Toekomstverkenning-Rheden_klein

Deel 3. Toekomst

Samenwerking tussen welzijnsorganisaties en kerkgemeenschappen is een mooie kans om de maatschappelijke rol van kerken te behouden. Samen kunnen ze invulling geven aan samenwerking en activiteiten en op die manier kerken langer open houden. Welzijnsorganisatie Incluzio geeft aan dat zij graag in gesprek gaan met kerkeigenaren die open staan voor maatschappelijke activiteiten zoals dagbesteding.

Ontmoetingskerk Dieren In Dieren werkt welzijnsorganisatie Incluzio samen met de Ontmoetingskerk. Samen organiseren zij doordeweeks, wanneer de kerk leeg staat, activiteiten voor ouderen en dementerenden. Vrijwilligers van de kerk helpen hierbij en de koster begeleidt het. Incluzio heeft aangeboden graag in gesprek te gaan met kerkeigenaren om op meer plekken dagactiviteiten in kerken te organiseren.

Ontmoetingskerk in Dieren

Kerken lenen zich voor een gedifferentieerder woonaanbod maar er zijn wel aanvullende fondsen voor verduurzaming nodig Wonen is een mogelijke functie voor leegkomende kerkgebouwen, als de eventuele monumentale waarden en karakteristieke elementen behouden blijven. Sterker nog, kerken staan vaak op interessante locaties midden in de wijk of kern, wat het geschikte locaties maakt voor bepaalde type woningen. Dit sluit aan bij de ambitie van de gemeente om meer te differentiëren in de kernen. Kerken zijn soms kansrijk voor specifieke woonvormen voor ouderen en jongeren of woningen met (gedeeltelijk) gezamenlijke voorzieningen. Zo heeft de dorpsvisie in De Steeg uitgewezen dat er behoefte is aan woningen voor jongeren en levensloopbestendige woningen voor ouderen. Het kloostercomplex biedt mogelijk kansen in de toekomst. Kerken lijken ook geschikt voor woon-zorg waarbij de kerk gedeeltelijk als ontmoetingsruimte kan blijven fungeren. De gemeente heeft daarnaast aanmeldingen ontvangen van groepen Collectief particulier opdrachtgeverschap (CPO). Kerken omvormen naar woningen is maatwerk; het leent zich niet voor standaard woontypologieën.

34

Deel 3. Toekomst

Ook zijn aanvullende fondsen of andere financieringsbronnen nodig voor de verduurzaming van de religieuze gebouwen. Want de opgave is nu energiezuinig wonen en bouwen. Dat kan voor (monumentale) kerken moeilijk zijn vanwege de verduurzamingsmaatregelen die nodig zijn. Wat dat betreft kan de monumentale status juist helpen om extra fondsen voor verduurzaming en herbestemming te vinden, die alleen openstaan voor monumenten. Kerkeneigenaren hebben behoefte aan onderling contact en kennisuitwisseling Eigenaren van (herbestemde) kerken geven aan behoefte te hebben aan informatieen kennisuitwisseling. Er zijn veel goede voorbeelden en eerdere ervaringen over herbestemming en nevengebruik om van te leren. Zo is er behoefte aan hulp en kennisdeling rondom het aanvragen van subsidie voor onder meer onderhoud en restauratie, bij- en herbestemming en verduurzaming. Afstemming tussen kerken over nevengebruik is bovendien gewenst om het aanbod op elkaar af te stemmen.

35

7.2 Rollen Het doel van de toekomstverkenning is een duurzaam toekomstperspectief ontwikkelen voor religieuze gebouwen: gebouwen met cultuurhistorische en maatschappelijke waarde die kunnen bijdragen aan de leefbaarheid van de dorpen. Eigenaren van deze gebouwen en de gemeente Rheden hebben daarin een rol. Daarnaast zijn er andere stakeholders bij betrokken, zoals dorpsbewoners, ondernemers en culturele en maatschappelijke organisaties. In dit proces zijn kerkeigenaren verantwoordelijk voor het ontwikkelen van een toekomstvisie voor hun gebouw en gemeenschap. En in het geval van een monument onderhoud en restauratie van het gebouw met respect voor de monumentale waarden. Van de gemeente Rheden vraagt deze opgave een integrale benadering en meedenken met initiatiefnemers. Meer specifiek is de rol van de gemeente die van: • Inspirator en stimulator voor eigenaren om een toekomstperspectief te ontwikkelen en breder te kijken dan religieus gebruik alleen; • Verbinder van ideeën, plekken en

initiatiefnemers; • Ondersteuner in de verkenning naar de mogelijkheden voor medegebruik, bij- en herbestemming en verduurzaming; • Aanwijzer van monumenten om cultuurhistorisch waardevolle gebouwen te beschermen; • Toetser van plannen als bevoegd gezag en sturend in mogelijke functies en bestemmingen in het bestemmingsplan. Naast toetsing aan de hand van het bestemmingsplan, beoordeelt de gemeente of een initiatief past in een kerk aan de hand van criteria zoals omgeving en stedenbouwkundige context, ruimtelijke inpassing, interieur en cultuurhistorische waarden; • Subsidieverlener voor verduurzaming, onderhoud en restauratie van gemeentelijke monumenten; • Eigenaar van de kerktorens en verantwoordelijk voor het onderhoud en restauratie van de kerktorens.

Deel 3.

7.3 Vervolgacties Eigenaren van religieuze gebouwen

Toekomst

1. Ontwikkelen een toekomstperspectief voor hun gemeenschap en gebouw Het wordt aanbevolen dat alle eigenaren van de ‘rode’ en ‘oranje’ religieuze gebouwen in het figuur op pagina 23 (verder) gaan werken aan een toekomstsperspectief in gesprek met hun gemeenschap. Dat zijn eigenaren die tegen problemen aanlopen zoals een krimpende gemeenschap, minder financiële inkomsten, vrijwilligerstekort, etc. Hoe ziet uw gemeenschap de toekomst? Wat is wenselijk? Wat wilt u voorkomen? Welke kansen en mogelijkheden zijn er en wat is daarvoor nodig? 2. Betrekken dorpsbewoners bij de zoektocht naar een passende nevenof herbestemming In de zoektocht naar passende nevenen herbestemmingen worden eigenaren geadviseerd dorpsbewoners te betrekken en gebruik te maken van het lokale netwerk en de creativiteit. En om mensen van buiten de kerk enthousiast te maken om als vrijwilliger samen op te trekken in het ontplooien van nieuwe initiatieven. Dit werkt het beste door in direct contact met inwoners te komen en bijvoorbeeld een inloopmiddag

36

te organiseren. Of door gebruik te maken van het bestaande platform ‘Ik buurt mee’. De gemeente kan daarin faciliteren: ontwikkelmanagers van de gemeente helpen met het leggen van contacten met mogelijke samenwerkingspartners. 3. Nemen bij interesse contact op met RIQQ en Incluzio om de mogelijkheden voor cultureel of maatschappelijk medegebruik te onderzoeken Eigenaren die openstaan voor cultureel of maatschappelijk gebruik naast het religieuze gebruik, kunnen de mogelijkheden verkennen met RIQQ en Incluzio. RIQQ heeft aangeboden in een gesprek met kerkeigenaren per locatie te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor cultureel medegebruik en ander gebruik. Incluzio bespreekt graag met eigenaren de mogelijkheden voor activiteiten die zij organiseren. 4. Maken hun aanbod online kenbaar Om vraag en aanbod beter te matchen worden eigenaren die ruimtes beschikbaar hebben voor cultureel en maatschappelijk medegebruik, aanbevolen beter te communiceren en hun beschikbaarheid online kenbaar te maken.

Dat vraagt wat ondernemerschap wat betreft organisatie en promotie. De cultuurbranche adviseert eigenaren hun aanbod te verzamelen op één website, zodat verenigingen en organisaties hun weg kunnen vinden. Voorzien van goede foto’s, gegevens over de grootte, faciliteiten en contactgegevens. Cultuurbedrijf RIQQ, maar ook een organisatie zoals Cultuur Oost kunnen kerkeigenaren helpen met hun profilering en promotie. 5. Kunnen gebruik maken van een subsidie voor een haalbaarheidsonderzoek naar neven- of herbestemming. De RCE biedt een subsidie aan eigenaren aan van (rijks)monumenten of door de gemeente als waardevol aangeduide panden. De Subisidie Stimulering Herbestemming Monumenten (SSHM) is hiervoor beschikbaar (ook voor onderzoek naar nevengebruik) en kan ingezet worden voor een haalbaarheidsonderzoek. Dit onderzoek kent vele vormen. Het kan bijvoorbeeld gaan om een eerste onderzoek bij de start van een her- of nevenbestemming.

Deel 3. Toekomst

Hierin kan een gespecialiseerde partij eigenaren helpen met het in kaart brengen van de cultuurhistorische waarden van het gebouw en de omgeving, mogelijke functie, mogelijkheden in de markt, financiële aspecten en ruimtelijke aspecten zoals milieuregels, stedenbouwkundige inpassing en parkeernormen. Of wanneer een plan al iets verder is, kan de subsidie gebruikt worden voor een schetsontwerp, duurzaamheidsscan, de zoektocht naar een exploitant of participatie met het dorp. Het kan verstandig zijn om voor de aanvraag en het onderzoek hulp in te schakelen van een gespecialiseerde partij. 6. Kunnen gebruik maken van de DuMo-coach, de regeling Maatwerk voor Monumenten en DUMAVA-subsidie voor verduurzaming Het verduurzamen van een monument vraagt om specialistische kennis. Naast de kennis over energiebesparing moet er ook kennis zijn van de monumentale waarden. De gemeentelijke DuMo-coach (duurzame monumenten coach) is het eerste aanspreekpunt voor duurzaamheid in monumenten en kan laagdrempelig en kosteloos helpen met veel voorkomende

37

vragen en oplossingen.Eigenaren kunnen mailen naar dumo@rheden.nl voor vragen en om een afspraak te maken. Daarnaast kunnen eigenaren gebruik maken van verschillende subsidiemogelijkheden. De gemeente Rheden stelt jaarlijks een subsidie beschikbaar voor restauratie en onderhoudswerkzaamheden en de verduurzaming van gemeentelijke monumenten. De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) stelt een subsidie ter beschikking aan eigenaren van rijksmonumenten en maatschappelijk vastgoed inclusief religieuze instellingen voor de verduurzaming van hun gebouw.

Deel 3.

Gemeente Rheden

Toekomst

1. Koppelt de opgave religieus erfgoed aan de Omgevingsvisie De gemeente neemt een bouwsteen religieus erfgoed op in de Omgevingsvisie. Door de opgave rondom het religieus erfgoed te koppelen aan de Omgevingsvisie, wordt het onderdeel van het brede (ruimtelijke) beleid en een meer integrale kijk op de leefomgeving. 2. Wijst een contactambtenaar aan en maakt de stappen helder die eigenaren moeten doorlopen voor bij- en herbestemming Wanneer een eigenaar een passende nevenbestemming heeft gevonden en de haalbaarheid daarvan heeft onderzocht, volgt vaak een ingewikkeld proces van een mogelijke bestemmingsplanwijziging of vergunningaanvragen. De gemeente kan eigenaren hierin faciliteren door de stappen helder te maken die zij moeten doorlopen. Bovendien kan de gemeente op een laagdrempelige manier overleg voeren over het initiatief via een contactambtenaar. Deze ambtenaar is het eerste aanspreekpunt en brengt eigenaren met een hulpvraag binnen de gemeente in contact met de juiste beleidsterreinen.

38

3. Denkt mee over het formeren van een werkgroep en de organisatie van de volgende kennis- en netwerkbijeenkomst In gesprek blijven is belangrijk in de ontwikkeling van een duurzaam toekomstperspectief voor religieuze gebouwen. Met deze toekomstverkenning zijn kansen verkend en contacten gelegd. Heeft dat een impuls veroorzaakt? De gemeente Rheden denkt mee over het organiseren van een volgende kennis- en netwerkbijeenkomst door een werkgroep van kerken en de contactambtenaar. Het doel is om: • Actualiteiten en ontwikkelingen met elkaar te delen (vast onderdeel); • Best practices te delen, bijvoorbeeld door goede voorbeelden van neven- en herbestemming in de regio te bezoeken; • Te bekijken of met hulp van RIQQ en Incluzio nieuwe samenwerkingen zijn ontstaan; • Verdere samenwerkingen onderling, met dorpsbewoners en andere partijen op te zoeken; • Na te gaan of eigenaren de weg naar subsidies weten te vinden en subsidies effectief hebben kunnen inzetten;

• Te onderzoeken of een gezamenlijk online platform voor contact en kennisdeling kansrijk is; • Verdere procesafspraken te maken. 4. Brengt initiatiefnemers in contact met woningcorporaties, woonzorgpartijen en CPO’s wanneer een kerk vrij komt die zich mogelijk leent voor een woonfunctie De gemeente wil de ruimte in grote kerken behouden en niet ‘verkavelen’, maar maatwerkgewijs zijn er soms mogelijkheden voor woningen in kerken. Zo zijn er soms kerken die kansrijk zijn voor woonvormen met gedeeltelijk gezamenlijk gebruik, levensloopbestendige woningen of woon-zorg vormen. Dit wordt per geval bekeken. Woningcorporatie Vivare heeft aangegeven open te staan voor onderzoek wanneer de kans zich voordoet. Ook kunnen de CPO’s benaderd worden. Partijen zijn zich ervan bewust dat aanvullende middelen nodig zijn voor verduurzaming. 5. Zorgt dat eigenaren de weg naar subsidies goed weten te vinden De gemeente helpt eigenaren op weg door hen te informeren over beschikbare subsidies voor onderzoek, onderhoud, verduurzaming, etc.

39

Bijlage 1

Ontwikkeling van het geloof in Rheden

Bijlage 1.

Ontwikkeling van Rheden vanaf de middeleeuwen

Ontwikkeling van het geloof in Rheden

Op de overgangszones van de hoge Veluwezoom naar de lager gelegen uiterwaarden verrezen in de middeleeuwen op het grondgebied van Rheden vijf kastelen, waarvan er drie nog steeds bestaan: de kastelen Biljoen, Middachten en De Gelderse Toren. In de 17e en 18e eeuw werd de zuidoost helling van de Veluwezoom populair voor het aanleggen van buitenplaatsen. Het gebied werd nog aantrekkelijker in de 19e eeuw door de aanleg van treinverbindingen en wegen. In het midden van de 19e eeuw telde de gemeente Rheden 36 grote en kleinere buitenplaatsen. Vanaf het begin van de 20e eeuw zijn veel buitenplaatsen verdwenen door verkaveling in percelen bouwgrond en afbraak van het landhuis met het koetshuis en andere opstallen. In de tweede helft van de 19e eeuw kwamen er ook geleidelijk notabelen, renteniers en welgestelde burgers die voor hun zomerverblijf het oog lieten vallen op de oostelijke Veluwezoom. Ook de middenklassen kwamen in de ban van een jaarlijkse vakantie in deze regio.

41

Mede door de goede bereikbaarheid per trein en tram nam het toerisme naar de dorpen Velp, De Steeg, Ellecom en Laag-Soeren toe. In deze dorpen openden vele pensions hun deuren. In 1911 kon door aankoop van het bosgebied Hagenau het eerste deel van het Nationaal Park Veluwezoom worden gerealiseerd. Ondanks haar strategische ligging, had de gemeente relatief weinig te lijden van de oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Rheden hebben de jaren ‘50 en ’60 van de 20e eeuw dan ook meer in het teken van het oplossen van de woningnood dan in het herstel van oorlogsschade gestaan. Het huidige beeld van de dorpen Velp, Rheden en Dieren is grotendeels te danken aan de voortvarende aanpak van de woningnood door het gemeentebestuur en de woningbouwverenigingen die resulteerde in een meer dan verdubbeling van de omvang van deze dorpen.

Prent uit de serie ‘Verscheyde Schoone en vermaakelyke gezichte van ‘t Out Adelyk Huis Middachten, op de Veluwe, in Gelderlant […]’ van Adolf van der Laan en Hendrik de Leth, ca. 1730. Bron: middachten.nl

Bijlage 1. Ontwikkeling van het geloof in Rheden

42

Ontwikkeling van het geloof in Rheden Hoe en wanneer de bekering tot het christelijk geloof in het gebied van de huidige gemeente Rheden heeft plaatsgevonden, is niet duidelijk. Wel is bekend dat de bekering tot het christendom plaatsvond in de tijd van bekende predikers als Willibrordus en Bonifatius, voornamelijk tijdens de 8e eeuw. In eerste instantie zullen eenvoudige houten kerkjes zijn gebouwd die gedurende de 10e en 11e eeuw werden vervangen door stenen gebouwen. Voor de bouw van de kerken en kastelen werd in de middeleeuwen gebruik gemaakt van natuursteen, vaak Römertufsteen uit het Eifelgebied. De nog bestaande middeleeuwse kerken in de gemeente Rheden zijn de Mattheuskerk (later de Oude Jan genoemd) in Velp, Dorpskerk in Rheden, de Nicolaaskerk in Ellecom en de Petruskerk in Spankeren.

Oude Jan in Velp. Foto: Vrienden van de Oude Jan.

Reformatie Het Rooms-Katholieke geloof was in de middeleeuwen het dominante geloof in Europa maar in de loop van de tijd waren binnen de kerk allerlei misstanden ontstaan, zoals de corruptie onder de geestelijkheid. De scheuring in het westerse christendom werd vanaf 1517 ingezet door Johannes Calvijn en Maarten Luther. De Tachtigjarige Oorlog had grote gevolgen voor de regionale geschiedenis van Rheden en omstreken. De IJssel vormde lang het frontgebied van de oorlog en werd vooral in het laatste kwart van de 16e eeuw getroffen door verwoesting en moordpartijen.

De dorpen waren zeer onveilig door de aanwezigheid van Staatse en Spaanse troepen. Bewoners vluchtten naar de Veluwe. Pas aan het eind van de eeuw kwam er enige rust in het gebied. Onder stadhouder Jan van Nassau werd vanuit Arnhem de hervorming in gang gezet door de eerste predikant Johannes Fontanus. De middeleeuwse kerken van Spankeren, Ellecom, Rheden en Velp kwamen in handen van de protestantse minderheid. In 1590 ging de kasteelheer van Biljoen tot de hervorming over. Middachten echter bleef katholiek tot 1721. De overgang naar het protestantisme in Rheden verliep min of meer geleidelijk. In 1809 was 80 procent van de inwoners (in totaal 3762) van het schoutambt Rheden protestant. Verdere ontwikkeling van de katholieke kerk De na de reformatie overgebleven Katholieken beleden hun geloof in schuilof schuurkerken en werden bediend door rondtrekkende priesters. Zo gingen de gelovigen uit Dieren naar schuilkerken in Olburgen en Drempt. In 1580 kwam, als gevolg van de Reformatie, de oude middeleeuwse kerk van Velp in handen van de protestanten.

Bijlage 1. Ontwikkeling van het geloof in Rheden

43

Voor hun zielzorg waren de overgebleven katholieken aangewezen op Arnhem en plaatsen als Zevenaar en Duiven. Velp viel onder de Arnhemse statie. Door het relatief kleine aantal Katholieken in Velp duurde het nog tot 1825 voordat er plannen ontstonden voor een eigen kerk. Naast de Arnhemse statie waaronder Velp viel, was er meer naar het oosten een tweede statie binnen het gebied van Rheden opgericht. In het oostelijk deel van de huidige gemeente waren relatief meer katholieken. In Dieren werd in daarom direct na de Bataafsche omwentelingen in 1799 een statie gesticht en een schuur ingericht als kerk. Een aantal jaren later, in 1804, werd een echte kerk gebouwd. Deze kerk bestaat niet meer. Deze Rooms Katholieke statie strekte zich uit van Dieren tot Rheden. Omdat de (loop-)afstand voor de inwoners van Rheden en omstreken te groot was werd in Middachtersteeg in 1804 een kerkschuur gebouwd. De missen in de Steeg en Dieren werden door één pastoor opgedragen. Vanaf 1853 werden Dieren en De Steeg afzonderlijke parochies. In 1877 werd in De Steeg de eerste Mariakerk gebouwd, in Dieren in 1895 de Onze Lieve Vrouw ten hemelopneming, waarvan nu alleen nog de in 1925 toegevoegde toren overeind is blijven staan.

Het aantal kerkgemeenschappen en kerkgebouwen in de gemeente Rheden bleef groeien tot rond 1970. Deze groei werd veroorzaakt door de toename van het aantal inwoners maar ook door kerkelijke ontwikkelingen. Vanaf 1840 werden veel nieuwe kerken gebouwd. In dat jaar werd de Grote Kerk in Velp gebouwd en zes jaar later de Dorpskerk te Dieren. Deze, in neoclassicistische stijl gebouwde gebouwen, waren nodig door de groei van het aantal gelovigen. Een andere reden voor nieuwe gebouwen was de emancipatie van de Rooms-Katholieke Kerk, met onder andere het herstel van de bisdommen in 1853. Dit leidde tot een bouwgolf van kerken: de OLV Visitatie te Velp (1885) en de OLV ten Hemelopneming in Dieren (1895) zijn hiervan voorbeelden.

Het ontstaan van de Gereformeerde Kerken in Nederland leidde tot de bouw van bedehuizen in Dieren (1911), Velp (1915) en Rheden (1929). Ook in de kleinere kernen was er sprake van een behoefte aan kerkgebouwen. In De Steeg bouwde men de Maria ten Hemelopneming (1927) en in Laag-Soeren de Hervormde Kapel (1935).

Verdere ontwikkeling van de protestantse kerk Afsplitsingen van de Hervormde kerk leidden tot het ontstaan van verschillende protestantse denominaties en de bouw van kerkgebouwen voor deze groeperingen. Onder andere de Vrijzinnige Nederlandse Protestanten Bond bouwde kerken: in 1905 te Velp en in 1911 te Dieren.

Hervormde Kapel in Laag-Soeren

Bijlage 1.

Naoorlogse en moderne gebedshuizen

Ontwikkeling van het geloof in Rheden

De bevolkingsgroei en de daarmee samenhangende groei van de kerkelijke gemeenten was ook na de Tweede Wereldoorlog aanleiding om nieuwe kerkgebouwen te stichten, zoals de Sint Mauritiuskerk (1956) in Rheden en de Ontmoetingskerk (1967) in Dieren. De wens om een modern centraal gelegen kerkgebouw voor de Dierense parochie leidde tot nieuwbouw: de Emmaüskerk werd in 1971 ingewijd en was gebouwd volgens de inzichten van het Tweede Vaticaans Concilie. De jongere kerkgebouwen hadden uitgebreide nevenruimten ten behoeve van het groeiende doordeweekse kerkenwerk. Sommige kerken werden om deze reden ook uitgebreid. In de schaduw van de geïnstitutionaliseerde kerken is er vanaf de jaren ‘70 van de 20e eeuw een bescheiden groei te zien van kerken die deel uitmaken van de evangelische beweging. Deze bouwden vaak geen eigen kerken, maar gebruikten bestaande ruimten als een school of een leegstaand bedrijfspand.

Vanaf het einde van de jaren ’70 liep het aantal gelovigen en kerkbezoeken sterk terug. De Rooms-Katholieke kerk voegde aan het begin van de 21e eeuw de verschillende geloofsgemeenschappen samen tot één grote regionale parochie langs beide IJsseloevers, terwijl Katholiek Velp werd samengevoegd met Arnhem. In protestantse kring ging de krimp gepaard met het samengaan van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de EvangelischLutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland.

Emmaüskerk in Dieren. Foto: Jan Jansen

44

Kerken die werden afgestoten kregen een nieuwe functie. Een nieuw element dat sinds deze periode aan het geloofsleven is toegevoegd is de islamitische gemeenschap. De groei van die gemeenschap hangt samen met de komst van buitenlandse werknemers. In 1999 werd in Dieren een moskee met daarbij ontmoetingsruimtes gebouwd. Joodse gemeenschap De geschiedenis van het joodse deel van de bevolking in Rheden wordt sinds de restauratie van de Dierense Sjoel levend gehouden. Tegelijk met de groei van Dieren nam in de 19e eeuw ook het aantal Joodse inwoners toe. Rond 1870 was dit aantal zo toegenomen (tot ongeveer 60) dat er een Joodse gemeente kon ontstaan. Daarmee ontstond ook de behoefte aan een eigen sjoel. In 1884 kon de synagoge aan de Spoorstraat feestelijk worden ingewijd. Tot in november 1942 functioneerde de Joodse gemeente nog. Daarna maakten vervolging en deportatie een einde aan het Joodse leven in Dieren. Slechts weinig Joodse families overleefden.

Bijlage 1. Ontwikkeling van het geloof in Rheden

In 2007 verwierf de Stichting De Dierense sjoel het gebouw om het te restaureren en geschikt te maken voor gebruik door de Liberaal Joodse Gemeente (LJG) Gelderland. De Dierense sjoel wordt nu weer gebruikt voor het doel waarvoor hij gebouwd is.

De Dierense Sjoel. Foto: Mijn Gelderland.

Begraafplaatsen Met de komst van Karel de Grote werd het christendom verspreid en werd in 785 het verbranden van doden verboden. Het begraven gebeurde aanvankelijk nog buiten de nederzettingen, maar na enige tijd ging de voorkeur uit naar een graf in of naast de kerk. Van de Petruskerk in Spankeren is bekend dat ook het ‘gewone volk’ in de

45

kerk werd begraven. De adellijke families bezaten eigen grafkelders: bewoners van kasteel Rosendael en Biljoen zetten hun doden bij in de kerk ‘de Oude Jan’ in Velp. In Ellecom kan de grafkelder van Middachten nog via een toegang aan de buitenzijde van de kerk worden betreden. De bewoners van de Gelderse Toren bezaten een grafkelder in de kerk van Spankeren. Later werden er ook grafkelders op de begraafplaatsen aangelegd, zoals de grafkelder van Biljoen op de begraafplaats aan de Reinaldstraat. Het begraven gebeurde niet altijd zorgvuldig waardoor stankoverlast ontstond. In 1724 werd door het schoutambt Rheden een reglement opgesteld en in 1829 werd bij Koninklijk Besluit het begraven in kerken en het aanleggen van begraafplaatsen binnen de bebouwde kom verboden. Het resultaat was dat door de gemeente en verschillende kerkbesturen percelen werden aangekocht om begraafplaatsen aan te leggen. De kerkenraad van de Oude Jan richtte in 1836 een begraafplaats in aan de Reinaldstraat te Velp. De eerste Algemene Begraafplaats van de gemeente werd in 1842 in Dieren aangelegd. Het ontwerp wordt toegeschreven J.D. Zocher jr.

In 1932 werd een nieuwe Algemene Begraafplaats aan de Imboslaan gesticht. Voor verschillende gezindten werden ook aparte begraafplaatsen aangelegd zoals de Hervormde begraafplaatsen in Rheden en Ellecom en de Katholieke kerkhoven in Velp, De Steeg en Dieren. In de laatstgenoemde plaats ligt ook de enige joodse begraafplaats van de gemeente.

46

Bijlage 2

Aansluiting op gemeentelijk beleid

47

Bijlage 2. Aansluiting op gemeentelijk beleid

48

In deze verkenning wordt aansluiting gezocht op al bestaand beleid op diverse, onderstaande, terreinen. Voor de meeste beleidsstukken geldt dat de visie wordt vergezeld door een uitvoeringsagenda waarin ook de benodigde middelen zijn opgenomen. Omgevingsvisie De komende jaren werkt de gemeente Rheden aan een samenhangende Omgevingsvisie voor de hele gemeente. Hierin worden de visie-elementen uit bestaande en nieuwe beleidsdocumenten samengebracht en de beleidsambities een plaats gegeven. In de Omgevingsvisie bepaalt Rheden wat voor gemeente het wil zijn, welke toekomstvisie ze heeft voor de komende vijftien jaar en aan welke onderwerpen ze prioriteit wil geven. Momenteel wordt gewerkt aan de afronding van de inventarisatiefase. De volgende stap bestaat uit het opstellen van een omgevingsagenda waarin alle hoofdopgaven zijn opgenomen en richting is gegeven aan de keuzes die gemaakt moeten worden. Daarna zal de eigenlijke Omgevingsvisie worden opgesteld. Tijdens dit hele traject wordt waar nodig de dialoog met betrokken inwoners, raadsleden en ambtenaren gezocht. In 2024 moet de Omgevingsvisie zijn vastgesteld.

Erfgoed

Sociaal

Momenteel geldt nog de Erfgoednota Verbindend Verleden 2017-2021 met daaraan gekoppeld een uitvoeringsagenda. In verband met de Covid-pandemie is de looptijd van de nota en agenda met een jaar verlengd. Centraal in de nota staat de visie dat het cultuurhistorisch erfgoed (waaronder het cultuurhistorische landschap) een kernkwaliteit van Rheden is en dat het als zodanig medebepalend is voor de ruimtelijke en sociale identiteit. De gemeente wil het cultuurhistorisch erfgoed in goede staat doorgeven aan volgende generaties. Daarnaast zet ze erfgoed in als (hulp-)motor voor gemeentebrede doelstellingen op het gebied van klimaat, economie en toerisme en samenleving.

In de Dorpshuizennota Van samen leven naar samenleven beschrijft de gemeente Rheden waarom dorpshuizen een belangrijke rol spelen in de Rhedense samenleving en hoe de gemeente dorpshuizen faciliteert. De insteek van samenwerking tussen de gemeente en dorpshuizen is partnerschap. De basisafspraak is: de gemeente betaalt de exploitatie van de ruimte. Dat betekent dat alle kosten die nodig zijn om de deur open te kunnen doen, worden betaald. Hieronder vallen onder meer de huur, verzekeringen, belastingen die gemoeid zijn met het pand en de beheerderskosten. Oftewel: de gemeente organiseert en garandeert het casco.

De nota bevat voor de verschillende onderdelen van het erfgoed (landschap, archeologie, bouwkunst en de verhalen) de beleidsvoornemens voor de thema’s Behoud & Ontwikkeling, Kennis vermeerderen & delen en Promotie & Beleving.

Bijlage 2. Aansluiting op gemeentelijk beleid

Religieuze gebouwen kunnen geschikte locaties zijn voor een dorpshuis. Kerken staan namelijk midden in dorpen en wijken en hebben van oorsprong ook een ontmoetingsfunctie. Door dorpshuizen of dorpshuisfuncties onder te brengen in religieuze gebouwen, kan met de gelden die de gemeente beschikbaar stelt voor de exploitatie van een dorpshuis tegelijkertijd gemeenschappelijk erfgoed in stand worden gehouden. Cultuur De evaluatie van de Cultuurnota 2011-2014 dateert alweer van 2016. Daarom is wordt hier de aansluiting gezocht op de cultuurparagraaf uit het Coalitieakkoord 2022: De coalitie streeft naar een rijk en divers cultuuraanbod. Hiervoor ziet zij een belangrijke rol voor het cultuurbedrijf RIQQ. De podiumvoorzieningen wil de coalitie minimaal op het huidige peil houden. Ze is trots op het cultureel erfgoed en cultuuraanbod. En gaat, samen met RIQQ, de cultuurparels meer promoten en profileren en het cultuuraanbod vergroten. Hiermee versterkt de coalitie het cultureel leven in de dorpen, stimuleert de talentontwikkeling en het welbevinden van de inwoners en

49

maakt de gemeente ook voor toeristen aantrekkelijker. De coalitie vindt daarbij een optimale positionering en afstemming van cultuurvoorzieningen binnen de regio belangrijk. Cultuur verrijkt de leefomgeving van kinderen. Ze wil daarom meer aandacht voor de culturele ontwikkeling van kinderen (onder andere door meer creatief aanbod en muziekonderwijs). Religieuze gebouwen kunnen benut worden als podium voor verenigingen om zich te presenteren. Religieuze gebouwen zijn op zichzelf genomen mooie karakteristieke ruimten en wat betreft locaties en kenmerken heel divers. Religieuze gebouwen kunnen zo bijdragen aan een gedifferentieerd cultuuraanbod. Wonen In 2020 is de Woonvisie 2020-2026, Samen Wonen in Rheden vastgesteld. Deze visie laat een toekomstbeeld zien van hoe inwoners kunnen wonen en leven in de gemeente Rheden en hoe de gemeente dat wil bereiken. De volgende speerpunten uit de woonvisie raken aan de opgave rondom religieuze gebouwen die hier voorligt.

Leefbare wijken De verschillen tussen kwetsbare en sterke wijken worden steeds groter. In kwetsbare wijken is steeds meer hulp en zorg nodig, mensen ervaren meer overlast van elkaar en hebben de handen vol aan zichzelf. Het ontbreekt hen aan mogelijkheden om bij te dragen aan het verbeteren van de wijk. Dit wil de gemeente doorbreken door in deze wijken middeldure huur of koopwoningen toe te voegen. Religieuze gebouwen staan vaak midden in de wijk en kunnen een rol spelen in de verbetering van de leefbaarheid in de wijk door de ontmoetingsfunctie die het van oorsprong heeft te versterken door bijvoorbeeld maatschappelijke voorzieningen zoals dorpshuis- en zorgfuncties onder te brengen in een kerk.

Bijlage 2.

Vernieuwende woonvormen

Aansluiting op gemeentelijk beleid

De gemeente gaat onderzoeken op welke manier vernieuwende woonvormen beter van de grond kunnen komen. Dit kunnen Tiny Houses zijn, maar ook een gezamenlijke woonvorm voor senioren en jongeren of woningen van duurzame materialen zoals hout of karton. Cultuurhistorisch heeft opdeling van een kerk tot meerdere woningen niet de voorkeur. Vanuit de enquête blijken Rhedenaren hier minder gevoelig voor. Bovendien zijn religieuze gebouwen geen standaard gebouwen. Ze lenen zich daarom ook voor niet standaard woontypologieën. In het land zijn diverse voorbeelden van herbestemde kerken met gedeeltelijk gezamenlijk gebruik van voorzieningen. Ook kan een vernieuwend concept onderzocht worden bij herontwikkeling van het klooster in De Steeg. Duurzaamheid Door onder andere de Lening toekomstbestendig wonen stimuleert de gemeente particulieren hun woning te verduurzamen en levensloopgeschikt te maken.

50

De gemeente zet in op nieuwbouw en verbouw waarbij aandacht is voor energiebesparing en duurzame energieopwekking. Ook is hergebruik van materialen belangrijk en aandacht voor biodiversiteit. Eigenaren van monumentale (kerk) gebouwen kunnen gebruik maken van het programma Maatwerk voor Monumenten voor advies van de DuMo-coach over de verduurzamingsmogelijkheden voor monumenten en maatwerkscans. Ook de uitvoering van verduurzamingsmaatregelen kunnen eigenaren van gemeentelijke monumenten subsidiëren.

51

Bijlage 3

Paspoorten

Legenda kerkenpaspoorten †

Christelijk gebruik

S

Klein

Rijksmonument

Joods gebruik

M

Middelgroot

Gemeentelijk monument

Islamitisch gebruik

L

Groot

Beeldbepalend

Overig religieus gebruik

XL

Zeer groot

Geen monumentale status

Herbestemd Leegstaand / in transitie

52

1

Kerkenpaspoort

Phoenixkerk

Kerkenpaspoort

Adres

Parkstraat 3, Velp

Bouwjaar

1965

Architect

S.S. van der Zee

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Gesloopt

De Phoenixkerk is in 2022 gesloopt. De kerk was gebouwd als Gereformeerde kerk, ter vervanging van een in 1964 afgebrande kerk. Het ontwerp had zowel functionalistische als traditionalistische elementen, ook wel aangeduid als Shake-Hands stijl. Kenmerkend voor de jaren zestig was de combinatie van kerk en voorzieningen. In deze jaren bestond ook een voorkeur voor vrijstaande klokkentorens.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

53

De kerk had twee met de nok haaks op de straat gelegen zadeldaken. De klokkentoren was eveneens voorzien van een zadeldak. De overige onderdelen van het complex waren voorzien van platte daken. De aanblik van het kerkcomplex werd in sterke mate bepaald door de met glas gevulde puntgevel van de kerkzaal. Het interieur van de kerkzaal werd bepaald

door de tentvormige, door kniespanten ondersteunde en met houten latten beklede kap. De zaalkerk was verhoogd geplaatst op een benedenbouw met zalencentrum en bijruimten. Sinds de bouw hadden geen grote, structurele verbouwingen plaatsgevonden. Wel was het souterrain op het niveau van afwerkingen sterk gemoderniseerd. Cultuurhistorische waarde: De Phoenixkerk had waarde als wederopbouwkerk en als onderdeel van het oeuvre van Van der Zee. Desondanks is de kerk gesloopt ten behoeve van nieuwbouw.

2 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Het Fundament

Geen monumentenstatus

Adres

Waldeck Pyrmontlaan 4, Velp

375m2

Bouwjaar

1971

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Wordt gesloopt

Het Fundament is net na de wederopbouwperiode gebouwd in een sobere modernistische stijl. Het opvallendste element aan het gebouw is het lessenaardak van de kerkzaal. De kopse gevels van deze zaal zijn gevuld met glas. Naast de kerkzaal is een aanbouw met plat dak geplaatst waarin zich de entree en vergaderruimten bevinden.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

54

Het Fundament is oorspronkelijk gebouwd als Nederlands Hervormd Wijkcentrum. In 1998 was het gebouw tijdelijk in gebruik bij Nederlands Gereformeerde Kerken door een Evangeliegemeente. Vanaf 2006 is de kerk in gebruik door de Vrije Baptistengemeente Arnhem, ter vervanging van de te klein geworden kerk in Arnhem zelf. De kerk zal worden gesloopt ten behoeve van een woning.

Cultuurhistorische waarde: Het gebouw heeft geringe waarde als voorbeeld van een klein religieus gebouw van net na de wederopbouw.

3 Kerkenpaspoort

L

†

Kerkenpaspoort

De Hoeksteen

Geen monumentenstatus

Adres

Nordlaan 29a, Velp

650m2 Religieus gebruik

Bouwjaar

1974

Architect

S.S. van der Zee

Bouwstijl

Gemengd traditioneel/modernisme

Denominatie

Volle Evangeliegemeente

Zitplaatsen

750

Gebruik

Religieus

De Hoeksteen is een ensemble van gebouwen. Het bestaat uit een ouder bouwdeel dat rond 1900 is gebouwd als koetshuis bij Arnhemsestraatweg 19. Het jongste deel van het ensemble is gebouwd in 1974 en bestaat uit een drietal kleinere paviljoens met een zeshoekige plattegrond en een zaal met een onregelmatige plattegrond. De moderne delen zijn aan het oudere bouwdeel gekoppeld. De wanden van de nieuwe bouwdelen zijn opgetrokken uit grote (beton)blokken. De kerkzaal heeft een aflopend plafond op stalen liggers. Onder het laagste deel van het dak bevindt zich het podium met daarboven een daklicht gebouwd. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

55

De Hoeksteen is door de Volle Evangelie Gemeente in gebruik als kerk en activiteitencentrum. De verschillende bouwdelen worden behalve voor de diensten ook voor cursussen en kinderopvang tijdens de diensten gebruikt. Cultuurhistorische waarde: De aanwezige waarden zijn waarschijnlijk in hoge mate aangetast door wijzigingen in de architectuur en afwerking. Het oudste deel heeft nog cultuurhistorische waarden als voormalig koetshuis van Arnhemsestraatweg 19.

4

Kerkenpaspoort

NPB-kerk

Kerkenpaspoort

Gemeentelijk monument

Adres

Dr. Fabiusstraat 12, Velp

M

265m2

Bouwjaar

1905

†

Religieus gebruik

Architect

A.J.G. Jansen

Bouwstijl

Art Nouveau

Denominatie

Vrijzinnige Geloofsgemeenschap NPB (Nederlandse Protestanten Bond)

Zitplaatsen

120-150

Gebruik

Religieus

De NPB-kerk is een zaalkerkje zonder toren en werd in 1905 gebouwd naar ontwerp van de bouwkundige A.J.G. Jansen uit Velp in opdracht van de Nederlandse Protestantenbond. Het ontwerp vertoont naast invloeden van de Art Nouveau in het interieur ook de invloed van de Engelse Arts & Crafts beweging in het exterieur. Jansen heeft in Velp verschillende villa’s ontworpen. De kerk heeft een smalle voortuin die van de weg gescheiden wordt door een haag.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

56

De kerk heeft een rechthoekige plattegrond en is opgetrokken in baksteen gemetseld in kruisverband. De linkerzijgevel en de achtergevel zijn gepleisterd. De ingang bevindt zich rechts in de voorgevel ingang.

Op de segmentboog boven de ingang bevindt zich de tekst PROTESTANTENBOND en daarboven een in Art Nouveau trant uitgevoerd tegeltableau met ANNO 1905. Het interieur heeft stucornamenten en in Art Nouveaustijl uitgevoerde afzuigroosters. De absis bevat drie ramen met gekleurd glas in lood uit circa 1970 naar ontwerp van Theo van der Horst. Cultuurhistorische waarde: Het pand heeft waarde vanwege het materiaalgebruik en de bijzondere detaillering in Art Nouveau-stijl zoals het tegeltableau boven de ingang. De kerk vertegenwoordigt een aspect van de religieuze geschiedenis van Velp en de gemeente Rheden.

5 Kerkenpaspoort

M

†

Kerkenpaspoort

Kerk Oranjestraat

Gemeentelijk monument

Adres

Oranjestraat 74, Velp

265m2 Religieus gebruik

Bouwjaar

ca. 1883, 1961

Architect

J.A. Berkhout (verbouwing 1919), H. Jans (verbouwing 1964)

Bouwstijl

Eclecticisme

Denominatie

Kunstgalerie

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Kunstgalerij

De ‘Oranjekerk’ is oorspronkelijk gebouwd als gymzaal, maar later in gebruik geweest door de Volle Evangelische Gemeente. Nu is het in gebruik als kunstgalerij.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

57

De gepleisterde voorgevel aan de Oranjestraat is een tuitgevel met schouderstukken en hoekpilasters met verdiepte velden. De gevel is horizontaal geleed door een plintlijst en een kroonlijst met boogfries. In de middenzone van de gevel zijn drie licht getoogde meerruits vensters geplaatst. In de topgevel is in een rondboogveld een tweelicht opgenomen. Het perceel wordt aan de straat begrensd door een smeedijzeren hekwerk. Aan de achtergevel is in 1961 een éénlaags, bakstenen volume gebouwd. Het monument kent geen waardevolle interieurelementen meer op de begane grond, met uitzondering van een bescheiden beeldhouwwerk bij

de trap. De voormalige gymzaal is thans voorzien van een plafond van houten delen. Deze constructie is aangebracht in 1919 in opdracht van de R.K. Werkliedenvereniging St. Joseph. Het pand heeft ook een bijzondere kapconstructie, met cassetten en een beschilderde afwerking. Cultuurhistorische waarde: Het gebouw is van belang als allereerste gymnastieklokaal in de gemeente Rheden. Als zetel van de R.K. Werkliedenvereniging Sint Joseph en later van de Vrije Evangelische Gemeente in Velp heeft het gebouw bovendien een belangrijke rol gespeeld in het maatschappelijke leven in Velp. Het gebouw is veranderd, maar herkenbaar in hoofdopzet en beeldbepalend aan de Oranjestraat. Bijzonder is de kapconstructie met cassetten en beschilderde afwerking.

6

Kerkenpaspoort

Apostolisch Genootschap

Kerkenpaspoort

Geen monumentstatus

Adres

Oranjestraat 52, Velp

M

500m2

Bouwjaar

1967

†

Religieus gebruik

Architect

Th. Engbers

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Apostolisch Genootschap

Zitplaatsen

96

Gebruik

Religieus

Het gebouw van het Apostolisch Genootschap is gebouwd in 1967. Van de oorspronkelijke bouw zijn alleen nog elementen in de kerkzaal als zodanig herkenbaar. Onderdelen daarvan zijn de vensters en het houten plafond. De kerk heeft een nieuwe entree gekregen en de wanden, vloeren en inrichting zijn vernieuwd. Het gebouw is in 1997 en 2017 gemoderniseerd en uitgebreid tot een multifunctioneel gebouw voor activiteiten die gericht zijn op zingeving en die bijdragen aan verbondenheid tussen mensen. Ook de Pinkstergemeente maakt er gebruik van. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

58

Het Apostolisch Genootschap heeft haar leden in de omgeving van Doetinchem en Velp. In het gebouw aan de Oranjestraat worden op zondag de diensten gehouden met uitzondering van de dagen dat de diensten in Arnhem gehouden worden. Cultuurhistorische waarde: Van het de oorspronkelijke gebouw zijn enkele elementen nog waardevol, namelijk de vensters en het houten plafond in de kerkzaal. Als modern kerkgebouw heeft het enige waarde als voorbeeld van eigentijdse architectuur.

7 Kerkenpaspoort

L

†

Kerkenpaspoort

O.L. Vrouwe Vistitatiekerk

Rijksmonument

Adres

Emmastraat 18, Velp

860m2 Religieus gebruik

Bouwjaar

1884

Architect

J.W. Boerbooms

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Zitplaatsen

312

Gebruik

Religieus

Omstreeks 1876 riep pastoor Koene het kerkbestuur bijeen voor een buitengewone vergadering. De kerk werd inmiddels te klein en er moest worden besloten of men de oude kerk ging uitbreiden of deze vervangen door een nieuwe kerk en pastorie. In 1883 besloot men tenslotte een nieuwe kerk en pastorie te bouwen, mede ingegeven door een aantal schenkingen en legaten. De consecratie van de kerk vond plaats op 8 juli 1885.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

59

De Onze Lieve Vrouw Visitatie is de eerste kerk van architect J.W. Boerbooms, geïnspireerd op de late Nederrijnse gotiek, verwant aan het werk van Tepe. In 1884-1885 werd een nieuwe pastorie gebouwd op de plaats van de inmiddels afgebroken oude kerk.

Het is een neogotische kruisbasiliek met een toren met haakse steunberen en door blindnissen verlevendigde toren, bekroond door een naaldspits. Het interieur heeft ronde pijlers met lijstkapitelen en kruisribgewelven. Het Interieur is nu witgepleisterd maar was voorheen beschilderd. Er zijn neogotische altaarretabels bewaard gebleven. Cultuurhistorische waarde: De kerk en pastorie zijn van belang voor het oeuvre van de architect J.W. Boerbooms. De gebouwen zijn door hun centrale situering in de kern van het dorp van bijzondere betekenis voor het aanzien van Velp.

8

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Kerk

Kerkenpaspoort

Beeldbepalend

Adres

Kerkallee 43, Velp

Herbestemd

Bouwjaar

1887

Architect

F. Kortlang Ezn

Bouwstijl

Neorenaissance

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Woning en kantoor

De kerk is gebouwd in een uitgesproken neorenaissancestijl met spekbanden in het metselwerk, timpanen en segmentboogvensters met aanzetstukken. De vensters van het pand zijn in de loop van de tijd vernieuwd. Het gebouw is niet direct herkenbaar als voormalige kerk. Ook in het interieur zijn verschillende verbouwingen uitgevoerd.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

60

De kerk aan de Kerkallee 43 is gebouwd als kerk voor de Dolerenden, die vanaf 1886 de Nederlands Hervormde Kerk verlieten. Later, in 1892, ging deze gemeente samen met de Afgescheidenen, die al in 1845 een eigen gebouw aan de Bergweg in gebruik hadden genomen. Toen ging men de kerk aan de Kerkallee de Zuiderkerk en de andere Noorderkerk noemen. In 1915 werd ter vervanging van deze twee kerken de veel grotere

Gereformeerde Kerk aan de Parkstraat in gebruik genomen. Deze kerk, de Zuiderkerk werd verbouwd tot woonhuis. Het is nu in gebruik als woonhuis en kantoor. Cultuurhistorische waarde: Het pand heeft waarde vanwege zijn neorenaissance architectuur en als onderdeel van de geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Velp.

9 Kerkenpaspoort

L

†

Kerkenpaspoort

Grote Kerk

Rijksmonument

Adres

Kerkstraat 32, Velp

791m2 Religieus gebruik

Bouwjaar

1841

Architect

E. Jenni

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Nederlandse Hervormde Kerk (PKN)

Zitplaatsen

250-300

Gebruik

Religieus

De Grote Kerk in Velp is in 1884 gebouwd als vervanging voor de te klein geworden ‘Oude Jan’. Ruimte voor uitbreiding van de Oude Jan was er niet door aanwezigheid van het kerkhof.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

61

De gevels zijn voorzien van een doorlopende gepleisterde plint, ten dele van hardsteen met hardstenen stoepen voor de ingangen. De gevels zijn in- en uitwendig geleed door gepleisterde zuilen (op de hoeken) en pilasters: buiten met kapitelen in Toscaanse orde, binnen versierd met acanthusbladeren. De gevels worden afgesloten door een klassiek hoofdgestel met verspringende, geprofileerde kroonlijsten. Op het voorfront (fronton) werd een ijzeren bekroning aangebracht met een ijzeren spil en een vergulde engel met trompet als windwijzer.

Interieurstukken zoals banken en het orgel werden vanuit de Oude Jan overgebracht naar de nieuwe kerk. In het interieur heeft de kerk een gestukt tongewelf. Het orgel is een eenklaviers orgel uit 1772 door H.H. Hess op een tribune uit 1878. Cultuurhistorische waarde: Goed bewaard voorbeeld van een hervormde Waterstaatskerk met grotendeels gaaf exterieur en ten dele gemoderniseerd interieur waarin orgel en kansel van elders ondergebracht zijn. De kerk heeft ook stedenbouwkundig waarde wegens terugliggende positie ten opzichte van straat met gave bebouwing uit de tijd direct nadat de kerk tot stand kwam.

10

Kerkenpaspoort

Oude Jan

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Kerkstraat 56, Velp

M

320m2

Bouwjaar

12e eeuw

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Nederlandse Hervormde Kerk (PKN)

Zitplaatsen

130

Gebruik

Religieus

Het oorspronkelijke schip en koor van de Oude Jan werden rond 1100 in tufsteen gebouwd. Het romaanse schip is nog intact. Dit eenbeukige schip heeft tufstenen muren met rondboogvensters. Het koor werd in 1396 vervangen door een veel groter gotisch koor in baksteen. Van het gotische koor zijn alleen de fundamenten bewaard gebleven. Na de bouw van de Grote Kerk in 1841 raakte de Oude Jan in verval en werd het gotische koor gesloopt. Het koor is met de restauratie in 1948-1950 opnieuw gebouwd in een eenvoudige, rechthoekige vorm.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

62

De toren werd rond 1200 aan de westzijde in tufsteen opgetrokken en is versierd met lisenen en boogfriezen. De toren staat bouwkundig los van het schip. De toren is in 1629 na een brand verhoogd met een gotische klokkenverdieping en slanke

naaldspits. Aan het begin van 15e eeuw is een gotische kapel aan de noordzijde gebouwd. De katholieke kerk die aan Mattheus gewijd was werd in 1580 protestants. In het interieur van de kerk bevindt zich tegen de noordwand van het schip een rouwbord (1616) van Joseph van Arnhem. Boven de ingang is in 1780 een muurschildering met de Tien Woorden aaneengebracht. In het koor bevinden zich drie gebrandschilderde ramen van de kunstenaar Johan Mekking (1904-1991). Cultuurhistorische waarde: De Oude Jan is waardevol vanwege zijn ouderdom en bouwgeschiedenis. In het interieur zijn ook enkele historische elementen aanwezig van cultuurhistorische waarde. Ook de moderne glas in lood ramen zijn waardevolle elementen.

11

Emmaüskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentstatus

Adres

Rode Kruislaan 2, Dieren

L

790m2

Bouwjaar

1971

†

Religieus gebruik

Architect

J. Sluijmer

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Zitplaatsen

400

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

63

Kerkenpaspoort

Hoewel de Emmaüskerk uit 1971 dateert, volgt het een gebouwtypologie dat vaak werd toegepast in de werderopbouwperiode: het kerkgebouw heeft een opvallende bouwvorm met een piramidedak. De kerk vormt een laat voorbeeld van de Bossche School architectuur. Het gebouw is aangepast aan de kerkelijke vernieuwingen uit de jaren ‘60 met een centraal geplaatst altaar en ruimtes voor bijeenkomsten buiten de diensten. De gelovigen zitten in een kring rondom het altaar. De buiten- en binnengevels van de kerk zijn gemaakt in schoonmetselwerk in betonnen stenen. Qua materiaalgebruik wijkt dit wat af van de gebruikelijk bakstenen gevels uit de wederopbouwperiode.

De Emmaüskerk is gebouwd als tweede katholieke kerk in Dieren. Zes jaar lang waren er in Dieren twee katholieke kerken: in het nieuwbouwdeel van het dorp de in 1971 gebouwde Emmaüskerk en in het oude deel de uit 1894 daterende Onze Lieve Vrouw ten Hemelopneming. Deze laatste werd in 1977 deels afgebroken. Door de sluiting van de katholieke kerken in De Steeg en Rheden bedient de Emmaüskerk tegenwoordig alle katholieken van Spankeren tot en met Rheden. Cultuurhistorische waarde: De kerk heeft waarde vanwege de architectuur met piramidedak en kan worden beschouwd als een late variant van de wederopbouwkerken die waren aangepast aan de gemoderniseerde liturgie.

12 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Hervormde Kapel

Geen monumentstatus

Adres

Wilhelminaweg 57, Dieren

232m2

Bouwjaar

1937

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Traditionalisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Cellowinkel

Het gebouw is in 1937 gebouwd in traditionalistische stijl. De zaalkerk heeft tuitgevels met schouders. De nok van het zadeldak ligt parallel aan de straat terwijl de ingang in de korte kopgevel ligt. In de voorgevel is de toegang met een rondboog gemaakt, de vensters hebben ook alle rondbogen. Het rechterdeel van het gebouw is breder dan de kapel zelf en was waarschijnlijk een beheerderswoning. Het interieur is gemoderniseerd maar er zijn nog elementen uit de bouwtijd, zoals de houten schenkelspanten en de tribune boven de ingang, bewaard gebleven.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

64

De voormalige Hervormde kapel in Dieren is gebouwd als Hervormde Jeugdkapel en is als zodanig buiten gebruik gesteld in 1980. Daarna is het pand een tijd lang in gebruik geweest bij de Pinkstergemeente, vervolgens als restaurant en sinds 2020 is er een cellowinkel in gevestigd. Cultuurhistorische waarde De kapel heeft waarde als voorbeeld van een klein kerkelijk gebouw uit het interbellum. Het exterieur is voor een groot deel gaaf.

13 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Selimiye Moskee

Geen monumentstatus

Adres

Enkweg 30a, Dieren

610m2

Bouwjaar

1999

Religieus gebruik

Architect

B.A.Z. Veenendaal

Bouwstijl

Eigentijds

Denominatie

Turks Islamitisch

Zitplaatsen

114

Gebruik

Religieus

De Selimiye Moskee aan de Enkweg in Dieren is in 1999 gebouwd. Op deze plek werd al een voormalige school gehuurd door de Islamitsiche gemeenschap. Na de bouw is rond 2016 een tweede verdieping toegevoegd. De ongeveer 200 extra vierkante meters zijn bedoeld voor ontmoetingsruimten voor vrouwen, jongeren en een leslokaal. Ook kwam er een keuken, een bestuurskamer en een plek voor de imam. Het gebouw is door de verschillende bouwvolumes, minaret en koepel een opvallend gebouw in een omgeving met voornamelijk woonhuizen.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

65

Cultuurhistorische waarde: De waarde van de moskee is beperkt wat betreft architectuur en stedenbouw. Het gebouw heeft wel cultuurhistorische waarde als enige moskee in de gemeente Rheden.

14

Kerkenpaspoort

Koninkrijkszaal

Kerkenpaspoort

Geen monumentstatus

Adres

Dr. Schaepmanstraat 1, Dieren

M

260m2

Bouwjaar

1998

†

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Eigentijds

Denominatie

Jehova’s getuigen

Zitplaatsen

114

Gebruik

Religieus

De Koninkrijkszaal heeft een rechthoekige plattegrond met de entree in een van de lange zijden. Het gebouw heeft één laag en een flauw hellend zadeldak. Het metselwerk van de buitengevels is verlevendigd met spekbanden in een afwijkende baksteenkleur. In de lange gevels zijn steeds groepen van drie vensters geplaatst waarvan het middelste hoger is. In het interieur heeft de zaal een entreedeel met daarachter de zaal met een podium. De inrichting bestaat uit losse stoelen, gepleisterde muren en een systeemplafond.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

66

Cultuurhistorische waarde: De cultuurhistorische waarde van de Koninkrijkszaal is zeer beperkt.

15

Ontmoetingskerk

Kerkenpaspoort

Geen monumentstatus

Adres

Admiraal Helfrichlaan 54, Dieren

L

1180m2

Bouwjaar

1968

†

Religieus gebruik

Architect

D. Zuiderhoek en P.C. Geluk

Bouwstijl

Modernisme

Denominatie

Nederlandse Hervormde Kerk (PKN)

Zitplaatsen

350

Gebruik

Religieus

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

67

Kerkenpaspoort

Hoewel voor de bouw van deze wederopbouwkerk de voor die tijd gebruikelijke bouwmaterialen als gele baksteen, hout en natuursteen werden gebruikt valt ze op door het toegepaste siermetselwerk. Het dak van de kerk is opvallend door het asymmetrische zadeldak dat ook in de kerkzaal bepalend is. De toren is uitgevoerd in een afwijkende kleur baksteen. Tegen de kerkzaal zijn éénlaagse aanbouwen gemaakt waarin verschillende zalen en ontmoetingsruimtes zijn ondergebracht. De kerk is uitgebreid verbouwd in 2006. Daarbij is de vloer vernieuwd en zijn de banken vervangen door stoelen. Het orgel is in 1970 door de firma Gebr. Reil (Heerde) gebouwd.

De Ontmoetingskerk is in gebruik door de Protestantse Gemeente Dieren die in 2006 is opgericht door het samengaan van de Hervormde Gemeente en Gereformeerde Gemeente in Dieren. De Ontmoetingskerk was al gezamenlijk gebouwd door de Hervormden en Gereformeerden in Dieren. Cultuurhistorische waarde: Ondanks de uitgebreide verbouwing is de kerk nog steeds van belang als voorbeeld van een wederopbouwkerk.

16 Kerkenpaspoort

S

Kerkenpaspoort

Dorpskerk

Rijksmonument

Adres

Kerkstraat 41a, Dieren

137m2

Bouwjaar

1846

Herbestemd

Architect

J. Brink Evers

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Woning

De neoclassicistische Dorpskerk in Dieren is een rechthoekige zaalkerk, gebouwd in 1846-1848 door de architect J. Brink Evers uit Ellecom. Het gebouw is aan de noordzijde uitgebreid in 1876. De kerk heeft rondboogvensters en een eenvoudige toren van drie bakstenen geledingen, waarvan de bovenste gemetselde pilasters op de hoeken heeft. Daarop een vierkante houten bekroning met wijzerplaten en koepeldak. Het toegangsportaal heeft een fronton op consoles. Deze Dorpskerk is buiten gebruik gesteld in 2003.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

68

In 2005 kocht een particulier de kerk. Hij heeft een plan voorbereid om de kerk in drie afzonderlijke kantoorruimten te verdelen. In de toevoeging waren een nieuwe entree en de voorzieningen voor de kantoren voorzien.

Grote vensters in de scheidingswanden zouden de ruimtelijkheid vergroten en brachten indirect daglicht in de kantoorruimten. De hoogte van de kerk zou benut worden met insteekverdiepingen. Het plan is echter nooit geheel uitgevoerd. De kerk is nu eigendom van een particulier die in de zaal uit 1909 aan de achterzijde woont. Voor de kerk wordt nog gezocht naar een passende nieuwe bestemming. Cultuurhistorische waarde: De kerk heeft grote waarde als neoclassicistische dorpskerk van Dieren. Het exterieur is grotendeels behouden gebleven. Het interieur is weliswaar aangepast maar wel nog herkenbaar als voormalige kerk.

17 Kerkenpaspoort

S

Nederlandse Protestantenbond

Gemeentelijk monument

Adres

Middelhovenstraat 11, Dieren

240m2

Bouwjaar

1912

Herbestemd

Architect

A.R. en J.R. Schoonman

Bouwstijl

Rationalisme

Denominatie

N.v.t.

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Woning

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

69

Kerkenpaspoort

Het kerkgebouw dateert uit 1912 en werd ontworpen en gebouwd door de Dierense timmerman/aannemer A.R. Schoonman en zijn zoon, de bouwkundige J.R. Schoonman. Het gebouw vertoont kenmerken van de stijl van Berlage. Het heeft een aantal hoge glas-in-loodramen in pasteltinten en een rond venster bovenin de voorgevel met de symbolen van geloof, hoop en liefde.

Tegen de linker gevel staat een traptorentje. In het interieur zijn de oorspronkelijke deuren en deuromlijstingen gewijzigd.

Het zaalkerkje is gebouwd op een rechthoekige plattegrond met een absis, onder een zadeldak. Tegen de linkerzijgevel en de achtergevel is een aanbouw met een bestuurskamer gemaakt. De ingang heeft een segmentboogvormig luifeldakje met houten zuiltjes. In de topgevel is een horizontale band aangebracht met de tekst: ‘ANNO, NED PROTESTANTENBOND, 1912’.

Cultuurhistorische waarde: Het gebouw is van architectuurhistorische waarde vanwege de gaaf bewaard gebleven hoofdvorm, de detaillering en het materiaalgebruik. Als gebouw van de Nederlandse Protestantenbond van sociaal-historisch belang voor Dieren.

Nadat de afdeling Dieren van de Nederlandse Protestanten Bond was opgeheven, was het kerkgebouw niet meer in gebruik als kerk. Het werd in 2011 verkocht en herbestemd tot woning.

18 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

De Dierense Sjoel

Gemeentelijk monument

Adres

Spoorstraat 34, Dieren

349m2

Bouwjaar

1884

Religieus gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Neoclassicisme

Denominatie

Nederlands Verbond voor Progressief Jodendom

Zitplaatsen

100

Gebruik

Religieus

De Sjoel in Dieren werd ingewijd op 25 januari 1884. In circa 1896 is het gebouw naar achteren uitgebreid. De aanbouw was in gebruik als joodse school en heeft eveneens een rechthoekige plattegrond, één bouwlaag en een pannen zadeldak. Het schoolgebouw heeft drie vensterassen. De vier traveeën brede voorgevel van de synagoge bevat drie ijzeren rondboogvensters. De ingang in de vierde as bestaat uit dubbele paneeldeuren.

Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

70

In 2010 is de Sjoel in Dieren na een restauratieperiode opnieuw ingewijd. Architect Van Veersen heeft achter en aan het oude gebouw een grotendeels glazen ontvangstruimte toegevoegd waarin de nieuwe entree is gemaakt. Ook is de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst in de tekstboog boven de entree in de zijgevel hersteld (‘...dit is niets anders dan het huis van G’d; dit moet de poort

van de hemel zijn!’). In de sjoel werden tot 1942 Joodse diensten gehouden. De synagoge werd in de jaren 1944/45 zwaar beschadigd; de vloeren, deuren, inventaris en ramen waren geheel verdwenen. Na de Tweede Wereldoorlog zijn er geen diensten meer gehouden. De Sjoel diende sindsdien als rokerij, theater, woonhuis en als onderkomen voor een evangelische gemeente. In 2007 kocht Stichting De Dierense Sjoel het gebouw. Cultuurhistorische waarde: Het ensemble is van belang vanwege de architectuurhistorische waarde met de gaaf bewaard gebleven hoofdvorm en detaillering ondanks de oorlogsschade en de diverse verbouwingen. Het pand is vooral van sociaal-historisch belang voor de gemeente en voor Dieren in het bijzonder vanwege de herinnering aan de kleine, maar voor het dorp belangrijke, joodse gemeenschap.

19 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Opstandingskerk

Beeldbepalend

Adres

Zutphensestraatweg 20, Dieren

660m2

Bouwjaar

1911

Architect

T. Kuipers

Bouwstijl

Rationalisme

Denominatie

Gereformeerde Kerken in Nederland (PKN)

Zitplaatsen

N.v.t.

Gebruik

Leegstaand

De Opstandingskerk dateert uit 1911. De kerk verving een eenvoudig kapelachtig gebouw. Het kerkgebouw werd gebouwd in rationalistische stijl, geïnspireerd door Berlage. Kenmerkend voor een hervormd en gereformeerd kerkbouw is de centrale plaats van de kansel. Hervormde en gereformeerde kerken hebben daarom vaak een plattegrond in de vorm van een compacte zaalkerk of centraalbouw. Waarschijnlijk om de funderingen van de eerdere kerk te kunnen gebruiken, heeft architect Kuipers gekozen voor een andere variant, een kruiskerk. Perceelsgrens Kerk Pastorie Begraafplaats Overige bebouwing Ingang kerk/pastorie

71

Het kerkgebouw is in 1962 zeer ingrijpend gemoderniseerd door architect Zuiderhoek. Alle rondboogvensters werden dichtgezet en vervangen door kleine vensters opgevuld met glas in beton.

Het hele gebouw is gepleisterd en wit gesausd. De Gereformeerde Gemeente verliet het gebouw in de jaren tachtig. De zaal werd daarna voor tal van doeleinden gebruikt. Het gebouw verkeert in vervallen staat. Er zijn plannen die voorzien in sloop van het gebouw. Cultuurhistorische waarde: In zijn oorspronkelijk verschijningsvorm zou het kerkgebouw van T. Kuipers een hoge waarde hebben als een voorbeeld van rationele kerkarchitectuur van een belangrijk architect. De verbouwing uit 1962 onder leiding van architect D. Zuiderhoek heeft de oorspronkelijke architectuur ernstig aangetast.