Conceptbegroting 2024 gemeente Renswoude

Begroting gemeente Renswoude 2024

57

Risico’s

omgevingsdiensten voor de opgave zich aan te passen aan de nieuwe gemeentelijke taken. In het bijzonder de invoering van het digitaal stelsel per 2024 vormt een grote opgave voor gemeenten en ODRU. De invoering van de Omgevingswet betekent ook dat gemeenten en ODRU opnieuw in gesprek zijn over de taken die de ODRU voor de gemeenten uitvoert. In de begroting van de ODRU is de verhouding beschikbare weerstandscapaciteit en benodigde weerstandscapaciteit berekend op 1,1.

Naam

Afvalverwijdering Utrecht (AVU, gevestigd te Soest)

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd

Het openbaar lichaam heeft tot doel in het belang van de deelnemers een doelmatige en uit oogpunt van milieuhygiëne verantwoorde wijze van overslag, transport en verwerking van huishoudelijke afvalstoffen en grondstoffen en andere categorieën van afvalstoffen. Alle 26 gemeenten van de Provincie Utrecht. De heer H. H. van der Schoor De gemeente draagt bij op basis van de tonnages die verwerkt worden. In de begroting 2024 is het volgende bedrag opgenomen: € 155.928 Eind 2022: € 267.000

Deelnemende partijen Bestuurder(s) Renswoude Bijdrage Renswoude Eigen vermogen verbonden partij Vreemd vermogen verbonden partij

Eind 2022: € 27,6 mln.

Resultaat Ontwikkelingen

2022: € 63.000 Belangrijk is de deelname van de AVU in CirkelWaarde. In deze samenwerking wordt samen met Circulus-Berkel en ROVA middels een Expertisecentrum kennis vergaard over diverse afvalstromen, in de breedste zin des woords. Er worden hiertoe onderzoek en marktverkenningen verricht, in eigen beheer of met behulp van derden. In het Handelshuis worden aanbestedingen gedaan en diverse contracten beheerd. De risico’s bestaan uit de normale bedrijfsrisico’s. Door het ontbreken van reserves en voorzieningen heeft de AVU geen weerstandsvermogen. Alle in enig jaar gemaakte kosten worden aan de deelnemers doorberekend. Ook wetswijzigingen kunnen effect hebben op de hoogte van de aan de deelnemers door te belasten kosten. Als gevolg hiervan kunnen schommelingen optreden in de jaarlijks te betalen bedragen.

Risico’s

Naam

Regio Foodvalley, gevestigd te Ede

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd

De gemeenschappelijke regeling wordt getroffen om de Foodvalley regio een Europese topregio te maken op het gebied van kennis, ontwikkeling en innovatie in de agro-foodsector door versterking van het vestigingsklimaat en de kwaliteit van de leefomgeving. De GR werkt daartoe samen met ondernemers en onderwijs/onderzoek. Regio Foodvalley concentreert zich op de terreinen economie, werkgelegenheid, ruimtelijke ontwikkeling, wonen en mobiliteit. De gemeenten Ede, Veenendaal, Wageningen, Rhenen, Nijkerk, Barneveld, Scherpenzeel en Renswoude. Mevrouw P. Doornenbal-van der Vlist, de heer H. H. van der Schoor, de heer C.E. Eskes De gemeente draagt (op basis van een bedrag per inwoner) bij aan deze gemeenschappelijke regeling. Naast cofinanciering voor de uitvoering van projecten.

Deelnemende partijen Bestuurder Renswoude Bijdrage Renswoude

Begroting gemeente Renswoude 2024

58

Eigen vermogen verbonden partij

Eind 2022: € 3,5 mln.

Vreemd vermogen verbonden partij

Eind 2022: € 2,7 mln.

Resultaat Ontwikkelingen

2022: -€ 77.000 In 2020 is de Strategische Agenda door alle partners (waaronder de gemeenteraden) vastgesteld: iedereen schaart zich daarmee achter de gezamenlijke doelstellingen en zegt ook toe zich in te spannen hier een bijdrage aan te leveren. Voor een groot deel doen gemeenten dat door in hun eigen beleid keuzes te maken die de ambities van de Strategische Agenda versterken. En voor een klein deel doen gemeenten dat door in programma’s bij te dragen aan gezamenlijke projecten die heel sterk bijdragen aan de realisatie van de doelen Kenmerkend voor het risicoprofiel van Regio Foodvalley is dat de regio m.b.t. de strategische samenwerking nauwelijks ontvankelijk is voor risico’s. Bovendien is een Algemene Reserve gevormd voor het opvangen van deze risico’s.

Risico’s

Naam

Vitens N.V., gevestigd te Zwolle

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd

Het dragen van medeverantwoordelijkheid voor de gezondheid door het duurzaam leveren van veilig en betrouwbaar drinkwater met zorg voor de bescherming van natuur en milieu. De gemeenten in de Provincies Flevoland, Friesland, Gelderland, Utrecht, Overijssel en een aantal gemeenten in de Provincies Drenthe en NoordHolland. De aandeelhouders hebben zeggenschap via het stemrecht op de aandelen die zij bezitten. Wethouder Henk van der Schoor vertegenwoordigt Renswoude bij de vergadering van aandeelhouders Wij bezitten 4.389 aandelen (0,076% van het totaal aantal aandelen) met een nominale waarde van € 1,00 per stuk. Deze staan op de balans voor een bedrag van € 60.359. Jaarlijks ontvangen wij van Vitens dividend. Het dividend wordt gerelateerd aan het nettoresultaat. Het bedrag aan dividend dat wordt uitgekeerd bedraagt maximaal 50% van het nettoresultaat. Randvoorwaardelijk hierbij is de continuïteitsdoelstelling. Bij een solvabiliteit < 30% wordt in beginsel geen dividend uitgekeerd. Eind 2022: € 650.000

Deelnemende partijen

Bestuurder(s) Renswoude

Bijdrage Renswoude/ opbrengst dividend

Eigen vermogen verbonden partij Vreemd vermogen verbonden partij

Eind 2022: € 1,4 Mln.

Resultaat Ontwikkelingen

2022: € 33,9 Mln. Voor de komende jaren is de verwachting dat Vitens geen dividend zal uitkeren als gevolg van de lage WACC en het hoge investeringsniveau voor de komende jaren. Hierdoor kan Vitens niet voldoen aan de continuïteitsdoelstelling zoals opgenomen in het Financieel beleid. WACC staat voor de ‘Weighted average cost of capital’ het maximaal te behalen rendement. Vitens beheerst de risico’s door kennis van de wetgeving te borgen in de organisatie en indien noodzakelijk adequate beheersmaatregelen te nemen.

Risico’s

Begroting gemeente Renswoude 2024

59

Naam

Afvalcombinatie De Vallei NV (ACV, gevestigd te Ede)

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd Deelnemende partijen Bestuurder(s) Renswoude

ACV richt zich met name op het herwinnen van grondstoffen uit afvalstromen en het beheer van de openbare ruimte. Ede, Wageningen, Renkum, Veenendaal en Renswoude Gemeente is aandeelhouder (lid van AVA). De aandeelhouders hebben zeggenschap via het stemrecht op de aandelen die zij bezitten. Wethouder H. van der Schoor vertegenwoordigt Renswoude bij de vergadering van aandeelhouders Op basis van afrekening (voorlopig € 410.000 in de begroting) Nog niet bekend

Bijdrage Renswoude Eigen vermogen verbonden partij Vreemd vermogen verbonden partij Resultaat Ontwikkelingen

Risico’s

Per 1 januari 2020 is de gemeente Renswoude aandeelhouder van de ACV. Voor een bedrag van € 185.394 heeft de gemeente een belang van 1,6%, wat neerkomt op 90.920 aandelen. De risico voor de gemeente bestaat uit het ingebrachte aandelenkapitaal. Daarnaast heeft de gemeente de verplichting op een eventueel negatief bedrijfsresultaat aan te vullen. Beëindiging contract met ACV kan alleen met toestemming van alle aandeelhouders.

Naam

Bedrijfsvoeringsorganisatie Valleihopper (gevestigd in Barneveld)

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd

Valleihopper is er voor mensen met een Wmo-vervoerindicatie die wonen in de regio Foodvalley. Het vervoer is bestemd voor sociaal-recreatieve doeleinden. Barneveld, Ede, Nijkerk, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel, Wageningen en Veenendaal De heer C.E. Eskes € 30.500 Nog niet bekend

Deelnemende partijen Bestuurder(s) Renswoude Bijdrage Renswoude Eigen vermogen verbonden partij Vreemd vermogen verbonden partij Resultaat Ontwikkelingen

Risico’s

Het vervoersvolume is sinds de coronacrisis fors lager dan contractueel afgesproken. Ook staat de kwaliteit van het vervoer, mede door grote personeelstekorten, onder druk. Om passend Wmo-vervoer beschikbaar te houden, die recht doet aan het vervoersvolume en andere ontwikkelingen, wordt in het najaar van 2024 gestart met een nieuw aanbestedingstraject. Het grootste risico heeft te maken met hogere kosten voor de Valleihopper, door de ontwikkelingen in de vervoersbranche (bezuinigingen overheid, personeelstekorten). De financiële consequenties zijn echter nog onduidelijk.

Naam

Jeugdhulpregio (Foodvalley)

Doel en openbaar belang dat wordt behartigd

Gemeenten zijn bestuurlijk, financieel en uitvoeringstechnisch verantwoordelijk voor de uitvoering van vrijwel alle jeugdhulp. In de Jeugdhulpregio FoodValley werken de gemeenten samen voor een betere jeugdhulp. In de samenwerking geldt het principe: ‘Lokaal wat lokaal kan

Begroting gemeente Renswoude 2024

60

en regionaal wat regionaal als het meerwaarde heeft’. Dit principe heeft geleid tot regionaal samenwerken voor betere jeugdhulp. De gemeenten werken samen omdat: We samen sterker staan; We zo efficiënter zijn; We zorginhoudelijk kunnen verbeteren; We van elkaar kunnen leren. De samenwerking rondom inkoop, contractmanagement, monitoring en facturatie van de jeugdhulp worden regionaal gefaciliteerd vanuit het Knooppunt. Deelnemende partijen Bestuurder(s) Renswoude Bijdrage Renswoude Eigen vermogen verbonden partij Vreemd vermogen verbonden partij Resultaat Ontwikkelingen

Risico’s

3.2.7

Gemeente Barneveld, Ede, Nijkerk, Renswoude, Rhenen, Scherpenzeel en Veenendaal De heer C.E. Eskes € 40.942 Nog niet bekend

De Hervormingsagenda Jeugdhulp vraagt van de gemeenten om de regionale samenwerking te formaliseren in een publiekrechtelijke samenwerkingsvorm: een gemeenschappelijke regeling. Over de vorm van deze nieuwe GR zal in 2024 een besluit worden genomen door de gemeenten in de jeugdhulpregio Foodvalley. Hierbij zal inhoudelijk zo veel mogelijk worden aangesloten bij de huidige samenwerkingsvorm in het Knooppunt. De kosten voor de inzet van jeugdhulp stijgen fors, o.a. door de toegenomen zwaarte van de problematiek. Hiernaast zijn de CAO’s binnen de jeugdhulpsector opengebroken, waardoor de gemeente het risico loopt dat de kosten door de herijking van de tarieven van bepaalde soorten jeugdhulp meer gaan stijgen dan de afgesproken jaarlijkse indexering. De financiële consequenties zijn op dit moment nog onduidelijk.

Grondbeleid

De prijzen van veel producten zijn onder andere door de oorlog in Oekraïne onverminderd hoog. Dit heeft zowel effect op de kosten van bouw- en woonrijp maken als op de stichtingskosten van woningen en bedrijfspanden wat effect op de gemeentelijke grondexploitaties heeft. Daarnaast is ook de hoogte van de hypotheekrente in de achterliggende jaren fors gestegen. Gevolg hiervan is, dat de betaalbaarheid van woningen (verder) onder druk komt te staan. Daartegenover staat dat de woningbehoefte onverminderd groot blijft. De woningbouwproductie op landelijk niveau blijft daarbij flink achter en de schaarste wordt alleen maar groter. Op regionaal niveau zijn afspraken gemaakt hoe te voldoen aan de opgave met betrekking tot de realisatie van de woningbouw, de zgn. Woondeal Foodvalley 2022-2030. In deze Woondeal zijn afspraken gemaakt over het te realiseren woonprogramma, waarbij de nadruk sterk is komen te liggen op betaalbare woningbouw. Een hogere rente, stijgende kosten gecombineerd met meer betaalbare woningbouw maakt dat de opbrengsten van een ontwikkeling onzekerder worden. Om het risico op lagere grondopbrengsten in de toekomst in te perken is hier in het risicomanagement aandacht aan besteed. Verder is de wereld van de gebiedsontwikkeling nog altijd flink in beweging.

Naast de onzekerheid omtrent het beperken van de stikstofuitstoot blijven er voortdurend nieuwe uitdagingen ontstaan, zoals de invoering van de Omgevingswet en de netcongestie (geen levering van energie op grootverbruik aansluitingen). Op dit moment speelt dit nog niet bij de woningbouwprojecten maar al wel bij de te realiseren bedrijfskavels met een grootverbruik aansluiting.

Begroting gemeente Renswoude 2024

61

Beleid Onder grondbeleid wordt verstaan het gehele instrumentarium dat de gemeente Renswoude ter beschikking staat om de vastgestelde ruimtelijke, en deels ook economische, doelstellingen te realiseren. Binnen de gemeente Renswoude is er sinds 2022 vastgesteld grondbeleid. Bestaand beleid Daar waar Renswoude gronden in eigendom heeft, voert de gemeente een actief grondbeleid. De gemeente maakt de gronden bouwrijp en verkoopt deze aan marktpartijen en/of particulieren. Om sturing te kunnen geven aan de gewenste invulling van projecten en waar mogelijk te kunnen delen in de winsten van ontwikkelingen, blijven eigen grondposities voor de gemeente van belang. Bij ontwikkelingen waarbij de gronden niet in eigendom zijn van de gemeente wordt doorgaans faciliterend grondbeleid gevoerd. De gemeente Renswoude faciliteert waar mogelijk deze ontwikkelingen van derden en zal de daarbij behorende kosten binnen de wettelijke kaders verhalen op de initiatiefnemer. Voorwaarde hierbij is dat deze ontwikkelingen wel passen binnen de (ruimtelijke) kaders. Conform de Nota Grondbeleid wordt in nieuwe situaties situationeel grondbeleid gehanteerd, waarbij actief grondbeleid wordt toegepast als dit een meerwaarde heeft. In het geval van faciliterend grondbeleid kiest de gemeente voor een stimulerend faciliterend grondbeleid, tenzij sprake is van een zeer beperkt gemeentelijk belang.

In de Nota grondbeleid worden een aantal criteria geformuleerd op basis waarvan het college per project/locatie een onderbouwde keuze kan maken voor het toe te passen grondbeleid. Onderstaand is een overzicht gegeven van de projecten waarbij de gemeente een actief grondbeleid voert, en welke werkzaamheden in 2024 worden verwacht. Beekweide II In het plan Beekweide II zijn 193 woningen en 3 standplaatsen voorzien. Het definitieve bestemmingsplan is februari 2022 vastgesteld. Tegen dit bestemmingsplan was één beroep ingediend. Het beroep is behandeld bij de Raad van State, waarbij een gedeelte van de woonbestemmingen is vernietigd. Voor dit gedeelte is opnieuw een bestemmingsplan vastgesteld (Herstelbesluit Beekweide II), en daar is weer één beroep ingediend. Op dit moment is nog niet inzichtelijk wanneer de inhoudelijke behandeling zal plaatsvinden en de daarbij behorende uitspraak kan worden verwacht. De aanbesteding voor het bouwrijpmaken heeft reeds plaatsgevonden. De eerste voorbereidende werkzaamheden worden in september grotendeels afgerond, zodat medio oktober 2023 zal worden gestart met de daadwerkelijke bouwrijp werkzaamheden. Niet alle gronden zijn in deze ontwikkeling verworven. Wel zullen de aangrenzende grondeigenaren participeren in deze ontwikkeling en ook zullen zij bijdragen in de kosten van het plan.

Dit is vastgelegd in anterieure overeenkomsten die met vier partijen zijn gesloten. Recent is op deze overeenkomst een allonge gesloten waarbij met de betreffende grondeigenaren aanvullende afspraken zijn gemaakt met betrekking tot de gestegen bouwkosten en VON prijzen. Eén grondeigenaar wil vooralsnog niet in de ontwikkeling betrokken worden. Deze locatie is wel in het stedenbouwkundige plan opgenomen, maar in het bestemmingsplan met een “nader uit te werken woonbestemming” opgenomen omdat niet alle noodzakelijke onderzoeken op deze locatie konden worden uitgevoerd. Met één andere grondeigenaar worden nog gesprekken gevoerd over de wijze waarop deze kavel in het plangebied kan worden betrokken. Plan Beekweide II zal voor het gedeelte dat de gemeente in eigendom heeft als grondexploitatie worden geëxploiteerd, voor het andere gedeelte worden de kosten verhaald op de mede ontwikkelaars. Groot Overeem II In 2022 is het bestemmingsplan Groot Overeem II vastgesteld. Tegen dit bestemmingsplan is door meerdere belanghebbenden beroep ingediend. De behandeling van deze beroepen bij de Raad van State is nog niet gepland. Hierdoor treedt er de nodige vertraging op. De uitspraak wordt niet eerder verwacht dan eind 2023.

De grondexploitatie voor Groot Overeem II is opgestart en kent een behoorlijk positief resultaat, zij het dat het project nog een aanzienlijke looptijd kent en het resultaat daarom nog enigszins onbekend is. De civiele planvorming (bestekken, aanbesteding etcetera) ten behoeve van het bouwrijp maken wordt naar verwachting begin 2024 afgerond, mits het bestemmingsplan onherroepelijk is geworden. Dit zal moeten blijken uit de uitspraak van de Raad van State. Met betrekking tot de uitgifte van de kavels is er een uitgiftebeleid vastgesteld, inclusief de daarbij behorende model reserverings- en koopovereenkomst. Dit beleid is tot stand gekomen in een samenwerking met de ondernemersvereniging. Gelet op de hoge duurzaamheidsambitie van de gemeente is ook voor deze ontwikkeling een duurzaamheidskader vastgesteld. In het duurzaamheidskader is aangegeven wat de ambitie is van de gemeente voor deze ontwikkeling en worden aanvullend op de vigerende regelgeving randvoorwaarden gesteld aan de ontwikkeling als geheel, maar ook op kavelniveau.

Begroting gemeente Renswoude 2024

62

Financiën Een financieel uitgangspunt bij grondexploitaties is het realiseren van een minimaal sluitende exploitatie, waarin alle kosten voor het realiseren van het plan worden verhaald via de grondopbrengst. In het onderstaande overzicht zijn de verwachte lasten, baten en resultaten weergegeven, op basis van de balansstanden ultimo 2022. Complex (x € 1.000)

Boekwaarde per 1-1- Nog te maken Nog te realiseren 2023 kosten opbrengsten

Beekweide I Beekweide II Groot Overheem II

-13 1.332 1.903

0 2.902 2.200

0 5.697 7.950

Verwacht Reeds genomen Resterende resultaat winst winst (eindwaarde) 0 0 0 -1.463 0 0 -3.847 0 0

Alle grondexploitaties van de gemeente Renswoude hebben een resterende looptijd die korter is dan tien jaar. Bij de ontwikkelingen waarbij de gemeente Renswoude een faciliterend grondbeleid voert, en dus vooral publiekrechtelijk betrokken is (onder andere een gedeelte van de ontwikkeling Beekweide II), worden de kosten door middel van het kostenverhaal (Wro) verhaald op de initiatiefnemer. Hierbij is het van belang dat vroegtijdig in het traject afspraken worden gemaakt en vastgelegd in een anterieure overeenkomst. Strategische gronden De gemeente heeft op dit moment geen strategische gronden in bezit om toekomstige ontwikkelingen te kunnen realiseren. Risico’s De gemeente Renswoude heeft op dit moment een vastgesteld grondbeleid, waarin aandacht wordt besteed aan het beheersen van de risico’s die de verschillende ontwikkelingen (actief en passief grondbeleid) met zich meebrengen. Gelet op het financiële resultaat van de huidige grondexploitaties kan worden gesteld dat het treffen van een verliesvoorziening of het vormen van een reserve op dit moment niet nodig wordt geacht.

3.2.8

Paragraaf Wet open overheid

Inleiding Op 1 mei 2022 is de Wet open overheid (Woo) in werking getreden als opvolger van de Wet openbaarheid Bestuur. De openbaarheidsparagraaf die u hier aantreft komt voort uit de Woo. De wet draagt bij aan een transparante overheid en geeft regels over de manier waarop verzoeken om openbaarmaking van informatie worden behandeld (passieve openbaarmaking), welke informatie standaard door de gemeente openbaar wordt gemaakt in een fasering tot en met 2026 (actieve openbaarmaking) en het verder op orde brengen van de informatiehuishouding. De implementatie van de Woo loopt door tot eind 2026. Om de impact van bovenstaande thema’s te bespreken, zijn informatieve en interactieve bewustwordingssessies georganiseerd voor alle medewerkers gedurende 2022 en 2023.

Ten aanzien van passieve openbaarmaking worden de volgende activiteiten uitgevoerd: • Opstellen modelbrieven en intern werkdocument • Aanstellen en opleiden Woo-contact persoon • Openstellen digitale wegen via e-mailadres • Interne training aan managers en medewerkers over gevolgen Woo Ten aanzien van actieve openbaarmaking worden de volgende activiteiten uitgevoerd: • Gemeentelijke processen in beeld gebracht die tussen 2022 en 2026 gefaseerd standaard openbaar worden gemaakt • In kaart gebracht welke informatie categorieën, die actief openbaar gemaakt moeten worden, al reeds actief openbaar gemaakt worden Om meer grip op informatie te verkrijgen, worden de volgende activiteiten uitgevoerd: • Opzetten van een kwaliteitssysteem voor informatiebeheer • Project opstarten om een E-depot aan te schaffen en te implementeren

Begroting gemeente Renswoude 2024

63

4

Financiële begroting

4.1

Overzicht van baten en lasten

4.1.1

Overzicht van baten en lasten in meerjarig perspectief

Programma Omschrijving programma

Lasten 2024 Baten 2024 Lasten 2025 Baten 2025 Lasten 2026 Baten 2026 Lasten 2027 Baten 2027

1

Programma Wonen

4.604.298

5.187.000

4.956.947

4.435.400

3.257.895

4.696.500

3.858.544

4.784.800

2

Programma Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer

3.270.039

1.758.942

3.298.050

1.752.206

3.124.833

1.622.308

3.129.317

1.602.208

3

Programma Sociaal Domein (Sociale Leefbaarheid)

5.056.310

729.289

5.083.948

729.289

4.981.349

713.289

4.986.727

713.289

4

Programma Economische Ontwikkeling en Toerisme

64.389

54.544

64.389

55.307

64.389

56.081

63.389

56.081

5

Programma Inwoners, Openbare Orde en Veiligheid, Bestuur en Organisatie

962.657

224.612

973.955

227.476

962.675

230.381

973.609

230.381

13.957.693

7.954.387

14.377.288

7.199.678

12.391.141

7.318.559

13.011.586

7.386.759

Totaal 3.1.6.1

Algemene uitkering

-

9.513.000

-

3.1.6.1

Dividend

151.040

20.126

132.037

3.1.6.1

Lokale heffingen (niet-gebonden besteding)

80.130

1.186.380

70.130

3.1.6.1

Overige algemene dekkingsmiddelen

3.1.6.1

Algemene dekkingsmiddelen

3.1.6.2

Overhead

3.1.6.3

Vennootschapsbelasting

3.1.6.4

Onvoorzien Resultaat vóór reservemutaties

-

-

-

10.047.000

-

9.640.000

-

20.126

114.212

20.126

97.094

20.126

1.202.989

70.130

1.219.831

70.130

1.236.908

-

-

-

9.836.000

-

-

231.170

10.719.506

202.167

11.270.115

184.342

10.879.957

167.224

11.093.034

3.864.912

447.080

3.901.391

447.080

3.886.141

447.080

3.865.080

447.080

25.000

-

25.000

-

25.000

-

25.000

-

838.073

-

851.868

-

907.513

-

975.816

-

18.916.848

19.120.973

19.357.714

18.916.873

17.394.137

18.645.596

18.044.706

18.926.873

Structureel

18.518.541

18.812.182

18.956.718

18.606.827

17.160.932

18.490.776

17.811.553

18.772.053

Incidenteel

398.307

308.791

400.996

310.046

233.204

154.820

233.153

154.820

183.600

-

-

999.400

904.400

-

377.000

-

-

114.475

-

70.449

-

-

-

-

157.114

217.000

157.114

217.000

157.114

217.000

131.027

Waarvan:

Reservemutaties per programma: 1

Programma Wonen

2

Programma Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer

3

Programma Sociaal Domein (Sociale Leefbaarheid)

217.000

4

Programma Economische Ontwikkeling en Toerisme

-

-

-

-

-

-

-

-

5

Programma Inwoners, Openbare Orde en Veiligheid, Bestuur en Organisatie

-

400.022

-

400.022

-

400.022

-

400.022

6

Algemene dekkingsmiddelen, overhead, Vpb en onvoorzien

-

-

-

400.600

671.611

217.000

Structureel

-

175.136

-

175.136

Incidenteel

400.600

496.475

217.000

1.451.849

1.121.400

19.317.448

19.792.584

19.574.714

20.543.858

18.515.537

Totaal

1.626.985

1.121.400

-

-

-

557.136

594.000

531.049

175.136

-

175.136

382.000

594.000

355.913

19.202.732

18.638.706

19.457.922

Waarvan:

Saldo begroting na bestemming

4.1.2

475.136

-

969.144

687.195

819.216

Grondslagen van de begroting

Kerngegevens en uitgangspunten Bij de samenstelling van de Programmabegroting 2024-2027 houden wij rekening met gevolgen van besluiten die tot stand zijn gekomen na het vaststellen van de programmabegroting 2023. Verder houden wij rekening met autonome uitgaven- en inkomstentoenames. De ramingen in deze Programmabegroting zijn gebaseerd op onderstaande kerngegevens en uitgangspunten. Parameters begroting 2024 Omschrijving Indexcijfers prijzen, goederen en diensten indexcijfers lonen en salarissen indexcijfers overheidsinvesteringen Mutaties gemeentelijke tarieven Leges Onroerende zaakbelastingen Afvalstoffenheffing (kostendekkend) Rioolheffing (kostendekkend) Grafrechten Overige gemeentelijke belastingen en heffingen Financiering Rente grondexploitaties (o.b.v. jaarstukken 2022) Rente investeringen (o.b.v. begroting 2023)

Begroting gemeente Renswoude 2024

2023 5,90% 4,00% 4,80%

2024 3,90% 5,20% 1,60%

2025 1,60% 5,80% 1,90%

2026 1,60% 4,80% 1,90%

2027 1,60% 4,20% 1,90%

1,40% 1,40% kd kd n.t.b. 1,40%

1,40% 1,40% kd kd n.t.b. 1,40%

1,40% 1,40% kd kd n.t.b. 1,40%

1,40% 1,40% kd kd n.t.b. 1,40%

1,40% 1,40% kd kd n.t.b. 1,40%

0,31% 1,00%

0,31% 1,00%

0,31% 1,00%

0,31% 1,00%

0,31% 1,00%

64

Rente over reserves en voorzieningen Over de reserves en voorzieningen wordt geen rente berekend. Inkomsten Bij de berekening van de inkomsten voor 2024 en volgende jaren worden de inkomsten onder andere geraamd op basis van de werkelijke inkomsten in 2023. Algemene uitkering De algemene uitkering wordt geraamd op basis van de gegevens van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Voor 2023 t/m 2027 is er een doorrekening gemaakt van de algemene uitkering op basis van de Rijkscirculaires. De meicirculaire is doorgerekend in de kadernota 2024, maar de septembercirculaire is nog niet doorgerekend in de begroting 2024 en meerjarenraming 2025 t/m 2027. Deze wordt na publicatie door het ministerie doorgerekend via de najaarsrapportage 2023. Hierbij wordt gebruikt gemaakt van de reken en analyse tool (Lias Pauw) van Inergy.

4.1.3

Structureel en reëel evenwicht (provinciaal toezicht)

Op basis van onderstaand overzicht wordt aangetoond of de meerjarenraming 2024-2027, conform de uitgangspunten in het BBV, structureel in evenwicht is. Dit houdt in dat structurele lasten kunnen worden gedekt met structurele baten. Indien dit niet het geval is, is de kans groot dat er op termijn een begrotingstekort ontstaat. Structureel evenwicht Als in het betreffende begrotingsjaar structurele lasten gedekt zijn door structurele baten is er sprake van structureel evenwicht. Incidentele lasten mogen gedekt worden door zowel structurele als door incidentele baten. Reëel evenwicht Reëel evenwicht houdt in dat de ramingen volledig, realistisch en haalbaar moeten zijn. Bij de toetsing of het realiteitsgehalte van de ramingen voldoende is spelen diverse onderwerpen een rol: ▪ Uitgangspunten in de begroting (onder andere realiteit van ombuigingen, verwerking loon- en prijsstijgingen en algemene uitkering); ▪ Weerstandsvermogen en risico’s; ▪ Ontwikkeling van de grondexploitaties; ▪ Onderhoud van kapitaalgoederen (wegen, groen, gebouwen en riolering); ▪ Onderzoek van de jaarrekening. Provinciaal toezicht De door de gemeenteraad vastgestelde begroting 2024 dient vóór 15 november 2023 aan de Provincie te worden toegestuurd. De Provincie toetst of de gemeentebegroting voldoet aan de gestelde wettelijke vereisten en provinciale regelgeving.

De standaard vorm van provinciaal toezicht is repressief toezicht. Dit betekent dat de provincie de gemeente "op afstand volgt". Bij repressief toezicht hebben de begroting en begrotingswijzigingen van een gemeente rechtskracht zonder de goedkeuring van de Provincie. Conform onderstaande berekening en tabel voldoet de gemeente Renswoude aan het repressief toezicht. Berekening Het structureel begrotingsevenwicht wordt berekend door de totale lasten en baten te verminderen met de incidentele lasten en baten. Het saldo dat overblijft moet op termijn positief zijn (de structurele baten zijn dan groter dan de structurele lasten). De begroting 2024 sluit met een positief saldo van € 475.000 (waarvan € 6.000 incidenteel). Dit betekent een structureel saldo van € 469.000 voor 2024, - € 174.000 voor 2025, € 1,5 mln. in 2026 en € 1,1 mln. in 2027. In onderstaande tabel ‘Ontwikkeling begroting’ geven we inzicht in de financiële doorrekening van de Programmabegroting 2024.

Ontwikkeling primitieve begroting 2024 Saldo begroting 2023 en meerjarenraming 2024 - 2026 Mutaties kadernota 2024 en voorjaarsrapportage 2023 Saldo begroting na vaststelling kadernota en voorjaarsrapportage Mutaties begroting 2024 en meerjarenraming 2025 - 2027 Saldo begroting na mutaties begroting 2024 en meerjaren raming 2025 - 2027 Mutaties incidentele lasten en baten Saldo begroting 2024 en meerjarenraming 2025 - 2027

Begroting gemeente Renswoude 2024

2024 938 -212 726 -251 475 6 469

2025 1.302 109 1.411 -441 970 1.144 -174

(Bedragen * € 1.000) 2026 2027 902 902 -83 -30 819 872 -133 -52 686 820 -818 -316 1.504 1.137

65

4.1.4

Overzicht per taakveld

Taakveld

Omschrijving taakveld

Begroting Lasten

Begroting Baten

0.1

Bestuur

901.799

Begroting Begroting na wijz. na wijz. Lasten baten 32.000 -9.939

0.10

Mutaties reserves

411.000

605.997

-10.400

0.2

Burgerzaken

169.044

69.918

-10.414

9.718

0.3

Beheer overige gebouwen en gronden

101.170

21.592

12.000

-20.564

0.4

Overhead

2.787.705

415.080

185.347

0.5

Treasury

-97.725

20.126

248.765

0.61

OZB woningen

102.130

886.576

-22.000

0.62

OZB niet-woningen

0

321.152

0.7

Algemene uitkering en overige uitkeringen gemeentefonds

0

9.256.000

0.8

Overige baten en lasten

0.9

Vennootschapsbelasting (Vpb)

804.790 25.000

0 0

1.1

Crisisbeheersing en brandweer

490.817

0

-14.279

1.2

Openbare orde en veiligheid

392.375

144.976

171.607

2.1

Verkeer en vervoer

388.201

0

-19.333

3.1

Economische ontwikkeling

16.500

0

-16.500

3.4

Economische promotie

0

4.2

Onderwijshuisvesting

132.295

54.494 0

9.147

4.3

Onderwijsbeleid en leerlingzaken

99.653

-19.539

5.1

Sportbeleid en activering

302.831 83.291

30.000

-2.509

5.2

Sportaccommodaties

196.370

13.629

26.093

5.3

Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie

20.339

50

13.225

5.5

Cultureel erfgoed

4.074

0

1.500

5.6

Media

2.546

0

1.806

5.7

Openbaar groen en (openlucht) recreatie Samenkracht en burgerparticipatie

0 0

-1.589

6.1

46.179 13.980

6.2

Toegang en eerstelijnsvoorzieningen

83.756

28.440

6.3

Inkomensregelingen

649.879

467.200

6.4

WSW en beschut werk

229.262

0

6.5

Arbeidsparticipatie

74.000

0

6.6

Maatwerkvoorzieningen (WMO)

232.879

0

-7.112

6.71A

Huishoudelijke hulp (WMO)

211.000

0

29.000

6.71B

Begeleiding (WMO)

140.000

0

110.000

6.71C

Dagbesteding (WMO)

100.000

0

6.71D

Overige maatwerkarrangementen (WMO)

274.048

20.000

11.290

6.72A

Jeugdzorg begeleiding

2.196.575

260.193

-406.100

6.72B

Jeugdhulp behandeling

0

0

6.72C

Jeugdhulp dagbesteding

0

0

6.72D

Jeugdhulp zonder verblijf overig

0

0

6.81B

Maatschappelijke- en vrouwenopvang (WMO)

19.000

0

6.82A

Jeugdbescherming

89.000

0

7.1

Volksgezondheid

195.548

1

12.424

5.670

7.2

Riolering

535.982

629.322

17.460

90.618

7.3

Afval

663.582

766.003

-31.215

52.429

7.4

Milieubeheer

660.870

0

-201.003

7.5

Begraafplaatsen en crematoria

99.872

69.917

-2.305

8.1

Ruimte en leefomgeving

763.730

149.625

44.408

8.2

Grondexploitatie (niet-bedrijventerreinen)

8.3

Wonen en bouwen

0 2.901.900

Begrotingssaldo 2024

Begroting gemeente Renswoude 2024

65.614

5.744 -27.092 257.000

33.283

1.000 60.503

15.600

30.738

-257.000

0 3.779.900 1.702.398

1.407.100

17.415.594 18.141.844 1.901.854 726.250

1.650.740 -251.114

475.136

66

4.2

Uiteenzetting van de financiële positie

4.2.1

Geprognosticeerde begin- en eindbalans 31-12-2022

31-12-2023

31-12-2024

31-12-2025

Bedragen x € 1.000 31-12-2026 31-12-2027

Materiële vaste activa

40.224

43.843

44.275

44.500

45.128

Financiële vaste activa

1.647

1.736

1.825

1.914

2.003

ACTIVA

Vaste activa

TOTAAL VASTE ACTIVA

41.872

45.579

46.101

46.414

45.174 2.092 47.131

47.266

Vlottende activa Voorraden

3.217

Totaal voorraden

3.217 3.217

Uitzettingen met een rentetypische looptijd korter dan 1 jaar

3.426

Totaal uitzettingen met een rentetypische looptijd korter dan 1 jaar Liquide middelen

3.217 3.217

434

130

3.426 129

Totaal liquide middelen

434 129

1.447

129 1.447

3.217 3.217

130 130

129

129

Overlopende activa

3.217 3.217

728 130

129 129

1.447

3.217 3.217 1.578 728

129 129

1.447

3.217

1.578 129

129 1.447

129 1.447

Totaal overlopende activa

1.447

1.447

1.447

1.447

1.447

1.447

TOTAAL ACTIVA

50.091

50.806

51.023

51.337

52.652

53.637

31-12-2022

31-12-2023

31-12-2024

31-12-2025

Bedragen x € 1.000 31-12-2026 31-12-2027

Algemene reserve

4.100

4.100

4.100

4.100

4.100

4.100

Algemene reserve - niet geblokkeerd

4.000

2.563

4.028

4.503

5.472

6.160

Algemene bedrijfsreserve Woningbedrijf

5.481

5.149

5.333

4.333

5.238

5.615

Reserves ter ekking van kapitaallasten

3.864

4.768

4.522

4.276

4.101

3.926

Overige bestemmingsreserves

888

1.582

1.363

1.188

1.013

864

Onderhoudsreserves

861

761

771

781

791

801

Nog te bestemmen resultaat

497

1.465

475

969

687

PASSIVA

Vaste passiva Eigen vermogen

Totaal eigen vermogen

19.691

Voorzieningen

2.721

Totaal voorzieningen

20.388 2.740

2.721

Vaste schulden met een rentetypische looptijd van 1 jaar of langer Totaal vaste schulden met een rentetypische looptijd van 1 jaar of langer

24.359

20.592 2.754

2.740 24.359

24.359

20.151 2.805

2.754 24.359

24.359

2.868 2.805

24.359 24.359

819 21.402

22.284 2.971

2.868 24.359

24.359

2.971 24.359

24.359

24.359

Vlottende passiva Netto vlottende schulden met een rentetypische looptijd korter dan 1 jaar Totaal netto vlottende schulden met een rentetypische looptijd < 1 jaar Overlopende passiva

1.780

1.780 1.780

1.540

1.780 1.780

1.540

2.483 1.780

1.540

2.483 2.483

1.540

2.483 2.483

1.540

2.483 1.540

Totaal overlopende passiva

1.540

1.540

1.540

1.540

1.540

1.540

TOTAAL PASSIVA

50.091

50.807

51.024

51.338

52.652

53.637

4.2.2

Investeringen

Toelichting investeringen De lijst van investeringen is ook wel bekend onder de naam meerjaren investeringsplan (MIP). Naar aanleiding van de jaarstukken 2022, het IBOR, het GRP en raadsbesluiten is deze lijst van investeringskredieten volledig geactualiseerd. Alle investeringen die gemeente Renswoude voornemens is te doen, zijn geïnventariseerd op basis van besluiten van de raad. In de kolom ‘bron’ in bovenstaande tabel is goed te volgen waar de betreffende investeringen vandaan komen. Investeringen die al bestonden zoals bijvoorbeeld de werf, staan in de activastaat. Die kapitaallasten worden meegenomen via de stelpost bestaande investeringen. De bijhorende financiële effecten zijn hiermee ook opgenomen in de begroting 2024 en de meerjarenraming 2025 t/m 2027.

Begroting gemeente Renswoude 2024

67

Bron

Omschrijving

Programma

AVP-gelden AVP-gelden Gemeentehuis GRP GRP GRP GRP IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR RB 20-06-2023 Begraafplaats GRP GRP GRP GRP IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR GRP GRP GRP IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR IBOR NIEUW

3 Skatebaan 3 Bijgebouw museum Oud Renswoude 5 Mobiel tenzij 2 Drukriool Mech.elektr. Pomp 2 Drukriool Mech.elektr. Pomp 2 Aanpassen riolering Hooge Hoek, Groot Overeem, milieuoverlast 2 Lindenhof/Wilgenlaan (voorbereidingen) 2 Omvorming oevers 2023 2 Groot onderhoud sportvelden 2023 2 Groot onderhoud meubilair 2023 2 Omvorming groen 2023 2 Vervanging OV 2023 Verlichting natuurgrasveld VVR 3 2 Uitbreiding nieuwe begraafplaats 2 Drukriool Mech.elektr. Pomp 2 Rioolgemalen mech./elektr. en pompen afkoppelen van Reedweg (fase1) 2 2 Eikenlaan en diverse kleine maatregelen 2 Omvorming oevers 2024 2 Groot onderhoud sportvelden 2024 2 Groot onderhoud meubilair 2024 2 Omvorming groen 2024 2 Vervanging OV 2024 2 Herinrichting Eikenlaan 2 Drukriool Mech.elektr. Pomp 2 Rioolgemalen mech./elektr. en pompen 2 Lindenhof/Wilgenlaan en Dorpstraat 2 Omvorming oevers 2025 2 Groot onderhoud sportvelden 2025 2 Groot onderhoud meubilair 2025 2 Overlagen Hopeseweg 2 Groot onderhoud brug Hopeseweg 2 Omvorming groen 2025 2 Vervanging OV 2025 5 Mobiele telefoons

GRP GRP GRP

Drukriool Mech.elektr. Pomp Rioolgemalen mech./elektr. en pompen Drukriool best.kast

GRP GRP

Drukriool CVK Lindenhof/Wilgenlaan en De Meent

IBOR GRP IBOR Totaal

Reconstructie fietspaden Barneveldsestraat Afkoppelen Renswoude Noord -vervolgEmminkhuizerlaan

Investering Investering Investering Investering Investering 2023 2024 2025 2026 2027

15 40 3 15 15 40 60 20 20 20 20 20 10 50 15 20 60 60 20 20 20 20 20 25 15 20 60 20 20 20 15 20 20 20 4

25.000 15.000 30.000 6.000 6.000 400.000 200.000 10.000 3.100 14.800 10.000 15.000 70.000 500.000 6.000 15.000 175.000 250.000 10.000 3.100 14.800 10.000 15.000 193.000 12.000 30.000 425.000 10.000 3.100 14.800 498.000 25.000 10.000 15.000 20.000

2

15

12.000 60.000 12.000

2 2 2

20 30 30

4.000 520.000

2 2

60 20

800.000

2 2 804.900

1.191.900

1.042.900

1.428.000

Levensduur

300.000 600.000 900.000

60 20

Jaar Kapitaallasten Kapitaallasten Kapitaallasten Kapitaallasten gereed 2024 2025 2026 2027 2023 2023 2024 2023 2023 2025 2025 2023 2023 2023 2023 2023 2023 2028 2024 2024 2025 2026 2024 2024 2024 2024 2024 2026 2025 2025 2026 2025 2025 2025 2025 2025 2025 2025 2026

424 424

10.120 422 422

540 167 799 540 810 7.280

538 167 796 538 807 7.252

10.080 421 421 11.600 4.133 536 166 793 536 804 7.224

10.040 419 419 11.560 4.120 534 166 790 534 801 7.196

424 810

422 807 3.617

540 167 799 540 810

538 167 796 538 807

421 804 3.605 5.167 536 166 793 536 804 8.492 845 1.614 8.783 538 167 796 35.059 1.345 538 807 5.080

848 1.620 540 167 799 35.192 1.350 540 810

2026 2026 2026

848 3.240 448

2026 2027

149

2026 2028 2027

43.200

10.985

25.153

86.273

161.361

GRP In het Gemeentelijk Riolering Plan is vastgesteld welke vervangingen en onderhoud er moet plaatsvinden de komende jaren. De verwachte investeringen staan hierboven genoemd. IBOR In het vastgestelde IBOR staat al het verwachte onderhoud en investeringen die de komende jaren verwacht worden op het gebied van de kapitaalgoederen (wegen en fietspaden, kunstwerken, openbare verlichting, groen). De investeringen zijn opgenomen in bovenstaande tabel. Het onderhoud staat in de reguliere onderhoudsbudgetten in de begroting. AVP-gelden (Afhandeling bestuursovereenkomst provincie-gemeente) Vanuit de AVP-gelden zijn er bestedingsdoelen opgesteld. Voor twee van die doelen (skatebaan en bijgebouw museum Oud Renswoude) zijn investeringskredieten geraamd.

Begroting gemeente Renswoude 2024

68

4.2.3

Reserves

Reserves

1-1-2024

1-1-2025

1-1-2026

1-1-2027

1-1-2028

Algemene risicoreserve Algemene reserve - niet geblokkeerd Totaal algemene reserve Algemene bedrijfsreserve Woningbedrijf

4.100.000 4.028.099 8.128.099 5.149.031

4.100.000 4.503.235 8.603.235 5.332.631

4.100.000 5.472.379 9.572.379 4.333.231

4.100.000 6.159.574 10.259.574 5.237.631

4.100.000 6.978.790 11.078.790 5.614.631

Overige bestemmingsreserves Reserve riolering Reserve egalisatie exploitatie st. sporthal Hokhorst Reserve sociaal domein Reserve huisvesting onderwijs Reserve monumenten Reserve landschapselementen Reserve cultuur - promotiefonds Reserve arbeidsmarkt Reserve Omgevingswet Reserve dorpshuisfunctie

0 24.730 173.913 0 64.220 50.000 69.360 1.000.000 0 200.000

0 24.730 248.913 0 64.220 50.000 69.360 750.000 0 156.000

0 24.730 323.913 0 64.220 50.000 69.360 500.000 0 156.000

0 24.730 398.913 0 64.220 50.000 69.360 250.000 0 156.000

0 24.730 500.000 0 64.220 50.000 69.360 0 0 156.000

Reserves ter dekking van kapitaallasten Reserve kapitaallasten gemeentehuis Reserve kapitaallasten vervanging toplagen voetbal Reserve kapitaallasten vervanging toplagen tennis Ged. Res. Herinrichting sportpark

4.250.000 312.500 64.215 140.924

4.099.978 291.667 59.934 70.449

3.949.956 270.834 55.653 0

3.799.934 250.001 51.372 0

3.649.912 229.168 47.091 0

248.681 202.354 185.794 123.698

238.681 192.354 217.794 121.698

228.681 182.354 249.794 119.698

218.681 172.354 281.794 117.698

208.681 162.354 313.794 115.698

Totaal bestemmingsreserves

7.110.389

6.655.778

6.245.193

5.905.057

5.591.008

Totaal

20.387.519

20.591.644

20.150.803

21.402.262

22.284.429

Bestemmingsreserves

Onderhoudsreserves Reserve onderhoud openbare gebouwen Reserve onderhoud wegen en wegmeubilair Reserve onderhoud vervoermiddelen omg.beh. Reserve onderhoud speeltoestellen

Begroting gemeente Renswoude 2024

69

Mutaties reserves begroting 2024

Programma

2024

2025

2026

2027

Algemene risicoreserve

6

0

0

0

0

Algemene reserve - niet geblokkeerd

6

7.511

-219.381

75.381

181.678

Totaal algemene reserve

6

7.511

-219.381

75.381

181.678

Algemene bedrijfsreserve Woningbedrijf

1

-135.400

-974.500

386.000

-141.400

Reserve riolering

2

0

0

0

0

Reserve egalisatie exploitatie st. sporthal Hokhorst

3

0

0

0

0

Reserve sociaal domein

3

125.000

125.000

125.000

151.087

Reserve huisvesting onderwijs

3

0

0

0

0

Reserve monumenten

3

0

0

0

0

Reserve landschapselementen

2

0

0

0

0

Reserve cultuur - promotiefonds

4

3.000

3.000

3.000

3.000

Reserve arbeidsmarkt

5

0

0

0

0

Reserve Omgevingswet

2

0

0

0

0

Reserve dorpshuisfunctie

2

-44.000

0

0

0

Bestemmingsreserves Overige bestemmingsreserves

Reserves ter dekking van kapitaallasten Reserve kapitaallasten gemeentehuis

5

0

0

0

0

Reserve kapitaallasten vervanging toplagen voetbal

3

-20.833

-20.833

-20.833

-20.833

Reserve kapitaallasten vervanging toplagen tennis

3

-4.281

-4.281

-4.281

-4.281

Ged. Res. Herinrichting sportpark

2

0

26

70.449

0

Reserve onderhoud openbare gebouwen

3

0

0

0

0

Reserve onderhoud wegen en wegmeubilair

3

0

0

0

0

Reserve onderhoud vervoermiddelen omg.beh.

3

0

0

0

0

Reserve onderhoud speeltoestellen

3

0

0

0

0

Onderhoudsreserves

Totaal bestemmingsreserves

58.886

102.912

173.335

128.973

Totaal

-69.003

-1.090.969

634.716

169.251

Reserve sociaal domein De reserve egalisatie Wet maatschappelijke ondersteuning en Jeugd zijn samengevoegd tot de reserve Sociaal Domein. Aan deze reserve is wel een maximale omgang gesteld van €800.000. Jaarlijks wordt er €50.000 onttrokken als egalisatiereserve op het productresultaat van WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING en Jeugd. Vanaf 2024 wordt er jaarlijks €125.000 toegevoegd aan deze reserve, met een beoogde stand van €500.000 per 1 januari 2028. Reserve cultuur-promotiefonds Deze reserve is ingesteld om uitgaven met een culturele strekking ten laste van deze reserve te kunnen doen. Er was een jaarlijkse onttrekking van €3.000 geraamd, maar deze is structureel afgeraamd naar €0 in de begroting 2024. Reserve arbeidsmarkt Deze reserve is in de voorjaarsnota 2023 ingesteld vanwege personele ontwikkelingen en de (onverwachte) fluctuaties in het verloop van de lasten die deze ontwikkelingen met zich mee kunnen brengen. Vanaf 2024 zal er jaarlijks €250.000 onttrokken worden aan deze reserve. Reserve dorpshuisfunctie Deze reserve is in de voorjaarsnota 2023 ingesteld om kosten van de realisatie van een dorpshuisfunctie op te kunnen vangen. De start van deze realisatie wordt verwacht in 2024, waarvoor een onttrekking van €44.000 is geraamd.

Reserve kapitaallasten gemeentehuis De reserve kapitaallasten gemeentehuis dient ter dekking van de afschrijvingslasten van het nieuwe gemeentehuis. Vanaf 2024 zal er jaarlijks €150.022 onttrokken worden aan deze reserve.

Begroting gemeente Renswoude 2024

70

Reserve kapitaallasten vervanging toplagen voetbal en tennis In 2023 zijn de toplagen van de voetbalvelden en de tennisbanen vervangen. De voorzieningen die voor deze vervanging waren gevormd, zijn in 2022 vrijgevallen en via de resultaatbestemming 2022 toegevoegd aan deze twee reserves ter dekking van de afschrijvingslasten van de vervangingsinvesteringen. Vanaf 2023 wordt er jaarlijks €20.833 respectievelijk €4.281 onttrokken worden aan deze twee reserves. Reserve kapitaallasten herinrichting sportpark In 2010 is het sportpark opnieuw ingericht ten laste van het positieve exploitatieresultaat van de Hooge Hoek. Jaarlijks wordt er een bedrag van €70.475 aan deze reserve onttrokken ter dekking van de afschrijvingslasten van de tennisbanen. In 2025 zijn deze tennisbanen volledig afgeschreven en loopt deze reserve af naar €0.

4.2.4

Voorzieningen

Voorzieningen

1-1-2024

1-1-2025

1-1-2026

1-1-2027

1-1-2028

Voorziening voor verplichtingen, verliezen en risico's Pensioenen voormalige bestuurders

642.525

662.525

682.525

702.525

Voorziening organisatieontwikkeling

0

0

0

0

0

642.525

662.525

682.525

702.525

722.525

Riolering

1.926.074

1.998.764

2.082.006

2.165.248

2.248.490

Milieu

171.898

92.286

40.666

0

0

2.097.972

2.091.050

2.122.672

2.165.248

2.248.490

Voorziening vervanging toplaag kunstgras

0

0

0

0

0

Voorziening vervanging toplaag tennis

0

0

0

0

0

Totaal onderhouds egalisatievoorzieningen

0

0

0

0

0

2.740.497

2.753.575

2.805.197

2.867.773

2.971.015

Programma

2024

2025

2026

2027

Totaal voorzieningen voor verplichtingen, verliezen en risico’s

722.525

Voorziening v. derden verkr. midd. die spec. besteed moeten worden

Totaal v. derden verkr. midd. die spec. besteed moeten worden Onderhouds egalisatievoorzieningen

Totaal Voorzieningen

Mutaties voorzieningen begroting 2024 Voorziening voor verplichtingen, verliezen en risico's Pensioenen voormalige bestuurders

6

0

0

0

0

Voorziening organisatieontwikkeling

6

0

0

0

0

0

0

0

0 46.494

Totaal voorzieningen voor verplichtingen, verliezen en risico’s Voorziening v. derden verkr. midd. die spec. besteed moeten worden Riolering

2

35.942

46.494

46.494

Milieu

2

12.123

-8.876

51.069

91.735

48.065

37.618

97.563

138.229 -24.500

Totaal v. derden verkr. midd. die spec. besteed moeten worden Onderhouds egalisatievoorzieningen Voorziening vervanging toplaag kunstgras

3

-24.500

-24.500

-24.500

Voorziening vervanging toplaag tennis

3

-7.000

-7.000

-7.000

-7.000

Totaal onderhouds egalisatievoorzieningen

-31.500

-31.500

-31.500

-31.500

Totaal Voorzieningen

16.565

6.118

66.063

106.729

Voorziening pensioenverplichting wethouders Gemeenten zijn verplicht in de jaarrekening een voorziening te treffen ten behoeve van verplichtingen betreffende wethouderspensioenen. De hoogte van deze verplichting is bepaald aan de hand van jaarlijkse actuariële berekeningen en voldoende om aan de aanspraken van de zittende en voormalige wethouders te kunnen voldoen. Voorziening Riolering Via de voorziening Riolering kan de egalisatie van tarieven voor de rioolstoffenheffing worden geregeld. De jaarlijkse exploitatieresultaten riolering worden gemuteerd in deze voorziening. De verwachting is dat de hoogte van deze voorziening in de komende jaren rond €2 miljoen zal blijven.

Begroting gemeente Renswoude 2024

71

Voorziening Milieu Via de voorziening Milieu kan de egalisatie van tarieven voor de afvalstoffenheffing worden geregeld. De jaarlijkse exploitatieresultaten milieu worden gemuteerd in deze voorziening. De verwachting is dat deze voorziening in de komende jaren zal aflopen naar €0.

4.2.5

EMU saldo

Omschrijving

2023 x 1.000 Volgens realisatie t/m 15 sept. 2023, aangevuld met raming restant

2024 x 1.000

2025 x 1.000

Volgens begroting 2024

Volgens meerjarenraming in begroting 2024

1

Exploitatiesaldo voor toevoeging aan c.q. onttrekking uit reserves (zie BBV, artikel 17c)

1.465

475

969

2

Mutatie (im) materiele vaste activa

3.618

432

225

3

Mutatie voorzieningen

20

13

52

4

Mutatie voorraden (incl. bouwgronden in exploitatie)

0

0

0

5

Verwachte boekwinst bij verkoop effecten en verwachte boekwinst bij verkoop (im) materiele

0

0

0

-2.134

56

796

Berekend EMU-saldo

Begroting gemeente Renswoude 2024

72

4.2.6

Incidentele baten en lasten

Programma Taakveld

Omschrijving incidentele posten

Begroting 2024

Incidentele lasten 1 1

0.10 8.3

Programma 1 - Wonen Actualisatie resultaat woningbedrijf (toevoeging ABR) Lasten opvang ontheemden Oekraïne

2

8.1

Programma 2 - Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer Diverse grondzaken

3

0.10

Programma 3 - Sociaal Domein (Sociale Leefbaarheid) Toevoeging reserve sociaal domein Subtotaal incidentele lasten

-135.400 13.898 -121.502 7.000 7.000 125.000 125.000 10.498

Incidentele baten 2 2

0.10 0.10

Programma 2 - Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer Aframing onttrekking uit de bestemmingsreserve cultuur promotiefonds Onttrekking uit de bestemmingsreserve dorpshuisfunctie

3

7.1

Programma 3 - Sociaal Domein (Sociale Leefbaarheid) SPUK infopunt digitale overheid

-3.000 44.000 41.000

5.670 5.670

Subtotaal incidentele baten

46.670

Totaal saldo incidentele baten en lasten

36.172

Programma Wonen In het programma Wonen waren de afschrijvingslasten voor de ombouw van de Borgwal nog niet opgenomen. Door €13.898 op te nemen in taakveld 8.3 bij de begroting 2024 is dit hersteld. Daarnaast is de begroting 2024 van het Woningbedrijf geactualiseerd. Dit heeft geleid tot een neerwaartse bijstelling van het positieve resultaat met €135.400. Programma Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer In het programma Ruimtelijke Ontwikkeling en Beheer worden verschillende lasten opgenomen op het terrein van kleine grondzaken. Deze lasten waren nog niet voorzien in de begroting. Met de budgetopname van €7.000 is dit hersteld. Om rijksmiddelen veilig te stellen voor het project ‘dorpshuisfunctie’, is er een cofinanciering aangevraagd bij het Rijk. Als voorwaarde stelt het Rijk dat er een eigen bijdrage wordt geïnvesteerd. Er was al een reserve gevormd ter dekking van de exploitatie van een dorpshuisfunctie. Lasten worden hiermee niet nog een keer begroot. De onttrekking van €44.000 uit deze reserve geeft een voordeel in de begroting. Programma Sociaal Domein De reserve Sociaal Domein is bedoeld om eventuele fluctuaties in het productresultaat WET MAATSCHAPPELIJKE ONDERSTEUNING en Jeugd te egaliseren. Vanaf 2024 wordt er jaarlijks €125.000 toegevoegd aan de reserve Sociaal Domein, met een beoogde stand van €500.000 per 1 januari 2028.

Zonder deze toevoegingen zou deze reserve in de loop van de komende jaren aflopen naar €0.

5 5.1

Bijlagen Samenstelling bestuur

Gemeenteraad De gemeenteraad van Renswoude bestaat uit elf raadsleden. Raadsleden van eenzelfde politieke partij vormen een fractie in de raad. Momenteel zijn er vijf fracties in de raad van Renswoude. De zetelverdeling ná de verkiezingen van 16 maart 2022 is als volgt:

Begroting gemeente Renswoude 2024

73

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Dorpsbelang Renswoude (3 zetels) SGP (3 zetels) VVD (2 zetels) (Per juni 2023 gaat deze fractie door onder de naam OP Renswoude) ChristenUnie (2 zetels) CDA (1 zetel)

Griffier: De heer M.H.T. (Marcel) Jansen College van burgemeester en wethouders Het college van burgemeester en wethouders is gezamenlijk verantwoordelijk voor het gevoerde gemeentelijke beleid. Het uitgangspunt hierbij is het coalitieakkoord. Het college bestaat uit de burgemeester, twee wethouders en de gemeentesecretaris. Het college legt verantwoording af aan, en wordt gecontroleerd door, de gemeenteraad. Burgemeester P. (Petra) Doornenbal-van der Vlist Portefeuille Algemeen Bestuur: Openbare Orde en Veiligheid, APV / bijzondere wetten Toezicht en Handhaving, VRU, Cultuur & cultuurhistorie, ODRU (t/m juli 2022), Bedrijfsvoering, Oekraïense Vluchtelingen, K80.

Wethouder en 1e locoburgemeester C.E. (Kees) Eskes (Dorpsbelang Renswoude) Portefeuille: Welzijn, SWO, Ouderenbeleid en sport (sport- en vitaliteitsakkoord),GGD, gezondheidszorg, Jeugdzorg & Foodvalley Jeugd, Participatiewet & IW4, Schuldhulpverlening, minimabeleid, inkomensondersteuning, Onderwijs, passend onderwijs, leerlingenvervoer, bibliotheek, Wonen: woonbeleid, woonvisie, Woningbedrijf, sociale huurwoningen, Duurzaamheid: RES (foodvalley), energietransitie, routekaart Statushouders. Projecten: Taets 2, Beekweide 2, Ontwikkeling Borgwalterrein, Ontwikkeling dorpshuisfunctie, aanjaagproject biodiversiteit. Wethouder en 2e locoburgemeester H.H. (Henk) van der Schoor (SGP) Portefeuille: Financiën; Ruimtelijk ordening, ontwikkeling buitengebied, grondbeleid onderhoud openbare buitenruimte (IBOR), begraafplaatsen, Economie, recreatie en toerisme, werkgelegenheid promotiecommissie, ODRU, milieu, omgevingsvergunningverlening, Afval, ACV, Foodvalley, economie, verstedelijkingsstrategie, verkeer, verkeersveiligheid, ontsluiting en vervoer. Projecten: Groot Overeem 2, Werf, toekomstige woningbouwlocaties.

Gemeentesecretaris E.J. (Erik) Jansonius De gemeentesecretaris ondersteunt de burgemeester en de wethouders bij het uitoefenen van hun taak. Als eerste adviseur en ambtelijk lid van het college is hij bij de vergaderingen aanwezig.

Begroting gemeente Renswoude 2024

74

5.2

Mutaties per kadernota 2024 – 2027

Onderstaande tabel geeft een beeld van de mutaties die zijn besloten en verwerkt, de voorjaarsrapportage 2023 en de kadernota 2024. Bedragen x € 1.000

Ontwikkeling

Onderwerp

Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Kadernota 2024 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023 Voorjaarsrapportage 2023

Algemene uitkering Algemene uitkering Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslag Integraal Zorgakkoord (WMO abonnementstarief) Terugdraaien eigen bijdrage huishoudelijke hulp WMO Jeugdzorg Wet Goed Verhuurderschap Leerlingenvervoer Oekraïne Taal voor ontheemden uit Oekraïne Maatschappelijke begeleiding Stelpost prijsstijgingen Ontwikkeling sociaal domein Ontwikkeling bijdrage gemeenschappelijke regelingen Ontwikkeling kapitaallasten Specifieke uitkering opvang vluchtelingen Oekraïne Overige ontwikkelingen Saldo reservemutaties Ontwikkeling CAO 2023 Buitengewoon opsporingsambtenaar (BOA) Beleidsadviseur OOV Beleidsadviseur Woningbedrijf

Begroting gemeente Renswoude 2024

Lasten / Incidenteel / 2023 2024 2025 2026 2027 Baten structureel B S 83 350 366 554 481 B S 437 526 683 633 902 B S -3 -3 -3 -3 -3 L I 0 0 -15 0 0 B I 0 0 -13 0 0 L S 0 -304 -195 -4 -4 B I -6 0 0 0 0 B I -36 0 0 0 0 B I -30 0 0 0 0 L I -14 0 0 0 0 L S -276 -199 -147 -265 -265 L S -213 -289 -394 -362 -371 L S -4 -112 -120 -136 -145 L S 212 -80 -5 66 17 B I 1.480 0 0 0 0 L S -125 -193 -216 -191 -197 L S -372 484 560 17 -53 L S -322 -322 -322 -322 -322 L S -20 -20 -20 -20 -20 L S -50 -50 -50 -50 -50 L S pm pm pm pm pm 741 -212 109 -83 -30

75

5.3

Woningbedrijf Renswoude

Meerjarenbegroting 2024-2027

Begroting gemeente Renswoude 2024

76

De gemeente Renswoude is als een van de weinige gemeenten in Nederland eigenaar van een Woningbedrijf. Dit biedt voor de gemeente unieke mogelijkheden waar op een actieve manier mee wordt omgegaan. Ontwikkelingen In deze begroting zijn de financiële maatregelen zoals deze zijn opgenomen in de Nationale Prestatie Afspraken verwerkt, waarvan de werking vanaf 1 januari 2023 is ingegaan. De minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening heeft hier afspraken over gemaakt met Aedes (koepel van woningcorporaties), Woonbond (huurders vertegenwoordiging) en VNG voor de volkshuisvestelijke opgaven tot en met 2030. Deze afspraken dienen als gezamenlijke agenda voor de grote maatschappelijke opgaven rond de beschikbaarheid van voldoende betaalbare woningen, de verduurzaming van de gebouwde omgeving, de leefbaarheid van wijken en buurten en de betaalbaarheid van wonen. Realisatie van de ambitieuze doelen uit deze afspraken is mogelijk doordat de investeringsruimte van corporaties de komende jaren groeit, door het afschaffen van de verhuurderheffing per 1 januari 2023 en doordat woningcorporaties hun investeringen en de te nemen maatregelen versnellen.

Kort samengevat zijn de volgende wijzigingen in de begroting verwerkt: • Afschaffing van de verhuurdersheffing; • Eenmalige huurverlaging tot €575,03 voor huurders met inkomen tot 120% van het sociaal minimum; • Jaarlijkse huurverhoging op basis van loonontwikkeling in plaats van inflatie; • Versnelling verduurzamingsopgave; • Geen huurverhoging meer bij verduurzamingsmaatregelen.

Onderstaand een toelichting op de diverse onderdelen met bijbehorende invloeden op het volkshuisvestelijke beleid van de gemeente en de portefeuillestrategie van het Woningbedrijf. Verdubbelen bouwproductie Om het huidige tekort aan sociale huurwoningen en de wachtlijsten aan te pakken moet het bouwtempo van de corporaties de komende jaren flink omhoog. Voor de tot 2030 te bouwen woningen zijn de volgende afspraken gemaakt: • Sociale huur € 808,06 28% • Midden huur € 1.000,00 6% • Lage segment koop € 355.000,00 33% Dit zijn geen percentages die jaarlijks moeten worden gerealiseerd maar gelden voor de periode 2022-2030.

Begroting gemeente Renswoude 2024

77

Op 14 september 2023 heeft het college van B&W in een consultatiegesprek de impact van de Woondeal op het woningbouwprogramma in de gemeente Renswoude besproken. Tot 2030 is de prognose dat er 503 woningen worden gerealiseerd. Voor 50% van dit aantal geldt dat daarvoor via anterieure overeenkomsten afspraken zijn gemaakt met ontwikkelende partijen over de prijsklassen van de te bouwen woningen. De percentages die tot nu toe worden gerealiseerd zijn respectievelijk 25%, 1% en 20%. Als voor de overige 50% wordt uitgegaan van de afgesproken percentages voldoen de gemeente Renswoude nagenoeg aan hetgeen is vastgelegd. Er worden iets te weinig middenhuur woningen gerealiseerd maar daar staat tegenover dat er meer woningen lage segment zijn voorzien.

Betaalbaarheid Huurders waarvan het inkomen lager is dan 120% van het sociaal minimum en welke een huur hebben die hoger is dan €575,03 kunnen in aanmerking komen voor eenmalige huurverlaging. Medio 2023 is de gemeenteraad geïnformeerd over de voorlopige stand van het aantal toegekende verzoeken. Inmiddels zijn alle verzoeken beoordeeld. Er zijn 50 verzoeken toegekend en er is 1 verzoek afgewezen. De totale maandelijkse verlaging bedraagt €3.566,32 en varieert van €4,30 tot €187,11 (gemiddeld € 71,33). Deze eenmalige huurverlaging werkt door in de hoogte van de huuropbrengst in de toekomst. De investeringscapaciteit daalt daarmee, uitgaande van een gemiddelde resterende exploitatieperiode van 25 jaar met ruim €660.000. Ook via verduurzaming worden de woonlasten voor alle huurders verbeterd. De afspraken over betaalbaarheid beogen een balans te vinden tussen generieke maatregelen waarvan alle huurders profiteren en specifieke maatregelen waarvan mensen met lagere inkomens en mensen in niet-duurzame woningen kunnen profiteren. Verduurzaming woningbezit De verduurzaming van de gebouwde omgeving is een complexe opgave die tot 2050 veel vraagt van gemeenten, woningcorporaties, gemeentelijke woningbedrijven en huurders.

• Vanaf 2023 betalen huurders geen huurverhoging meer voor isolatie maatregelen; • Uitzondering hierop is het plaatsen van zonnepanelen; • Woningen met een E-, F-, of G-label tot en met 2028 versneld verduurzamen; • Vanaf 2023 worden traditionele cv-ketels vervangen door hybride warmtepompen.

Uitwerking afspraken verduurzaming Woningbedrijf Renswoude In eerdere begrotingen was jaarlijks een bedrag opgenomen van €200.000,-. Dit was gebaseerd op het uitgangspunt dat de uitgaven voor verduurzaming zouden worden uitgespreid over de jaren tot aan 2050. Rekening houdend met de gemaakte afspraken (NPA) en niet in de laatste plaats de huidige energiecrisis vindt er een versnelling plaats. Het uitgangspunt is nu, dat alle woningen uiterlijk 2030 zijn verduurzaamd middels no-regret maatregelen. Vervolgens zullen de woningen, welke in het portefeuilleplan na 2050 nog in de woningvoorraad zijn opgenomen stapsgewijs van het gas af gaan zodat deze volledig energieneutraal zijn. Voor de jaren 2024-2027 worden dan ook de volgende maatregelen genomen: •

Er zijn nog slechts enkele woningen met een E,F en G-label. Deze bevinden zich in de wooncomplexen (Dorpsstraat (4-kasteelwoningen), Oude Holleweg (7) en van Reedeweg (5) die in het portefeuilleplan zijn opgenomen als “te verkopen woningen”. Het alsnog investeren in verduurzaming zou hierbij leiden tot grote onrendabele toppen. Om die reden is er voor gekozen om in 2024, bij oplevering van de nieuwbouwwoningen aan de Taets van Amerongenweg fase 2 huurders van deze woningen vervangende woonruimte aan te bieden. De woning die wordt verlaten kan dan worden verkocht en de opbrengsten kunnen worden ingezet voor het financieren van de verduurzaming. Vooralsnog wordt ervanuit gegaan dat een beperkt deel van de huurders ingaat op dit aanbod.

Begroting gemeente Renswoude 2024

78

• •

Binnen het bestaande woningbezit worden in principe eerst de woningen aangepakt met energielabel > B, met een exploitatieduur tot 2050. Het gaat hierbij om ongeveer 160 woningen. Een appartementencomplex in het centrum wordt voorzien van zonnepanelen. Dit omdat de energiekosten voor de algemene voorzieningen niet meer in verhouding staan tot de servicekosten die hiervoor in rekening gebracht kunnen worden. Daarnaast is er nog voldoende ruimte om zonnepanelen aan te sluiten op de appartementen. De verduurzaming van de circa 140 overige woningen staat gepland voor de periode 2027-2030.

Plaatsing zonnepanelen In 2022 heeft de gemeente de Coöperatie Zonnestroom Renswoude U.A. opgericht. Deze coöperatie is opgericht met het doel om de daken van woningen van het Woningbedrijf zoveel mogelijk te benutten voor het plaatsen van zonnepanelen. De stroom wordt door de coöperatie doorverkocht aan een energieleverancier. De huurders en de daaronder wonende eigenaren kunnen, tegen een geringe vergoeding, lid worden van deze zonnecoöperatie. Het biedt hen de mogelijkheid om tegen een gereduceerd tarief (kostprijs) stroom af te nemen van de betreffende energieleverancier. Dit initiatief is enerzijds ingegeven door de gunstige subsidiemogelijkheid (SCE=Subsidie Collectieve Energie-opwek) en anderzijds door het vanaf 2026 wegvallen van de huidige salderingsregeling. Door het wegvallen hiervan, is de terugverdientijd voor het investeren in zonnepanelen langer. Daarnaast zal een individuele huurder/eigenaar mogelijk net voldoende zonnepanelen plaatsen om in het eigen energieverbruik te voorzien. Het volledig vol leggen van daken met zonnepanelen draagt dan meer bij aan de energietransitie waarvoor de gemeente Renswoude staat.

Groot onderhoud Medio 2023 is de 1e fase van het groot onderhoud en verduurzaming voor 38 woningen aan de Van Reedeweg/Van Deylweg afgerond. In de 1e fase zijn de volgende werkzaamheden afgerond: • Repareren houtrot kozijnen voorzijde • Plaatsen nieuwe draaiende delen (ramen en deur) voorzijde • Schilderen voorzijde • Isoleren geveldelen • Verwijderen oude spouwisolatie (uitgezakt en nat) voor nieuwe spouwisolatie • Plaatsen HR++-glas voorzijde • Moderniseren toilet en badkamer • Plaatsen CO2-gestuurde ventilatie De tweede fase start in 2025 waarvoor een budget in deze begroting is opgenomen. Deze fase heeft betrekking op: • Vervangen houten achtergevel voor kunststof, inclusief HR++-glas • Isoleren van daken aan de buitenzijde • Moderniseren keuken • Plaatsing van zonnepanelen door de zonnecoöperatie Renswoude. Voor de woningen met het label ‘verkoopwoning’(4) wordt, conform eerder besluit, bij het vaststellen van de portefeuillestrategie, het pakket maatregelen aangepast. Tussen de huurwoningen waar het volledige pakket maatregelen wordt uitgevoerd bevinden zich een viertal koopwoningen. Deze eigenaren krijgen ook het aanbod om een keuze te maken om mee te doen met een of meerdere maatregelen. Woondeal en Woningbedrijf Zoals eerder aangegeven heeft het Rijk de regio’s gevraagd hun woningbouwplannen te verwerken in de Woondeal.