl
Machinefabrieken 1825-1914 (1990).
Rezoord.nl, ‘Jan Plaisier over de geschiedenis van Landzigt Rijsoord, deel 1 en 2’
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000015851, Van Beek, J., Boele Bolnes : het
(2009): https://www.rezoord.nl/rezoordenaars-schrijven/j-plaisier/26-geschiedenis-
opgaan, blinken en verzinken van en dynamisch bedrijf met fragmenten uit een
boerderij-landzigt-deel-1
rijk verleden (1996).
Rezoord.nl, ‘Rezoord een vlassersdurrepie an de Waol in d’n 20e êêuw’.
Toegangsnummer 3001, invr.nr. G000050679, Brouwers, A., De vlasserij in het
Ridderkerks Dagblad, ‘18Plus wil debat over oude schuur bij Waaltje’, 4 februari
Nederlands van de eerste helft der twintigste eeuw (1957).
2023’, https://ridderkerksdagblad.nl/Lokaal/18plus-wil-debat-over-oude-schuur-
Toegangsnummer 4001, Collectie kaarten en plattegronden, 1558-, invr.nr.
bij-waaltje-
1978-2020, kaart door T. Leyssius, ‘Schetskaart van de Zuid-Hollandse eilanden
Rijksmonumenten.nl, ‘Vlasroterij in Ridderkerk’, https://rijksmonumenten.nl/
omstreeks 1300’ (1934).
monument/516036/vlasroterij/ridderkerk/
Toegangsnummer 4001, Collectie kaarten en plattegronden, 1558-, invr.nr. 847,
Rijksmuseum, kleurenlithografie ‘Het vlas’ door De Ruyter & Meijer (1874).
Kaart van Ridderkerk en Rijsoord bij de Waal (1731), bestandnummer: 2006-847.
Rijksmuseum, Ongetwijnd vlas, (ca. 1590 - ca. 1596).
Beeldbanken
Dit onderzoek is opgesteld in opdracht van de gemeente Ridderkerk (Lisette Ooms). Onderzoekers: Johanna van Doorn en Cathelijne van Andel Johanna van Doorn cultuurhistorie | ruimtelijke kwaliteit www.johannavandoorn.nl Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/ of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de opstellers en opdrachtgever. Wij hebben ons best gedaan om alle rechthebbenden met betrekking tot het beeldmateriaal in dit rapport te achterhalen. Als u denkt dat uw materiaal zonder voorafgaande toestemming is gebruikt, neem dan contact met ons op. © Johanna van Doorn en Cathelijne van Andel, februari 2025.
Topotijdreis.nl Vlasfabriek aan de Pruimendijk. https://www.oudridderkerk.nl/vlasserij-cornelis-
Fotocollectie Stichting Oud Ridderkerk
van-nes-deel-3
Nationaal Archief
www.rezoord.nl
Stadsarchief Rotterdam
www.ridderflex.nl
Rijksmuseum
Industrieel erfgoed - Ridderkerk
73