C2. Rapport Schulddienstverlening RSD Bunnik

Het voorkomen van terugval in schulden. Dit doel is niet/nauwelijks bereikt: er zijn beperkte inspanningen geleverd.

88 Bronnen: RDWI najaarsnota 2020; RDWI voorjaarsnota 2021. 89 Bronnen: RDWI voorjaarsnota 2021; RDWI najaarsnota 2021.

Er wordt beperkte nazorg verleend om terugval in schulden te voorkomen na afloop van een schuldregelingstraject. De betrokken consulenten schulddienstverlening nemen na een half jaar telefonisch contact op om te vragen hoe het met een klant gaat en bieden zo opening indien zij (opnieuw) hulp nodig hebben.93 De nazorg is wel beperkt: er vindt niet standaard begeleiding plaats na afloop van een schuldregeling gericht op het omgaan met geld en voorkomen van nieuwe schulden. Voor zover we weten wordt er geen voorlichting gegeven na het schuldregelingstraject en zijn er ook geen trainingen gegeven (voorgenomen inspanningen). Doel 6. Reductie van de inzet van bewindvoering. Dit doel is gedeeltelijk bereikt: er zijn inspanningen gepleegd en het is aannemelijk dat hiermee ook tenminste een deel van de doelstelling is behaald. Sinds september 2019 is de RSD aanwezig bij de rechtbank Utrecht om vooraf te adviseren over de inzet van bewindvoering. Het effect hiervan is dat veel mensen eerst actief worden verwezen naar de afdeling schulddienstverlening van de RSD voordat eventueel bewindvoering wordt ingezet.94 De reductie van de inzet van bewindvoering is echter niet terug te zien in de cijfers. In de jaarcijfers 2020 staat dat er een overschrijding is van het budget van de bijzondere bijstand. Hierbij wordt vermeld “Over het geheel waren er minder aanvragen.

Uitzondering vormt de stijging van de kosten bewindvoering. De RDWI heeft geen invloed op deze kosten, omdat bewindvoering opgelegd wordt door de rechtbank”. Een algemeen bekend probleem in Nederland is dat de kosten voor bewindvoering ieder jaar stijgen. Mogelijk heeft de aanwezigheid van de RSD bij de rechtbank er wel toe geleid dat hierdoor minder bewindvoering is ingezet, maar weegt dit niet op tegen deze algemene trend. De beschikbare gegevens tonen dus geen positief effect aan van de aanwezigheid van de RSD bij de rechtbank, maar we kunnen dit effect ook niet uitsluiten.

90 Indien de achterstanden nog bestaan, wordt hiervan opnieuw melding gemaakt. 91 Bron: RDWI najaarsnota 2021.

93 Bronnen: interview coördinator schulddienstverlening; beleidsplan schulddienstverlening.

92 Bron: cijfers van de RSD die we (op verzoek) voor dit onderzoek hebben ontvangen.

94 Bron: RDWI jaarstukken 2019.

41

Speerpunt 2019. De ‘innovatieve schulddienstverlening’ is in iedere gemeente ingevoerd. Op basis van de beschikbare gegevens is niet te bepalen of dit doel is bereikt. In de RDWI jaarstukken 2019 wordt hierover het volgende teruggekoppeld, waarbij we moeten opmerken dat ook in deze tekst niet echt duidelijk wordt wat onder ‘innovatieve schulddienstverlening’ wordt verstaan:

Speerpunt 2021. De samenwerking met netwerkpartners bij schulddienstverlening is verder ontwikkeld en de rolverdeling onderling is verhelderd, zodat we schulden eerder gezamenlijk opsporen en kunnen oplossen. Er zijn inspanningen geleverd en het is aannemelijk dat hiermee ook de doelstelling is behaald. In de RDWI jaarstukken 202196 wordt hierover het volgende teruggekoppeld:

We zijn op regelmatige basis in gesprek met gemeenten over innovatieve schulddienstverlening en de samenwerking met de partners. De vindbaarheid en bekendheid van schulddienstverlening is een blijvend aandachtspunt. Een vraagstuk voor de (nabije) toekomst is de wijze waarop schulddienstverlening gepositioneerd moet worden in relatie tot de gemeenten. Dit proces is in 2019 niet afgerond en loopt door in 2020. In 2019 hebben we een vernieuwd beleidsplan opgeleverd.

Met alle gemeenten zijn gesprekken in volle gang of afgerond over de samenwerking met de lokale teams in het kader van vroegsignalering. Signalen over betalingsachterstanden worden in samenwerking met de lokale teams opgepakt. Afhankelijk van het type signaal ontvangen inwoners een bericht van ons of wordt een huisbezoek afgelegd samen met het lokale team. Wanneer de signalen duiden op schuldenproblematiek, ontvangen inwoners een aanbod voor ondersteuning.

Speerpunt 2020. De afspraken over vroegsignalering leiden tot het voorkómen van huisuitzettingen vanwege schulden. Dit doel is bereikt.

De doelen vanuit het beleidsplan schulddienstverlening zijn niet SMART geformuleerd en niet gekoppeld zijn aan meetbare indicatoren (zie ook paragraaf 2.5). Daarom hebben we bij het beoordelen van of een doel bereikt is, voor een groot deel gekeken naar de geleverde inspanningen. Wanneer het gaat om de meerjarige doelen uit het beleidsplan schulddienstverlening, dan kunnen we op basis hiervan constateren dat een doel bereikt is, twee doelen gedeeltelijk bereikt zijn, twee doelen niet bereikt zijn en van één doel valt niet te bepalen of het bereikt is (ook niet op basis van de geleverde inspanningen). De doelen uit het beleidsplan dienen gerealiseerd te worden in de periode 2020-2023, dus er is nog tijd om verder te werken aan deze doelen.

In de RDWI jaarstukken 2020 wordt hierover het volgende teruggekoppeld: In 2020 hebben geen huisuitzettingen vanwege schulden plaatsgevonden. Klanten die zich hebben gemeld vanwege dreigende ontruiming zijn geholpen om de ontruimingen te voorkomen onder andere door inzet van moratoria95 en afspraken met klanten en woningbouwcorporaties.

Wanneer het gaat om de jaarlijkse speerpunten, dan zien we dat één doel is bereikt; van één doel is het op basis van de geleverde inspanningen aannemelijk dat de doelstelling is behaald; en van één doel is niet te bepalen of deze is bereikt (dus ook niet op basis van de geleverde inspanningen). 95 Een moratorium is een rechtsmiddel om inwoners in een bedreigende situatie (tijdelijk) te beschermen. Met een smal moratorium kunnen afsluiting van gas, elektra en water en woningontruimingen worden voorkómen.

96 RDWI jaarstukken 2021.

42

3.7.

Samenvatting: antwoorden op onderzoeksvragen en beoordeling van normen

7.

Hoe ervaren de vrijwilligersorganisaties de samenwerking en afstemming met de afdeling schulddienstverlening van de RSD? De vrijwilligersorganisaties zijn tevreden over de samenwerking en afstemming met de afdeling schulddienstverlening. Ze noemen als reden voor de goede samenwerking, het contact met de medewerkers, goede afspraken, betrokken medewerkers, goede bereikbaarheid en veel kennis en expertise bij de RSD. „

Met de informatie uit dit hoofdstuk geven we antwoord op onderzoeksvraag 6 t/m 13. 6.

Hoe heeft de RSD de uitvoering van het schulddienstverleningsbeleid vormgegeven? De dienstverlening ziet er als volgt uit: • Wanneer een inwoner met financiële problemen zich meldt bij de RSD, vindt er een intakegesprek plaats waarbij gekeken wordt naar passende ondersteuning. • Indien het delen van informatie en het geven van advies voldoende is voor de inwoner dan eindigt de dienstverlening hiermee. In alle andere gevallen wordt na het intakegesprek een plan van aanpak opgesteld. • Een mogelijke oplossing voor de problematiek is een schuldregeling. Er zijn twee mogelijkheden bij een schuldregeling: een saneringskrediet of een bemiddelingsregeling. • Als de schuldeisers niet akkoord gaan met het schuldregelingsvoorstel, dan kan de RSD, namens de inwoner, een verzoek doen aan de rechtbank om de schuldeiser te verplichten mee te werken aan een minnelijke schuldregeling (dwangakkoord) en/of toe te laten tot de tot de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp). • Er wordt beperkt nazorg verleend om terugval in schulden te voorkomen na afloop van een schuldregelingstraject: de betrokken consulent schulddienstverlening neemt na een half jaar telefonisch contact op om te vragen hoe het gaat en zo opening te bieden voor eventuele nieuwe hulp. • De afdeling schulddienstverlening biedt ook budgetbeheer en dienstverlening voor (ex-)ondernemers. „

8.

Hoe ervaren klanten de schulddienstverlening? Voelen ze zich gehoord en sluit de aanpak aan bij hun problemen en wensen? De geïnterviewde klanten zijn over het algemeen tevreden over de ondersteuning vanuit de afdeling schulddienstverlening. Twee geïnterviewde klanten geven aan dat het lang duurt voordat zaken geregeld zijn. De geïnterviewde klanten zijn over het algemeen positief over het contact met de medewerkers van schulddienstverlening. De geïnterviewde klanten vinden dat de hulp of ondersteuning van de RSD past bij hun problemen en wensen. Het merendeel van de geïnterviewde klanten geeft aan dat zij niets missen in de ondersteuning die zij krijgen. Enkele klanten benoemen wel zaken die zij gemist hebben: frequent op de hoogte gehouden worden van hoe het traject verloopt, een cursus omgaan met geld en uitkomen met het leefgeld bij de start van de schulddienstverlening, intensieve begeleiding aan het begin van de schulddienstverlening en een nazorgtraject, worden genoemd.

„

„

„

9.

Wat zijn de doorlooptijden van een schulddienstverleningstraject (hoe lang duurt het voordat een inwoner uit de schulden is)? Is er een wachttijd voordat iemand aan het traject kan beginnen? De intake vindt gemiddeld 20 dagen na de aanmelding plaats. De wettelijke termijn van 4 weken wordt in principe niet overschreden. De RSD heeft gemiddeld binnen 50 dagen na de intake een plan van aanpak opgesteld. De wettelijke termijn van 8 weken wordt in principe „

„

43

niet overschreden. Er zit gemiddeld 182 dagen tussen het moment van tekenen van de schuldregelingsovereenkomst door de klant (start schuldregelingstraject) en het moment dat de schuldeisers akkoord zijn. Dit is langer dan de richtlijn van de NVVK, die stelt dat binnen 120 dagen een schuldenregeling tot stand gebracht moet zijn. Op basis van de beschikbare gegevens weten we niet hoe lang het duurt voordat een inwoner uit de schulden is. Het gemiddeld aantal dagen dat inwoners aan de afdeling schulddienstverlening verbonden zijn, is wel bekend (dit is inclusief inwoners die het traject beëindigen terwijl ze nog schulden hebben). Van de trajecten die in 2019 zijn beëindigd was dit 376 dagen, van de trajecten die in 2020 zijn beëindigd was dit 364 dagen en van de trajecten die in 2021 zijn beëindigd was dit 404 dagen. 10. Hoeveel klanten vallen gedurende het traject uit (uitval)? Hoeveel klanten ronden het hele traject af en beginnen met een schone lei? Welke verklarende factoren zijn hiervoor aan te dragen? Deze onderzoeksvraag valt op basis van de informatie van de RSD niet geheel te beantwoorden. Een traject bestaat uit verschillende onderdelen. Al die verschillende onderdelen worden in het systeem van de RSD afgesloten en vervolgens wordt er (eventueel) weer een nieuw onderdeel geopend.

De verschillende onderdelen hebben dus ook allemaal uitstroomredenen en in elke onderdeel kunnen mensen uitvallen. We hebben een overzicht gekregen van de uitstroomredenen van het onderdeel waarin er naar een oplossing voor de schulden wordt gewerkt (na de aanmelding, intake en stabilisatie). Kortom deze gegevens gaan over de groep klanten waarvan de situatie stabiel genoeg was en de RSD een schuldentraject is gestart. In 2021 zijn van deze groep 145 klanten uitgestroomd. Bij 84% van deze klanten is een oplossing voor de schulden gevonden: zij zijn uitgestroomd naar sanering, bemiddeling of integrale betaling, of er is een Wsnp verklaring afgegeven. (Of de klanten voor wie een Wsnp verklaring is afgegeven, uiteindelijk ook allemaal schuldenvrij zijn is niet bekend. En of alle klanten die naar sanering uitstromen, uiteindelijk het krediet helemaal aflossen, is ook „

niet bekend), Bij 7% was er onvoldoende medewerking en bij 9% was er een andere reden waardoor er geen schuldregeling tot stand gebracht kon worden of nodig was. 11. In hoeverre is er iets te zeggen over de financiële situatie van inwoners ná schulddienstverlening? Is er zicht op recidivecijfers? In hoeverre wordt er nazorg geboden? De RSD monitort logischerwijs niet hoe de financiële situatie is van inwoners ná schulddienstverlening wanneer het traject is afgesloten. Zeven (van de in totaal 451) huishoudens die in 2021 een aanvraag voor een schuldhulpverlening indienden hebben eerder (binnen een periode van vijf jaar voorafgaand aan de aanvraag) een minnelijk of wettelijk traject doorlopen. Op basis hiervan lijkt het aantal gevallen van recidive dus beperkt te zijn (ca. 1,5%). Na afloop van de schulddienstverlening wordt beperkt nazorg geboden. De betrokken consulent schulddienstverlening neemt een half jaar na de beëindiging van een schuldregelingstraject telefonisch contact op met de ex-klant om te vragen hoe het gaat. Zij bieden zo opening voor hulp indien nodig. De nazorg is wel beperkt: er vindt niet standaard begeleiding plaats na afloop van een schuldregeling gericht op het omgaan met geld en voorkomen van nieuwe schulden. Wel geldt voor de klanten die budgetbeheer krijgen, dat dit geleidelijk wordt afgebouwd. „

„

„

12. Welk budget heeft de RSD voor schulddienstverlening en wat zijn de kosten per bereikte inwoner? De financiële afdeling van de RDWI heeft voor het onderzoek op basis van het aantal fte aan toegestane formatie voor schulddienstverlening, bepaald wat het budget is voor schulddienstverlening. In 2019 was dit € 1.691.300,-, in 2020 was dit € 1.740.700,- en in 2021 was dit € 1.812.200,-. Gezien de grote variëteit aan trajecten en doordat de dienstverlening meer inhoudt dan het ondersteunen van klanten (denk aan activiteiten op het gebied van preventie) is het niet mogelijk om een betekenisvol antwoord te geven op de vraag ’wat zijn de kosten per bereikte inwoner? „

„

44

13. In welke mate draagt de schulddienstverlening door de RSD bij aan het bereiken van de doelen van de gemeenten en het verminderen van problematische schulden? De mate waarin de RSD precies bijdraagt aan het behalen van de doelen, is lastig te bepalen. Omdat de doelen vanuit het beleidsplan schulddienstverlening 2020-2023 niet SMART geformuleerd zijn en niet gekoppeld zijn aan meetbare indicatoren, hebben we de mate waarin elk doel bereikt is, voor een groot deel bepaald op basis van de geleverde inspanningen. Op basis hiervan kunnen we concluderen dat in elk geval een deel van deze doelen is bereikt. Verder heeft schulddienstverlening nog tot en met 2023 om verder te werken aan deze doelen. Wanneer we kijken naar de jaarlijkse speerpunten uit de begrotingen, dan kunnen we constateren dat de doelstelling van 2020 behaald is (hieraan is een indicator gekoppeld). Op basis van de geleverde inspanningen is het aannemelijk dat de doelstelling van 2021 is behaald. We kunnen niet bepalen of de doelstelling van 2019 is bereikt (dus ook niet op basis van de geleverde inspanningen).

Norm: Klanten vinden dat de aanpak van de schulddienstverlening bij hun problemen en wensen aansluit

We geven nu de bij dit hoofdstuk passende normen uit het normenkader weer en laten zien in hoeverre er aan elke norm wordt voldaan.

Norm: Klanten zijn positief over het contact met de medewerkers van schulddienstverlening

Er wordt aan deze norm voldaan.

„

„

Norm: Klanten zijn tevreden over de schulddienstverlening Er wordt aan deze norm voldaan. Bijna alle geïnterviewde klanten zijn tevreden over de hulp of ondersteuning vanuit de afdeling schulddienstverlening. Enkele geïnterviewden geven aan dat het lang duurt voordat zaken geregeld zijn.

De geïnterviewde klanten vinden dat de hulp of ondersteuning vanuit de RSD past bij hun problemen en wensen. Het merendeel van de geïnterviewde klanten geeft aan dat zij niets missen in de hulp/ondersteuning die zij (hebben) ontvangen. Enkele klanten benoemen wel zaken die zij gemist hebben: z klanten frequenter op de hoogte houden van hoe het traject verloopt

(bijvoorbeeld eens per maand een email, omdat het best lang onzeker kan zijn of de schuldeisers akkoord gaan met het schuldregelingsvoorstel), z een cursus omgaan met geld en uitkomen met het leefgeld bij de start van de schulddienstverlening, z intensievere begeleiding aan het begin van de schulddienstverlening, z een nazorgtraject.

Er wordt aan deze norm voldaan. De geïnterviewde klanten zijn over het algemeen positief over het contact met de medewerkers van schulddienstverlening. Wel merkt een klant op dat er veel verloop is van personeel en dat de overdracht naar een nieuwe contactpersoon niet altijd goed verloopt.

45

Norm: Vrijwilligersorganisaties zijn tevreden over de samenwerking met de RSD (afdeling schulddienstverlening)

Norm: De wettelijke termijn (8 weken) voordat iemand aan het traject kan beginnen na het eerste gesprek, wordt niet overschreden

Er wordt aan deze norm voldaan.

Er wordt aan deze norm voldaan.

De vrijwilligersorganisaties zijn over het algemeen tevreden over de samenwerking met de RSD (afdeling schulddienstverlening), zo blijkt uit de interviews met de coördinatoren van de vrijwilligersorganisaties. Wel kan per medewerker verschillen in hoeverre degene gebruik maakt van de discretionaire ruimte. Wanneer een medewerker deze ruimte niet benut, bemoeilijkt dit de samenwerking, aldus een coördinator.

In de periode van 2020 tot het voorjaar van 2022 duurt het na de intake gemiddeld vijftig dagen voordat de RSD een plan van aanpak heeft opgesteld waarna het traject kan beginnen. De wettelijke termijn van acht weken wordt in principe niet overschreden, volgens de coördinator van schulddienstverlening.

Norm: Het eerste gesprek met de klant waarin de schriftelijke of mondelinge hulpvraag wordt vastgesteld, vindt plaats binnen 4 weken na aanmelding

Norm: De RSD heeft inzicht in de doorlooptijden van de schulddienstverleningstrajecten (hoe lang duurt het voordat een inwoner uit de schulden is) Er wordt gedeeltelijk aan deze norm voldaan.

Er wordt aan deze norm voldaan. In de periode van 2020 tot het voorjaar van 2022 duurt het gemiddeld twintig dagen voordat de intake plaatsvindt. Dit is dus binnen vier weken (28 dagen) na aanmelding. Volgens de coördinator van schulddienstverlening wordt deze termijn in principe niet overschreden.

Op basis van de beschikbare gegevens weten we niet hoe lang het duurt voordat een inwoner uit de schulden is. Het gemiddeld aantal dagen dat inwoners aan de afdeling schulddienstverlening verbonden zijn, is wel bekend (dit is inclusief inwoners die het traject beëindigen terwijl ze nog schulden hebben). Van de trajecten die in 2019 zijn beëindigd was dit 376 dagen, van de trajecten die in 2020 zijn beëindigd was dit 364 dagen en van de trajecten die in 2021 zijn beëindigd was dit 404 dagen.

46

Norm: De RSD heeft inzicht in hoeveel klanten er uitvallen gedurende het traject en hoeveel klanten het hele traject afronden en beginnen met een schone lei

Norm: Er is zicht op de financiële situatie van inwoners ná schulddienstverlening Er wordt deels aan deze norm voldaan.

Er wordt gedeeltelijk aan deze norm voldaan. Een traject bestaat uit verschillende onderdelen. Al die verschillende onderdelen worden in het systeem van de RSD afgesloten en vervolgens wordt er (eventueel) weer een nieuw onderdeel geopend. De verschillende onderdelen hebben dus ook allemaal uitstroomredenen en in elke onderdeel kunnen mensen uitvallen. We hebben een overzicht gekregen van de uitstroomredenen van het onderdeel waarin er naar een oplossing voor de schulden wordt gewerkt (na de aanmelding, intake en stabilisatie). We weten welk deel van de klanten waarvan de situatie stabiel genoeg was en de RSD een schuldentraject is gestart, succesvol is uitgestroomd vanuit de RSD. In 2021 zijn van deze groep 145 klanten uitgestroomd. Bij 84% van deze klanten is een oplossing voor de schulden gevonden in de vorm van een sanering, bemiddeling of integrale betaling, of er is een Wsnp verklaring afgegeven. (Of de klanten voor wie een Wsnp verklaring is afgegeven, uiteindelijk ook allemaal schuldenvrij zijn is niet bekend. En of alle klanten die naar sanering uitstromen, uiteindelijk het krediet helemaal aflossen, is ook niet bekend). Bij 7% was er onvoldoende medewerking en bij 9% was er een andere reden waardoor er geen schuldregeling tot stand gebracht kon worden of nodig was.

De RSD registreert logischerwijs niet hoe de financiële situatie is van inwoners ná afloop van de schulddienstverlening. Wel is bij de RSD bekend hoeveel huishoudens in 2021 een aanvraag voor een schuldhulpverlening indienden, die eerder (binnen een periode van vijf jaar voorafgaand aan de aanvraag) een minnelijk of wettelijk traject hebben doorlopen. Ook bellen de consulenten schulddienstverlening de klant een half jaar na afloop van een schuldregelingstraject op om te vragen hoe het gaat. Hierdoor krijgen de consulenten beperkt zicht op de financiële situatie van klanten na schulddienstverlening. Niet alle klanten zullen hier immers open over zijn. Norm: Na afloop van de schulddienstverlening wordt er nazorg geboden Er wordt deels aan deze norm voldaan. Na afloop van de schulddienstverlening wordt beperkt nazorg geboden. De betrokken consulent schulddienstverlening neemt een half jaar na de beëindiging van een schuldregelingstraject telefonisch contact op met de ex-klant om te vragen hoe het gaat. Zij bieden zo opening voor hulp indien nodig. De nazorg is wel beperkt: er vindt niet standaard begeleiding plaats na afloop van een schuldregeling gericht op het omgaan met geld en voorkomen van nieuwe schulden. Wel geldt voor de klanten die budgetbeheer krijgen, dat dit geleidelijk wordt afgebouwd.

47

Norm: De budgetten van de RSD voor schulddienstverlening zijn inzichtelijk

Norm: De schulddienstverlening door de RSD draagt bij aan het verminderen van problematische schulden

Er wordt gedeeltelijk aan deze norm voldaan.

Er wordt aan deze norm voldaan.

De kosten voor de uitvoering van schulddienstverlening vallen binnen het algemene programmaonderdeel ‘Apparaatskosten RSD’. Hierdoor is niet direct inzichtelijk wat het budget is voor de schulddienstverlening. Na aanvraag bij de RDWI is het wél mogelijk om inzicht te krijgen in de budgetten voor schulddienstverlening. Het budget is per jaar berekend op basis van het aantal fte voor de toegestane formatie van de schulddienstverlening.

De mate waarin de RSD bijdraagt aan het verminderen van problematische schulden is lastig te bepalen. Bekend is dat in december 2019 op dat moment 616 klanten ondersteuning kregen van de afdeling schulddienstverlening, in december 2020 waren dit er op dat moment 511 en in december 2021 waren dit er 540.

Norm: De schulddienstverlening door de RSD draagt bij aan het bereiken van de doelen van de gemeenten Er wordt aan deze norm voldaan. De mate waarin de RSD precies bijdraagt aan het behalen van de doelen, is lastig te bepalen. Omdat de doelen vanuit het beleidsplan schulddienstverlening 2020-2023 niet SMART geformuleerd zijn en niet gekoppeld zijn aan meetbare indicatoren, hebben we de mate waarin elk doel bereikt is, voor een groot deel bepaald op basis van de geleverde inspanningen. Wanneer het gaat om de meerjarige doelen uit het beleidsplan schulddienstverlening, dan kunnen we constateren dat een doel bereikt is, twee doelen gedeeltelijk bereikt zijn, twee doelen niet bereikt zijn en dat van één doel niet te bepalen valt of het bereikt is (ook niet op basis van de geleverde inspanningen). De afdeling schulddienstverlening heeft nog tot en met 2023 om verder te werken aan de doelen. Wanneer we kijken naar de jaarlijkse speerpunten uit de begrotingen, dan kunnen we constateren dat de doelstelling van 2020 behaald is (hieraan is een indicator gekoppeld). Op basis van de geleverde inspanningen is het aannemelijk dat de doelstelling van 2021 is behaald. We kunnen niet bepalen of de doelstelling van 2019 is bereikt (dus ook niet op basis van de geleverde inspanningen.

1.

48

4

Bereik en toegankelijkheid

14. Wat is de (geschatte) omvang en samenstelling van de doelgroep? Heeft de RSD de doelgroep in beeld? 15. In hoeverre slaagt de RSD erin om inwoners met schulden te bereiken, en welke inspanningen verricht de RSD om deze inwoners te bereiken? 16. Zijn er specifieke groepen die niet of minder goed worden bereikt (denk aan mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex-)ondernemers, jongeren)? 17. Hoe ervaart de doelgroep de toegankelijkheid van de RSD? 18. Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema bereik, binnen de RSD en in andere gemeenten?

Het kantoor van de RSD (en ook de afdeling schulddienstverlening) zit in Zeist. Hiernaast zijn er in verschillende gemeenten inloopcafés waarbij ook medewerkers van de afdeling schulddienstverlening aanwezig zijn. In de meeste gemeenten is een laagdrempelige inloop waarbij met meerdere partijen wordt samengewerkt. De precieze invulling verschilt per gemeente.97 In de gemeente Utrechtse Heuvelrug organiseert het dorpsteam bijvoorbeeld drie keer per week een inloopspreekuur “Grip op Geld”98. In de gemeente Zeist zijn op meerdere locaties inloopcafés waarbij de RSD ook aanwezig is. Een geïnterviewde wethouder noemt nog een suggestie om de toegankelijkheid te vergroten: “Ik zou het fijn vinden als burgers de RSD schulddienstverlening ook nog via de bibliotheken in de dorpen zouden kunnen bereiken. ‘Grip op Geld’ is er niet altijd. Via de bibliotheek zou je naar de RSD geloodst moeten worden. In bibliotheken zie je tegenwoordig een informatiepaal staan, daarmee ga je digitaal naar de landelijke overheid. Ik denk dat het goed zou zijn wanneer die dienstverlening door bibliotheken verbreed wordt naar ‘Grip op Geld’. Dus een plek waar ik zo kan binnenlopen, en dan via teams contact leggen in de bibliotheek met een schulddienstverlener of een medewerker vanuit de andere taken van de RSD.”

Allereerst gaan we in op de toegankelijkheid van de schulddienstverlening en de inspanningen van de RSD om de doelgroep te bereiken. Hierna gaan we in op de ervaringen van klanten met de toegankelijkheid van de schulddienstverlening. Daarna komen de omvang en het bereik van de doelgroep aan bod. Tenslotte gaan we in op goede voorbeelden rond het thema bereik.

De coördinator schulddienstverlening geeft aan dat de aanmelding bij schulddienstverlening zo laagdrempelig mogelijk is ingericht. “Als mensen zich bij ons aanmelden, dan krijgen ze ook direct een gesprek. Ze hoeven niet eerst allerlei formulieren in te vullen etc. Er zijn geen drempels. Het enige dat ze mee hoeven nemen, is een legitimatiebewijs en hun verhaal. Wij werpen geen drempels op”.

4.1.

Als gevolg van de coronacrisis was het in sommige periodes niet mogelijk faceto-face te spreken met een consulent van de RSD, en was de laagdrempelige inloop in de gemeenten tijdelijk gestopt.

In dit hoofdstuk gaan we in op het bereik en de toegankelijkheid van de schulddienstverlening en geven we antwoord op de volgende onderzoeksvragen:

Toegankelijkheid

Inwoners kunnen de RSD bereiken via de website (online), via de mail en telefonisch, of via doorverwijzing vanuit een gemeente, het sociaal team of andere (hulp)organisatie.

97 Bron: interview beleidsadviseurs RSD. 98 Grip op geldzaken | Heuvelrug

49

4.2.

Inspanningen om inwoners met schulden te bereiken

In deze paragraaf gaan we na welke inspanningen de RSD verricht om inwoners met schulden te bereiken (tweede onderdeel van onderzoeksvraag 15). In hoofdstuk 5 gaan we specifiek in op vroeg-signalering. De sociale teams of dorpsteams, sociaal raadslieden en vrijwilligersorganisaties (SchuldHulpMaatje, Over Rood en Humanitas) spelen een belangrijke rol bij het bereiken van inwoners. Door regelmatig overleg te voeren, krijgen de RSD en deze ketenpartners inzicht in de mogelijkheden die de verschillende organisaties bieden wanneer het gaat om ondersteuning aan inwoners met schulden. De organisaties hebben op basis hiervan ook de informatie op hun websites aangepast. Dit moet zorgen voor een betere vindbaarheid en bekendheid van de schulddienstverlening bij inwoners, en voor meer/betere doorverwijzingen van inwoners naar passende ondersteuning.99 Verder is de RSD in november 2021 gestart met een campagne (“Hoe hoog zijn jouw schulden?”) om bekendheid te geven aan de schulddienstverlening en meer inwoners te bereiken. De coördinator schulddienstverlening vertelt hierover: “Het ging om marketing materiaal om mensen over de schaamte heen te helpen. We hebben ons hierbij gericht op alle inwoners van de vijf gemeenten (dus niet alleen op degenen met schulden), omdat wij weten dat het netwerk enorme invloed heeft op of mensen zich melden bij de RSD.

Overal hebben we informatie opgehangen; op scholen, buurthuizen en bij andere sociale partners. We hebben ook sociale media ingezet voor deze campagne. Dus bijvoorbeeld informatie op facebook van een sportvereniging. We zijn de landingspagina (de eerste pagina van de website) aan het verbeteren er komt ook een filmpje op met verhalen van collega’s. We starten ook een Google AdWords: dat wil zeggen we adverteren via google, bij alle mensen die op juiste zoekwoorden zoeken en binnen de gemeente wonen qua postcode, bij hen komt dan de pagina van schulddienstverlening bovenaan te staan.”

99 Bron: interviews coördinator schulddienstverlening en coördinator vrijwilligersorganisatie.

Ook zijn schuldfunctionarissen aanwezigheid bij de Rechtbank Utrecht om direct hulp aan te bieden bij schulden. Hiernaast worden er extra inspanningen gepleegd om ondernemers en nieuwkomers te bereiken. Binnen de RSD werken het team schulddienstverlening en het team Bbz (Bijstand voor zelfstandigen) met elkaar samen, waarbij het team Bbz als doorverwijzer fungeert (bij zelfstandig ondernemers met schulden). Schulddienstverlening begeleidt de klant ook naar Bbz om de levensvatbaarheid van de onderneming te bepalen en voor het aanvragen van een Bbz-krediet of tijdelijke ondersteuning in levensonderhoud. Het gespecialiseerde team nieuwe inwoners van de RSD (in brede zin) fungeert ook als doorverwijzer voor nieuwkomers bij (dreigende) schuldenproblematiek.100

4.3.

Ervaringen van de doelgroep met de toegankelijkheid van schulddienstverlening

We beantwoorden hieronder onderzoeksvraag 17 en gaan in op hoe de doelgroep detoegankelijkheid van de RSD ervaart. Het merendeel van de twaalf geïnterviewde klanten geeft aan dat zij al bekend waren met de RSD voor zij bij schulddienstverlening terecht kwamen. Een geïnterviewde zegt hierover: “De RSD kende ik al, omdat ik daar ook mijn uitkering heb. Daarom voelde het ook vertrouwd, het zit in één gebouw. Maar ik was nog niet met schulddienstverlening van de RSD bekend.” Een paar geïnterviewde klanten waren ook bekend met de afdeling schulddienstverlening van de RSD. De twee geïnterviewde vrijwilligers bevestigen het beeld dat de inwoners vaak al bekend zijn met de RSD in het algemeen, maar minder met de afdeling schulddienstverlening. Een enkeling daargelaten, hadden de geïnterviewden op het moment waarop ze hulp vroegen bij de RSD schulden. Degene die geen schulden had, kwam bij

100 Bron: beleidsplan schulddienstverlening.

50

de RSD voor hulp bij het beheren van het budget. De meeste geïnterviewden hebben de schulddienstverlening zelf op het internet gevonden of zijn doorverwezen naar schulddienstverlening vanuit een van de ketenpartners (zoals het buurtteam of de woningbouwcorporatie). Iets meer dan de helft van de geïnterviewde klanten is van mening dat ze zich gemakkelijk konden aanmelden bij de schulddienstverlening. Het andere deel van de geïnterviewden is hier minder tevreden over, omdat ze vanwege corona niet fysiek konden afspreken voor een eerste gesprek. De geïnterviewde klanten geven aan dat de afdeling schulddienstverlening van de RSD goed bereikbaar is (telefonisch/fysiek/via email). Verder geven bijna alle geïnterviewde inwoners aan dat de informatie op de website van schulddienstverlening doorgaans duidelijk is. De vrijwilligers geven aan dat de website voor henzelf goed toegankelijk is en de informatie duidelijk is, maar dat dit voor klanten niet altijd geldt omdat zij bijvoorbeeld de Nederlandse taal niet machtig zijn. Kortom, de geïnterviewde klanten ervaren de schulddienstverlening over het algemeen als toegankelijk. Alleen vanwege de coronamaatregelen was dit tijdelijk niet het geval doordat afspraken voor een eerste gesprek niet face-to-face konden plaatsvinden. De klanten vinden de afdeling schulddienstverlening verder goed bereikbaar en de informatie op de website duidelijk.

“Onze doelgroep zijn alle inwoners 18+ en ik denk dat wij de hele doelgroep bedienen, ze zitten allemaal in ons klantenbestand, jongeren en ouderen. Maar moeilijk om te zien, in hoeverre we ze allemaal bereiken want weet niet hoe groot het probleem is.” (Geschatte) omvang van de doelgroep Het is lastig om precies te achterhalen hoeveel inwoners met schulden te maken hebben en hoeveel daarvan problematisch is. We kunnen hier wel een indicatie van geven, namelijk op basis van de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) die worden weergegeven in het dashboard ‘Schuldenproblematiek in beeld’.101 Op basis van uitgebreid onderzoek met bestaande registerdata heeft het CBS in beeld gebracht hoeveel Nederlandse huishoudens op verschillende momenten te maken hadden met geregistreerde problematische schulden.102 Tabel 3 geeft op drie momenten per gemeente het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden. Uit de tabel blijkt dat er in het werkgebied van de RSD, naar schatting tussen de 4.500 en 5.000 huishoudens zijn met (problematische) schulden. Verder is in de tabel te zien wat het percentage huishoudens met problematische schulden is, binnen elk van de vijf gemeenten (informatie vanuit het dashboard).

We hebben berekend wat het aandeel huishoudens met problematische schulden is in het totale werkgebied van de RSD op basis van de informatie uit het dashboard.

4.4. Omvang en bereik van de doelgroep We beantwoorden hieronder onderzoeksvraag 14: Wat is de (geschatte) omvang en samenstelling van de doelgroep? Heeft de RSD de doelgroep in beeld? We gaan hierbij allereerst in op de vraag of de RSD de doelgroep in beeld heeft. Dit is in maar zeer beperkte mate het geval. De afdeling schulddienstverlening heeft beperkt zicht op de doelgroep, en beschikt alleen over cijfers op basis van hun klantenbestand. De coördinator schulddienstverlening zegt hierover:

101 Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl) 102 Met behulp van registraties over betalingsachterstanden bij de Belastingdienst, de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) en het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), bij BKR geregistreerde betalingsachterstanden en minnelijke trajecten, wanbetalers van de zorgverzekering, de Wet schuldsanering natuurlijke personen (Wsnp) en het Centraal Curatele en Bewind Register (CCBR) is afgeleid welke huishoudens te maken hebben met geregistreerde problematische schulden. De informatie over schulden verschilt per registratie. Daarom is per registratie bepaald wanneer er sprake is van een geregistreerde problematische schuldsituatie. Zie Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl) voor de precieze definitie van ‘problematische schuldsituatie’ per registratie.

51

Tabel 3: Aantal huishoudens met problematische schulden (definitie CBS) (2019, 2020, 2021), en percentage huishoudens met problematische schulden (jan 2021) Aantal huis

Aantal huis-

Aantal huis

Percentage

houdens met

houdens met

houdens met

huishoudens

problematische problematische problematische met problemaschulden:

schulden:

schulden:

tische schulden

jan 2019

jan 2020

jan 2021

jan 2021103

Bunnik

190

190

170

2,7%

De Bilt

920

940

940

4,9%

Utrechtse Heuvelrug

1.120

1.130

1.080

5%

Zeist

1.930

1.960

1.830

6,2%

Wijk bij Duurstede

540

520

490

4,8%

Totaal RSD werkgebied

4.700

4.740

4.510

5,2%104

We zien verder in de laatste kolom van de tabel dat circa 5% van de huishoudens in het werkgebied van de RSD problematische schulden heeft. Verder loopt het aandeel van de huishoudens dat problematische schulden heeft op het totaal aantal huishoudens uiteen tussen de verschillende gemeenten. Zo heeft circa 2,7% van de huishoudens in Bunnik problematische schulden, terwijl dit aandeel in Zeist circa 6,2% is.

103 Schuldenproblematiek in beeld (cbs.nl) 104 Berekend op basis van het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden (4.510) en het aantal huishoudens zonder geregistreerde problematische schulden (82.610) in het in het dashboard ‘Schuldenproblematiek in beeld’.

Bereik van de doelgroep We beantwoorden nu onderzoeksvraag 15: In hoeverre slaagt de RSD erin om inwoners met schulden te bereiken? Het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden volgens de CBS gegevens, ligt aanzienlijk hoger dan het aantal huishoudens dat zich heeft gemeld bij de afdeling schulddienstverlening van de RSD.105 In 2019 waren er 533 huishoudens die zich aanmelden, in 2020 waren dit er 477 en in 2021 waren dit er 551.106 In januari 2019 waren er volgens CBS gegevens circa 4.700 huishoudens met problematische schulden, terwijl in heel 2019 zich 533 huishoudens hebben gemeld bij afdeling schulddienstverlening van de RSD, dit is circa 11%. In januari 2020 waren er volgens CBS gegevens 4.740 huishoudens met problematische schulden, terwijl in heel 2020 zich 477 huishoudens hebben gemeld bij schulddienstverlening, dit is circa 10%. In 2021 waren er circa 4510 huishoudens met problematische schulden, terwijl in heel 2021 zich 551 huishoudens hebben gemeld bij schulddienstverlening, dit is circa 12%.107 Het aantal huishoudens dat zich aanmeldt bij schulddienstverlening is dus slechts een beperkt aandeel van de huishoudens met problematische schulden in het werkgebied van de RSD. Dit lijkt echter niet af te wijken van het landelijke beeld.

Precies vergelijken met andere schulddienstverleningsorganisaties/ afdelingen is niet mogelijk, omdat schulddienstverleners verschillende definities hanteren wanneer het gaat om het aantal aanmeldingen per jaar en 105 We moeten hierbij opmerken dat natuurlijk niet iedereen met problematische schulden ook schulddienstverlening nodig heeft. Mogelijk kan een deel van deze groep de problematische schulden zelf op eigen kracht of met hulp van een andere partij (zoals een vrijwilligersorganisatie die zich richt op mensen met financiële problemen) oplossen. 106 Bron: NVVK cijfers 2019, 2020 en 2021. 107 Bron: NVVK cijfers 2021.

52

ook verschillen in de onderdelen van schulddienstverlening die zij bieden. Om te voorkomen dat mogelijk ten onrechte het beeld ontstaat dat de RSD het in bereiken van de doelgroep niet goed doet vergeleken met andere schulddienstverleningsorganisaties/afdelingen, hebben we gezocht naar twee schulddienstverleners waarmee een enigszins steekhoudende vergelijking kan worden gemaakt op grond van voor ons beschikbare gegevens. Wanneer we naar het aantal aanmeldingen kijken, dan zien we dat de afdeling schulddienstverlening van de RSD qua verhouding tussen het aantal aanmeldingen en het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden in het werkgebied niet of nauwelijks afwijkt van deze schulddienstverleningsorganisaties/afdelingen (Intergemeentelijke Sociale Dienst (ISD) de Bollenstreek108 (gemeente Hillegom, Lisse, Noordwijk en Teylingen) en de gemeente Hilversum109). Ook in landelijk onderzoek komt naar voren dat een groot deel van de huishoudens met problematische schulden niet bij schulddienstverlening terecht komt. Het Nibud rapporteert bijvoorbeeld dat er zo’n 555.000 huishoudens zijn met ernstige betalingsproblemen, terwijl slechts zo’n 95.000 zich hebben gemeld bij schulddienstverlening.110, 111 (Let op: dit percentage lijkt hoger, echter precies vergelijken met het bereik van de RSD op basis van de CBS data is hier

niet mogelijk omdat de gehanteerde definities verschillen: problematische schulden versus ernstige betalingsproblemen112). Verder is een deel van de huishoudens met problematische schulden die zich niet bij de afdeling schulddienstverlening aanmeldt, in staat om de schulden op den duur op eigen kracht of met hulp van anderen (zoals vrienden of familie) of andere organisaties in de keten (zoals vrijwilligersorganisaties of de sociale teams) op te lossen. Een ander deel van de groep mensen met problematische schulden lukt dit uiteindelijk niet en zij komen dan, vaak jaren later, bij de schulddienstverlening terecht. Uit onderzoek van het Nibud blijkt dat inwoners met geldproblemen gemiddeld pas na vijf jaar hulp zoeken wanneer de problematiek hen boven het hoofd dreigt te groeien. Dikwijls zijn enkelvoudige geldproblemen dan al uitgegroeid tot complexe schulden. Dit lijkt niet anders te zijn in het werkgebied van de RSD. In de NVVK jaarcijfers 2021 zien we dat het gemiddelde totale bedrag dat een schuldenaar (hieronder vallen particulieren en ondernemers) als schuld had uitstaan, in de dossiers waarvoor de afdeling schulddienstverlening probeerde om de schuld op te lossen, € 39.068,- was, waarbij er gemiddeld 12 schuldeisers waren.

De gemiddelde schuld van mensen die zich in Nederland bij de schuldhulpverlening hebben gemeld, was volgens het jaarverslag van de NVVK in 2021 € 42.662,-. Deze was € 37.359,- bij particulieren en € 112.673,- bij ondernemers. Gemiddeld hadden zij 13 schuldeisers.113 Bij mensen met schulden spelen gevoelens van schaamte, (eigen) schuld en spijt vaak een grote rol. Deze gevoelens zorgen ervoor dat mensen hun financiële problemen verbergen voor de buitenwereld én voor zichzelf.114

108 2.715 huishoudens met problematische schulden op 1 januari 2019 in de Bollenstreek (op basis van dashboard ‘Schuldenproblematiek in beeld’) en in 2019 331 aanmeldingen voor schulddienstverlening (zie ISD Bollenstreek rapport schulddienstverlening.pdf) 109 3.290 huishoudens met problematische schulden op 1 januari 2020 in Hilversum (op basis van dashboard ‘Schuldenproblematiek in beeld’) en jaarlijks ongeveer 400 aanmeldingen voor schulddienstverlening (zie Beleidsplan integrale schuldhulpverlening 2020-2024. Hilversum (overheid.nl)) 110 Nibud (2019). Financiële problemen (2018). Geldzaken in de praktijk 2018-2019 deel 1. 111 In de CBS data is te vinden dat zo’n 8% van de bevolking problematische schulden heeft. Dit aandeel is veel hoger dan het aandeel mensen met ernstige betalingsproblemen volgens het onderzoek van Nibud. CBS en Nibud hanteren verschillende operationalisaties.

112 In de CBS data is te vinden dat in Nederland zo’n 8% problematische schulden heeft, dit aandeel is veel hoger dan het aandeel mensen met ernstige betalingsproblemen waarvan wordt uitgegaan in het onderzoek van het Nibud (550.000 mensen op de Nederlandse bevolking in 2018). 113 De cijfers - Jaarverslag 2021 (nvvk.nl) 114 De 5 drempels vóór schuldhulpverlening | Stimulansz

53

Het bereik van specifieke groepen

4.5.

We beantwoorden hieronder onderzoeksvraag 16: Zijn er specifieke groepen die niet of minder goed worden bereikt (denk aan mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex-)ondernemers, jongeren)?

We beantwoorden in deze paragraaf onderzoeksvraag 18: Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema bereik, binnen de RSD en in andere gemeenten?

In de NVVK jaarcijfers 2019, 2020 en 2021 wordt een indeling gemaakt binnen de aanmeldingen in categorieën op basis van leeftijd, geslacht, gezinssamenstelling, inkomstenbron en de hoogte van het inkomen. Hieraan valt bijvoorbeeld af te lezen dat in 2019 zo’n 10% van de aanmeldingen bij schulddienstverlening van de RSD een jongere (18-25 jaar) betreft; in 2020 is dit 14% en in 2021 is dit 16%. Het is echter niet mogelijk om precies na te gaan of er specifieke groepen zijn die niet of minder goed worden bereikt (denk aan mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex-)ondernemers, jongeren), omdat niet bekend is hoe groot deze specifieke groepen zijn binnen de groep mensen met problematische schulden (onderzoeksvraag 16). Op basis van CBS gegevens kan worden nagegaan hoe de leeftijdsopbouw van een gemeente is, maar omdat niet bekend is hoeveel problematische schulden in elke leeftijdscategorieën voorkomen (problematische schulden komen niet in elke leeftijdscategorie evenveel voor), kan op basis hiervan niet worden bepaald hoe groot het aantal mensen met problematische schulden in een bepaalde leeftijdscategorie is. Ook de coördinator van de afdeling schulddienstverlening geeft aan niet te weten of er bepaalde groepen zijn die minder goed bereikt worden.

Goede voorbeelden rond het thema bereik

Voor het beantwoorden van deze vraag hebben we gekeken naar de voorbeelden uit eerder onderzoek van het Verwey-Jonker Instituut en daarnaast hebben we via internet gezocht naar goede voorbeelden. De campagne van de RSD om mensen meer bekend te maken met de schulddienstverlening, is een goed voorbeeld rond het thema bereik. Hieronder geven we nog een aantal andere goede voorbeelden rond het thema. Allereerst twee mooie voorbeelden waarbij de eerstelijnszorg en schuldenfunctionarissen bij rechtbanken worden ingezet om mensen met schulden te bereiken. Verder vonden we een landelijke campagne waarbij wordt geprobeerd om door ervaringsverhalen het maatschappelijk taboe rond schulden te doorbreken, een landelijke website waarop onder meer wordt aangegeven hoe mensen anderen in hun omgeving met schulden kunnen helpen, en een overzicht van tips hoe gemeenten jongeren beter kunnen bereiken. Interventiepakket ‘patiënten met schulden’ Het project ‘Financiën in de spreekkamer’115 heeft als doel om een brug te slaan tussen de eerstelijnszorg en de aanpak van schulden. Door alert te zijn op de doorwerking van geldzorgen op gezondheid en daarover in gesprek te gaan, kunnen zorgverleners een preventieve rol vervullen. Door adequaat en warm te verwijzen, krijgen gemeenten financiële problemen eerder in beeld.

Om huisartsen op weg te helpen en te ondersteunen bij het signaleren en bespreekbaar maken van schulden, ontwikkelden Zorggroep Almere en 115 https://www.hu.nl/onderzoek/publicaties/geldzorgen-in-de-spreekkamer

54

Hogeschool Utrecht het interventiepakket ‘Patiënten met schulden’. Met het pakket krijgen de huisarts en praktijkondersteuner materiaal in handen om te signaleren, te bespreken en vooral ook snel en adequaat te verwijzen. Hiermee komen patiënten met geldzorgen mogelijk eerder in beeld van de schuldhulpverlening en worden zij sneller geholpen bij het oplossen van hun schulden. Het interventiepakket bevat allerlei materialen die ingezet kunnen worden door de huisartsenpraktijk, zoals (poster)materialen voor de wachtkamer, uitleg voor de huisarts en praktijkondersteuner en een praatplaat. De eerste ervaringen met deze aanpak zijn in een pilot onderzocht onder huisartsen in Almere en Utrecht.116 Campagne: “Kom uit je schuld”

Tips voor een beter bereik van jongeren Bureau Bartels heeft een inventarisatie uitgevoerd naar experimenten en pilots op het gebied van schuldhulpverlening bij Nederlandse gemeenten.117 Het bereiken van jongeren is erg lastig; naar het gemeentehuis stappen voelt als een grote drempel en tijdens een van de kennisbijeenkomsten werd duidelijk dat schuldhulpverleners een wantrouwen vanuit jongeren richting de gemeente ervaren. Jongeren kunnen bereikt worden door hun taal te spreken en aan te sluiten bij hun belevingswereld. Gemeenten kunnen: z

z z

Een landelijk voorbeeld waarbij gebruik wordt gemaakt van de verhalen van ervaringsdeskundigen om het maatschappelijke taboe rond schulden te doorbreken is de campagne ‘Kom uit je schuld’. Ervaringsdeskundigen met verschillende achtergronden vertelden hun verhaal op deze website. Zie: Home | Kom jij eruit? (komuitjeschuld.nl). Eerste Hulp bij Schulden Een ander initiatief is de landelijke website “Eerste Hulp bij Schulden”, waarop ook is aangegeven hoe mensen anderen in hun omgeving met schulden kunnen helpen. Zie: Hoe kun jij helpen? | Eerste Hulp bij Schulden

altijd aanspreekbaar zijn door bijvoorbeeld vrijblijvende inloopuren of koffiemiddagen te organiseren, korte filmpjes over dienstverlening verspreiden via sociale media, via de brievenbus jongeren benaderen, bijvoorbeeld met een verjaardagskaart op de 18e verjaardag met informatie over de nieuwe verantwoordelijkheden.

Jongeren Perspectief Fonds Hoewel deze aanpak zich niet direct richt op het bereik, willen we dit voorbeeld toch noemen omdat het zich richt op een van de doelgroepen, namelijk jongeren, waarop de RSD zich in de toekomst meer zou willen richten.118 Het Jongeren Perspectief Fonds (JPF) biedt een innovatieve aanpak aan jongeren van 18 tot en met 27 jaar die door schulden belemmerd worden in hun maatschappelijke ontwikkeling. Het JPF koopt de schuld van de jongere over en aan schuldeisers wordt een saneringsbedrag geboden. Vervolgens gaat de jongere, met hulp van het JPF en een trajectbegeleider, aan de slag met een plan voor de toekomst. Met concrete doelen om aan te gaan werken. De jongere kan (een deel van) de schuld terugbetalen in geld of in werktijd, bijvoorbeeld via

117 Kuppens (2020). Gemeentelijke experimenten en pilots binnen de schuldhulpverlening. In: Tijdschrift voor Schuldsanering, nummer 02, p. 10-12. 116 https://schuldenenincasso.nl/interventiepakket-patienten-met-schulden/

118 Bron: interview coördinator schulddienstverlening.

55

een (maatschappelijke) stage. JPF staat garant voor de betaling van het saneringskrediet. Financiering van het JPF vindt plaats via een publiek-private samenwerking. Zo betalen maatschappelijke partijen die van deze aanpak profiteren, zoals de gemeente, een deel van hun besparing terug aan het fonds. Ook schuldeisers doen een jaarlijkse bijdrage aan het fonds. Op die manier komt het uitgeleende geld telkens weer terug en komt ook steeds opnieuw beschikbaar voor nieuwe leningen. Succesfactoren in het traject zijn persoonlijke coaching, waarbij handvatten worden aangereikt om het zelf te doen. Ook rust, die jongeren ervaren wanneer er geen post van deurwaarders meer op de mat valt, helpt. Dit zorgt ook voor vertrouwen in het traject, omdat ze het gevoel hebben dat er wat verbetert in hun situatie. Jongeren kijken positief terug op het traject en hun ontwikkeling. Ze zijn nu beter in staat hun financiën te regelen en om kritisch naar zichzelf te kijken en te reflecteren. Het JPF is een initiatief van SchuldenlabNL en een van de beproefde programma’s die zij ondersteunen.119 In 2021 is er een onderzoek uitgevoerd die de effecten van het JPF in beeld brengt.120

4.6.

Samenvatting: antwoorden op onderzoeksvragen en beoordeling van normen

Met de informatie uit dit hoofdstuk geven we antwoord op onderzoeksvraag 14 t/m 18. 14. Wat is de (geschatte) omvang en samenstelling van de doelgroep? Heeft de RSD de doelgroep in beeld? Op basis van de cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) kunnen we een indicatie geven van de omvang van de doelgroep. Volgens deze gegevens zouden er op 1 januari 2021 ongeveer 4500 huishoudens zijn met problematische schulden in het werkgebied van de RSD. Dat is zo’n 5% van alle huishoudens in het gebied. De afdeling schulddienstverlening heeft beperkt zicht op de doelgroep en beschikt alleen over cijfers vanuit hun klantenbestand. De RSD heeft zicht op hoe het klantenbestand is samengesteld op basis van leeftijd, geslacht, gezinssamenstelling, inkomstenbron en de hoogte van het inkomen. „

„

15. In hoeverre slaagt de RSD erin om inwoners met schulden te bereiken, en welke inspanningen verricht de RSD om deze inwoners te bereiken? De RSD slaagt er gedeeltelijk in om inwoners met schulden te bereiken. Maar een klein deel van de mensen met problematische schulden in het werkgebied van de RSD heeft zich aangemeld bij de RSD, namelijk ca. 12% (2021). Hierin lijkt de RSD echter niet af te wijken van andere schulddienstverleners in Nederland. Een deel van de huishoudens met problematische schulden die zich niet bij schulddienstverlening aanmeldt, is in staat om de schulden op den duur op eigen kracht of met hulp van anderen (zoals vrienden of familie) of andere organisaties in de keten (zoals vrijwilligersorganisaties) op te lossen. Maar een ander deel van de groep mensen met problematische schulden lukt dit uiteindelijk niet en zij komen dan, „

„

119 https://jongerenperspectieffonds.nl/ 120 Purpose (2021). JPF Effectmeting 2021.

56

„

vaak jaren later, bij de schulddienstverlening terecht. Uit onderzoek van het Nibud blijkt dat inwoners met geldproblemen gemiddeld pas na vijf jaar hulp zoeken wanneer de problematiek hen boven het hoofd dreigt te groeien. Dit lijkt niet anders te zijn in het werkgebied van de RSD. In de NVVK jaarcijfers 2021 zien we dat het gemiddelde totale bedrag aan schuld dat de schuldenaar waarvoor de afdeling schulddienstverlening probeerde om de schuld op te lossen (particulieren en ondernemers), gemiddeld € 39.068,- was, waarbij er gemiddeld 12 schuldeisers waren. Mensen in Nederland met schulden ervaren veelal een drempel om naar schulddienstverlening te gaan, vaak doen ze dit pas als de schulden hoog zijn opgestapeld. Gevoelens van schaamte, (eigen) schuld en spijt leiden er veelal toe dat mensen hun financiële problemen verbergen voor de buitenwereld én voor zichzelf. De RSD verricht verschillende inspanningen om inwoners met schulden te bereiken. Zo is de RSD gestart met een campagne (“Hoe hoog zijn jouw schulden?”) om bekendheid te geven aan de schulddienstverlening en meer inwoners te bereiken. Verder investeert de RSD in de relaties met ketenpartners, zodat deze mensen met schulden naar de afdeling schulddienstverlening doorverwijzen. Ook worden er door de RSD extra inspanningen gepleegd om ondernemers en nieuwkomers te bereiken.

16. Zijn er specifieke groepen die niet of minder goed worden bereikt (denk aan mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex-)ondernemers, jongeren)? In de NVVK jaarcijfers 2019, 2020 en 2021 wordt een indeling gemaakt binnen de aanmeldingen in categorieën op basis van leeftijd, geslacht, gezinssamenstelling, inkomstenbron en de hoogte van het inkomen. Hieraan valt bijvoorbeeld af te lezen dat in 2019 zo’n 10% van de aanmeldingen een jongere (18-25 jaar) betreft; in 2020 is dit 14% en in 2021 is dit 16%. Het is echter niet mogelijk om na te gaan of er specifieke groepen zijn die niet of minder goed worden bereikt, omdat niet bekend is hoe groot deze specifieke groepen zijn binnen de groep mensen met problematische „

schulden in het werkgebied van de RSD. Op basis van CBS gegevens kan worden nagegaan hoe de leeftijdsopbouw van een gemeente is, maar omdat we niet weten in welke mate of problematische schulden in elke leeftijdscategorieën voorkomen (problematische schulden komen niet evenveel voor in verschillende leeftijdscategorieën), kan op basis hiervan niet worden bepaald hoe groot het aantal mensen met problematische schulden in een bepaalde leeftijdscategorie is. 17. Hoe ervaart de doelgroep de toegankelijkheid van de RSD? De geïnterviewde klanten ervaren de schulddienstverlening over het algemeen als toegankelijk. Ze geven aan dat ze zich doorgaans gemakkelijk aan konden melden bij de schulddienstverlening. Alleen vanwege de coronamaatregelen was dit tijdelijk niet het geval doordat afspraken voor een eerste gesprek niet face-to-face konden plaatsvinden. De klanten vinden de afdeling schulddienstverlening verder goed bereikbaar en de informatie op de website duidelijk. „

18. Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema bereik, binnen de RSD en in andere gemeenten? De campagne van de RSD om mensen meer bekend te maken met de schulddienstverlening is een goed voorbeeld rond het thema bereik. Uit andere gemeenten hebben we een goed voorbeeld kunnen vinden waarbij de eerstelijnszorg wordt ingezet om mensen met schulden te bereiken. Verder vonden we een landelijke campagne om door ervaringsverhalen het maatschappelijk taboe rond schulden te doorbreken, een landelijke website waarop onder andere staat aangegeven hoe mensen anderen in hun omgeving met schulden kunnen helpen en een overzicht van tips hoe gemeenten jongeren beter kunnen bereiken. „

„

„

57

We geven nu de bij dit hoofdstuk passende normen uit het normenkader weer en laten zien in hoeverre er aan elke norm wordt voldaan. Norm: De RSD verricht voldoende inspanningen om inwoners met schulden te bereiken We kunnen niet bepalen of aan deze norm wordt voldaan op basis van de beschikbare gegevens. De RSD verricht veel inspanningen, maar het is lastig te zeggen of dit voldoende is, omdat dit onvoldoende SMART geformuleerd is in de doelstellingen van de RDWI. De RSD verricht verschillende inspanningen om inwoners met schulden te bereiken. Zo is de RSD gestart met een campagne (“Hoe hoog zijn jouw schulden?”) om bekendheid te geven aan de schulddienstverlening en meer inwoners te bereiken. Ook zijn schuldfunctionarissen aanwezigheid bij de Rechtbank Utrecht om direct hulp aan te bieden bij schulden. Verder investeert de RSD in de relaties met ketenpartners, zodat deze mensen met schulden naar de afdeling schulddienstverlening doorverwijzen. Ook worden er vanuit de RSD extra inspanningen gepleegd om ondernemers en nieuwkomers te bereiken.

Norm: De schulddienstverlening is toegankelijk voor mensen met schulden Er wordt gedeeltelijk aan deze norm voldaan. De schulddienstverlening is in principe toegankelijk voor mensen met schulden. Inwoners kunnen de RSD bereiken via de website (online), via de mail en telefonisch, of via doorverwijzing vanuit een gemeente, sociaal team of andere (hulp)organisatie. Verder is er in bijna iedere gemeente een laagdrempelige inloop op bepaalde dagdelen waarbij ook de RSD vertegenwoordigd is. De geïnterviewde klanten ervaren de schulddienstverlening over het algemeen ook als toegankelijk. De geïnterviewde klanten geven aan dat ze zich doorgaans gemakkelijk aan konden melden bij de schulddienstverlening. De klanten vinden de afdeling schulddienstverlening verder goed bereikbaar en de informatie op de website doorgaans duidelijk. Tegelijkertijd wordt een groot deel van de doelgroep niet bereikt door de afdeling schulddienstverlening. Maar een klein deel van de mensen met problematische schulden in het werkgebied van de RSD meldt zich bij de RSD, namelijk 12% in 2021. Hiermee lijkt de RSD overigens niet af te wijken van andere schulddienstverleningsorganisaties in Nederland.

Een deel van de groep mensen met problematische schulden lukt het uiteindelijk niet om de schulden op eigen kracht of met hulp van anderen (zoals vrienden of familie) of andere organisaties in de keten (zoals vrijwilligersorganisaties) op te lossen. Zij komen dan, vaak jaren later wanneer de schulden hoog zijn opgelopen, bij de schulddienstverlening terecht. Bekend is dat mensen met schulden een drempel ervaren om naar schulddienstverlening te gaan, vaak doen ze dit pas als de schulden hoog zijn opgestapeld. Bij mensen met schulden spelen gevoelens van schaamte, (eigen) schuld en spijt vaak een grote rol. Deze gevoelens zorgen ervoor dat mensen hun financiële problemen verbergen voor de buitenwereld én voor zichzelf. 121

121 De 5 drempels vóór schuldhulpverlening | Stimulansz

58

Norm: De RSD heeft goed inzicht in de omvang en samenstelling van de doelgroep Er wordt niet/nauwelijks aan deze norm voldaan. De afdeling schulddienstverlening heeft beperkt zicht op de doelgroep, aangezien zij alleen gegevens bijhouden van de mensen in hun klantenbestand. De RSD weet hoe het klantenbestand is samengesteld op basis van leeftijd, geslacht, gezinssamenstelling, inkomstenbron en de hoogte van het inkomen.

Norm: De RSD slaagt er in om inwoners met schulden te bereiken Er wordt gedeeltelijk aan deze norm voldaan. De RSD slaagt er gedeeltelijk in om inwoners met schulden te bereiken. Maar een klein deel van de mensen met problematische schulden in het werkgebied van de RSD heeft zich aangemeld bij de RSD, namelijk 12% in 2021. Hierin lijkt de RSD echter niet af te wijken van andere schulddienstverleners in Nederland. Een deel van de huishoudens met problematische schulden die zich niet bij schulddienstverlening aanmeldt, is in staat om de schulden op den duur op eigen kracht of met hulp van anderen (zoals vrienden of familie) of andere organisaties in de keten (zoals vrijwilligersorganisaties) op te lossen. Echter, ook een deel van de groep mensen met problematische schulden lukt dit uiteindelijk niet en zij komen dan, vaak jaren later wanneer de schulden hoog zijn opgelopen, bij de schulddienstverlening terecht. Dit lijkt niet anders te zijn in het werkgebied van de RSD. In de NVVK jaarcijfers 2021 zien we dat in 2021 het gemiddelde totale bedrag aan schuld dat de schuldenaar (particulieren en ondernemers) waarvoor de afdeling schulddienstverlening van de RSD probeerde om de schuld op te lossen, gemiddeld € 39.068,- was. Hierbij waren er gemiddeld 12 schuldeisers. De RSD wijkt hierbij niet af van schulddienstverleningsorganisaties in Nederland.