Toekomstverkenning-Rheden_klein

Toekomstverkenning religieus erfgoed 1

2

3

gemeente Rheden

April 2023

Colofon Gemeente Rheden Toelichting foto’s voorpagina Titel

Toekomstverkenning religieus erfgoed gemeente Rheden

Datum

april 2023

1. Joodse begraafplaats in Dieren

Adviseur

COUP B.V.

JanB46 via Wikimedia Commons

Door

Marjolein Sanderman (Gemeente Rheden) Heidi Buijs (Gemeente Rheden)

2. Hervormde Kerk in Laag Soeren

Geert Driebergen (Gemeente Rheden)

ambulare.nl

Eline Amsing (COUP)

Vormgeving

Nicole Roeterdink (Rechurch)

3. Phoenixkerk in Velp (gesloopt)

Jos Schrijen (DOOK)

ansichtkaartenbeurs.nl

Yurr Studio

Copyright © 2023 COUP B.V. De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Op de inhoud en de presentatie van deze rapportage berust een intellectueel eigendomsrecht van COUP B.V.

2

Inhoud Colofon Inhoud Woord vooraf Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 1. Inleiding Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Rheden Hoofdstuk 3. Cultuurhistorische waarden religieus erfgoed Deel 2. Opgave Hoofdstuk 4. Huidige situatie en toekomstperspectief Hoofdstuk 5. Waardering kerkgebouwen door de inwoners van Rheden Deel 3. Toekomst Hoofdstuk 6. Kansen- en risicoverkenning Hoofdstuk 7. Conclusies en vervolgacties Bijlagen Bijlage 1 Ontwikkeling van het geloof in Rheden Bijlage 2 Aansluiting op gemeentelijk beleid Bijlage 3 Paspoorten

3

2 3 4 5 5 7 14 19 19 24 29 29 32 40 40 47 52

Woord vooraf ‘Wie geen oud kent, kent ook geen nieuw’ Kerken en andere gebedshuizen zoals de moskee of synagoge hebben vaak een grote betekenis voor de identiteit van onze dorpen, als opvallende, markante gebouwen die meestal overal bovenuit reiken. Ook in onze samenleving zijn ze van grote betekenis, omdat ze herinneringen oproepen, vrolijk of juist verdrietig. Soms zijn het plekken van gebed, samenkomst en overdenking, soms hebben ze inmiddels een andere functie. Ze geven de gemeenschap waarin ze staan hoe dan ook een historie, karakter en een eigen identiteit. Dat geldt ook voor de kerkhoven, verstilde groene oases in onze omgeving. Door de ontkerkelijking die de afgelopen decennia plaatsvindt, zien we in heel Nederland dat steeds meer van het religieuze erfgoed de oorspronkelijke functie verliest. Rheden vormt hierop geen uitzondering. Nog slechts de helft van het religieuze erfgoed in onze gemeente heeft de oorspronkelijke functie. Dat gegeven was de aanleiding om deze toekomstverkenning op te stellen. Niet voor niets, want uit de toekomstverkenning die voor u ligt blijkt dat over ca. 10-15 jaar nog maar een kwart van het religieuze erfgoed de oorspronkelijke functie heeft. Het is goed om op die toekomst voorbereid te zijn.

We zijn de afgelopen twee jaar daarom met alle eigenaren in gesprek gegaan om inzicht te krijgen in hun toekomstperspectief, te horen welke kansen en bedreigingen zij zien. Ook hebben we via een enquête onze inwoners gevraagd naar hun ideeën over religieus erfgoed: is het belangrijk, moet het behouden blijven, welke functies zijn bij herbestemming passend maar welke ook helemaal niet? Tenslotte hebben we met onze partners Vivare, RIQQ en Incluzio gesproken om

4

te zien welke verbindingen misschien te leggen zijn tussen religieus erfgoed en maatschappelijke opgaven. De weerslag van dit alles is samengevat in deze Toekomstverkenning religieus erfgoed. Een verkenning, want hét antwoord op alle vragen van eigenaren en inwoners hebben we niet. Wel hebben we een waardevolle stap gezet om ons religieuze erfgoed beter te leren kennen, en een perspectief te vinden voor de toekomst van dit erfgoed. Ik wil iedereen die heeft meegewerkt voor de inzet bedanken. Speciaal de eigenaren dank ik voor de open wijze waarop zij het gesprek met ons zijn aangegaan. Zeker, er zijn zorgen maar er is ook veel optimisme. Ik hoop dat eigenaren van religieus erfgoed op basis van deze verkenning met elkaar in gesprek kunnen blijven en geïnspireerd door het verleden vervolgstappen kunnen zetten, gesteund door de gemeente Rheden. Samen zorgen we er dan voor dat we het oude blijven koesteren en tegelijkertijd het nieuwe kunnen verwelkomen. Paul Hofman, Wethouder Erfgoed Rheden

Deel 1. Inventarisatie Hoofdstuk 1. Inleiding 1.1 Toekomst religieus erfgoed in Rheden Naast dat Rheden bekend staat om haar rijke bos- en heidegebied op de stuwwal, het dal van de IJssel en vele buitenplaatsen, kent Rheden ook een mooie collectie religieus erfgoed. Deze bestaat uit onder meer middeleeuwse kerkgebouwen, 19e eeuwse kerken, wederopbouwkerken, een klooster, maar ook een moskee, een sjoel (synagoge) en kerkhoven. Diverse gebouwen zijn al onttrokken aan het religieus gebruik en van eigendom gewisseld. Sommigen worden zelfs gesloopt. Maar ook voor religieuze gebouwen die nog wel hun oorspronkelijke functie vervullen, spelen vaak allerlei vraagstukken. Dat kan gaan om bijvoorbeeld verduurzaming, het teruglopen van het aantal leden en inkomsten en mogelijkheden voor nevenactiviteiten. Vanwege de ontkerkelijking in de samenleving heeft het rijk middelen beschikbaar gesteld die gemeenten in staat stellen om een kerkenvisie op te stellen. Daar heeft de gemeente Rheden ook gebruik van gemaakt. Rheden noemt het een Toekomstverkenning Religieus Erfgoed vanwege de brede insteek.

5

Een dergelijke verkenning helpt om samen met de eigenaren op tijd te anticiperen op veranderende maatschappelijke ontwikkelingen die gevolgen kunnen hebben voor het behoud van waardevol religieus erfgoed. De verkenning gaat weliswaar over de gebouwen en kerkhoven, maar is tegelijkertijd onlosmakelijk verbonden met de rol van de kerk, moskee en synagoge in de samenleving. Kerkenvisie of Toekomstverkenning Religieus Erfgoed? De decentrale uitkering van de rijksoverheid is in eerste instantie gericht op het ontwikkelen van een duurzaam toekomstperspectief voor kerken. De voorspelling is dat 30 tot 80% van de kerken haar oorspronkelijke functie verliest (meest recente voorspelling CIO-K in 2016). De gemeente Rheden vindt het echter belangrijk breder te kijken en ook de moskee, kerkhoven, synagoge en het klooster mee te nemen in dit onderzoek. Daarom is gekozen voor de naam Toekomstverkenning Religieus Erfgoed. 1.2 Het doel van de toekomstverkenning Het doel van de toekomstverkenning is de ontwikkeling van een duurzaam

toekomstperspectief voor het waardevolle religieuze erfgoed in de gemeente Rheden. Het achterliggende doel vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is zoveel mogelijk behoud van (rijks)monumentale kerkgebouwen. Ook kijken we naar de instandhouding van de kerkhoven die van oudsher aan een kerk verbonden zijn. De gemeente Rheden wil met deze verkenning in beeld krijgen wat de opgave is en waar en op welke manier zij eigenaren eventueel kan ondersteunen. Voor eigenaren is het belangrijk toekomstperspectief te gaan ontwikkelen waar dat nog ontbreekt. Het begint dan ook met hun wensen, behoeften en zorgen. We gaan op zoek naar de opgave die op Rheden afkomt en naar kansen en mogelijkheden om het waardevolle erfgoed ook in de toekomst te behouden waar mogelijk. Onderwerpen die aan bod komen zijn: • Religieus erfgoed: Hoe ziet de collectie van religieuze gebouwen in Rheden eruit? Over welke geschiedenis van de dorpen verhalen de gebouwen? Wat is de cultuurhistorische waarde van de gebouwen, individueel en als geheel?

Deel 1. Inventarisatie

• Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen? Hoe kijken zij naar de toekomst? Welke ambities hebben eigenaren voor hun organisatie en hun gebouw? Van welke religieuze gebouwen verwachten zij dat deze hun religieuze functie te behouden en welke niet? • Technisch en financieel: Is het onderhoud door kerkeigenaren te bekostigen en kunnen kerkbesturen deze taak aan? Hoe staat het met de verduurzaming van religieuze gebouwen en welke subsidiemogelijkheden zijn er voor eigenaren? • Kansen: Welke rol spelen de kerken, het klooster, de moskee en synagoge in hun omgeving en in de gemeenschap? Welke eigenaren willen een combinatie maken met andere functies, bijvoorbeeld cultureel, maatschappelijk of wonen? Welke samenwerkingen met culturele en maatschappelijke organisaties zijn er al of zijn kansrijk? 1.3 Werkwijze Inventarisatie Dit traject begon met een inventarisatie van alle religieuze gebouwen in de gemeente. Uit de inventarisatie is een bestand voortgekomen van 32 religieuze gebouwen.

6

Het gaat hier om gebouwen die als kerk, kapel, klooster, moskee of synagoge gebouwd zijn en die ofwel in religieus gebruik zijn, of al herbestemd. Daarnaast zijn er 7 kerkhoven en een joodse begraafplaats meegenomen in het onderzoek. Participatie met eigenaren/gebruikers Een belangrijk onderdeel van het onderzoek vormden de gesprekken met alle eigenaren en/of gebruikers. Zij leverden een groot deel van de feitelijke gegevens aan over de gebouwen en de gemeenschappen. Eén van de belangrijkste onderdelen van het gesprek was de vraag over de toekomstverwachting van de eigenaren en gebruikers. Daarnaast zijn er twee bijeenkomsten geweest met eigenaren waarin de resultaten van de gesprekken en kansenverkenning met stakeholders zijn gedeeld. Ook zijn gemeenschappelijke thema’s besproken, tips en voorbeelden gedeeld en zijn eigenaren op weg geholpen met hulpvragen die zij hebben. Participatie met inwoners Via het inwonerspanel Rheden Spreekt is onder inwoners van de gemeente Rheden een online enquête uitgezet. Het doel was te onderzoeken hoe belangrijk inwoners het

vinden dat kerkgebouwen als kerk blijven bestaan, hoe vaak en met welk doel inwoners naar de kerk gaan en wat zij passende nevenof nieuwe functies vinden. Participatie met interne en externe stakeholders Er zijn gesprekken gevoerd met ambtenaren van de gemeente Rheden, met sociaal maatschappelijke en culturele organisaties, met een woningcorporatie en een zorginstantie in Rheden. Hierin zijn (beleids) doelen en ambities, huidige ontwikkelingen in de verschillende dorpen en toekomstige ontwikkelkansen voor de kerken verkend. Analyse en rapportage Alle informatie over de gebouwen is verzameld en is in deze rapportage gepresenteerd in de vorm van kaartmateriaal, infographics, paspoorten en verdere toelichtingen. In de paspoorten (Bijlage 3) is per gebouw een beknopte cultuurhistorische waardering opgenomen, opgesteld door bouwhistoricus Jos Schrijen van DOOK Erfgoedwerk.

Hoofdstuk 2. Religieuze gebouwen in Rheden Deel 1.

2.1 Aantal religieuze gebouwen en spreiding

Inventarisatie

De gemeente Rheden telt 25 kerkgebouwen, waarvan 24 als kerk gebouwd. De latere Oranjekerk in Velp is van oorsprong een gymnastieklokaal. Daarnaast zijn er vijf kapellen, één afzonderlijke kerktoren, één moskee, één synagoge, zeven kerkhoven en een Joodse begraafplaats. Velp en Dieren zijn de grootste kernen in de gemeente en hier staan dan ook de meeste kerkgebouwen. Dieren heeft bovendien een vrijstaande kerktoren (De Dierense Toren), een Turkse moskee (Selimiye Moskee) en een synagoge (De Dierense Sjoel). Rheden heeft drie kerken en de andere kleinere kernen (De Steeg, Ellecom, Laag-Soeren en Spankeren) hebben allemaal één kerk en één of twee kapellen. Alle kernen, behalve Laag-Soeren, hebben een kerkhof.

7

Petruskerk in Spankeren

Deel 1. Inventarisatie

8

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

24 1

Deel 1.

Religieus gebruik Herbestemd In transitie Gesloopt Begraafplaats

23

Laag-Soeren

2 3 4 5 6 7 8 Spankeren

Inventarisatie

32

14 15

11 40

12

Dieren

34

18

17

10 11

13 19 16

31

9

12

13

39

22

14 15 16 17

33

21

Ellecom 20 De Steeg 30 29 25

1

37 38

6

3 4

5

37

22

25 26 27

10

29 30

9 8

21

28 7

2

Rheden

20

24 27

Velp

19

23

35

26

36

28

18

31 32

9

33 Phoenixkerk, Velp Het Fundament, Velp 34 De Hoeksteen, Velp NPB-kerk, Velp 35 Oranjekerk, Velp Apostolisch Genootschap, Velp 36 O.L. Vrouwe Visitatiekerk, Velp Gereformeerde Kerk, Velp 37 Grote Kerk, Velp Oude kerk, Velp 38 Emmauskerk, Dieren Hervormde Kapel, Dieren 39 Selimiye Moskee, Dieren Koninkrijkszaal, Dieren 40 Ontmoetingskerk, Dieren Dorpskerk, Dieren Nederlandse Protestantenbond, Dieren De Dierense Sjoel, Dieren Opstandingskerk, Dieren Nederlandse Hervormde Kapel, Ellecom Nicolaaskerk, Ellecom Petruskerk, Spankeren Hervormde Kapel, Laag-Soeren Hervormde Kerk, Laag-Soeren Gereformeerde Kerk, Rheden Heilige Mauritius, Rheden Dorpskerk, Rheden OLV ten Hemelopneming, De Steeg Sint Michaëlkapel, De Steeg Elthetokapel, De Steeg De Dierense Toren, Dieren Evangelische Gemeente, Dieren

Kerkhof NH Kerk Ellecom (bij nr. 21) Kerkhof Hervormde Kerk Spankeren (bij nr. 22) Begraafplaats De Pinkel Rheden (nr. 27) Begraafplaats Oversteeg De Steeg (bij nr. 29) Oude Begraafplaats Reinaldstraat Velp (bij nr. 10) RK Begraafplaats Velp (bij nr.7) Joodse Begraafplaats Dieren (bij nr. 18) RK Begraafplaats Dieren (bij nr.11)

Deel 1.

2.2 Functies van religieuze gebouwen

Inventarisatie

Achttien gebouwen, ofwel 56% van de religieuze gebouwen in de gemeente Rheden, zijn op het moment in religieus gebruik. Diverse kerkgebouwen zijn dus al onttrokken aan het religieus gebruik en van eigendom gewisseld. Tien religieuze gebouwen zijn herbestemd. Bijna alle kernen hebben wel een voorbeeld van een herbestemde kerk of kapel. De Gereformeerde Kerk in Velp aan de Kerkallee is getransformeerd naar appartementen en kantoorruimten en de Gereformeerde Kerk in Rheden is herbestemd naar woonhuis. Ook de kerk van de Nederlandse Protestantenbond in Dieren, de Hervormde Kapel in Ellecom en de Hervormde Kapel in Laag-Soeren zijn nu woningen. De kapel in Laag-Soeren is al jarenlang een woonhuis en eigenlijk niet meer herkenbaar als kapel. De Hervormde Kapel in Dieren heeft een winkel- en culturele functie: de kapel is een cellowinkel met open podium waar workshops worden georganiseerd voor cellisten.

10

De Dorpskerk van Dieren is in transitie. De eigenaren zijn nog breed zoekende naar een invulling die bij hen, de kerk en het dorp past. De OLV ten Hemelopneming in De Steeg is een antiekwinkel en de Sint Michaëlkapel in De Steeg staat leeg maar hoort bij een klooster dat in gebruik is als tijdelijke huisvesting voor diverse doelgroepen. De Dierense Toren was al in 1974 in transitie en wordt nu verhuurd aan maatschappelijke organisaties. Sommige kerken worden gesloopt, of zijn recent gesloopt. De Phoenixkerk aan de Parkstraat in Velp is in de zomer van 2022 gesloopt en voor Het Fundament in Velp is de sloopvergunning verleend. Ook de Opstandingskerk in Dieren zal verdwijnen.

2 3 9

Huidig gebruik (32) Religieus Herbestemd In transitie Gesloopt

18

Deel 1.

2.3 Denominaties

Inventarisatie

De grootste denominatie in de gemeente Rheden is de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De PKN is ontstaan uit een samenvoeging van de Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de EvangelischLutherse Kerk. In totaal zijn er acht kerken die behoren tot de PKN. In iedere kern staat ten minste één protestantse kerk. Op De Steeg na is dit de historische dorpskerk. De OLV ten Hemelopneming in De Steeg was (voorheen) een Rooms-Katholieke kerk. Opvallend is dat alle vier de Gereformeerde Kerken in de gemeente zijn herbestemd of gesloopt (Phoenixkerk).

Daarnaast zijn er twee vrijzinnige gemeenschappen in de gemeente Rheden, maar ook een Turks-Islamitische, Joodse en Armeense gemeenschap (Vrije Evangelische Christengemeente). In Velp staat een kerk van het Apostolisch Genootschap met regionale functie en in Dieren een Koninkrijkszaal van de Jehovah’s Getuigen.

1

1

2

3

3

Denominaties Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Religieus (overig) Protestants (overig)

Alleen Velp (OLV Visitatiekerk) en Dieren (Emmaüskerk) hebben nog een Rooms-Katholiek kerkgebouw. Beide kerken behoren tot Parochie St. Eusebius in Arnhem, die geslonken is van dertien naar vier kerken. De Emmaüskerk in Dieren is de plek van samenkomst na een fusie van de kerklocaties in Dieren, De Steeg en Rheden.

11

8

Rooms-Katholiek Turks-Islamitisch Joods

Deel 1.

2.4 Monumentale status en bouwperiode

Inventarisatie

Zeven kerkgebouwen zijn aangewezen als rijksmonument. Dit zijn de historische dorpskerken in de afzonderlijke kernen: De Oude Jan, de Grote Kerk en de OLV Visitatiekerk in Velp, de Dorpskerk in Dieren en Rheden, de Nicolaaskerk in Ellecom en de Petruskerk in Spankeren. De Steeg en Laag-Soeren hebben geen rijksmonumentale kerk: de voornaamste kerken hier zijn aangewezen als gemeentelijk monument, namelijk de OLV ten Hemelopneming in De Steeg en de Hervormde Kerk in Laag-Soeren. Daarnaast zijn nog zes gebouwen aangeduid als gemeentelijk monument, waaronder de synagoge en De Dierense Toren. Vier gebouwen zijn aangemerkt als beeldbepalend. Dit zijn panden die door hun bijzondere beeldkwaliteit een extra bijdrage leveren aan de identiteit en leefkwaliteit van het dorp. Beeldbepalende panden worden getoetst aan het hoogste welstandsniveau, het is verder geen aanduiding met juridische status. De Apostolische Gemeenschap kerkt in een beeldbepalende wederopbouwkerk in Velp. Dit is de enige beeldbepalende kerk die nog in religieus gebruik is.

12

Wat betreft de bouwperioden zien we dat het merendeel van de kerken uit de periode 1850-1940 stamt of toen (deels) is herbouwd (vijftien kerken). Zes gebouwen dateren van na 1970. Ook zijn er een aantal middeleeuwse kerken. Zo is het oudste deel van de Oude Jan in Velp rond 1100 gebouwd en de toren rond 1200. Het koor is echter nieuw gebouwd in 1949. Ook het oudste deel van de Petruskerk in Spankeren dateert uit de 11e eeuw. De toren van de Nicolaaskerk in Ellecom en van de Dorpskerk in Rheden zijn beide gebouwd in Romaanse stijl in de 12e eeuw. Het koor en het schip van de beide kerken zijn later herbouwd. Het priesterkoor van de Nicolaaskerk werd rond 1450 verbouwd en het schip werd in 1859 in neogotische stijl vervangen. In hoofdstuk 4 volgt een analyse van de geschiedenis van het geloof in de gemeente Rheden en de cultuurhistorische waarden van de religieuze gebouwen.

14

4

0

Bouwperiode (32) Voor 1500 1500-1700 1700-1850 1850-1940 1940-1970 na 1970

3

5

6

24 1

Deel 1.

Rijksmonument Gemeentelijk monument Geen status Beeldbepalend pand

23

Laag-Soeren

2 3 4 5 6 7 8

Inventarisatie

Spankeren 32

14 15

11 40

12

Dieren

34

18

17

10 11

13 19 16

31

9

12

13

39

22

14 15 16 17

33

21

Ellecom 20 De Steeg 30 29 25

1

38

7

2

6

3 4

5

10

21 22

25 26 27 28

37

29 30

9 8

Rheden

20

24 27

Velp

19

23

35

26

36

28

18

31 32

13

33 Phoenixkerk, Velp Het Fundament, Velp 34 De Hoeksteen, Velp NPB-kerk, Velp 35 Oranjekerk, Velp Apostolisch Genootschap, Velp 36 O.L. Vrouwe Visitatiekerk, Velp Gereformeerde Kerk, Velp 37 Grote Kerk, Velp Oude kerk, Velp 38 Emmauskerk, Dieren Hervormde Kapel, Dieren 39 Selimiye Moskee, Dieren Koninkrijkszaal, Dieren 40 Ontmoetingskerk, Dieren Dorpskerk, Dieren Nederlandse Protestantenbond, Dieren De Dierense Sjoel, Dieren Opstandingskerk, Dieren Nederlandse Hervormde Kapel, Ellecom Nicolaaskerk, Ellecom Petruskerk, Spankeren Hervormde Kapel, Laag-Soeren Hervormde Kerk, Laag-Soeren Gereformeerde Kerk, Rheden Heilige Mauritius, Rheden Dorpskerk, Rheden OLV ten Hemelopneming, De Steeg Sint Michaëlkapel, De Steeg Elthetokapel, De Steeg De Dierense Toren, Dieren Evangelische Gemeente, Dieren

Kerkhof NH Kerk Ellecom (bij nr. 21) Kerkhof Hervormde Kerk Spankeren (bij nr. 22) Begraafplaats De Pinkel Rheden (nr. 27) Begraafplaats Oversteeg (bij nr. 29) Oude Begraafplaats Reinaldstraat Velp (bij nr. 10) RK Begraafplaats Velp (bij nr.7) Joodse Begraafplaats Dieren (bij nr. 18) RK Begraafplaats Dieren (bij nr.11)

Hoofdstuk 3. Cultuurhistorische waarden religieus erfgoed Deel 1. Inventarisatie

Jos Schrijen van DOOK Erfgoedwerk heeft cultuurhistorisch onderzoek gedaan naar de collectie religieuze gebouwen in Rheden. De analyse is bijgevoegd in Bijlage 1. Dit hoofdstuk gaat in op de cultuurhistorische kernwaarden van het religieus erfgoed in de gemeente Rheden. 3.1 Middeleeuwse kerken zijn vanwege hun ouderdom, architectuur en bouwhistorie waardevol De nog bestaande middeleeuwse kerken in Rheden zijn de opvolgers van eenvoudiger houten zaalkerkjes die vanaf de 10e en 11e eeuw vervangen werden. Als bouwmateriaal werd vaak tufsteen uit de Eiffel gebruikt.

Voor de nog bestaande middeleeuwse kerken in de gemeente Rheden, de Mattheuskerk (Oude Jan) in Velp, de Dorpskerk in Rheden, de Nicolaaskerk in Ellecom en de Petruskerk in Spankeren, werd dit materiaal gebruikt. De kerken zijn in de loop van de tijd veranderd en uitgebreid in andere stijlen dan de oorspronkelijke romaanse stijl. In de gemeente Rheden zijn verhoudingsgewijs veel van deze oude kerken bewaard gebleven. Vanwege hun ouderdom en architectuur vertegenwoordigen de middeleeuwse kerken een kernwaarde. De waarde wordt nog versterkt door het feit dat de kerken in een geografisch klein gebied staan. 3.2 De historische in denominaties is goed herkenbaar in de kerkencollectie

Zicht op Ellecom en de middeleeuwse Sint Nicolaaskerk tegen de achtergrond van de hoge Veluwezoom. Berkhuys, 1743.

14

De variëteit aan denominaties is groot. De middeleeuwse kerken zijn na de reformatie in protestantse handen overgegaan. Het katholicisme kwam pas in de 19e eeuw weer tot bloei en in dezelfde eeuw vonden veel afsplitsingen binnen de protestantse gemeenschap plaats. De katholieke emancipatie vanaf het midden van de 19e eeuw zorgde ervoor dat nieuwe kerken werden gebouwd.

De dominante bouwstijl voor die gebouwen was de neogotiek. De historische diversiteit is goed herkenbaar in de verschillende kerkgebouwen. De deels gesloopte OLV Ten Hemelopneming in Dieren uit 1894 en de OLV Visitatie uit 1884 in Velp zijn daar voorbeelden van. In Velp werd in neoclassicistische stijl de Hervormde Grote Kerk gebouwd (1841) in en in 1846 de Hervormde Dorpskerk in Dieren. Later in de eeuw werden door kleinere protestantse geloofsrichtingen in Rheden ook gebouwen in neorenaissancestijl (Gereformeerde kerk, Kerkallee Velp, 1887) gebouwd. Hoewel de verschillende bouwstijlen, behalve de neogotiek, niet exclusief bij de protestantse of katholieke gemeenschap hoorden zijn de 19e eeuwse architectuurstijlen toch een indicator voor de variëteit aan geloofsgemeenschappen in Rheden. Omdat in de 19e eeuw veel nieuwe kerken door verschillende denominaties werden gebouwd zijn de verschillende stijlen en bouwwijzen in Rheden goed vertegenwoordigd. De diversiteit en de dwarsdoorsnede van de verschillende architectuurstijlen van de gebouwen uit deze periode zijn een kernwaarde.

Deel 1.

3.3 Kerklocaties zijn een herkenbaar onderdeel van de stedenbouwkundige structuur

Inventarisatie

Hoewel de dorpen in de gemeente Rheden vooral na de Tweede Wereldoorlog gegroeid zijn, zijn veel kerklocaties nog herkenbaar als onderdeel van oude stedenbouwkundige structuren. Vooral bij de oude kerken is te zien dat de kerkelijke gebouwen in een relatief dun bebouwde omgeving lagen met veel ruimte om de kerkgebouwen. De oude kerken in Rheden en Ellecom zijn hiervan goede voorbeelden. De nog resterende oudere stedenbouwkundige structuur rond deze kerken is een belangrijke kernwaarde

Ansichtkaart van de Dorpskerk in Rheden. De ruimte rondom de kerk is een stedenbouwkundige waarde. Bron: ansichtkaartenbeurs.nl.

15

Ook latere kerken zoals de grote kerk in Velp werden vaak op ruime percelen gebouwd. In de ruime uitleg van de dorpen was dat mogelijk. Latere kerkgebouwen werden in bestaande structuren ingepast maar hadden soms hoge torens zoals de Dierense toren. De torens waren een herkenningspunt in het landschap. De stedenbouwkundige context van deze gebouwen is een kernwaarde.

Hemelopneming in De Steeg (1927) voorbeelden daarvan. Beide kerken zijn herbestemd. Het expressionisme had invloed op zowel de protestantse als de katholieke bouwkunst.

3.4 De kerken uit de eerste helft van de 20e eeuw vormen een dwarsdoorsnede van de architectuurstijlen uit die periode Rond de eeuwwisseling van 1900 ontstonden allerlei nieuwe architectuurstromingen. Omdat in de gemeente Rheden in de eerste helft van de 20e eeuw nog steeds nieuwe kerken werden gebouwd, zijn deze architectuurstromingen ook vertegenwoordigd. Voorbeelden hiervan zijn de door het rationalisme van Berlage geïnspireerde kerkgebouwen aan de Zutphensestraatweg in Dieren (verbouwd) en het gebouw van de Nederlandse Protestantenbond in dezelfde plaats. In het Interbellum wordt het expressionisme belangrijk in de architectuur en zeker ook in de kerkarchitectuur. In Rheden zijn de gebouwen van de Gereformeerde kerk in Rheden (1928) en de OLV ten

OLV ten Hemelopneming in De Steeg in expressionistische stijl. Foto: De Gelderlander.

Deel 1.

3.5 Ook kerken gebouwd na 1965 zijn verbonden met een gebouwtypologie uit de wederopbouwperiode

Inventarisatie Hervormde kerk in Laag Soeren in traditionalistische stijl. Foto: Henrie van Zoggel, ambulare.nl.

Een andere architectuurrichting die gedurende het Interbellum belangrijk werd is het traditionalisme. Kenmerken hiervan zijn onder andere het gebruik van bakstenen gevels en hoge pannendaken. Dit traditionalisme is in Rheden terug te vinden in kleinere kerken zoals de Hervormde kerk in Laag Soeren (1935, Delftse School) en de Hervormde kapel in Dieren (1937). De voorbeelden van de architectuur uit de eerste helft van de 20e eeuw vormen een dwarsdoorsnede van de architectuurstijlen uit die periode. De groep kerken uit die periode – al dan niet herbestemd – zijn een belangrijke kernwaarde in Rheden.

16

De traditionalistische architectuur bleef na de Tweede Wereldoorlog een rol van belang spelen als belangrijke richting binnen de wederopbouwarchitectuur. De op de romaanse en Bosssche school architectuur geïnspireerde Sint Mauritius in Rheden uit 1956 is daarvan een belangrijk voorbeeld. Wat betreft de kleine gebouwen is de Elthetokapel in de Steeg (1950) een naoorlogs voorbeeld. Naast de in de traditionalistische stijl gebouwde kerkgebouwen werden gedurende de wederopbouwperiode (1945-1965) ook nieuwe kerken in modernistische stijl gebouwd. In die naoorlogse periode waren bouwmaterialen beperkt beschikbaar en mochten de bouwkosten voor nieuwe te (her)bouwen kerken niet hoog zijn. Voor de gevels werd veelal gebruik gemaakt van schoonmetselwerk in gele IJsselsteentjes. Voor de constructies werd staal en beton gebruikt. Deze constructies werden vaak in het zicht gelaten. In het interieur werd veel gebruik gemaakt van blank gelakt hout en vloeren van kwartsiet.

De eigenheid van deze kerken was niet aan het materiaalgebruik af te leiden maar aan de vormgeving van de kerken waarbij een grote verscheidenheid aan dakvormen, torens en vensters werd gebruikt. Ook de kerken gebouwd na 1965 zijn verbonden met een gebouwtypologie uit de wederopbouwperiode. De oudste daarvan, de Phoenixkerk in Velp (1965) is onlangs gesloopt en had een karakteristieke bouwvorm met een hoog zadeldak, bijgebouwen en een opvallende toren. De Emmaüskerk in Dieren (1971) is nauw verbonden met een gebouwtypologie die tijdens de wederopbouwperiode relatief vaak gebruikt werd, namelijk kerken met een piramidedak. Deze bouwvorm had als voordeel dat kerken goed konden aansluiten bij de katholieke kerkhervormingen van het Tweede Vaticaans Concilie. Deze vernieuwing in de kerk leidde ertoe dat kerken een centraal geplaatst liturgisch centrum kregen waar de gelovigen omheen zaten. Een belangrijk kenmerk van zowel de katholieke als de protestantse kerken uit de Wederopbouw is dat ze extra ruimten hadden die gebruikt werden voor bijeenkomsten buiten de kerkdiensten om. Een derde late wederopbouwkerk in de gemeente Rheden

Deel 1. Inventarisatie

is de Ontmoetingskerk in Dieren (1968). Deze kerk heeft hetzelfde sobere materiaalgebruik als de andere kerken maar heeft een bijzondere dakvorm en toren. Het interieur van de Ontmoetingkerk is gemoderniseerd.

Ansichtkaart van de Phoenixkerk in Velp naar ontwerp van S. van der Zee (1964). De dakvorm is karakteristiek voor een gebouwtypologie die tijdens de wederopbouwperiode vaak gebruikt werd. De kerk is in 2022 gesloopt. Bron: ansichtkaartenbeurs.nl.

17

De kerken die tot de typologie van wederopbouwkerken kunnen worden gerekend zijn in Rheden laat gebouwd en zijn tot stand gekomen in een andere context dan de kerken in naoorlogse nieuwbouwwijken in andere gemeenten. In andere gemeenten waren de kerken en hun percelen vaak onderdeel van de stedenbouwkundige plannen. In Rheden zijn ze voor het grootste deel ingepast in de bestaande bebouwing. Toch hebben de nog bestaande kerken waarde als voorbeelden van de kerkelijke ontwikkelingen in de gemeente aan het eind van de jaren ’60. De kerken die na 1965 zijn gebouwd komen pas de laatste jaren aan een waardering in architectuurhistorische zin toe. In Rheden zijn na 1965 maar weinig kerken gebouwd. Sommige van de Post ’65 kerken zoals Het Fundament in Velp (1971) zijn duidelijk geënt op de kerken uit de wederopbouwperiode. De boven genoemde wederopbouwkerken waaronder als ook Het Fundament in Velp, behoren qua typologie en ontwerp bij de wederopbouwkerken. De Post ’65 architectuur kent een veelheid aan stijlen en typologie. In Rheden staat maar één moderne kerk, die van de Evangelische Gemeente in Dieren. Deze is in 2016 gebouwd.

De conclusie is dat Rheden geen voorbeelden heeft van Post’ 65 architectuur die een duidelijke (stijl-)breuk laten zien met de kerken uit de wederopbouwperiode. 3.6 Andere geloofsstromingen dragen bij aan de diversiteit van de lokale gemeenschap Rheden kent ook geloofsgemeenschappen die vanwege hun achtergrond gebruik maken van zeer eenvoudige gebouwen zoals de Jehova’s Getuigen in Dieren of van de westerse architectuur afwijkende gebouwtypologie zoals de Selimiye moskee in dezelfde plaats. Voor Rheden voegen deze gebouwen wel enige waarde toe vanwege hun bijdrage aan de diversiteit van de gemeenschap maar in mindere mate vanwege hun architectuur.

Deel 1. Inventarisatie

18

3.7 Acht kerkhoven zijn van cultuurhistorisch belang Naast de kerken kent Rheden ook acht kerkhoven die van cultuurhistorisch belang zijn. Op het kerkhof bij de Nicolaaskerk in Ellecom na zijn deze begraafplaatsen allemaal in de 19e eeuw tot stand gekomen. Voor een deel zijn het algemene begraafplaatsen maar een aantal behoort bij een specifieke geloofsrichting. Op de begraafplaatsen zijn grafmonumenten, grafstenen en hekken bewaard gebleven. Ze herinneren aan het geloofsleven in de 19e eeuw waarbij in het bijzonder ook de Joodse begraafplaats een ‘lieu de mémoire’ is. De kerkhoven in Rheden zijn door hun geschiedenis en achtergrond een belangrijke kernwaarde in de gemeente.

Joodse begraafplaats in Dieren gesticht in 1892. Bron: JanB46 via Wikimedia Commons.

Deel 2. Opgave Hoofdstuk 4. Huidige situatie en toekomstperspectief De gemeente Rheden, eigenaren en in enkele gevallen een stichting als gebruiker of ondersteuner van religieus erfgoed hebben een kennismakingsgesprek gevoerd in de zomer van 2021. In dit hoofdstuk worden de sterke en zwakke punten benoemd wat betreft de religieuze gemeenschappen en hun gebouwen. Ook wordt het toekomstperspectief geschetst voor de gemeente Rheden in het algemeen en voor de verschillende kernen afzonderlijk. 4.1 Sterke punten religieuze gemeenschappen en gebouwen • Met enkele (kerk)gemeenschappen gaat het heel goed. Zij zien lichte groei van het aantal leden. • De meeste kerken hebben (nog) geen financiële problemen, zo geven kerkeigenaren aan. • Een aantal kerken wordt beheerd door een stichting die zich inzet voor voorzieningen en activiteiten met als doel instandhouding van de kerk. • Kerkeigenaren zijn zich bewust van de problematiek en richten zich op de toekomst. Ze willen op zoek gaan naar hoe zij maatschappelijk gezien een bredere functie kunnen vervullen.

19

• Er zijn al een aantal mooie voorbeelden van herbestemde kerken. Er is veel ervaring op dit vlak waar een beroep op gedaan kan worden, zowel bij ondernemers/ particulieren als bij de gemeente. Voorbeelden van concepten die goed werken zijn de cellowinkel in Dieren, de antiekwinkel in De Steeg en de woningen. • De dorpsgemeenschap in de kleinere dorpen is hecht en inwoners zijn zeer betrokken bij de kerken. • Rheden kent een rijke collectie aan monumentaal erfgoed, waaronder de kerken. Daarnaast heeft de gemeente een sterke groene en landschappelijke uitstraling. Dit draagt bij aan een aantrekkelijke toeristische- en woonomgeving.

“De verhuur trekt aan, we krijgen veel aanvragen via de website voor vergaderingen, cursussen, kleine feesten, concerten, etc.” “Wij bieden een toekomstvisie voor mensen die onderaan de samenleving leven.”

“Het is een vergrijzend dorp. Wij zien het als onze opdracht om er voor de ouderen te zijn.” “De doelstelling van de stichting is bijzondere voorzieningen aan, in en rondom de kerk te financieren om zo bij te dragen aan de instandhouding, verfraaiing en het gebruik van een levend en functioneel monument voor alle inwoners in het dorp.”

Deel 2. Opgave

20

4.2 Zwakke punten religieuze gemeenschappen en gebouwen • Onderhoud van de monumentale kerken vormt een uitdaging. Stookkosten zijn erg hoog en de investering in verduurzaming loont (nog) niet. • Door het teruglopend aantal leden hebben eigenaren ook minder inkomsten. Kosten voor het beheer en het onderhoud van het kerkgebouw blijven gelijk of nemen zelfs toe. Dat betekent dat de reserves minder worden, dan wel dat de kosten met minder mensen gedragen moeten worden. • Monumentale waarden beperken soms de mogelijkheden voor multifunctioneel gebruik van de kerkzaal. Het interieur van kerkgebouwen is vaak ook beschermd. Dat maakt het lastig aanpassingen te doen om het gebouw beter geschikt te maken voor ander gebruik naast het religieuze gebruik. • Het vinden van voldoende vrijwilligers en bestuursleden wordt steeds lastiger. Dit geldt ook voor de kerkhoven. Niet altijd is de juiste expertise aanwezig om het onderhoud goed uit te voeren of men weet niet waar de juiste expertise gevonden kan worden. Bovendien vraagt een bredere functie van de kerk ook om andere expertise van de vrijwilligers. • In deze tijden van ruimtegebrek staan

religieuze gebouwen, grote gebouwen die midden in de dorpen en wijken staan, het grootste gedeelte van de tijd leeg. Van deze monofunctionele gebouwen met hoge onderhoudskosten wordt niet de volledige potentie benut.

“Een ouder gebouw vraagt extra en doorlopend onderhoud. Wij zijn afhankelijk van gespecialiseerde bedrijven voor onderhoud en complexe technische installaties.

“We willen graag maatschappelijk relevant blijven maar we hebben er de menskracht niet meer voor. Het bestuur moet alles doen, er zijn geen handen te vinden. Bestuursleden hebben een hoge gemiddelde leeftijd en het is lastig om nieuwe bestuursleden en vrijwilligers te vinden.”

“En we hebben hoge energiekosten en vaste lasten ondanks alle duurzaamheidsmaatregelen.”

“Het gebouw is nu niet zo multifunctioneel te gebruiken vanwege de vaste banken.”

“Vergrijzing heeft invloed op de financiën; minder mensen moeten de kosten dragen.” “Door de hogere gemiddelde leeftijd wordt de vraag naar pastoraal werk steeds groter, maar er zijn minder mensen die het kunnen verzorgen.”

Deel 2.

32

32

32

32

2

3

3

3

Opgave

9 10

11

11

3 2

1 5 8

18

17

9

2027

Toekomstverwachting gebruik Religieus Onzeker

2032

Op basis van de uitkomsten van de gesprekken (toekomstperspectief, huidige groei, stabiliteit of krimp) is door de gemeente Rheden samen met COUP een toekomstverwachting opgesteld, die voor de komende 5, 10 en 15 jaar weergeeft hoe het er voorstaat met de religieuze gemeenschappen in de gemeente Rheden en hun gebouwen. In het figuur op pagina 23 is de toekomstverwachting gecombineerd met de monumentale status van de religieuze gebouwen. Beredeneerd vanuit de instandhouding van religieus erfgoed, geeft dit figuur de risico’s aan. Algemeen beeld gemeente Rheden

13

2022

4.3 Toekomstverwachting op basis van gesprekken met eigenaren

2037

Uit de gesprekken blijkt dat voor veel kerkgemeenschappen de toekomst onzeker is. De religieuze gemeenschappen worden veelal voor een structureel deel geleid en gerund door betrokken vrijwilligers. Een aanzienlijk deel van de gemeenschappen kent een relatief hoge gemiddelde leeftijd, krimpt en jonge aanwas stagneert of neemt af.

In transitie Herbestemd Gesloopt

21

Achttien religieuze gebouwen (56%) in de gemeente Rheden zijn op dit moment in

religieus gebruik. De verwachting is dat dit aantal over vijftien jaar is gehalveerd naar negen gebouwen met een religieuze functie, waaronder enkele kerken, de moskee en de synagoge, tenzij goede nevenfuncties worden gevonden om te combineren met de kerkelijke activiteiten. Over 15 jaar hebben zowel de katholieke gemeenschap en de protestante gemeenschap mogelijk in totaal nog maar één kerkgebouw in religieus gebruik binnen de vijf kleinere dorpen. Het zijn vooral de kleinere geloofsstromingen die positiever zijn over het toekomstig religieus gebruik van hun gebouw.

Deel 2. Opgave

22

Toekomstperspectief Velp Velp kenmerkt zich als een stadser dorp en is deels gericht op Arnhem. Ook de samenwerking met andere kerken richt zich op Arnhem. De Velper kerken denken het langer vol te houden dan de kerken in de andere kernen. Vier van de zes kerkgemeenten verwachten over vijftien jaar hun gebouw nog in religieus gebruik te hebben.

Daarnaast is reeds besloten tot de sloop van Het Fundament en in 2022 is de Phoenixkerk aan de Parkstraat in Velp gesloopt. Toekomstperspectief Dieren

De kerkgemeenschappen die onzeker zijn over de toekomst, zijn eigenaren van een monumentale kerk. Al zijn ze als gebouw minder bedreigd vanwege de cultuurhistorische waarde (het is ondenkbaar dat deze gesloopt worden). Uit de gesprekken blijkt dat de eigenaren van de OLV Visitatie, Grote Kerk en Oude Jan alle drie nadenken over eenzelfde nieuwe culturele invulling of nevengebruik.

Dieren is na Velp de grootste kern. Kerkgemeenten in Dieren werken samen met andere kerken rondom Dieren, met name met Laag-Soeren en Spankeren, minder met Ellecom, De Steeg en Rheden. Voor de helft van de kerken (drie van de zes) is de toekomst onzeker. Deze kerken verliezen mogelijk hun religieuze functie. De Opstandingskerk wordt gesloopt voor een andere invulling van het perceel. De rijksmonumentale Dorpskerk van Dieren is op het moment in transitie. De mogelijkheden voor een nieuwe invulling worden op het moment onderzocht. Met de Dierense Sjoel gaat het goed. De vraag naar huur van de sjoel voor vergaderingen, optredens en dergelijke is gestegen.

De Sprang-Vrijzinnigen in Velp hebben in 2021 besloten tot opheffing van hun stichting en zoeken naar een partij die de NPB-kerk wil overnemen en het gebouw een passende nieuwe invulling geeft. De Hoeksteen voldoet mogelijk niet meer aan de wensen en behoeften van de kerkgemeenschap die gebruik maakt van het gebouw.

De RK Emmaüskerk en de Ontmoetingskerk (beide geen monument) zijn vanwege de centrale ligging en goede parkeermogelijkheden voor de eigenaren kansrijke locaties om te behouden. Dat zou mogelijk ten koste gaan van het religieus gebruik van de monumentale RK en PKN kerken in de kleinere kernen.

Toekomstperspectief vijf dorpen De overige vijf dorpen (De Steeg, Ellecom, Laag-Soeren, Rheden en Spankeren) zijn allen dorpen met een eigen karakter. De situatie in de kleinere dorpen is urgent. Elk dorp heeft een bedreigde (rijks)monumentale of unieke (dorps)kerk waarvan de religieuze functie naar verwachting gaat verdwijnen. Dit zijn allemaal kerken van de PKN. Elk dorp, behalve Spankeren, heeft een kerk of kapel die al herbestemd is. Deze herbestemde kerken zijn niet bedreigd. Kerkeigenaren zijn realistisch en weten dat er iets moet gebeuren. Ze vinden het jammer dat de gemeenschap vergrijst en het kerkbezoek afneemt. Er is veel contact en/of samenwerking tussen de kerken van de verschillende dorpen. Tussen de PKN kerken van Laag-Soeren, Spankeren en Dieren is verregaande samenwerking op het gebied van kerkrentmeesters- en bouwcommissiezaken. Diaconaal werken de kerken in Dieren en omgeving samen in De Raad van Kerken Veluwezoom en Diana.

Urgentie Deel 2. Opgave

De betrokkenheid van de inwoners bij de (dorps)kerken is groot. De dorpskerken willen heel graag het hart van het dorp blijven en zoeken naar mogelijkheden om (meer) culturele en maatschappelijke nevenactiviteiten te ontplooien, gebaseerd op de behoeften van het dorp. De vraag is echter waar dorpelingen behoefte aan hebben. Een gebrek aan vrijwilligers voor beheer en de inrichting van de kerkzaal (bijvoorbeeld door vaste banken) bemoeilijken vaak het nevengebruik en verhuur. Stichting Behoud Dorpskerk Ellecom en Stichting Dorpskerk Spankeren zetten zich actief in voor de instandhouding van hun dorpskerk. Praktisch betekent dit het regelen van financiële middelen voor onderhoud van het kerkgebouw door 1) donateurs werven, 2) activiteiten initiëren en 3) verhuur. Ze zijn een belangrijke schakel tussen de kerk, de inwoners van het dorp en andere belangstellenden.

Plaats

Funct. Monu. Urgentie

Plaats

Funct. Monu. Urgentie

Velp

​

Velp

​

Velp

​

Velp

​

Laag-Soeren

Velp Velp

​

Laag-Soeren

Velp

Rheden

Velp

Rheden

​

Velp

​

Rheden

​

Velp

​

De Steeg

​

Velp

​

De Steeg

​

Velp

De Steeg

Velp

Dieren

Dieren

​

Dieren

​

Dieren Dieren

​

Dieren

​

Dieren Dieren

Dieren

​

Namen van de gebouwen zijn bewust achterwege gelaten vanwege de anonimiteit

Functie: Herbestemd

Monument: Rijks

Dieren

Religieus gebruik

Gemeentelijk

Ellecom

Transitie

Beeldbepalend

Ellecom

Gesloopt Urgentie: Instandhouding staat op korte termijn (0-5 jaar) onder druk Instandhouding staat op termijn (5-15 jaar) onder druk Instandhouding op langere termijn goed (15+ jaar)

23

Gesloopt/ wordt gesloopt

Hoofdstuk 5. Waardering kerkgebouwen door de inwoners van Rheden Deel 2. Opgave

Eind 2021 is een enquête uitgezet onder de 1.460 leden van het inwonerspanel Rheden Spreekt. Het doel was te onderzoeken hoe belangrijk inwoners van de gemeente Rheden kerken/kerkgebouwen vinden voor de gemeenschap, hoe vaak en met welke reden zij een kerk bezoeken en wat zij geschikte neven- of nieuwe functies vinden voor kerkgebouwen. Maar liefst 723 mensen hebben de vragenlijst online ingevuld, een responsrate van 50%. Hieronder volgen de belangrijkste conclusies van het onderzoek. 5.1 Hoe belangrijk vindt u dat een kerkgebouw blijft bestaan? De meerderheid van de deelnemers vindt het (zeer) belangrijk dat kerkgebouwen als gebouw blijven bestaan, ondanks het feit dat 30% de afgelopen drie jaar niet in een kerkgebouw is geweest. Niet geheel onlogisch blijkt uit het onderzoek dat hoe vaker mensen de kerk bezoeken, hoe belangrijker ze het vinden dat kerken als gebouw blijven bestaan. 5.2 Hoe vaak en waarom bezoekt u een kerk? 66% van de deelnemers is in die drie jaar wel eens in een kerk geweest. Dit betrof in de meeste gevallen geen frequent bezoek, maar één of enkele keren.

24

De oudste leeftijdsgroep (ouder dan 64 jaar) geeft het vaakst aan maandelijks in de kerk te zijn geweest. Hoe jonger, hoe minder frequent het kerkbezoek. 43

De voornaamste reden van een kerkbezoek is een plechtigheid zoals een uitvaart, bruiloft of doop. Wat best bijzonder is, is dat ongeveer 40% een kerk (of religieus gebouw) bezoekt vanwege de historie of cultuur. Dat is meer dan de 32% van de mensen die speciaal gaat voor de kerkdienst. De helft van de kerkbezoekers die voor het geloof gaat, geeft aan ook naar een andere kerk te zullen gaan als er geen diensten meer gehouden worden in hun eigen kerk.

24

20 8

5

0

In hoeverre vindt u het belangrijk dat kerkgebouwen blijven bestaan? (%) Zeer belangrijk Belangrijk Neutraal Onbelangrijk Zeer onbelangrijk Weet niet / geen mening

Deel 2.

Bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest? Vs. In hoeverre vindt u het belangrijk dat kerkgebouwen blijven bestaan?

Bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest? Vs. Leeftijd

Met welke reden(en) bent u de afgelopen drie jaar weleens in een kerkgebouw geweest (binnen en/of buiten de gemeente)? Vs. Leeftijd

Maandelijks of vaker

Opgave

Maandelijks of vaker

Jaarlijks of vaker

<45 jaar

Jaarlijks of vaker

Eén/enkele keer in 3 jaar

45-64 jaar

Eén/enkele keer in 3 jaar

Nee

>65 jaar

Nee

Weet niet/geen mening

Totaal

Weet niet/geen mening 87% 85% Zeer belangrijk

17% <45 jaar

48% 47% 43%

31%

66%

41% 1%

47%

33%

Uitvaart / huwelijk / doop

11%

53% 36% 34% 40%

Cultuur / geschiedenis

60% 11% 29%

12% 45-64 jaar

10%

31%

28%

Neutraal

28%

0%

29% 39% 28%

23%

21% 25% 25%

>65 jaar

29% 29% 23% 27%

Evenement

28%

4% Zeer onbelangrijk

15% Concert / optreden

24%

1%

29% 30% 36% 32%

Kerkdienst / vanwege mijn geloof

11%

1%

6%

18% 13% 14%

Rust / stilte / meditatie

28% 14%

17%

22% 23% 16% 20%

24% Totaal Weet niet / geen mening

25

28%

1% 1%

Anders, namelijk

24% 1%

Weet niet / geen mening

1%

Deel 2.

29

48

24 29

79

48 65

15

7

Opgave

11 23

Als er geen kerkdiensten meer worden gehouden in de kerk die u nu (geregeld) bezoekt, zou u dan naar een andere kerk gaan? Zo ja, in welke plaats? (%)

23

Wat zou u ervan vinden als een kerk door meerdere geloofsgemeenschappen wordt gebruikt om zo de oorspronkelijke religieuze functie te behouden? (%)

Ja

Goed idee

Ja, betrokken bij een kerkgemeenschap

Nee

“Alle godsdiensten hebben dezelfde basis, goed

bijv. als lid of vrijwilligers

Weet niet / geen mening

om elkaar te leren kennen”

Ja, als bestuurslid

Geen goed idee

Nee

Plaatsen: Arnhem, Dieren, Rozendaal, Spankeren, Velp

“Elk geloof heeft zijn eigen gebruiken” Weet niet / geen mening

26

Bent u op enige wijze betrokken bij een kerkgebouw in de gemeente Rheden? (%)

Deel 2.

5.3 Wat zijn passende nieuwe en nevenfuncties?

Opgave

Als een kerkgebouw een geheel nieuwe functie zou krijgen, vindt 70% van de deelnemers een dorpshuis of ontmoetingsplek de beste optie. Daarnaast vindt 53% ook wonen een goede nieuwe invulling en 29% horeca. Een speelparadijs, kantoren, een sportschool en winkels vinden mensen het minst passend in een kerk. Heeft u suggesties voor andere functies naast de huidige religieuze functie?

Muziek gerelateerd Evenementen

Ontmoetingsplek

Wonen

Formele functie

Culturele sector

70

32 56

24 29

24

23

23

21

19

17 13

18

13

8

7

5

4

10

Als een kerkgebouw geheel een nieuwe functie krijgt, wat zou dan volgens u een goede invulling zijn? (%)

12

10 4

1

Welke functies zijn niet wenselijk voor een kerkgebouw (%)

Dorpshuis / maatschappelijke functie

Speelparadijs

Woningen / appartementen

Kantoren

Restaurant

Sportruimte / sportschool

Activiteiten voor jongeren

Winkels

Huisarts / tandarts

Woningen / appartementen

Hotel / bed & breakfast

Maakt me niet uit

Winkels

Dorpshuis / maatschappelijke functie

Sportruimte / sportschool

Activiteiten voor jongeren

Kantoren

Huisarts / tandarts

Speelparadijs

Hotel / bed & breakfast

Anders

Restaurant

Weet niet / geen mening

Anders Weet ik niet/geen mening

27

12

3

Deel 2.

5.4 Wie moet zich inzetten voor het behoud en welke obstakels zijn er?

Opgave

We hebben ook de vraag voorgelegd wie zich zou moeten inzetten voor het behoud van een kerkgebouw. De meeste deelnemers vinden dat dit voornamelijk bij de eigenaar van het kerkgebouw ligt, gevolgd door de gebruikers en de gemeente. Inwoners worden als minst verantwoordelijk gezien. Verduurzaming van het kerkgebouw en de hoge energiekosten lijken deelnemers de grootste obstakels in een herbestemming en zij maken zich zorgen over mogelijke overlast voor omwonenden bij een nieuwe functie. Deelnemers vinden het bovendien jammer dat de historische waarde en de religieuze plek verloren gaan.

Wat mag niet ontbreken in de kerkenvisie?

“Behoud van de culturele waarde van kerken”

1 2 3 4

Wie zou zich actief moeten inzetten om een kerkgebouw te behouden? De eigenaar van het gebouw De gemeente De gebruikers van het gebouw Inwoners van de gemeente

“Dat het buitenaanzicht behouden blijft” “De mening van de huidige gebruikers” “Verduurzaming van de gebouwen” “Gemeenschapsinvulling” “Overleg met inwoners” “Respect voor de gebouwen en hun verleden” “Woningnood en verminderd kerkgebruik”

28

Deel 3. Toekomst Hoofdstuk 6. Kansen- en risicoverkenning Dit hoofdstuk gaat in op de grootste kansen en risico’s om het waardevolle religieuze erfgoed in de toekomst te borgen. Deze kansen- en risicoverkenning is tot stand gekomen in gesprek met eigenaren, ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Rheden en partners in de gemeente. In deze visie wordt aansluiting gezocht op al bestaand beleid op diverse terreinen. In Bijlage 2 is de verkenning naar aanknopingspunten tussen de Toekomstverkenning Religieus Erfgoed en andere beleidsdomeinen opgenomen. 6.1 Kansen voor religieuze gemeenschappen en gebouwen • Er is goed onderling contact en samenwerking tussen de dorpskerken in de dorpen, de kerken in Velp onderling en de RK kerken die allemaal tot dezelfde parochie behoren. Ook zijn verschillende kerken, de sjoel en de moskee aangesloten bij InterReligieuze Ontmoetingen in Dieren. Krachtenbundeling en efficiency is mogelijk door verdere samenwerking op het gebied van programmering, vrijwillige inzet, kennisdeling over subsidies, verduurzaming, etc. Dit geldt ook voor de kerkhoven. Laat vrijwilligers samen komen en pak het beheer van de kerkhoven samen op.

29

• Kerkeigenaren kunnen van elkaars ervaringen leren. Wissel best practices uit als het gaat om neven- en herbestemmingen of onderhoud door samen te werken en kennis- en ervaringen te delen in netwerkbijeenkomsten. • Betrek de betrokken dorpsgemeenschap bij het gesprek over nevengebruik en nieuwe functies. Waar is behoefte aan? Welke (bestaande) initiatieven of ideeën zijn er? Welke rol willen inwoners spelen? Zijn ze bereid financieel bij te dragen als donateur of ‘vriend van’? • Kerken staan doordeweeks overdag meestal leeg. Dat biedt op de kortere termijn perspectief voor nevengebruik. • Door functies en aanbod op elkaar af te stemmen en samen te werken kan krachtenbundeling ontstaan in plaats van concurrentie. • Vanuit de cultuurbranche is er vraag naar zalen. Amateurkunstverenigingen, waaronder muziekverenigingen, koren en theaters en een kunstenaarscollectief zoeken naar ruimten voor optredens, exposities, lezingen, etc. Er zijn dus marktkansen voor een gedifferentieerd cultuuraanbod in kerken. Zowel de vraag als het aanbod kan in beeld gebracht worden om vraag en aanbod beter te matchen.

Kerken kunnen nu al meer doen door beter te communiceren en hun aanbod online te laten zien. De cultuurbranche adviseert het aanbod te verzamelen op één website. • Dorpsbewoners vinden het fijn dat ondanks dat de OLV ten Hemelopneming in De Steeg is onttrokken aan de eredienst, er wel plek is om een kaarsje op te steken. De nieuwe eigenaar staat daarvoor open, iedereen mag binnenkomen. Dit is een voorbeeld voor andere kerken, want op deze manier is de overgang voor dorpsbewoners wat minder groot en kan de kerk nog steeds gebruikt worden voor herdenking, rust of bezinning. • De gemeente staat open voor herbestemming: ‘Het in stand houden van erfgoed is de kerntaak van goed erfgoedbeleid. Dat is een kwestie van goed rentmeesterschap. (…) Behoud kan echter niet zonder ontwikkeling: alleen als erfgoed mee kan groeien met zijn tijd behoudt het zijn bestaansrecht. Als daarvoor de voorwaarden worden geschapen, kan erfgoed inspireren’ (Erfgoednota 2017-2021). • De gemeente Rheden kiest voor een wijkgerichte aanpak om de sociale basis te versterken en te verbreden. Ook wil de gemeente meer inzetten op ontmoeting en sociale activering.

Deel 3. Toekomst

30

Kerken kunnen hierin een rol spelen omdat kerkgebouwen midden in wijken staan. Het is kansrijk onderzoek naar de behoefte in voorzieningen op wijkniveau te koppelen aan het onderzoek naar een nieuwe invulling voor een kerkgebouw. • Toerisme in de gemeente Rheden biedt kansen om het religieus erfgoed in te zetten in de toeristensector. Zeker omdat de gemeente de recreatiedruk op de natuur wil verminderen door bezoekersstromen te spreiden. • De gemeente Rheden streeft naar een rijk en divers cultuuraanbod. Cultuurbedrijf RIQQ heeft een belangrijke rol in het profileren en vergroten van het cultuuraanbod. Hiermee wil de gemeente het cultureel leven in de dorpen stimuleren. Optimale positionering en afstemming van cultuurvoorzieningen binnen de gemeente en de regio vindt de gemeente belangrijk.

“We willen meer commercieel ondernemen en meer open zijn. Dat betekent anders denken over gratis koffie schenken, verhuur en verwarming, en vitale activiteiten en kwaliteit bieden. Ook denken we aan andere financieringsbronnen.” “We werken aan een pluriform aanbod met iedere zondag iets anders. Zo willen we maatschappelijk breder worden dan alleen kerk.” “Iedereen kan hier binnen lopen voor ontmoeting, het is heel vergelijkbaar met een buurthuis.” “De kerkgang vanuit het dorp is laag, maar de financiële betrokkenheid en de binding met het gebouw vanuit het dorp is groot. Dus we willen gastvrij voor het dorp zijn. En een bredere functie in de gemeenschap hebben.”

Deel 3. Toekomst

31

6.2 Bedreigingen voor religieuze gemeenschappen en gebouwen • De Phoenixkerk is recent gesloopt en er worden binnenkort nog twee kerkgebouwen gesloopt. Met een voorziene reductie van 50% van gebouwen in religieus gebruik, is de bedreiging dat mogelijk meer kerken gesloopt gaan worden. Tenzij voor deze gebouwen een nieuwe invulling wordt gevonden. • De katholieke kerk hanteert een krimpstrategie. Het is daarom denkbaar dat ook de RK kerk in Velp en Dieren dicht gaan over 10 tot 15 jaar. De parochie wil dat de kerken nadenken over een duurzamer toekomstperspectief en onderzoeken wat de kerk nog meer kan betekenen voor de omgeving en hoe de inkomsten verhoogd kunnen worden. • Het risico bestaat dat kerken onderling gaan concurreren met neven- of nieuwe functies. In Velp hebben veel kerken bijvoorbeeld het idee hun functie te verbreden op cultureel vlak. Op de schaal van de gemeente Rheden is het niet wenselijk meerdere bibliotheken of concertzalen te ontwikkelen.

• Wanneer kerken een bredere functie krijgen en ook commercieel gaan exploiteren, kan dat botsen met ondernemers in de horeca, zaalverhuur, cultuursector, etc., maar ook met sociaal-maatschappelijke functies op andere plekken zoals dorpshuizen. • Het is een uitdaging een nieuwe publieke invulling te vinden voor de relatief grote dorpskerken in de kleinere dorpen wat betreft mogelijke doelgroepen, aanbod en de behoefte aan voorzieningen. De maatschappelijke en culturele ruimte in vraag en aanbod is beperkt in een klein dorp. • Kerkeigenaren hebben mogelijk de voorkeur voor het gebruik van niet monumentale kerken boven monumentale kerken. In Dieren zien we dat de RK Emmaüskerk en de Ontmoetingskerk vanwege de centrale ligging en goede parkeermogelijkheden voor kerkeigenaren kansrijke locaties zijn om te behouden. Het zijn bovendien geen beschermde monumenten wat meer ruimte biedt voor multifunctioneel gebruik. Dat gaat mogelijk ten koste van de monumentale RK en PKN kerken in andere kernen, die door verder teruglopend gebruik moeten sluiten. Dit terwijl de niet-monumentale kerken zich vaak beter lenen voor herbestemming

dan gebouwen met hoge cultuur- en bouwhistorische waarden. Om leegstand te voorkomen kunnen de monumentale kerken beter in religieus gebruik blijven dan kerken die makkelijker te herbestemmen zijn. • Kerkgemeenschappen gaan niet over één nacht ijs wat betreft de sluiting van een kerkgebouw. Dat is een lang en vaak emotioneel proces. Vragen die binnenkomen van culturele of sociaalmaatschappelijke partijen om ruimte spelen echter vaak op de korte termijn. Timing is dan cruciaal voor een geslaagde ‘match’.

“Behoud van erfgoed kan niet zonder ontwikkeling: alleen als erfgoed mee kan groeien met zijn tijd behoudt het zijn bestaansrecht.” (Erfgoednota Rheden Verbinden Verleden 2017-2021).

Hoofdstuk 7. Conclusies en vervolgacties Deel 3. Toekomst

Deze inventariserende fase van de Toekomstverkenning Religieus Erfgoed Rheden leverde informatie op over gemeenschappelijke uitdagingen en kansen, en over het toekomstperspectief van de religieuze gemeenschappen en de gebouwen. De voorliggende rapportage is de afsluiting daarvan. Hierna hoopt de gemeente Rheden met enthousiaste eigenaren en partners in de gemeente samen verder op pad te gaan. Met als doel het waardevolle religieuze erfgoed te borgen en de potentie van deze gebouwen volledig te benutten voor de verschillende dorpen. Vanuit begeleidend adviesbureau COUP is geadviseerd om aan de slag te gaan met de actiegerichte aanbevelingen in dit hoofdstuk. Immers, het doel van een verkenning is om een duurzaam toekomstperspectief voor het religieuze erfgoed te vinden. Dan zijn woorden alleen onvoldoende.

32

7.1 Conclusies Door krimpende gemeenschappen zijn alle (rijks)monumentale dorpskerken onzeker over de toekomst In de gemeente Rheden zijn op dit moment (2022) achttien religieuze gebouwen in religieus gebruik. De verwachting is dat dit aantal over vijftien jaar is gehalveerd naar negen gebouwen met een religieuze functie tenzij goede nevenfuncties worden gevonden om te combineren met de kerkelijke activiteiten. Het meest urgent is dat voor alle monumentale dorpskerken in Ellecom, Laag-Soeren, Rheden en Spankeren de toekomst onzeker is door krimpende gemeenschappen. Het zijn vooral de kleinere geloofsstromingen die positiever zijn over het toekomstig religieus gebruik van hun gebouw. Inwoners zijn erg betrokken bij de kerken en de kerken willen het hart van het dorp blijven De dorpsgemeenschap in de kleinere dorpen is hecht en inwoners zijn zeer betrokken bij de kerken en wat er speelt. Dat potentieel kan benut worden door inwoners te betrekken bij het toekomstige gebruik van de kerken.

De dorpskerken willen heel graag het hart van het dorp blijven en zoeken naar mogelijkheden om (meer) culturele en maatschappelijke nevenactiviteiten te ontplooien aansluitend op waar het dorp behoefte aan heeft. Kerkeigenaren zijn realistisch en zijn zich bewust van de maatschappelijke veranderingen Kerkeigenaren zijn realistisch, ze weten dat maatschappelijke ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontkerkelijking van invloed zijn op de toekomst van hun gemeenschap en de instandhouding van hun kerkgebouw. Dat is geen positief bericht, maar ze weten dat er iets moet gebeuren en denken soms al heel concreet na over kansen en mogelijkheden. Veel kerken in de gemeente Rheden zijn in beweging of al herbestemd. De meeste kerkgenootschappen vinden het ook interessant om passende nevenbestemmingen te vinden en/ of uit te breiden.

Deel 3. Toekomst

Kerken zoeken naar culturele en/of maatschappelijke functieverbreding en in de culturele en maatschappelijke sector is er vraag naar ruimtes Meerdere kerken denken na over verbreding van hun functie op cultureel vlak. Religieuze gebouwen zijn op zichzelf genomen mooie karakteristieke ruimten voor cultureel gebruik. Tegelijkertijd leent niet elke kerk zich voor een culturele functieverbreding en dat is op de schaal van de gemeente Rheden ook niet opportuun. Goede akoestiek, sanitaire voorzieningen en een actieve groep vrijwilligers zijn belangrijk, als ook optimale positionering en afstemming van cultuurvoorzieningen binnen de gemeente en de regio.

Stichting Behoud Rhedense Dorpskerk ging persoonlijk langs de deuren om te vragen of mensen iets willen bijdragen aan de instandhouding van de kerk. Het bleek dat veel dorpsbewoners daartoe bereid waren.

“Wij willen maatschappelijk breder worden dan kerk alleen. Het is onze ambitie om naast een plek voor de eredienst het kloppend hart van het dorp te zijn.”

Dorpskerk Rheden In de Dorpskerk worden onder meer concerten en culturele activiteiten georganiseerd en het is jaarlijks gastheer van het kamermuziekfestival ZOOM! Festival. De concerten worden over het algemeen goed bezocht, mensen uit Rheden en de wijde omgeving komen hiervoor naar de Dorpskerk. De Werkgroep Cultuur is uitgebreid waardoor de taken over meer mensen kunnen worden verdeeld.

33

Amateurkunstverenigingen, waaronder muziekverenigingen, koren en theaters en een kunstenaarscollectief zoeken naar ruimten voor optredens, exposities, lezingen, etc. RIQQ heeft aangeboden in een gesprek met kerkeigenaren per locatie te onderzoeken wat de mogelijkheden zijn voor cultureel medegebruik of andere nevenactiviteiten.

Interieur van de Dorpskerk in Rheden

De gemeente Rheden streeft naar een rijk en divers cultuuraanbod. De nieuwe coalitie wil het cultureel leven in de dorpen stimuleren. Cultuurbedrijf RIQQ heeft een belangrijke rol in het profileren en vergroten van het cultuuraanbod in de gemeente. RIQQ geeft aan dat er vanuit de cultuurbranche vraag is naar zalen.

Er is in de gemeente Rheden ook vraag naar ruimtes voor maatschappelijke voorzieningen. Het gezondheidscentrum in Velp loopt bijvoorbeeld tegen ruimtegebrek aan. Bovendien worden er meer woningen gebouwd in Velp waardoor de druk op de huisvesting van maatschappelijke voorzieningen toeneemt. Ook in Rheden zijn organisaties op zoek naar ruimtes, ook omdat het dorpshuis al best druk bezet is door onder meer welzijnsorganisatie Incluzio.