C2. Rapport Schulddienstverlening RSD Bunnik

Mensen in Nederland met schulden ervaren veelal een drempel om naar schulddienstverlening te gaan, vaak doen ze dit pas als de schulden hoog zijn opgestapeld. Gevoelens van schaamte, (eigen) schuld en spijt leiden er veelal toe dat mensen hun financiële problemen verbergen voor de buitenwereld èn voor zichzelf122.

122 De 5 drempels vóór schuldhulpverlening | Stimulansz

59

Norm: Specifieke groepen (zoals mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex)-ondernemers en jongeren) worden goed bereikt Op basis van de beschikbare gegevens is niet te bepalen of aan deze norm is voldaan. Vanuit de NVVK jaarcijfers bekend dat in 2019 10% van de aanmeldingen bij de afdeling schulddienstverlening van de RSD een jongere (18-25 jaar) betreft; in 2020 is dit 14% en in 2021 is dit 16%. Het is echter niet mogelijk om na te gaan of specifieke groepen goed worden bereikt (denk aan mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex-) ondernemers, jongeren), omdat alleen bekend is hoe groot de totale groep mensen met problematische schulden is, maar niet hoe groot deze specifieke groepen hierbinnen zijn. Problematische schulden komen niet in alle leeftijdscategorieën evenveel voor en hierover is geen goede informatie beschikbaar.

60

5

Preventie en vroegsignalering

In dit hoofdstuk beantwoorden we de volgende onderzoeksvragen: 19. Wat doet de RSD aan preventie en vroegsignalering? En in hoeverre is de aanpak gericht op specifieke groepen? 20. Wordt er gebruik gemaakt van gegevens van andere organisaties (zoals woningcorporaties, zorgverzekeraars of nutsbedrijven) om vroegtijdig schulden te signaleren? 21. Heeft de aandacht voor preventie en vroegsignalering effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD en verandert de zwaarte van de problematiek als gevolg van vroegsignalering? 22. Heeft vroegsignalering effect op de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken als inwoner? 23. Wat zijn de ervaringen van de doelgroep ten aanzien van het thema preventie en vroegsignalering en sluiten de ervaringen aan bij het bestaande aanbod aan schuldhulppreventie? 23. Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema preventie en vroegsignalering, binnen de RSD en in andere gemeenten? Allereerst gaan we in op de inspanningen op het gebied van preventie en vroegsignalering. We vervolgen met de ervaringen van professionals, vrijwilligers en klanten. Daarna bespreken we de effecten van preventie en vroegsignalering. Tenslotte beschrijven we enkele goede voorbeelden rond deze thema’s.

5.1.

Preventie en vroegsignalering

We beginnen met het beantwoorden van de onderzoeksvragen 19 en 20. We gaan hierbij allereerst in op wat de RSD doet aan de preventie van schulden. In het beleidsplan schulddienstverlening staat dat de RSD instrumenten inzet om (problematische) schulden te voorkomen, onder andere door preventieve trainingen in samenwerking met haar ketenpartners.123 In de praktijk wordt op dit moment echter weinig gedaan aan preventie vanuit de afdeling schulddienstverlening, blijkt uit de interviews met de medewerkers van de RSD. Een consulent schulddienstverlening vertelt dat de RSD een paar jaar geleden budgetcursussen gaf (onder andere via het sociaal team) en voorlichting op middelbare scholen. De afgelopen twee jaar hebben zij dit niet meer gedaan. Wel wordt er aan preventie van schulden gedaan bij nieuwkomers. Een consulent schulddienstverlening vertelt dat de RSD ook de nieuwe Wet Inburgering uitvoert, waarbij ze nieuwkomers het eerste half jaar ontzorgen door budgetbeheer uit te voeren.

De coördinator schulddienstverlening vertelt dat de afdeling schulddienstverlening zich in de toekomst (2022) meer wil richten op jongeren: “Omdat we veel jongeren terugzien in de vroegsignalering en dit is ook handig omdat zij nog een heel leven voor zich hebben.” Dit horen we ook terug van de beleidsadviseurs van de RSD: “Voor volgend jaar (2022) willen we naar scholen om voorlichting te geven: dus dan ligt de focus op jongeren. Hierbij gaat het vooral om preventie, maar dan willen we ook jongeren met schulden oppikken.” In het kader van schulden krijgt vroegsignalering steeds meer aandacht: niet alleen in het werkgebied van de RSD, maar ook in de rest van Nederland. De 123 Bron: beleidsplan schulddienstverlening.

61

praktijk leert namelijk dat mensen met schulden pas in een laat stadium hulp zoeken. Om verergering van problemen te voorkómen, zou het beter zijn als inwoners al in een eerder stadium hulp krijgen. Op 1 januari 2021 ging een aantal wetswijzigingen in die betrekking hadden op de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening (Wgs) en die gegevensuitwisseling van inwoners met betalingsachterstanden tussen gemeenten enerzijds en woningcorporaties, energie- en drinkwaterbedrijven en zorgverzekeraars anderzijds mogelijk maakt. Zo kunnen gemeenten inwoners met schulden eerder in beeld krijgen en hen tijdig ondersteuning aanbieden. Sinds januari 2021 ontvangt de RSD maandelijks signalen van woningbouwcorporaties, zorgverzekeraars, energie- en wateraanbieders over inwoners met een betalingsachterstand. Hierbij wordt gebruikt gemaakt van het digitale registratiesysteem RIS Matching en Vroeg eropaf124. Onder de naam ‘Vroeg in Actie’ worden de betreffende inwoners vervolgens benaderd via een huisbezoek, telefonisch, via sms, of per mail of brief125 – afhankelijk van hoeveel prioriteit het heeft en of het telefoonnummer en/of e-mailadres bekend is – waarbij de RSD op laagdrempelige wijze ondersteuning aanbiedt.

In het geval dat de problemen groot lijken volgt een huisbezoek: bij twee betalingsachterstanden op één adres, drie achtereenvolgende signalen of als schulddienstverlening een andere aanleiding ziet om op huisbezoek te gaan zoals wanneer het een persoon op hoge leeftijd betreft of bij een hoog bedrag van de vordering. Er zijn samenwerkingsafspraken gemaakt met de ketenpartners, waarin de rolen taakverdeling is beschreven bij het opvolgen van signalen van financiële problemen bij inwoners.126 Bij huisbezoeken gaan de RSD en het sociaal team

124 Zie voor meer informatie: RIS Vroeg Eropaf – Inforing 125 De brieven doen we in een groene envelop en een pen erin, om ervoor te zorgen dat de brieven vaker worden geopend, vertelt een consulent schulddienstverlening. 126 Bronnen: plan inrichting vroegsignalering RSD februari 2021; interview coördinator schulddienstverlening.

gezamenlijk op pad. Wanneer een inwoner al bekend is bij het sociaal team, dan vindt er geen huisbezoek plaats, maar neemt de consulent van het sociaal team contact op met de inwoner om een afspraak te maken voor het bespreken van de financiën.127 Vooruitlopend op de wetswijzigingen werd in de gemeente Utrechtse Heuvelrug van september tot en met december 2020 al een pilot uitgevoerd, waarbinnen reeds inspanningen ten aanzien van vroegsignalering plaatsvonden.128 De pilot is ook geëvalueerd. Uit de evaluatie blijkt dat het proactief benaderen en het bereiken van inwoners met betalingsachterstanden is gelukt: In de pilot is het gelukt om inwoners met betalingsachterstanden proactief te benaderen en in het overgrote deel van de gevallen te bereiken (78% bij de huisbezoeken). Door de inzet van Vroeg in Actie ontstond een contactmoment, dat er zonder de pilot niet zou zijn geweest. Een klein deel van de bereikte inwoners ging daadwerkelijk in op de geboden hulp en 11%129 van de bereikte inwoners werd aangemeld voor schulddienstverlening. Het is aannemelijk dat in deze gevallen grotere (financiële) problematiek voorkomen is.130 Vroegsignalering in de praktijk Naar aanleiding van een melding wordt er altijd een brief, email of sms-bericht gestuurd (afhankelijk van de beschikbare gegevens).

Afhankelijk van hoeveel prioriteit de melding heeft en of het telefoonnummer bekend is, wordt er naar aanleiding van de melding gebeld of volgt een huisbezoek (wanneer de problemen groot lijken zoals bij twee betalingsachterstanden op één adres of drie achtereenvolgende signalen). In verband met de coronamaatregelen

127 Bron: RSD presentatie schulddienstverlening september 2021. 128 Bron: evaluatie pilot vroegsignalering gemeente Utrechtse Heuvelrug. 129 Opmerking van de onderzoekers: het gaat hierbij om drie inwoners. 130 Bron: Evaluatie Pilot vroegsignalering gemeente Utrechtse Heuvelrug ‘Vroeg in Actie’.

62

werden er in 2021 tijdelijk geen huisbezoeken afgelegd in het kader van vroegsignalering.131 De consulenten schulddienstverlening die we interviewden, geven aan dat ze bij de vroegsignalering extra aandacht hebben voor jongeren en ouderen. Een consulent zegt hierover: “Jongeren: die pakken we extra aan vanuit de vroegsignalering. Dus we hebben extra aandacht indien er een melding komt van schulden bij jongeren, dus dan bellen we of gaan we op huisbezoek in plaats van dat we een brief sturen. En dat geldt ook voor ouderen.” Medio 2021 ontving de RSD circa 400 meldingen per maand. Wel bleek dat nog niet alle instanties die verplicht zijn schulden te melden, dit ook daadwerkelijk deden. De RSD heeft hierop actie ondernomen, onder meer door het mailen van deze instanties. De verwachting was dan ook dat het aantal maandelijkse meldingen in het derde kwartaal van 2021 nog licht zou toenemen.132, 133

5.2.

Ervaringen met preventie en vroegsignalering

Er is bij de verschillende geïnterviewde professionals veel enthousiasme over de vroegsignalering en de effecten hiervan. Een schulddienstverleningsconsultent zegt hierover bijvoorbeeld: “Vroegsignalering gaat ook echt goed: is sinds 2021 per 1 januari gestart en nu zijn we bijna een jaar verder en daarin is veel ontwikkeling, doordat nu heel veel signalen de schulddienstverlening bereiken. We hebben meer partners gekregen en de bestaande partners geven de signalen beter door. We bereiken mensen via mail, sms, huisbezoek en brief: dus op vier manieren. Hierdoor hebben we een groter bereik. En als we ze niet per email, sms of telefonisch

131 Bronnen: RDWI going concern rapportage Q1 2021; interviews consulenten en coördinator schulddienstverlening. 132 Bron: RDWI najaarsnota 2021. 133 We hebben geen informatie over het aantal meldingen van vroegsignalering in het derde kwartaal van 2021 of hierna.

bereiken gaan we op huisbezoek. Dus zo kunnen veel meer mensen vroegtijdig gevonden worden.” De meeste coördinatoren van de vrijwilligersorganisaties die wij spraken, zijn echter kritisch wanneer het gaat over de vroegsignalering. Zij verbazen zich erover dat er niet meer hulpvragen van inwoners bij hen komen, ondanks vroegsignalering. Een coördinator zegt hierover: “We hebben sinds eind 2020 overal de vroegsignalering. Maar het verbaast me hoe weinig aanmeldingen daarvandaan bij ons terecht komen. Ik hoor van de andere vrijwilligersorganisatie die zich richt op mensen met schulden hetzelfde verhaal, en ook bij reguliere ondersteuners. Wat vaak gebeurt: na een melding betalen mensen toch de schulden, maar ze vragen verder niet om hulp, terwijl dat volgens mij wel het doel was (om tot hulp te komen). Ik kan me zelf maar één casus herinneren waarin dat wél is gebeurd”. Eén coördinator vindt dat de woningcorporatie zelf langs moet na een melding van vroegsignalering, in plaats van dat de RSD een brief stuurt. Een andere coördinator zou als vrijwilligersorganisatie graag zelf laagdrempelig contact willen leggen. Een beleidsambtenaar van een van de gemeenten bevestigt het beeld dat de vrijwilligersorganisaties graag meer zouden willen doen en betekenen in het kader van de vroegsignalering.

De beleidsambtenaar zegt hierover: “De RSD vindt het niet altijd makkelijk om die clubs te betrekken en is soms iets te veel afhoudend. SchuldHulpMaatje heeft bijvoorbeeld gezegd dat zij in het kader van vroegsignalering ook wat kunnen doen. Dit wordt door de RSD afgehouden. Dan zeggen ze dat het gaat om privacy en dat het niet per se nodig is. Dat zou je misschien een gemiste kans kunnen noemen. Bij goede overeenkomsten kan er een hoop met betrekking tot de privacy. Er zou dus nog meer gebruik kunnen worden gemaakt van SchuldHulpMaatje.” Ervaringen van de doelgroep met de vroegsignalering We gaan nu in op de ervaringen van de doelgroep ten aanzien van het thema preventie en vroegsignalering en op de vraag of hun ervaringen aansluiten bij het bestaande aanbod aan schuldhulppreventie (onderzoeksvraag 23). 63

De twaalf door ons geïnterviewde klanten zijn geen van allen bij de schulddienstverlening terecht gekomen door de inspanningen in het kader van ‘Vroeg in Actie’. We hebben hen dus niet direct kunnen vragen wat zij van de vroegsignalering vonden. Een klant geeft wel een suggestie voor de vroegsignalering. Diegene geeft aan dat het goed zou zijn wanneer een vrijwilligersorganisatie die mensen met financiële problemen helpt, bij mensen langs zou gaan naar aanleiding van signalen van bijvoorbeeld de woningbouwvereniging, in plaats van de RSD. Zij zijn laagdrempeliger voor mensen in het contact. Wanneer iemand dan geholpen is door de vrijwilligersorganisatie, dan kan diegene zijn/ haar dossier ook meenemen naar de afdeling schulddienstverlening. Een van de geïnterviewde vrijwilligers geeft aan dat het sturen van een brief in het kader van de vroegsignalering doorgaans niet genoeg is om ervoor te zorgen dat mensen met schulden zich bij de afdeling schulddienstverlening gaan melden. Er is daarvoor meer uitleg nodig over wat schulddienstverlening inhoudt. “Voor veel mensen, als ze er al iets van weten, roept schulddienstverlening toch vaak meer een angstbeeld op dan dat het gezien wordt als een hulpmiddel.

Dan moeten wij ze meestal wel helpen om ze dat te leren begrijpen door uitleg te geven.” Van de afdeling schulddienstverlening horen we dat de reactie van de inwoners op het aanbod van ‘Vroeg in Actie’ uiteenloopt. De meeste, maar niet alle, mensen zijn blij met het aanbod. De coördinator schulddienstverlening zegt hierover: “Sommige mensen zijn boos: zij vinden dat hun privacy is geschaad. Sommige begrijpen het en zijn dankbaar dat ze de hulp krijgen die ze zelf niet durven vragen.”

5.3.

In de cijfers die we van de RSD hebben ontvangen over het aantal nieuwe aanmeldingen in 2020, 2021 en 2022 (tot medio april 2022) per aanmeldende instantie, kunnen we zien hoeveel nieuwe aanmeldingen een direct gevolg zijn geweest van de inspanningen in het kader van ‘Vroeg in Actie’ (ofwel de vroegsignalering). In 2020 waren er 3 nieuwe aanmeldingen vanuit de pilot ‘Vroeg in Actie’ in de gemeente Utrechtse Heuvelrug (van de 477 nieuwe aanmeldingen in alle gemeenten in het werkgebied dat jaar). In 2021 waren er 41 nieuwe aanmeldingen vanuit ‘Vroeg in Actie’ (in de vijf gemeenten in het werkgebied van de RSD) (van de 481 nieuwe aanmeldingen in totaal dat jaar).134 In 2022 waren er 30 nieuwe aanmeldingen vanuit ‘Vroeg in Actie’ (van de 168 nieuwe aanmeldingen in totaal tot begin april). Op basis van deze cijfers kunnen we dus constateren dat de aandacht voor vroegsignalering zorgt voor aanmeldingen bij de schulddienstverlening, die zonder de vroegsignalering waarschijnlijk niet zouden zijn binnengekomen. Hoe groot het effect is van de vroegsignalering op het aantal aanmeldingen precies is, valt echter niet helemaal met zekerheid vast te stellen.

Zo is het mogelijk dat er gevallen zijn waarbij een inwoner zichzelf bij de RSD heeft aangemeld of via een externe partij is aangemeld (en ook als zodanig staat geregistreerd), maar waarbij inspanningen op gebied van de vroegsignalering wél een ‘duwtje in de richting van schulddienstverlening’ hebben gegeven; dit is dan niet in de cijfers terug te zien.135 Verder heeft de vroegsignalering waarschijnlijk ook effect op het voorkomen van problematische schulden, zonder dat dit zich vertaalt in extra aanmeldingen vanuit “Vroeg in actie”. De coördinator vertelt dat maar een klein deel

De effecten van preventie en vroegsignalering

In deze paragraaf beantwoorden we allereerst een deel van onderzoeksvraag 21. We gaan in op de vraag: heeft de aandacht voor preventie en vroegsignalering effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD?

134 Het aantal aanmeldingen vanuit deze cijfers wijkt af van de NVVK jaarcijfers 2020, waarschijnlijk zijn niet alle meldingen hierin geregistreerd. 135 In dit kader valt het bijvoorbeeld ook op dat er in 2020 11 nieuwe aanmeldingen zijn binnengekomen via een woningcorporatie, en 10 nieuwe aanmeldingen in 2021. Het is denkbaar dat inspanningen van woningcorporaties (na het constateren van huurachterstanden) hebben bijgedragen aan toeleiding naar schulddienstverlening – wat binnen de geest is van vroegsignalering.

64

van de mensen die een hulpaanbod krijgt middels de vroegsignalering reageert, maar dat veel mensen de volgende maand niet meer op de lijst staan voor de vroegsignalering (ofwel er zijn dan geen betalingsachterstanden meer): “Dit kan komen doordat ze worden gewezen op een hulpaanbod (dit zorgt voor actie), maar je weet niet of dit anders ook was gebeurd.” De coördinator schulddienstverlening geeft verder aan dat er ook veel mensen in de vroegsignalering worden geholpen, zonder dat dit zich vertaalt in extra aanmeldingen bij schulddienstverlening. De coördinator zegt hierover: “In de vroegsignalering kunnen we mensen vaak al aan de deur helpen, ook blijken er dan vaak redenen te zijn voor de achterstand. Bijvoorbeeld: ‘ik wacht op de WW’, dan zeggen we ‘neem contact op met uw zorgverzekeraar om te overleggen’, daarna is dit vaak al opgelost. Dus dit heeft te maken met de problematiek in vroegsignalering. Ze vallen dan al niet meer onder aanmeldingen, want dan is het snel opgelost.

Het gaat dus vaak om een quick-fix en bij die 71 extra aanmeldingen, dan zijn er dus al schulden waarvoor geen snelle oplossing mogelijk is.” Het is nog te vroeg om te kunnen bepalen of de inspanningen op gebied van vroegsignalering invloed hebben op de zwaarte van de problematiek bij inwoners op het moment van aanmelden – bijvoorbeeld dat de problematiek minder zwaar/ernstig is – en op de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken als inwoner. Dit kan (nog) niet worden opgemaakt uit de cijfers en de ervaringen (onderdeel van onderzoeksvraag 21 en onderzoeksvraag 22). Of de aandacht voor specifiek preventie een effect heeft op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening, valt niet op te maken uit de registratiegegevens en de overige informatie die we voor dit onderzoek hebben verkregen. (Wanneer bijvoorbeeld het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening daalt, kan dit immers door uiteenlopende zaken worden veroorzaakt) (onderdeel van onderzoeksvraag 21).

5.4.

Goede voorbeelden rond het thema preventie en vroegsignalering

We beantwoorden in deze paragraaf de onderzoeksvraag 24: Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema preventie en vroegsignalering, binnen de RSD en in andere gemeenten? Voor het beantwoorden van deze vraag hebben we gekeken naar voorbeelden uit eerdere onderzoeken van het Verwey-Jonker Instituut en hebben we op internet gezocht naar goede voorbeelden. ‘Vroeg in Actie’ kan worden beschouwd als een goed voorbeeld van vroegsignalering. Hieronder geven we nog een aantal andere goede voorbeelden rond het thema preventie en vroegsignalering. Het Vaste Lasten Pakket Het Vaste Lasten Pakket is er voor mensen met geldzorgen, die risico lopen op schulden en misschien al te maken hebben met betaalproblemen.136 Met het Vaste Lasten Pakket zijn de maandelijkse betalingen voor de belangrijkste vaste lasten centraal geregeld. Hiermee hebben deelnemers direct zicht op wat ze de rest van de maand kunnen besteden én hebben minder zorgen of de vaste lasten wel op tijd betaald worden. In het Vaste Lasten Pakket worden de betalingen van vaste lasten centraal geregeld. Voor deelnemers betekent dit concreet dat het bedrag voor de vaste lasten na ontvangst van het inkomen automatisch opzij gezet wordt, zodat dit geld niet aan andere zaken kan worden uitgeven.

136 https://www.vastelastenpakket.nl/

65

Het geld dat daarna overblijft, is vrij om te besteden aan andere dingen. Dit geeft ook de productleveranciers meer betalingszekerheid, wat voor hen reden is om financieel voordeel te bieden aan de deelnemers van het pakket. Op deze manier werkt het Vaste Lasten Pakket zowel in het voordeel van de deelnemer als van de leverancier. Uit een evaluatie blijkt dat deelnemers zeer positief zijn over het Vaste Lasten Pakket.137

met een handgeschreven adressering en terugbelverzoek. In het ontwerp is een balans gezocht tussen formeel en informeel. Op het kaartje staat alleen de tekst ‘Ik heb geprobeerd u te bellen’. Het idee bleek goed te werken: 70% van de mensen die zo’n kaartje krijgt, belt de SVB op.139

Huishoudboekje Een initiatief dat sterkt lijkt op het Vaste Lasten Pakket, is Huishoudboekje. Dit initiatief biedt inwoners de mogelijkheid om het inkomen op een rekening van de gemeente Utrecht te laten storten, zodat de gemeente zorg kan dragen voor het tijdig betalen van de vaste lasten. Het bedrag dat overblijft, wordt per week of per maand overgemaakt aan de desbetreffende inwoner.138 Kaartje in het kader van de vroegsignalering De Sociale Verzekeringsbank (SVB) kan al vroeg in de gaten hebben dat iemand betalingsachterstanden heeft, doordat er bijvoorbeeld beslag wordt gelegd op de AOW. Maar de AVG verbiedt om dat signaal zonder toestemming van de betrokkene bij de gemeente te melden. Daarom bellen SVB-medewerkers inwoners op en informeren hen over de mogelijkheden van schuldhulpverlening. Als een burger het goed vindt, geeft de SVB diens gegevens door aan de gemeente. Dan kan een schuldhulpverlener daarna contact opnemen. Soms heeft de SVB geen telefoonnummer of neemt er niemand op. Juist deze doelgroep waarvan de kans groter is dat het financieel niet goed met ze gaat, opent de post vaak niet. Daarom bedacht een teamcoach in Groningen het kaartje

137 Maussen, E., Otte, K. Lako, D. en Madern, T. (2021). Evaluatie van het Vaste Lasten Pakket. https:// research.hva.nl/en/publications/evaluatie-van-het-vaste-lasten-pakket-onderzoek-naar-deervaring138 https://pki.utrecht.nl/Loket/product/19a2fc552f3cb4e3063ce91b57e11adc

139 https://www.nvvk.nl/page/1439/2021/02/16/Zo-vang-je-de-aandacht-van-mensen-met-schulden

66

Kaartje van de SVB (adres is gefingeerd) 140

Inzetten op life events Een nieuwe ontwikkeling is ook het laten aansluiten van de preventie-inspanningen op life events. Hierbij kan worden gedacht aan zaken als het overlijden van de partner, echtscheiding, ziekte of ontslag, maar ook bijvoorbeeld 18 jaar worden. Zo heeft gemeente Ridderkerk een Preventieplan schuldhulpverlening ontwikkeld.141 De gemeente Utrecht heeft een aantal jaren geleden een aanpak voor het vroegtijdig voorkomen van armoede en schulden ontwikkeld die was gericht op de levensgebeurtenissen ontslag en (echt)scheiding, omdat die vaak het begin vormen van financiële problemen. Tijdens de proef zijn twee nieuwe instrumenten ingezet die nauw met elkaar samenhangen: z

z

Workshops rondom financiële veranderingen bij ontslag en (echt)scheiding. De workshop was bedoeld als laagdrempelige ingang. Daarna konden mensen doorverwezen worden naar ander aanbod, zoals de cursus “Grip op Financiën” of ondersteuning door een vrijwilliger. Het gripbudget van € 400,-, dat door de afdeling Werk en Inkomen van de gemeente werd toegekend aan mensen die waren ontslagen of gescheiden van hun partner én een inkomen hadden van maximaal 125% van de bijstandsnorm.

De gemeente heeft de proef door een extern onderzoeksbureau laten evalueren. Hieruit bleek dat de proef meerwaarde heeft gehad. Uit de verhalen van en de cijfers over de deelnemers blijkt dat ze rondom de levensgebeurtenis vaak allerlei problemen ervoeren, zowel financiële als niet-financiële problemen. Voor veel van deze mensen was de workshop en/of het gripbudget een steun in de rug142.

140 Bron: https://www.nvvk.nl/page/1439/2021/02/16/Zo-vang-je-de-aandacht-van-mensen-metschulden

141 Gemeenteblad 2015, 129677 | Overheid.nl > Officiële bekendmakingen (officielebekendmakingen.nl) 142 Eindrapport evaluatie proef levensgebeurtenissen.pdf

67

Ook het Nibud biedt een aantal life-events producten gericht op 18 jaar worden, studeren en scheiden. Zie Life-events: 18 worden, studeren, scheiden - Nibud voor meer informatie hierover. Pilot Nazorg Het monitoren van mensen met schulden is belangrijk, ook na hun schuldsaneringstraject. Dankzij deze nazorg kunnen eventuele nieuwe financiële problemen namelijk tijdig worden gesignaleerd en mogelijk ook worden voorkomen. Dat blijkt uit de succesvolle pilot Nazorg, die is ontwikkeld door Stichting Doras in Amsterdam-Noord en uitgevoerd door schuldhulpverleners van Doras. Dat mensen een schuldregelingstraject succesvol hebben afgerond, wil immers niet zeggen dat zij dus ook zonder financiële zorgen zijn. De drempel om opnieuw hulp te vragen bij een financieel probleem is hoog en de schaamte is (nog steeds) groot. Doras heeft deze drempel willen verlagen door getrainde vrijwilligers bij hen op huisbezoek te laten komen. Wanneer er navraag wordt gedaan naar het welbevinden en de financiële situatie van de klant, blijkt regelmatig dat er behoefte is aan duidelijkheid over het schuldsaneringstraject. Regelmatig zijn er betalingsverplichtingen waarover nog geen afspraken zijn gemaakt. Dat geeft veel zorgen en stress. Nieuwe hulp van het sociaal team of van de laatst bekende schuldhulpverlener kan dan ontzettend welkom zijn.

De pilot Nazorg heeft geleid tot het oprichten van een gespreksgroep voor mensen met schulden, die maandelijks hun ervaringen delen en tips kunnen uitwisselen. Doras ondersteunt dit informele netwerk.143 MoneyWays MoneyWays is een landelijk onderwijsprogramma, bedoeld om geldzaken en financiële problematiek bespreekbaar te maken in de klas. In MoneyWays gaan jonge rolmodellen (tussen de 18 en 27 jaar), zogeheten peer educators, het 143 https://www.rodi.nl/amsterdam-noord/nieuws/73936/succesvolle-pilot-nazorg-krijgt-vervolg

gesprek over geld aan met de klas. Door over hun eigen ervaringen en financiële uitdagingen te vertellen, kunnen ze op laagdrempelige wijze het gesprek aangaan met jongeren en gevoelige onderwerpen aansnijden. Onderwerpen als schulden, opgroeien in armoede, schaamte, verleidingen en groepsdruk worden hierdoor bespreekbaar gemaakt. MoneyWays is ontwikkeld door Diversion en het Nibud.144

5.5.

Samenvatting: antwoorden op onderzoeksvragen en beoordeling van normen

Met de informatie uit dit hoofdstuk geven we antwoord op onderzoeksvraag 19 t/m 24. 19. Wat doet de RSD aan preventie en vroegsignalering? En in hoeverre is de aanpak gericht op specifieke groepen? De RSD ontvangt maandelijks signalen van woningbouwcorporaties, zorgverzekeraars, energie- en wateraanbieders over inwoners met een betalingsachterstand. Onder de naam “Vroeg in Actie” worden de betreffende inwoners vervolgens benaderd via een huisbezoek, telefonisch, via sms of per mail of brief waarbij schulddienstverlening op laagdrempelige wijze ondersteuning aanbiedt. In de praktijk wordt de afgelopen paar jaren weinig gedaan aan preventie vanuit de afdeling schulddienstverlening. Bij de vroegsignalering is extra aandacht voor jongeren en ouderen, zij worden gebeld of benaderd via een huisbezoek in plaats van dat zij een brief, email of sms krijgen. Ook worden nieuwkomers het eerste half jaar ontzorgd door budgetbeheer in het kader van de nieuwe Wet Inburgering. „

„

„

144 https://moneyways.nl/

68

20. Wordt er gebruik gemaakt van gegevens van andere organisaties (zoals woningcorporaties, zorgverzekeraars of nutsbedrijven) om vroegtijdig schulden te signaleren? De RSD maakt gebruik van gegevens van woningcorporaties, zorgverzekeraars en nutsbedrijven binnen de aanpak voor de vroegsignalering voor zover de instellingen deze gegevens delen (want niet alle instanties die verplicht zijn dit te melden doen dit ook). „

21. Heeft de aandacht voor preventie en vroegsignalering effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD en verandert de zwaarte van de problematiek als gevolg van vroegsignalering? De aandacht voor vroegsignalering heeft een effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD. Er zijn vanaf 2020 tot april 2022 namelijk 71 aanmeldingen bij schulddienstverlening direct naar aanleiding van de vroegsignalering, zo blijkt uit de registratiegegevens van de RSD. Of de aandacht voor vroegsignalering een effect heeft op de zwaarte van de problematiek bij inwoners op het moment van aanmelden, valt (nog) niet op te maken uit de registratiegegevens. „

„

„

vrijwilligersorganisaties die mensen met financiële problemen helpen, beter langs zouden kunnen gaan bij mensen naar aanleiding van signalen, omdat zij laagdrempeliger zouden zijn dan de RSD. Vanuit de medewerkers van de afdeling schulddienstverlening horen we dat mensen met schulden wisselend reageren op het aanbod vanuit ‘Vroeg in Actie’; sommige mensen vinden dat hun privacy is geschaad, maar meestal zijn mensen blij dat er hulp wordt aangeboden.

24. Zijn er goede voorbeelden bekend rond het thema preventie en vroegsignalering, binnen de RSD en in andere gemeenten? ‘Vroeg in Actie’ kan worden beschouwd als een goed voorbeeld van vroegsignalering. We vonden verschillende andere goede voorbeelden rond het thema preventie en vroegsignalering. „

„

We geven nu de bij dit hoofdstuk passende normen uit het normenkader weer en laten zien in hoeverre er aan elke norm wordt voldaan. Norm: Er is sprake van een aanpak voor preventie en vroegsignalering Er wordt aan deze norm voldaan.

22. Heeft vroegsignalering effect op de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken als inwoner? Of de aandacht voor vroegsignalering ervoor zorgt dat de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken, korter wordt bij klanten, valt (nog) niet op te maken uit de registratiegegevens. „

23. Wat zijn de ervaringen van de doelgroep ten aanzien van het thema preventie en vroegsignalering en sluiten de ervaringen aan bij het bestaande aanbod aan schuldhulppreventie? De geïnterviewde klanten hebben geen van allen ervaring met ‘Vroeg in Actie’. We hebben dus geen directe informatie van mensen met schulden hierover. Wel doet een van de klanten de suggestie dat „

De RSD ontvangt maandelijks signalen van woningbouwcorporaties, zorgverzekeraars, energie- en wateraanbieders over inwoners met een betalingsachterstand. Onder de naam ‘Vroeg in Actie’ worden de betreffende inwoners vervolgens benaderd via een huisbezoek, telefonisch, via sms, of per mail of brief waarbij schulddienstverlening op laagdrempelige wijze ondersteuning aanbiedt. De afdeling schulddienstverlening heeft een aanpak gericht op de preventie van schulden. In de praktijk wordt de afgelopen paar jaren echter weinig gedaan aan preventie vanuit de afdeling schulddienstverlening.

69

Norm: Er is bij de aanpak voor preventie en vroegsignalering aandacht voor specifieke groepen Er wordt aan deze norm voldaan. Bij de vroegsignalering is extra aandacht voor jongeren en ouderen, zij worden gebeld of benaderd via een huisbezoek in plaats van dat zij een brief, email of sms-bericht krijgen. Ook is er een pilot is gestart waarbij nieuwkomers het eerste half jaar worden ontzorgd door budgetbeheer. Norm: De RSD maakt gebruik van gegevens van andere organisaties (zoals woningcorporaties, zorgverzekeraars of nutsbedrijven) om vroegtijdig schulden te signaleren Er wordt aan deze norm voldaan. De RSD maakt gebruik van gegevens van woningbouwcorporaties, zorgverzekeraars, energie- en wateraanbieders binnen de aanpak voor de vroegsignalering. Wel is het zo dat (medio 2021) nog niet alle instanties die verplicht zijn schulden te melden, dit ook daadwerkelijk doen.

Norm: Mensen met schulden zijn positief over het aanbod gericht op schuldhulppreventie Er wordt deels aan deze norm voldaan. De geïnterviewde klanten hebben geen van allen ervaring met ‘Vroeg in Actie’. We hebben dus geen directe informatie van mensen met schulden hierover. Wel doet een van de klanten de suggestie dat vrijwilligersorganisaties die mensen met financiële problemen helpen, beter langs zouden kunnen gaan bij mensen naar aanleiding van signalen, omdat zij laagdrempeliger zouden zijn dan de RSD. Vanuit de medewerkers van de afdeling schulddienstverlening horen we dat mensen met schulden wisselend reageren op het aanbod vanuit ‘Vroeg in Actie’. Sommige mensen vinden dat hun privacy is geschaad, maar meestal zijn mensen blij dat er hulp wordt aangeboden.

Norm: De aandacht voor preventie en vroegsignalering heeft effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD De aandacht voor vroegsignalering heeft effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD: aan dit gedeelte van de norm wordt voldaan. Er zijn namelijk aanmeldingen direct naar aanleiding van de vroegsignalering, zo blijkt uit de registratiegegevens. De aandacht voor preventie heeft effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD: het is niet te bepalen op grond van de beschikbare gegevens of aan dit gedeelte van de norm wordt voldaan.

70

Norm: De aandacht voor vroegsignalering zorgt ervoor dat de zwaarte van de problematiek bij de doelgroep afneemt Het is niet te bepalen op grond van de beschikbare gegevens of aan deze norm wordt voldaan. Of de aandacht voor vroegsignalering een effect heeft op de zwaarte van de problematiek bij inwoners op het moment van aanmelden, valt (nog) niet op te maken uit de registratiegegevens. Norm: De aandacht voor vroegsignalering zorgt ervoor dat de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken, korter wordt bij klanten Het is niet te bepalen op grond van de beschikbare gegevens of aan deze norm wordt voldaan Of de aandacht voor vroegsignalering ervoor zorgt dat de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken, korter wordt bij klanten, valt (nog) niet op te maken uit de registratiegegevens.

71

Bijlage 1 Normenkader

z z z z z

Beleid en sturing z De doelen van de schulddienstverlening zijn concreet/SMART geformuleerd z De doelen zijn geoperationaliseerd in bruikbare, meetbare indicatoren z Er wordt gebruik gemaakt van de sturingsbevoegdheden vanuit de afzonderlijke gemeenten z De RSD geeft voldoende inzicht in de financiële stand van zaken richting de afzonderlijke gemeenten z De gemeenteraden zijn door de colleges betrokken bij kaderstelling van het beleid inzake schulddienstverlening z De gemeenteraden zijn door de colleges voldoende geïnformeerd over de voortgang van uitvoering en resultaten van het schulddienstverleningsbeleid Uitvoering z De schulddienstverlening door de RSD draagt bij aan het bereiken van de doelen van de gemeenten z De schulddienstverlening door de RSD draagt bij aan het verminderen van problematische schulden z Het eerste gesprek met de klant waarin schriftelijke of mondelinge hulpvraag wordt vastgesteld, vindt plaats binnen vier weken na aanmelding z De wettelijke termijn van (acht weken) voordat iemand aan het traject kan beginnen na het eerste gesprek wordt niet overschreden z De RSD heeft inzicht in de doorlooptijden van de schulddienstverleningstrajecten (hoe lang duurt het voordat een inwoner uit de schulden is) z De RSD heeft inzicht in hoeveel klanten er uitvallen gedurende het traject en hoeveel klanten het hele traject afronden en beginnen met een schone lei

z

z

Er is zicht op de financiële situatie van inwoners ná schulddienstverlening Na afloop van de schulddienstverlening wordt er nazorg geboden De budgetten van de RSD voor schulddienstverlening zijn inzichtelijk Klanten zijn tevreden over de schulddienstverlening Klanten vinden dat de aanpak van de schulddienstverlening bij hun problemen en wensen aansluit Klanten zijn positief over het contact met de medewerkers van schulddienstverlening Vrijwilligersorganisaties zijn tevreden over de samenwerking met de RSD (afdeling schulddienstverlening)

Bereik en toegankelijkheid z De RSD heeft goed inzicht in de omvang en samenstelling van de doelgroep z De RSD slaagt er in om inwoners met schulden te bereiken z De RSD verricht voldoende inspanningen om inwoners met schulden te bereiken z Specifieke groepen (zoals mensen met een migratieachtergrond, zzp-ers, (ex)-ondernemers en jongeren) worden goed bereikt z De schulddienstverlening is toegankelijk voor mensen met schulden Preventie en vroegsignalering z Er is sprake van een aanpak voor preventie en vroegsignalering z Er is bij de aanpak voor preventie en vroegsignalering aandacht voor specifieke groepen z RSD maakt gebruik van gegevens van andere organisaties (zoals woningcorporaties, zorgverzekeraars of nutsbedrijven) om vroegtijdig schulden te signaleren z De aandacht voor preventie en vroegsignalering heeft effect op het aantal aanmeldingen voor schulddienstverlening bij de RSD

72

z

z

z

De aandacht voor vroegsignalering zorgt ervoor dat de zwaarte van de problematiek bij de doelgroep afneemt De aandacht voor vroegsignalering zorgt ervoor dat de tijd die nodig is om schuldenvrij te raken korter wordt bij klanten Mensen met schulden zijn positief over het aanbod gericht op schuldhulppreventie

73

Bijlage 2 Onderzoeksaanpak

z z z z

Het onderzoek bestaat uit verschillende onderdelen die we hieronder kort bespreken.

z z z

Dossieronderzoek

z z

De onderzoekers hebben verschillende bestanden bij de afdeling schulddienstverlening van de RSD opgevraagd die inzicht geven in de doelmatigheid en doeltreffendheid van de schulddienstverlening. In totaal zijn er zo’n veertig documenten geanalyseerd. Hieronder volgt een overzicht hiervan. Algemene documenten z Besluit van het algemeen bestuur omtrent het beleidsplan schulddienstverlening 2020-2023 z Strategische Kaders Participatiewet 2020-2023 z Algemene voorwaarden schulddienstverlening (RSD website) z Presentatie schulddienstverlening (september 2021) z Voorjaarsnota RDWI 2019 z Voorjaarsnota RDWI 2020 z Voorjaarsnota RDWI 2021 z Voorjaarsnota RDWI 2022 z Najaarsnota RDWI 2019 z Najaarsnota RDWI 2020 z Najaarsnota RDWI 2021 z Jaarstukken RDWI 2019 z Jaarstukken RDWI 2020 z Jaarstukken RDWI 2021

z z z

Begroting 2020 Meerjarenraming 2021-2021 RDWI v1.0 Begroting 2021 Meerjarenraming 2022-2024 RDWI v0.6 Begroting 2022 Meerjarenraming 2023-2026 RDWI v1.1 Kadernota 2020 Kadernota 2021 Kadernota 2022 Verslag NVVK Herhalingsaudit 2020 Rapportages going concern RDWI Memo vroegsignalering 22-10-2020 Memo vroegsignalering 31-3-2021 Plan inrichting vroegsignalering (februari 2021) Evaluatie pilot vroegsignalering gemeente Utrechtse Heuvelrug

Juridische documenten z Beleidsregel toelating tot schulddienstverlening RDWI 2021 z Verordening beslistermijn schulddienstverlening RDWI 2021 Cijfers z Gemiddelde doorlooptijden per traject 2020-2022 (d.d. 11 april 2022) z Instroom per maand (januari 2019 t/m augustus 2021) z Instroom per jaar (uitgesplitst naar aanmeldende instantie), 2020-2022 (d.d. 11 april 2022) z Uitstroom per jaar (uitgesplitst naar uitstroomredenen), 2019-2021 z NVVK jaarcijfers 2019 z NVVK jaarcijfers 2020 z NVVK jaarcijfers 2021 z CBS cijfers: https://dashboards.cbs.nl/v3/SchuldenproblematiekInBeeld/

74

Detaildocumenten z Overeenkomst werkwijze samenwerking vroegsignalering gemeente Wijk bij Duurstede 22-4-2021 z Prestatieafspraken Zeister corporaties (ZCO) 2-1-2021 z Kwartaalcijfers schulddienstverlening Zeist 2021 Q3 (vertrouwelijk) z Vroeg in Actie flyer Niet Thuis v2 z Vroeg in Actie flyer Vooraankondiging v2 z Brochure BAS z Brochure minnelijke schuldregeling z Brochure budgetbeheer z Brochure achterstanden woonlasten Interviews met portefeuillehouders, beleidsambtenaren, raadsleden, coördinatoren van vrijwilligersorganisaties en medewerkers RSD In aanvulling op het dossieronderzoek hebben we interviews gehouden met medewerkers van de RSD, beleidsadviseurs van de gemeenten, betrokken wethouders, raadsleden en coördinatoren van vrijwilligersorganisaties. In de interviews zoomden zij in op de aspecten van de schulddienstverlening die op basis van bestaande gegevens niet (voldoende) in kaart konden worden gebracht. De volgende personen zijn geïnterviewd: Medewerkers van de RSD z 1 consulent schulddienstverlening z 1 consulent schulddienstverlening en budgetbeheer z 1 coördinator schulddienstverlening z 2 beleidsadviseurs RSD

Ambtenaren z 1 beleidsadviseur sociaal domein gemeente Bunnik z 1 beleidsmedewerker sociaal domein gemeente de Bilt z 1 adviseur sociaal domein gemeente Zeist Raadsleden z 1 raadslid/raadsrapporteur gemeente Zeist z 1 raadslid/raadsrapporteur gemeente Utrechtse Heuvelrug z 1 raadslid/raadsrapporteur gemeente De Bilt z 1 raadslid gemeente Bunnik Coördinatoren van vrijwilligersorganisaties z 1 coördinator SchuldHulpMaatje Zeist z 2 coördinatoren SchuldHulpMaatje Utrechtse Heuvelrug z 1 coördinator Humanitas z 1 coördinator Over Rood Interviews met (ex-)klanten schulddienstverlening en vrijwilligers We hebben 12 diepte-interviews gehouden met inwoners van de gemeenten in het werkgebied van de RSD die op dat moment gebruik maakten van de schulddienstverlening door de RSD of die hier recent (minder dan een jaar geleden) ervaring mee hadden. In de interviews werd uitgebreid ingegaan op de ervaringen van deze mensen met de schulddienstverlening door de RSD. In verband met de coronamaatregelen vonden de interviews telefonisch plaats. De respondenten voor de interviews zijn geworven via de vrijwilligersorganisaties en door de afdeling schulddienstverlening van de RSD. Het merendeel van de respondenten die door de RSD zijn geworven, zijn vooraf door de

Bestuurders z 1 wethouder gemeente de Bilt z 1 wethouder gemeente Utrechtse Heuvelrug 75

onderzoekers geselecteerd op basis van hun achtergrondkenmerken.145 De geselecteerde respondenten zijn vervolgens telefonisch benaderd door een medewerker van de RSD met de vraag of zij aan een interview met de onderzoekers van het Verwey-Jonker Instituut zouden willen meewerken. Achtergrondgegevens van de geïnterviewde (ex-)klanten Op een enkeling na maken alle geïnterviewden op het moment van het interview nog gebruik van de dienstverlening bij de RSD. Eén geïnterviewde heeft in 2021 een schuldregelingstraject afgerond. De geïnterviewde klanten146 zijn tussen de 28 en 72 jaar oud. De gemiddelde leeftijd is 46 jaar. Iets meer dan de helft van de klanten is man, het andere deel is vrouw. Vier van de geïnterviewde klanten wonen in Zeist, drie wonen in de Utrechtse Heuvelrug, twee wonen in Bunnik, twee wonen in De Bilt en één van de geïnterviewde inwoners komt uit Wijk bij Duurstede. Vrijwilligers De kennis en ervaring van (ervarings)vrijwilligers overstijgt (doorgaans) het individuele geval. In aanvulling op de interviews met de mensen in een (recente) schuldsituatie, interviewden we daarom ook twee vrijwilligers. Hierbij ging het om vrijwilligers van SchuldHulpMaatje die ervaring hebben met het helpen/begeleiden van mensen met schulden.

In de interviews werd uitgebreid ingegaan op de ervaringen van de mensen met schulden die zij begeleiden met de schulddienstverlening door de RSD.

145 We hebben hierbij rekening gehouden met spreiding op basis van de volgende achtergrondkenmerken: woonplaats, geslacht, leeftijd, jaar van aanmelding voor de schulddienstverlening (2019, 2020, 2021), burgerlijke staat, samenlevingsverband en woonsituatie. 146 Feitelijk betreft dit ook een ex-klant, maar voor de leesbaarheid van het stuk noemen we de geïnterviewden ‘klanten’.

76

COLOFON Opdrachtgever Auteurs

Foto omslag Uitgave

RKCs De Bilt, Utrechtse Heuvelrug, Vallei en Veluwerand, Zeist Drs. D. Bulsink M. van der Hoff, MSc M. Out, MSc ANP- Patricia Rehe Verwey-Jonker Instituut Kromme Nieuwegracht 6 3512 HG Utrecht T (030) 230 07 99 E secr@verwey-jonker.nl I www.verwey-jonker.nl

De publicatie kan gedownload worden via onze website: http://www.verwey-jonker.nl ISBN 978-94-6409-227-1 © Verwey-Jonker Instituut, Utrecht, april 2023. Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het Verwey-Jonker Instituut. Gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld. The copyright of this publication rests with the Verwey-Jonker Institute. Partial reproduction of the text is allowed, on condition that the source is mentioned.