B1. Eindrapport Rekenkameronderzoek Ondermijning Nijkerk

Het beschrijft drugshandel en drugsproductie, witwassen, fraude (waaronder zorgfraude) en mensenhandel, in het bijzonder problemen bij de behandeling van arbeidsmigranten. Bij dat laatste wordt gewezen op slechte huisvesting, hoge huren en over-bewoning. Dit reikt verder dan de vraag wat dit betekent voor het veiligheidsbeleid en voor team Veiligheid. De aandacht voor (misstanden wat betreft) de huisvesting van arbeidsmigranten roept immers bijvoorbeeld de vraag op hoe de gemeente het relatiebeheer met uitzendbureaus wenst te koppelen aan toezicht, controle en zo nodig handhaving. Het coalitieakkoord 2018-2022 (‘Verbinden met ambitie’) vermeldt, in de veiligheidsparagraaf, dat “een gerichte en daadkrachtige aanpak” van ondermijning “belangrijk” wordt gevonden. Die aanpak moet van de grond worden getild. Daartoe wordt in februari 2019 een Plan van Aanpak Ondermijning opgesteld. Zie paragraaf 4.2.2. Naar de gemeenteraad: budget voor een projectcoördinator ondermijning In de gemeentelijke begroting wordt budget gereserveerd om, van 2019 tot en met 2022, een projectcoördinator ondermijning aan te stellen, voor 24 uur per week (0,65 fte). Het betreft een bedrag van € 80.000,- per jaar. In maart 2019 wordt de gemeenteraad daarover per brief geïnformeerd.

Het ondermijningsbudget wordt benut om, van november 2019 tot en met mei 2020, tijdelijk een externe kracht in te huren “(…) om de lokale aanpak te ontwikkelen en te borgen” en daarover het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad te informeren. In januari 202044 wordt de gemeenteraad, in een openbare bijeenkomst (waar lokale journalisten verslag van doen), geïnformeerd over de ondermijningsaanpak. Ze maken daarbij kennis met een andere professional, namelijk de dan net aangestelde ambtelijk projectcoördinator ondermijning. Een expert van het RIEC legt uit wat ondermijning is en met welke lokale fenomenen de gemeente Nijkerk te maken krijgt 44

Het was aanvankelijk de bedoeling dat dit kort na het zomerreces in 2019 zou gebeuren.

-46-

en hoe zich dat verhoudt tot de algemene patronen (‘de rode draden’)in Oost-Nederland. De ingehuurde expert geeft een toelichting op het Plan van Aanpak Ondermijning, waarbij onder andere wordt gewezen op het instellen van meldpunten (eerst voor ambtenaren en later ook voor burgers), het uitbreiden van de toepassing van het Bibob-instrument en het inrichten (vanaf begin 2020) van een zogenoemd lokaal ondermijningsoverleg. Het lokale ondermijningsoverleg is een belangrijke (beoogde) pion in het bereiken van gepaste gemeentelijke integraliteit bij de ondermijningsaanpak. Dit overleg heeft eens in de zes weken plaats. Er worden beleidsmatige zaken besproken (zoals het Bibob-beleid), controles voorbereid en signalen over mogelijke ondermijning besproken. Naast de ambtelijk trekker (een OOV-ambtenaar) nemen het sociaal domein, burgerzaken, de coördinator van de boa’s en/of een boa en de omgevingsdienst De Vallei deel aan dit overleg. Voorts sluiten twee experts aan, namelijk van de politie en van het RIEC. Ondermijning: vier ambtelijke trekkers in drie jaar tijd In 2020 en 2021 gaat de ondermijningsaanpak niet alleen gebukt onder de coronapandemie en vergaande zelfsturing. Personele wisselingen op de ambtelijke sleutelpositie - de ondermijningscoördinator - spelen de aanpak parten.

De rol van ambtelijke trekker komt per januari 2020 in handen van de daartoe aangestelde ambtenaar, nadat een ingehuurde expert voorbereidende werkzaamheden had uitgevoerd. De ambtelijke trekker vertrekt in juli 2021 en de ondermijningsaanpak loopt vertraging op. Er wordt gezocht naar een vervanger met de gewenste kwaliteiten. Die wordt intern gevonden en start in augustus 2021. Deze ambtenaar benutte een bestaand professioneel netwerk, bouwde het uit en was duidelijk - ook richting bestuurders - over wat nodig was om bij de ondermijningsaanpak de stap te zetten naar actie. Het vertrek van deze ondermijningscoördinator - na nog geen anderhalf jaar, in december 2022 (naar het RIEC Oost-Nederland) – is een nieuwe tegenslag. Wat in gang was gezet, loopt vertraging op. Dit kwam door de vele ambtelijke eilanden (naweeën van het in 2019 teruggedraaide zelfsturingsconcept), het gebrek aan ambtelijke sturing, de beperkte wil - bestuurlijk en in de ambtelijke top - om door te pakken bij de ondermijningsaanpak. De dienstverlenende en faciliterende opstelling tegenover burgers en rechtspersonen was en bleef dominant. De consequentie is in de kern eenvoudig. Sinds begin 2019 een Plan van Aanpak werd opgesteld, waren er steeds omstandigheden (o.a. corona, personele wisselingen en gebrekkige ambtelijke sturing), waardoor de ondermijningsaanpak werd vertraagd.

Er is weinig gebeurd sinds begin 2019 een Plan van Aanpak Ondermijning werd opgesteld. Thans heeft een OOV-ambtenaar, die in april 2023 ongeveer een jaar in dienst was bij de gemeente Nijkerk, ondermijning in portefeuille. Daarmee is hij de derde ambtelijke trekker van de ondermijningsaanpak in ongeveer drie jaar tijd. Voortgang van de ondermijningsaanpak: povere inspanningen en informatie Nadat de aanpak van ondermijning aan de gemeenteraad is gepresenteerd, in januari 2019, is de voortgang daarvan mondjesmaat gedocumenteerd. Dit komt, zoals blijkt uit het bovenstaande, doordat veel minder is gedaan en gepresteerd dan de bedoeling was. Er is

-47-

geen overzicht beschikbaar van doorgevoerde maatregelen, signalen, interne meldingen over (mogelijke) ondermijning, aangepakte casus, uitgevoerde controles of doorgevoerde interventies en opgelegde sancties. Op basis van verschillende bronnen zetten we de nodige geleverde inspanningen op een rij en voorzien deze van (kort) commentaar. Over een infographic over de “Aanpak ondermijning Nijkerk 2020”45: ▪

▪

▪ ▪

De infographic vermeldt dat in 2020 veertien Bibob-toetsen zijn uitgevoerd voor een Drank- en Horecavergunning en exploitatievergunning. Commentaar46: Dit is gestandaardiseerde praktijk. De gemeente Nijkerk is door de jaren heen achterop geraakt bij toepassing van de Wet Bibob, want dat blijft beperkt tot geijkte risicobranches. ‘Nut en noodzaak’ van een achtergrond-onderzoek wordt niet gezien. Diezelfde infographic vermeldt voor 2020 ‘bestuursdwang op grond van de Opiumwet’ bij twee hennepplantages en twee harddrugscasus. Commentaar: Het is onduidelijk wat en hoe het nu precies zit. Zijn er panden gesloten of niet, en zo ja, wat voor soort panden? De aard van de harddrugscasus is onduidelijk. Bij drie overleggen is informatie verstrekt om medewerkers alert te maken op mogelijke signalen van ondermijning. De infographic is op drie punten niet geheel duidelijk: - er zijn “diverse integrale controles gericht op bedrijventerreinen, huisvesting arbeidsmigranten en horeca” en over de “geconstateerde overtredingen” worden louter categorieën genoemd, namelijk brandveiligheid, illegale kamerverhuur, milieu, Opiumwet, uitkerings- en toeslagenfraude en Wet wapens en munitie. Commentaar: Onduidelijk blijft om hoeveel controles het gaat, wat is aangetroffen en welke overtredingen (in welke aantallen) zijn getroffen; - er zijn 36 meldingen gedaan bij Meld Misdaad Anoniem.

Commentaar: Onduidelijk blijft wat de aard van de meldingen is en hoe er opvolging aan is gegeven; - “RIEC 1 casus” wordt vermeld. Commentaar: nadere informatie, bijvoorbeeld over het fenomeen of de interventie, ontbreekt.

Een raadsbrief d.d. 31 mei 2022 over de “Voortgang aanpak van ondermijning in Nijkerk” in 2020 en 2021 vermeldt dat er “veel” is “(…) gedaan om ondermijning te herkennen, op te sporen, aan te pakken en de aandacht te geven die het verdient.” Dat strookt niet met de opsomming van de “belangrijkste zaken”: ▪

45 46

Er zijn “meerdere integrale controles uitgevoerd”, aldus de brief, al blijft onduidelijk hoeveel en met welke resultaten. Ook voor het restant van 2021 en 2022 ontbreekt zo’n overzicht.

Openbaar, maar in het bijzonder om de gemeenteraad te informeren. Het betreft steeds een commentaar/reactie van de onderzoekers.

-48-

▪

▪ ▪

▪ ▪

▪

“Binnenkomende signalen en meldingen zijn zelfstandig of in samenwerking met veiligheidspartners (…) opgepakt”, aldus de brief. Onduidelijk is om hoeveel signalen het gaat en welke maatregelen zijn getroffen. Ook voor het restant van 2021 en 2022 ontbreekt zo’n overzicht. Er is (op dat moment) één lopende RIEC-casus.47 In januari en februari 2020 zijn bewustwordingsbijeenkomsten georganiseerd voor gemeenteambtenaren. Het is onduidelijk om hoeveel bijeenkomsten het gaat en welke teams of afdelingen waren betrokken. Het versterken van het bewustzijn van ambtenaren op risico’s vanwege ondermijnende (criminele) praktijken was en is een belangrijk onderdeel van het Plan van Aanpak Ondermijning. Uit de informatie die wij hebben ontvangen, maken we op dat er na februari 2020 (binnen de gemeente) geen trainingen zijn gegeven over ondermijning. De mededelingen over Meld Misdaad Anoniem en over Bibob-toetsing uit de infographic over 2020 worden herhaald. Wat wel is gedaan, is dat er “naast waarschuwingen” bestuursdwang is toegepast “(…) op grond van de beleidsregels Damocles (2017), met sluiting van een drugspand als gevolg.

Wat met het oog op de ondermijningsaanpak ook is gedaan, is de APV op drie punten actualiseren: het zogenoemde ondermijningsartikel is opgenomen (dat een vergunningplicht mogelijk maakt voor een pand, gebied of branche); waterpijpcafés (shishalounges) zijn benoemd als openbare inrichting; en een verbod op zichtbare uitingen van verboden organisaties (zoals bepaalde Outlaw Motorcycle Gangs).

Een raadsbrief d.d. 13 december 2022 biedt een nieuw Plan van aanpak Ondermijning (2023) aan en zet op een rij wat er sinds begin 2022 is gebeurd. De volgende acties worden genoemd en wij becommentariëren deze: ▪

▪

47

Er zijn enkele bestuursrechtelijke maatregelen opgelegd: twee woningen, waar veel drugs werd aangetroffen, zijn gesloten; na ontmanteling van een synthetisch drugslab in Nijkerk “worden” bestuurlijke maatregelen toegepast; en er zijn drie dwangsommen opgelegd en/of geïnd voor het dealen van drugs op straat. Commentaar: Op onderdelen is dit onduidelijk. Welke maatregelen zijn of worden nu precies opgelegd of overwogen, na het aantreffen van een drugslab. Ook is onduidelijk hoe vaak een (last onder) dwangsom is geïnd en om welke bedragen het gaat. In de ambtelijke reactie krijgen we te horen dat (tot en met november 2023) twintig keer een last onder dwangsom is opgelegd voor drugshandel. Het Bibob-beleid is aangepast, in die zin dat alle overheidsopdrachten – zoals contracten, subsidies en vergunningen – kunnen worden onderworpen aan een Bibob-toets. Commentaar: Ambtelijke teams of afdelingen worden door het nieuwe Bibob-beleid in een andere rol geplaatst. Er wordt een meer onderzoekende en

Zie paragraaf 4.6 voor een toelichting op casus die in RIEC-verband worden aangepakt.

-49-

▪

▪

▪

▪

kritischer houding gevraagd, bijvoorbeeld bij een toelichting op een (mogelijke) Bibob-toets. Ook tegenover (rechts)personen waarmee al lang een relatie bestaat en die mogelijk veel status en invloed hebben. De ambtelijke en bestuurlijke stijl dient te worden aangepast, met een balans tussen ondernemersgerichtheid of dienstverlening en alertheid op mogelijke ondermijning. Dit is belangrijk omdat Bibob-toetsing vaak een optie is en geen standaard-instrument. Er is wat dit betreft een lange weg te gaan. Het aanstellen van een Bibob-coördinator is een stap in de goede richting. Er zijn in 2022 twee integrale controles uitgevoerd, gericht op woningen en horecazaken. Commentaar: de opbrengsten en interventies worden niet vermeld, net als het aantal gecontroleerde panden. Er zijn twee zorgaanbieders “nader onderzocht” vanwege signalen “die verband hielden met zorgfraude”. Commentaar: de resultaten ontbreken, net als informatie over het totaal aantal signalen over mogelijke zorgfraude. Er wordt via het intranet aandacht besteed aan ondermijning en dit thema wordt meegenomen in inwerkprogramma’s van nieuwe medewerkers. In november 2022 is er een lezing georganiseerd over privacywetgeving en het delen van signalen. Aan stichting Halt is gevraagd om interventies aan te bieden die zijn gericht op preventie van jeugdcriminaliteit.

Een nieuw plan: stevige uitdagingen, meer formatie en ‘ambtelijke sterkhouders’ Er is inmiddels een nieuw Plan van Aanpak Ondermijning 2023 opgesteld; zie voor de inhoud paragraaf 4.2.2. In veel opzichten staat de gemeentelijke ondermijningsaanpak nog min of meer in de startblokken. Het recente ondermijningsplan benoemt acht preventieve en zeven repressieve maatregelen. De ambtelijke opdracht om een - waar nodig - integrale aanpak van ondermijning te organiseren, resulteert in stevige uitdagingen. Het aanjagen en coördineren daarvan is een deeltaak van een OOV-ambtenaar, terwijl de relevantie van de ondermijningsaanpak niet – in alle scherpte – op het netvlies staat van andere teams of ambtenaren. Er dienen zich ook kansen aan. Er komt wel meer formatie beschikbaar, met de aanstelling van de Bibob-coördinator en een jurist binnen het team Veiligheid. Ook merkten we in onze interviewronde dat er door de gemeentelijke organisatie heen verschillende ambtelijke ‘sterkhouders’ zijn: ambtenaren met een scherp oog voor de schade van en risico’s voor verschillende vormen van criminaliteit (bijvoorbeeld jeugdcriminaliteit of fraude) die graag een aandeel nemen in de gezamenlijk aanpak. Door de ambtelijke versplintering liep dit ten tijde van de zelfsturing vast.

Nu noodzakelijke en reguliere ambtelijke processen weer van de grond komen, inclusief sturing op inhoud en (informeel en formeel) gezag, kunnen bij de ondermijningsaanpak makkelijker ambtelijke coalities worden gesloten.

-50-

4.5 Informatie: een wereld te winnen Een aanpak van ondermijning vergt kennis en informatie, terwijl de (informatie-gestuurde) actie weer inzicht en informatie oplevert. Zo bezien verschaft een gemeentelijke ondermijningsaanpak idealiter al doende een steeds beter inzicht in criminele praktijken. Dit vergt een combinatie van systeem- en straatkennis: informatie die al doende (met inachtneming van wettelijke regels) wordt vastgelegd in systemen en die wordt gekoppeld aan informatie die bekend is bij mensen die de situatie op straat (inclusief het buitengebied) goed kennen. Bij ondermijning is informatieverzameling een lastige opgave, omdat criminele praktijken worden afgeschermd. Het ontwikkelen van een goede ‘informatiepositie’ vergt dan ook vele jaren. Dat blijkt eens temeer in de gemeente Nijkerk, zo blijkt uit verschillende bevindingen. ▪

▪

▪

▪

Er is informatie over criminele drugsnetwerken (met name bij de politie), al zijn er ook blinde vlekken, onder meer wat betreft bedrijventerreinen, vakantieparken en arbeidsuitbuiting. Wat de informatiehuishouding betreft, is de basis niet op orde. Er is geen intern meldpunt ingericht voor ondermijning. De mogelijkheid om signalen over ondermijning door te geven in direct contact bij OOV-ambtenaren is nauwelijks via trainingen onder de aandacht gebracht in de ambtelijke organisatie. Er is wel een intern gemeentelijk overleg ten behoeve van de ondermijningsaanpak ingericht. Heldere en volledige overzichten ontbreken van acties die in het kader van de ondermijningsaanpak zijn ondernomen en/of van getroffen maatregelen. Nuttige en, op de keper beschouwd, eenvoudige overzichten zijn er niet. Bijvoorbeeld de aanleiding of bron van een bestuursrechtelijke maatregel of de precieze locatie (het type pand, de wijk of het bedrijventerrein) van geconstateerde feiten. Ten behoeve van de ondermijningsaanpak binnen de ambtelijke veiligheidsorganisatie geen capaciteit beschikbaar om analyses te maken, dossiers te vormen en actie uit te zetten.

Resumerend dient het informatieproces voor de ondermijningsaanpak in veel opzichten te worden verbeterd. Dat is een belangrijke en lastige opgave. Gemeenschappen in het buitengebied schermen zich af van de overheid en verstrekken bepaald niet snel informatie. Voor criminele (drugs)netwerken geldt hetzelfde. De matig ontwikkelde informatiepositie komt voort uit de status van de gemeentelijke ondermijningsaanpak. Het heeft al enige jaren prioriteit, al is het niet gelukt om focus te organiseren bij het concretiseren en uitvoeren van beleid. Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Er komt in beperkte mate informatie naar boven over belangrijke vraagstukken (b.v. drugshandel, misstanden met arbeidsmigranten of op bedrijventerreinen en vakantieparken), waardoor het niet lukt om overtuigende informatie te presenteren als basis voor ambtelijke of bestuurlijke inspanningen of investeringen.

-51-

4.6 Externe netwerkvorming: agendering en barrières De ambtelijke trekkers van de ondermijningsaanpak werken extern samen, op zoek naar een integrale aanpak met partners. Hiertoe wordt deelgenomen aan verschillende overlegvormen, waarbij het belangrijkste overleg in feite een combinatie is van interne en externe afstemming. Het betreft het zogenoemde lokale ondermijningsoverleg dat eens in de zes weken plaatsvindt. Er worden beleidsmatige zaken besproken (zoals het Bibob-beleid), controles worden voorbereid en signalen over mogelijke ondermijning worden besproken. Naast gemeenteambtenaren wordt hieraan deelgenomen door de Omgevingsdienst De Vallei, door de politie en het RIEC. In aanvulling op dit gemeentegerichte overleg komt eens per twee maanden de zogenoemde Regiegroep Ondermijning bijeen. Dit is een overleg tussen OOV-ambtenaren (met ondermijning in de portefeuille) van de gemeenten Nijkerk, Barneveld en Scherpenzeel, het RIEC en de Operationeel Expert Ondermijning van de politie. Hier worden grensoverschrijdende acties (zoals integrale controles in de autosector) of casus besproken en wordt de aanpak afgestemd. Bij het opzetten van controles is gebruikgemaakt van steun en advies van het districtelijk ondermijningsprogramma Samen Weerbaar. Tabel 4.2 zet opgelegde bestuurlijke maatregelen sinds 2019 op een rij.

Bestuurlijke rapportages die de politie heeft aangeleverd - bijvoorbeeld nadat drugsproductie of drugshandel is geconstateerd - worden in het lokale ondermijningsoverleg besproken en in dit overleg. De politie zou graag zien dat alle drie de gemeenten op min of meer dezelfde (en doortastende) manier opvolging zouden geven aan deze rapportages. Daartoe is in maart 2021 in de driehoek (overleg tussen burgemeesters, politiechef en gebiedsofficier van justitie) ingestemd met een voorstel over het optimaliseren van de bestuurlijke aanpak bij overtreding van de Opiumwet. Dit was in lijn met het Integraal Veiligheidsplan 2019-2022 en voorzag in een werkwijze met vijf stappen, namelijk: 1.) Constatering van een overtreding; 2.) Bestuurlijke rapportage van de politie en/of omgevingsdienst; 3.) Eigenaar/verhuurder wordt aangeschreven en kan een zienswijze indienen; 4.) Uitvoering van een bestuurlijke maatregel (waarschuwing of sluiting); en 5.) Na beëindiging wordt het pand/woning weer vrijgegeven. Pandeigenaren of verhuurders worden uitgenodigd voor een ‘zienswijze gesprek’ en worden tevens gewezen op mogelijkheden om oneigenlijk gebruik van een pand/woning te voorkomen. Dit biedt het Openbaar Ministerie “de mogelijkheid om een pandeigenaar of verhuurder na herhaling van overtreding van de Opiumwet strafrechtelijk te vervolgen”.

Ook wordt in de Regiegroep bezien of er casuïstiek is die zwaar genoeg en geschikt is ten behoeve van een RIEC-casus. Indien een casus vanuit RIEC-verband wordt opgepakt, wordt relevante (ook vertrouwelijke) informatie verzameld onder RIEC-partners, wordt een analyse gemaakt en worden interventievoorstellen gedaan, als opmaat tot interventies. Er zijn in 2020 en 2023 zes integrale controles uitgevoerd, namelijk op 15 juli 2022, 7 oktober 2022, 29 maart 2023, 19 april 2023, 28 juni 2023 en 27 september 2023. Tabel 4.3 vermeldt de bestuursrechtelijke maatregelen die sinds 2019 zijn getroffen.

-52-

Tabel 4.3: Opgelegde bestuurlijke maatregelen sinds 201948 Maatregel LOD Bijtincident (2:59 APV) LOB Drugshandel (2:74 APV) LOB Inbrekerswerktuig (2:44 APV) Gebiedsontzegging (2:78 APV) LOD Damocles (13b Opiumwet)

2019

2020

2021

4 1 2

2

2 3

1 6

2022 1 5 1 2

2023 8

1

Noot: LOD is Last onder Dwangsom De interviewronde wijst op enkele opbrengsten van de integrale ondermijningsaanpak in en met de gemeente Nijkerk, maar ook op barrières. Eén opbrengst is en was van groot belang, namelijk de krachtige externe agendering van ondermijning door RIEC én politie. Twee RIEC-rapporten - namelijk het Ondermijningsbeeld uit 2017 en de Weerbaarheidsscan uit 2022 – wijzen op aanzienlijke criminele kansen en ondermijnende praktijken in de gemeente Nijkerk, alsook op de noodzaak om daar meer aan te doen. Dit is in lijn met een boodschap die de politie al afgaf, ook in de Regiegroep en in het driehoeksoverleg, namelijk dat er zware en goed georganiseerde drugsnetwerken actief zijn in de gemeente Nijkerk. En dat dit schadelijke effecten heeft, zoals witwassen, criminalisering van jongeren en jongvolwassenen en een aanjagend effect op het toch al hoge drugsgebruik. Omstreeks 2012 was het hoge en problematische drugsgebruik onder jongeren reeds geagendeerd, met name door (moedige) moeders van verslaafden. Door middel van heldere verhalen en rioolwateronderzoek naar (harde) indicaties voor de omvang van het lokale drugsgebruik. De externe agendering van ondermijning was nodig. Binnen de gemeente bestond en bestaat twijfel, want de ondernemersgerichte en dienstverlenende stijl domineert.

De plaats van veiligheid, en daarbinnen van de ondermijningsaanpak als gemeentelijke prioriteit is, in de praktijk geen zekerheid; het is een status die moet worden bewaakt. Externe druk en politieke sturing (zie paragraaf 3.4) bewaken de prioritaire status. Het is, aldus respondenten, nodig om (voor het eerst) de stap te zetten van planvorming naar systematische actie. Het basisteam van de politie komt de drie gemeenten daarbij tegemoet. In het inrichtingsmodel van de Nationale Politie is namelijk niet voorzien in lokale opsporing en daartoe gereserveerde opsporingscapaciteit op basisteam-niveau. Dit is een lacune en hindert de integrale ondermijningsaanpak (Van der Torre en Van Valkenhoef, 2017). Echter, het lokale basisteam heeft lokale recherche ingericht, met ongeveer tien fte. Bij de externe samenwerking ten behoeve van de ondermijningsaanpak komen ook barrières in beeld. In de interviewronde wordt op de volgende zaken gewezen: ▪ De externe samenwerking met en door de gemeente Nijkerk bij de ondermijningsaanpak ondervond hinder van instabiliteit in de gemeentelijke organisatie, namelijk een opeenstapeling van reorganisaties en personele wisselingen. Voor externe partijen was het moeilijk of niet mogelijk om tot goede 48

Exclusief maatregelen vanwege coronaregels, in het kader van de wet Tijdelijk Huisverbod, autowrakken of gebiedsontzegging.

-53-

▪

▪

▪

▪

werkafspraken te komen, omdat de gemeentelijke ondermijningsaanpak als het ware steeds opnieuw werd opgezet. Terwijl partners merkten dat het interne gemeentelijke draagvlak voor die aanpak broos was. De gemeentelijke instabiliteit leidt tot een interne oriëntatie, want afstemming, reorganisatie en het werven, aanstellen en inwerken van ambtelijke trekkers van de ondermijningsaanpak vergt tijd. Dat gaat ten koste van de communicatie en samenwerking met inwoners, ondernemers en lokale organisaties bij deze aanpak. Dit verdient een impuls. Er is (op driehoeks-niveau) geprobeerd om te komen tot stroomlijning van de werkprocessen wat betreft de gemeentelijke opvolging van zogenoemde bestuurlijke rapportages die de politie maakt over drugshandel of drugsproductie in een pand. Dit stagneert, want het duurt lang (soms “maanden”) voordat er een oordeel of reactie komt op een bestuurlijke rapportage. Ook in situaties waar een tijdelijke sluiting voor de hand lijkt te liggen, kan een ander pad worden gekozen. De informatie raakt verouderd omdat een dossiers sleept en dat werkt in de hand dat wordt gekozen om te volstaan met een waarschuwing of er wordt niks gedaan. Wat eenvoudig lijkt, stagneert. Er kunnen overigens goede redenen zijn om op casusniveau af te zien van sluiting, maar dan zou daartoe een doortastende afweging gemaakt kunnen worden, maar dat gebeurt ook niet.

Er zijn casus waarbij - ondanks een optelsom van overtredingen - wordt volstaan met een waarschuwing of blijft een dossier een tijd liggen. Sinds half 2022 is dit proces aangescherpt. Het IVP is te statisch en prioriteert voor een lange tijd (thans van 2019 tot en met 2023), terwijl de (georganiseerde) criminele praktijken dynamisch zijn en vragen om andere inzet en actie. Toch is het IVP leidend voor een lange lijst met activiteiten in het Uitvoeringsprogramma (zie paragraaf 3.2). Dit vermindert de speelruimte van het lokaal ondermijningsoverleg om bijvoorbeeld in te spelen op dynamiek die schuilt in actuele signalen. Bijvoorbeeld over misstanden op vakantieparken, op misstanden bij de huisvesting van arbeidsmigranten of op de snel opkomende digitale criminaliteit. Er zijn tot op heden weinig RIEC-casus opgezet, namelijk vier casus in de gemeente Nijkerk sinds 2019. Deze casusgerichte aanpak heeft dus weinig waarde op gemeenteniveau.

4.7 De lokale politiek over veiligheid en ondermijning: steun en zorgen In de politieke opstelling op het veiligheidsdossier, met ondermijning als thema, tekenen zich in de gemeente Nijkerk enkele patronen af die bekend zijn in de literatuur.49 De politiek geeft de burgemeester ruimte om gestalte te geven aan het veiligheidsbeleid en raadsleden bewaren afstand tot (het debat over) het functioneren van de politie. Er bestaat 49

Zie onder andere Torre-Eilert, van der T.B.W.M., Bergsma, H. en Duin, M.J. van (2010). Lokale politiek over politie. Politie en Wetenschap/ LokaleZaken, Amsterdam: Reed Business; Torre, E.J. van der (2015). De lokale positie van de nationale politie. Een eerste verkenning. Apeldoorn: Politieacademie.

-54-

tevredenheid over politiemensen, al zijn er zorgen en kritiekpunten over de lokale beschikbaarheid (ook van wijkagenten) en over de lokale prestaties van de politie. Voorts vervult de gemeenteraad een legitimerende rol bij het behandelen en vaststellen van veiligheidsplannen, zoals het Integraal Veiligheidsplan of een Plan van Aanpak Ondermijning. Die plannen zijn besproken en vastgesteld in de gemeenteraad. Wat de ondermijningsaanpak betreft valt op dat reeds in het coalitieakkoord 2018-2022 wordt vermeld dat dit “belangrijk” is. Dit komt niet uit de lucht vallen, want de raadsleden wonen, leven en/of ondernemen in de gemeente Nijkerk. Dit bleek eens temeer uit het gesprek dat we met raadsleden voerden. Ze weten wat er speelt en ze zagen en zien onder meer drugsgebruik, drugshandel, indicaties voor witwassen (winkels of horecazaken waar bijna niemand komt) en invloedsuitoefening door lokale kopstukken of rechtspersonen. Op een openbare raadsbijeenkomst in januari 2020 worden het Ondermijningsbeeld van het RIEC (uit 2017) en het Plan van Aanpak Ondermijning (uit 2019) gepresenteerd en besproken. De gemeenteraad heeft dan al extra budget beschikbaar gesteld (van € 80.000,per jaar voor de periode van 2019 tot en met 2022) om een projectcoördinator ondermijning aan te stellen.

De gemeenteraad wordt over de voortgang van de ondermijningsaanpak geïnformeerd via een infographic (over inspanningen in 2020) en per raadsbrief d.d. 31 mei 2022 (over 2020 en 2021). Het betreft, zo bleek, oppervlakkige informatie. Afgezet tegen de ambities in het Plan van Aanpak Ondermijning (2019) en in het IVP 2019-2022 is op het ondermijningsdossier veel blijven liggen. De stagnatie van de ondermijningsaanpak is de raadsleden niet ontgaan. Daarom wordt in de Ontwikkelagenda 2 fte extra beschikbaar gesteld voor team Veiligheid. In het groepsinterview formuleren raadsleden verschillende zorgen over de gemeentelijke ondermijningsaanpak: ▪

▪

▪ ▪

▪

Het drugsgebruik en de drugshandel waren en zijn goed zichtbaar in de gemeente. Er wordt, in het kader van het project Stop Drugs Nijkerk, getracht dit preventief en repressief aan te pakken. Raadsleden missen de repressieve kant, want drugsdealers lijken frank en vrij – met een lage pakkans – in de gemeente te opereren. Er wordt aangedrongen op meer preventieve inspanningen op onderwijsinstellingen. Er bestaan zorgen over de kwaliteit en scherpte van Bibob-toetsing en van de vergunningverlening. Raadsleden krijgen te horen dat bij dossiers elementaire fouten zijn gemaakt. Er wordt macht en invloed uitgeoefend door lokale investeerders. Raadsleden vragen zich af hoe dit nu precies zit. Er wordt van de burgemeester verlangd dat hij vaker zijn (wettelijke) positie pakt om te handhaven als de omstandigheden daar om vragen. Niet om (rechts)personen dwars te zitten, maar om zo nodig bij te sturen, te corrigeren of een grens te trekken. Raadsleden zien graag dat daartoe een daadkrachtige ambtelijke veiligheidsorganisatie wordt neergezet, omdat dit past bij de misdaadsituatie in de gemeente Nijkerk. Raadsleden zouden over dossiers of over concrete gebeurtenissen op het terrein van criminaliteit en handhaving graag eerder en vaker worden geïnformeerd.

-55-

4.8 Afsluiting De onderzoeksbevindingen die in dit hoofdstuk zijn gepresenteerd, worden – op basis van de onderzoeksvragen – samengevat in het volgende hoofdstuk. In bijlage 1 worden de bevindingen beknopt geordend op basis van de zes pijlers van het normenkader.

-56-

5. In antwoord op de onderzoeksvragen Dit hoofdstuk geeft antwoord op de onderzoeksvragen. Daartoe worden eerst twee criminologische vragen beantwoord en vervolgens tien bestuurskundige vragen. Dit hoofdstuk kan worden gelezen als samenvatting. Met de beantwoording van de vragen wordt inzicht verschaft in de doeltreffend van de ondermijningsaanpak door de gemeente Nijkerk, in samenwerking met partners.50

5.1 Criminologische vragen Deze paragraaf beantwoordt de criminologische vragen: - Wat zijn belangrijke criminele gelegenheidsstructuren in de gemeente Nijkerk? - Welke vormen van ondermijnende criminele praktijken doen zich voor in de gemeente Nijkerk? Wat kan worden gezegd over de maatschappelijke effecten en over de locaties en branches die het betreft? Bevindingen over de criminele gelegenheidsstructuren: ▪

▪

▪

50

Situationele factoren. Door de nabijheid van Amersfoort en de Utrechtse regio krijgt de gemeente Nijkerk te maken met Randstedelijke georganiseerde drugscriminaliteit. Daar komt bij dat er een grote vraag naar drugs is in de kernen in de gemeente Nijkerk. De goede bereikbaarheid en de economische infrastructuur met bedrijven en bedrijventerreinen (kunnen) worden gebruikt bij drugscriminaliteit. Sociaaleconomische factoren. De lokale economie is vitaal. Dit is enerzijds een rem op criminaliteit (volop legale kansen), maar levert anderzijds kansen op voor overtredingen of strafbare feiten: lokale bedrijven hebben krediet en krijgen veel ruimte; er is veel vraag naar goedkope arbeid en daardoor naar woonruimte voor arbeidsmigranten; er is een hoge vestigingsgraad van verschillende risicobranches (o.a. handel in en reparatie van auto’s, handel in en verhuur van onroerend goed en haarverzorging); vakantieparken zijn, ook in de gemeente Nijkerk, vatbaar voor verval en/of illegale bewoning. Culturele factoren. In vriendengroepen (met tieners) wordt alcoholgebruik gecombineerd met drugsgebruik. Coke ‘helpt’ bij het harde werken, zo wordt gedacht. Door dit drugsgebruik en door het besteedbare geld van (werkende) jongeren en jongvolwassenen is de drugsmarkt in de gemeente Nijkerk interessant voor dealers.

Misstanden wordt niet snel gemeld bij de overheid, want de vuile was wordt niet graag buiten gehangen. Toen de moedige moeders (omstreeks 2012) wezen op schadelijk en omvangrijk drugsgebruik hadden dealers de weg naar de lokale (jeugdige) klanten al gevonden. Er heerst lokaal een ambivalent maatschappelijk idee over handhaving; maatschappelijk krediet zou moeten worden

Bijlage 1 ordent de onderzoeksbevindingen op basis van het gehanteerde normenkader.

-57-

meegewogen, waardoor – ook bij overtredingen – niet zomaar moet worden overgegaan tot handhaving. Bevindingen over ondermijnende praktijken: ▪

▪

▪

▪

▪ ▪ ▪

Drugshandel. De lokale drugshandel – genoemd worden dealers uit Nijkerk en Amersfoort – is goed georganiseerd: klantgericht (bezorging), verkoop van (alle) populaire drugssoorten, dichtbij en bijna altijd bereikbaar en beschikbaar. Dealers profiteren van de lage pakkans, de hoge vraag naar drugs en het beschikbare contante geld in de gemeente Nijkerk. Rijden onder invloed (van drugs/geneesmiddelen, al dan niet i.c.m. alcohol). Dit komt veel voor (227 politieregistraties tussen 20118 en 2022) en is daarmee een belangrijk maatschappelijk verkeers-, gedrag- en drugsprobleem. Drugsproductie. De professionaliteit en know how zijn aanwezig binnen lokale en regionale criminele netwerken; vooral voor hennepteelt en in mindere mate voor de productie van synthetische drugs. De aangetroffen productielocaties in de gemeente Nijkerk liggen op een laag niveau. Productielocaties worden goed afgeschermd en kunnen ook elders worden opgezet, al is drugshandel (volgens respondenten) duidelijk de meest zichtbare, frequente en schadelijke vorm van (drugs)criminaliteit in de gemeente. Meer dan drugs: verwevenheid met andere delicten.

Drugscriminaliteit is verweven met (signalen over): witwassen; vermogensdelicten (doorgroeien naar drugscriminaliteit); digitale criminaliteit; verdachte investeringen in (buitenlands) vastgoed en bedrijven; autobedrijven die diensten verlenen aan drugscriminelen; zorgfraude; en wapenbezit. Vastgoed: genoemd worden verdachte investeringen in het buitenland en illegale bewoning. Illegaal vuurwerk: een terugkerend (seizoensgebonden) handelspatroon. Misstanden met arbeidsmigranten? Het veldwerk levert vrij weinig informatie op over misstanden bij de behandeling van arbeidsmigranten; over de woonsituatie is het nodige bekend, maar over de werksituatie heel weinig. Zo nu en dan worden arbeidsmigranten aangetroffen die onder “erbarmelijke” omstandigheden wonen, er wordt illegale bewoning geconstateerd en er is regelmatig geconstateerd dat arbeidsmigranten onterecht niet staan ingeschreven. Het ondermijningsbeeld uit 2017 wees op slechte huisvesting van arbeidsmigranten, hoge huren, overbewoning en op signalen over het inperken van de bewegingsvrijheid (paspoort of identiteitskaart innemen).

-58-

5.2 Bestuurskundige vragen 5.2.1 Beleidstheorie Deze paragraaf beantwoordt bestuurskundige vragen. Daartoe wordt in de eerste plaats een antwoord geformuleerd op de vraag over de beleidstheorie: Wat is de beleidstheorie bij de gemeentelijke en integrale aanpak van ondermijning? Welke doelen zijn geformuleerd en op welke verschijningsvormen van ondermijning is dit gericht? ▪

▪

▪

Ondermijning is politiek-bestuurlijk geprioriteerd sinds 2018, de ondermijningsaanpak is een prioriteit in het geldende Integraal Veiligheidsplan (IVP) en er is een Plan van Aanpak Ondermijning opgesteld (in 2019 en een nieuwe versie in 2023). Het IVP en het daarop gebaseerde uitvoeringsprogramma bevatten een opstelsom van tamelijke losse activiteiten. Een beleidstheorie valt niet te ontdekken. Dit is anders in het Plan van Aanpak Ondermijning. Het plan uit 2019 getuigt van het inzicht dat de ondermijningsaanpak een plaats dient te krijgen in de gemeentelijke organisatie en dat dit niet vanzelfsprekend is. Er wordt ingezien dat basale zaken op orde gebracht moeten worden, zoals een lokaal ondermijningsoverleg, gerichte inzet van toezicht en handhaving en actualisatie en verbetering van Bibob-beleid en toetsing en van de bestuursrechtelijke handhaving bij drugsvondsten. OOVambtenaren onderkennen dat het belangrijk is dat de ambtelijke organisatie hiertoe de urgentie voelt en meewerkt, onder meer door mogelijke ondermijning te signaleren. Het versterken van de gemeentelijke weerbaarheid wordt een speerpunt, al loopt dit vast op de dienstverlenende stijl en doordat het zelfsturings-concept ambtelijke samenwerking verhindert (zie verderop).

Het Plan van Aanpak Ondermijning uit 2023 onderstreept dat bij de ondermijningsaanpak een combinatie van preventie en repressie noodzakelijk is. De belangrijkste doelen zijn dus algemeen en procesmatig geformuleerd, al past dat bij het prille stadium van de ondermijningsaanpak. De stap naar concrete doelen op prioritaire dossiers (b.v. drugshandel, drugsgebruik en de huisvesting van arbeidsmigranten) moet nog gezet worden. Wat de positie en behandeling van arbeidsmigranten betreft, ontbreekt een visie om dit aan te pakken, met een combinatie van controle, repressie en relatiebeheer. Particuliere spelers domineren wat betreft werk en huisvesting van arbeidsmigranten.

5.2.2 Beleid, uitvoeringsorganisatie en effectiviteit Er zijn ook vragen geformuleerd over beleid, uitvoeringsorganisatie en effectiviteit. Het betreft de volgende drie vragen: - In welke mate heeft de ondermijningsaanpak geresulteerd in (ambtelijke en bestuurlijke) weerbaarheid tegen ondermijning?

-59-

-

Wat kan worden gezegd over de effecten van de ondermijningsaanpak? Welke instrumenten benutten de gemeenten (met partners) in het kader van de ondermijningsaanpak en hoe is de bestuurlijke en ambtelijke organisatie daartoe ingericht?

Bij de beantwoording van deze vragen over deze thema’s gaan we in op kansen, knelpunten en dilemma’s. In de kern komt het erop neer dat de gemeentelijke ondermijningsaanpak in de steigers is gezet, na het ondermijningsbeeld in 2017, met het Plan van Aanpak Ondermijning uit 2019. Het organiseren van de uitvoering is echter vertraagd. Dit kwam door ambtelijke instabiliteit (interne reorganisaties), een dominante dienstverlenende gemeentelijke stijl en personele wisseling op de ambtelijke sleutelfunctie van ondermijningscoördinator. Die functie is in drie jaar tijd ingevuld door drie OOV-ambtenaren. Er wordt in feite anno 2023 een nieuwe poging gedaan om de ondermijningsaanpak gestalte te geven: een nieuwe ronde, nieuwe kansen. Omdat de uitvoering nauwelijks uit de verf is gekomen, terwijl de ondermijnende praktijken doorgaan, zijn er nauwelijks of geen externe effecten van de ondermijningsaanpak mogelijk. Andere of meer concrete bevindingen wat deze vragen betreft zijn: ▪

▪

▪

▪

▪

De aanpak van ondermijning maakt deel uit van het OOV-takenpakket en casus of signalen worden besproken in een daartoe ingesteld periodiek overleg: het lokaal ondermijningsoverleg. Naast gemeenteambtenaren van diverse afdelingen nemen politie en RIEC deel. De OOV-capaciteit ligt op 3 fte, waarbij 1 fte voor onder andere crisisbeheersing. Voor de klassieke openbare orde-taak, inclusief ondermijning, is dus 2 fte beschikbaar. Het team Veiligheid wordt wel uitgebreid, namelijk met een Bibobcoördinator en een jurist. Ondermijning is een neventaak van één OOV-ambtenaar met daarnaast andere taken. Dit knelt. Op basis van beleidsprogramma’s en -plannen dienen de OOV-ambtenaren - naast incidenten of gebeurtenissen die zich aandienen (‘de waan van de dag’) - invulling te geven aan 65 activiteiten. De gemeente beschikt over vier boa’s (domein 1). Door het oppervlak van de gemeente en door de optelsom van taken komen de boa’s er mondjesmaat aan toe om een bijdrage te leveren aan de ondermijningsaanpak.

De gemeentelijke aanpak van ondermijning loopt - los van beperkte capaciteit - tegen verschillende grenzen aan : 1.) de informatiepositie is matig ontwikkeld (er is onder andere geen intern meldpunt voor ondermijning); 2.) de dominante ambtelijke en bestuurlijke stijl is gericht op dienstverlening en op faciliteren van ondernemers; en 3.) het loopt op tegen ambtelijke versnippering en een gebrek aan sturing door een organisatieconcept dat leunde op zelfsturing (zie het volgende punt). De keuze voor zelfsturing in 2016 resulteerde in ambtelijke eilanden, met losse teams en met individuele ambtenaren die - bij gebrek aan sturing – dossiers of werkwijzen

-60-

▪

naar hun persoonlijke hand konden zetten. Dit was funest voor het veiligheidsbeleid, inclusief de ondermijningsaanpak. Vooral omdat dit een schoolvoorbeeld is van aspectbeleid: inspanningen waarbij verschillende teams of ambtenaren gecoördineerde acties ondernemen, omdat tal van noodzakelijke acties buiten het bereik liggen van de OOV-ambtenaren. De naweeën van zelfsturing laten hun sporen na: OOV-ambtenaren moeten hard werken om reguliere ambtelijke werkprocessen op te bouwen. De toepassing van de Wet Bibob is achterop geraakt, want lang werden louter toetsen uitgevoerd in geijkte risicobranches, met name de horeca. Hiermee werd een kans gemist om aan te sturen op meer scherpte in de ambtelijke organisatie. Inmiddels is Bibob-toetsing over de hele (juridisch mogelijke) breedte toegestaan, al wordt op veel beleidsterreinen pas getoetst als integriteitsrisico’s worden gezien. Risicoherkenning botst met de huidige dominante dienstverlenende stijl.

5.2.3 Samenwerking Drie onderzoeksvragen hadden betrekking op de externe (integrale) samenwerking bij de ondermijningsaanpak: - Hoe verloopt de samenwerking tussen de gemeente en de belangrijkste partners bij de ondermijningsaanpak? Bestaat er duidelijkheid over de taken of rollen en in hoeverre is dit geformaliseerd? - Hoe wordt samengewerkt in de driehoek van burgemeester, officier van justitie en lokale politiechef? Hoe is dit ingebed in de gemeentelijke organisatie? - Hoe verloopt het contact, de samenwerking en informatieverstrekking aan en door inwoners, ondernemers en lokale organisaties? Ondermijning en de aanpak daarvan zijn (mede) geagendeerd door twee RIEC-rapporten; vooral door het Ondermijningsbeeld uit 2017 en, in mindere mate, door de Weerbaarheidsscan uit 2022. De gemeente stelt prijs op deze analyses. Het driehoeksoverleg – het overleg tussen politiechef, gebiedsofficier van justitie en drie burgemeesters, namelijk die van de gemeenten Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel scharen zich achter deze analyses. En daarmee achter de grondgedachte dat de ondermijningsaanpak een combinatie is van strafrechtelijke en gemeentelijke inspanningen.

De integrale samenwerking in de gemeente Nijkerk vertraagde in de afgelopen jaren door gemeentelijke instabiliteit vanwege een reorganisatie (zelfsturing) en doordat er in drie jaar tijd drie ambtelijke trekkers waren van de gemeentelijke ondermijningsaanpak. Deze instabiliteit leidde tot een interne oriëntatie en dat ging ten koste van de communicatie en samenwerking met inwoners, ondernemers en lokale organisaties bij deze aanpak. Dit dient van de grond te worden getild. Andere of meer concrete conclusies wat deze vragen betreft zijn:

-61-

▪

▪

▪

▪ ▪

Er bestaan (relatief goede) mogelijkheden om bestuursrechtelijke maatregelen bij de ondermijningsaanpak af te stemmen op strafrechtelijke inzet, omdat het basisteam van de politie een rechercheteam telt (met 10 fte). Als de politie bestuurlijke rapportages aanlevert over drugshandel of drugsproductie resulteerde dat in een aarzelende ambtelijke en bestuurlijke opstelling; sinds half 2022 is dit proces aangescherpt. Het IVP - opgesteld met de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel - is statisch en resulteert in veel geprogrammeerde activiteiten, waardoor het lastig is om flexibel in te spelen op dynamiek bij criminele praktijken of overtredingen. Bijvoorbeeld wat betreft criminaliteit of misstanden op vakantieparken, bij huisvesting van arbeidsmigranten, de mobiele drugshandel of de snel opkomende digitale criminaliteit.51 Er zijn tot op heden weinig RIEC-casussen opgezet en afgerond met een interventie: bronnen wijzen op vier casus in de gemeente Nijkerk sinds 2019. De politie en het RIEC sporen – met rapporten en/of concrete criminele informatie of dossiers – de gemeente Nijkerk aan tot (meer) actie bij de ondermijningsaanpak. Dit bewaakt de prioritaire status van ondermijning in de gemeente. Het is nu tijd om écht de stap naar gemeentelijke actie te zetten, zo concluderen veel respondenten.

5.3 Gemeenteraad Er zijn, tot slot, twee vragen gesteld over de gemeenteraad, namelijk: - Hoe wordt de raad geïnformeerd over de resultaten en effecten van het uitgevoerde beleid? - In hoeverre is er bij de raadsfracties aandacht voor integriteit en ondermijning? De politiek heeft steun gegeven aan het geldende Integraal Veiligheidsplan, aan twee Plannen van Aanpak Ondermijning (2019 en 2023) en daarmee aan de prioritering van ondermijning. Voor de periode van 2019 tot 2022 werd jaarlijks € 80.000,- beschikbaar gesteld voor een projectcoördinator ondermijning. Recent is geld beschikbaar gesteld om het team Veiligheid uit te breiden met een Bibob-coördinator en een jurist. De gemeenteraad wordt over de voortgang van de ondermijningsaanpak geïnformeerd via een infographic (over inspanningen in 2020) en per raadsbrief d.d. 31 mei 2022 (over 2020 en 2021). Het betreft, zo bleek in paragraaf 3.3, oppervlakkige informatie. Afgezet tegen de ambities in het Plan van Aanpak Ondermijning (2019) en in het IVP 2019-2022 is op het ondermijningsdossier veel blijven liggen, zo constateren raadsleden. Raadsleden benoemen enkele zorgen, namelijk: 1.) het drugsgebruik en de drugshandel houden aan: de pakkans is te laag en meer preventie is nodig; 2.) er bestaan zorgen over de kwaliteit van Bibob-toetsing en vergunningverlening; 3.) er ligt macht en

51

Tijdens dit onderzoeksproject kregen we te horen dat een nieuw IVP in december 2023 wordt vastgesteld.

-62-

invloed bij lokale investeerders; 4.) van de burgemeester wordt verlangd dat hij zijn positie pakt om waar nodig te handhaven; en 5.) raadsleden zouden graag eerder en vaker worden geïnformeerd over dossiers of concrete gebeurtenissen op het terrein van criminaliteit. Ondermijning staat dus op het netvlies van raadsleden. Op basis van een groepsinterview met een deel van de raadsleden valt niet te achterhalen hoe het is gesteld met de aandacht van de raadsfracties voor integriteit. Dat vergt namelijk een (anders opgezet) onderzoek op zich.

-63-

6. Bestuurlijke reactie college B&W en nawoord rekenkamer 6.1 Bestuurlijke reactie college van B&W Nijkerk Het college heeft met interesse het rapport, met daarbij de conclusies en aanbevelingen, van de rekenkamercommissie gelezen en geeft hierop de volgende bestuurlijke reactie: Criminele gelegenheidsstructuren en kansen voor criminelen in Nijkerk Voor het college is ondermijning een van de belangrijkste aandachtspunten voor de gehele organisatie. Het is bekend dat het in het belang van de gehele gemeente en de gehele organisatie is om dit probleem gezamenlijk op te pakken en te prioriteren. Uit de verschillende feiten en cijfers wordt ook duidelijk dat ondermijnende activiteiten plaatsvinden in de gemeente Nijkerk. Ondermijnende criminele praktijken doen zich voor Deze feiten en cijfers worden in verschillende lokale en regionale overleggen besproken en geanalyseerd. Bij deze overleggen zijn verschillende interne en externe partners betrokken om zo integraal een signaal of feit te benaderen. De constatering van de rekenkamer dat feiten en cijfers hierover ontbreken herkennen wij niet. Alle signalen worden namelijk gemonitord en vervolgacties op bestuurlijke rapportages worden zorgvuldig vastgelegd.

Gemeentelijk beleid: doelen en visie ontbreken grotendeels Het college herkent dat het in het afgelopen IVP, en het daaruit voortvloeiende UVP, ontbrak aan visie en doelstellingen. Iets wat in de evaluatie van het IVP 2019-2023 ook duidelijk naar voren is gekomen. Inmiddels is het nieuwe IVP 2024-2027 vastgesteld waarin gewerkt wordt met concrete doelstellingen gekoppeld aan gelieerde acties. Deze acties worden verder uitgewerkt in het UVP 2024. Voor de aanpak van drugsgebruik en drugshandel is het college positief over de recente ontwikkelingen. Er is een speciaal projectplan opgezet die het gebruik en de handel in drugs onder jongeren moet verminderen en ontmoedigen. Hierbij is er voornamelijk aandacht voor preventie en repressie waar nodig. Gemeente mist informatie en voert in beperkte mate analyses uit, ook geen intern meldpunt aanwezig Het college herkent dat er nog verbeteringen mogelijk zijn in het ophalen van informatie bij inwoners en medewerkers en het bewaren van overzicht in de aanpak van deze signalen. Uit de weerbaarheidsscan van het RIEC werd hier ook al aandacht aan besteed. In het komende jaar (2024) wordt hier aandacht aan besteed door het interne meldpunt dat wordt opgezet. Door middel van dit meldpunt kunnen de medewerkers van de gemeente Nijkerk concrete

-64-

signalen van ondermijning direct delen met team veiligheid. Gekoppeld aan dit meldpunt zullen specifieke afdelingen van de gemeente worden getraind in het herkennen van signalen van ondermijning in hun werkgebied. Uitvoering en samenwerking met externe partners vertraagd Het college herkent dat er de afgelopen 4 jaar veel wisselingen zijn geweest in de formatie van het team veiligheid. Daarnaast is door de druk op het team vanuit de corona crisis, opvang van Oekraïners en het asielvraagstuk minder tijd geïnvesteerd in het onderwerp ondermijning. Dit betekent echter niet dat hier geen aandacht meer voor is geweest. Het college constateert juist dat er de afgelopen jaren hard is gewerkt aan een samenwerkingsstructuur met zowel de gemeenten Barneveld en Scherpenzeel, als met externe partners als de politie, RIEC en het Openbaar Ministerie. Dit heeft geresulteerd in een nieuw Integraal Veiligheidsplan waarin het onderwerp ondermijning op 3 specifieke thema’s de volle aandacht krijgt. Daarnaast herkent het college zich niet in de uitspraak dat de samenwerking met onze netwerkpartners vertraging heeft opgelopen. Het RIEC heeft hier op eigen initiatief op gereageerd middels de bijgevoegde brief (zie pag 68). Wij willen uw aanbevelingen puntsgewijs nog van een reactie van onze kant voorzien Aanbevelingen 1.

Formuleer als gemeenteraad concrete doelen voor de aanpak van ondermijning en vraag het college tevens een visie op de aanpak van misstanden rondom arbeidsmigranten te formuleren. De concrete doelen voor de aanpak van ondermijning zijn terug te vinden in het onlangs door de gemeenteraad vastgestelde IVP, en het daaraan gekoppelde UVP. In vergelijking tot het vorige IVP zijn concretere doelstellingen met betrekking tot de aanpak van ondermijning opgenomen. Het UVP beschrijft met welke projecten en activiteiten we deze doelstellingen willen behalen in 2024. In 2023 is het plan van aanpak mensenhandel, waar arbeidsmigranten deel van uitmaken, vastgesteld. Uitvoering geven aan dit plan in één van de doelstellingen in het UVP 2024. 2. Dring er als raad bij het college op aan te zorgen voor verbetering van hun informatiepositie en voor een betere onderlinge afstemming, samenwerking en informatie-uitwisseling met alle netwerkpartners (veiligheidsregio’s, politie, omgevingsdiensten en provincies). Het college is van mening dat de informatiepositie van de gemeente, ten opzichte van de netwerkpartners, goed is. Er zijn voldoende overleg momenten waarin informatie met elkaar wordt gedeeld. Daarnaast zijn de lijnen kort. (Zie ook de reactie van het RIEC)

-65-

3. Verzoek het college een actieplan op te stellen om de aanpak van ondermijning nadrukkelijker onder de aandacht van inwoners en bedrijven en alle gemeenteambtenaren te brengen. Doorbreek gezamenlijk (waar mogelijk) de cultuur van ‘we lossen het zelf wel op’. Het college erkent dat het onderwerp ondermijning nog onvoldoende leeft binnen de gehele organisatie. Daarom wordt er in 2024 gewerkt aan een lokaal meldpunt voor medewerkers van de gemeente. Gekoppeld aan dit meldpunt zullen bewustwordingstrainingen worden gegeven specifiek gericht op de werkzaamheden van de betreffende afdeling. Op deze manier hopen we ondermijning een organisaTIebreed relevant thema te maken waarbij iedere afdeling zijn toegevoegde waarde herkent in de aanpak. Onze inwoners en ondernemers proberen zo goed als mogelijk te betrekken in de aanpak. Zo is er onlangs een Meld Misdaad Anoniem campagne gestart om inwoners bekend te maken met hun mogelijkheden om te melden. Daarnaast gaan we het komende jaar thema gerichte voorlichting geven. 4. Verzoek het college een intern meldpunt voor ambtenaren in te stellen. Zie antwoord op aanbeveling 3. 5. Verzoek het college om periodiek informatie over ondermijning, acties en maatregelen te delen met de raad, zodat de status en voortgang te monitoren zijn en de raad zijn controlerende taak kan uitvoeren.

Het college was al van plan om de gemeenteraad jaarlijks te informeren over de voortgang in de aanpak van ondermijning, acties en maatregelen. Dit zal gaan gebeuren samen met de voortgang van het jaarlijkse UVP. 6. Adviseer het college zich actief in te spannen om te zorgen voor rust en stabiliteit binnen het veiligheidsteam, zodat de aanpak van ondermijning opgepakt kan worden. Steun voor het team en de aansturing zijn belangrijk zodat goede planvorming tot meer actie kan leiden. Laat het college nagaan of de beschikbare capaciteit voldoende is voor de gemeentelijke ambities en plannen. Gezien de huidige beperkte capaciteit en het feit dat alleen maar meer taken aan gemeenten worden gedelegeerd moeten prioriteiten worden gesteld, zodat de beschikbare capaciteit zo electief mogelijk kan worden ingezet. Het college is zich bewust van de grote werkvoorraad van team veiligheid. In 2024 zal volgens planning het Team Veiligheid worden uitgebreid met een juridisch medewerker en een Bibob-medewerker. Dit zal eraan bijdragen dat tot betere planvorming en actie gekomen kan worden. 7. Vraag het college om de Wet Bibob breder toe te passen, dus op alle beleidsterreinen en niet uitsluitend bij risicobranches. Met de aan te trekken Bibob-medewerker zal het college in staat zijn om het Bibob instrument breed in de organisatie te gaan inzetten.

-66-

Conclusie Het college erkent dat er uitdagingen liggen voor de gehele organisatie om ondermijning aan te pakken, maar heeft vertrouwen dat de komende 4 jaar de juiste stappen gemaakt gaan worden om deze vorm van criminaliteit het hoofd te bieden. Om de raad mee te nemen in de voortgang van het IVP en ontwikkelingen op het gebied van ondermijning wordt, voor de nieuwe IVP periode, ieder jaar een RIB gedeeld waarin cijfers en behaalde doelstellingen worden beschreven.

-67-

-68-

6.2 Nawoord rekenkamer De rekenkamer dankt het college voor de reactie op het rapport “Nieuwe ronde, nieuwe kansen”. We vinden het positief dat het college erkent dat er uitdagingen liggen en dat het college aangeeft hiermee reeds aan de slag te zijn gegaan dan wel ermee aan de slag te willen gaan. Ook dat het college voornemens is de raad periodiek te gaan informeren over de voortgang van het IVP en de aanpak van ondermijning, vindt de rekenkamer uitermate positief. Naar aanleiding van de reactie willen we twee punten verduidelijken: 1. Het college herkent niet dat feiten en cijfers over ondermijnende criminaliteit ontbreken De rekenkamer heeft willen aangeven dat er uit het onderzoek blijkt dat er geen volledig zicht is op ondermijnende criminaliteit en dat wel beschikbare feiten en cijfers veelal gefragmenteerd en verspreid over verschillende partners aanwezig zijn. Respondenten vermoeden dat er meer ondermijnende criminaliteit in Nijkerk plaatsvindt dan blijkt uit de feitelijke beschikbare informatie. 2. Het college herkent zich niet in de uitspraak dat de samenwerking met de netwerkpartners vertraging heeft opgelopen. Het RIEC heeft in haar brief aan het college aangegeven dat zij de laatste jaren de samenwerking met de gemeente Nijkerk als stabiel en positief heeft ervaren.

De rekenkamer vindt het belangrijk te weten dat deze samenwerking momenteel goed verloopt volgens zowel de gemeente als het RIEC. Echter het RIEC geeft in diezelfde brief ook aan dat “de samenwerking in het verleden hinder heeft ondervonden van de instabiliteit van de gemeentelijke organisatie”. In het rekenkameronderzoek is wat verder teruggekeken dan enkele jaren en is de situatie tot september 2023 onderzocht. Uit het onderzoek is gebleken dat in die onderzoeksperiode de samenwerking moeilijker verliep door de vele personele wisselingen bij de gemeente Nijkerk. Als de raad de aanbevelingen overneemt, wordt hij over de opvolging geïnformeerd door het college. Dit conform een nieuw artikel in de Gemeentewet (185a) dat toeziet op de opvolging van aanbevelingen door het college. Dit artikel luidt: “Het college zendt de raad jaarlijks een overzicht van de aan het college gedane voorstellen van de rekenkamer, vergezeld van zijn standpunt daaromtrent en van de wijze waarop aan de voorstellen vervolg is gegeven.” De rekenkamer zal, op basis van de uitvoering van dit wetsartikel door het college, en in afstemming met de auditcommissie, te zijner tijd bepalen of een doorwerkingsonderzoek van de rekenkamer na een aantal jaar gewenst is. Tot slot danken wij het college, betrokken medewerkers van de gemeente, de politie en het RIEC voor de medewerking aan dit onderzoek.

-69-

Literatuur Essen, B. van (2014). Illegale handel in professioneel vuurwerk. Een onderzoek naar de logistieke keten, modus operandi, afscherming en verwevenheid binnen de illegale vuurwerkhandel. Masterscriptie. Apeldoorn: Politieacademie. Fijnaut, C., & Bovenkerk, F. (1996). Georganiseerde criminaliteit in Nederland: Een analyse van de situatie in Amsterdam. Enquête Opsporingsmethoden. Bijlagen XI, Deelonderzoek IV, Kamerstuk 24072 nr. 20, Tweede Kamer, vergaderjaar 1995—1996. Den Haag: SDU.

Functioneel Parket Afpakken (2016). Wederrechtelijk verkregen voordeel hennepkwekerij bij binnenteelt onder kunstlicht. Functioneel Parket. Kruisbergen, E.W., Kleemans, E.R. & Kouwenberg, R.F. (2015). Wat doen daders met hun geld? Uitkomsten van de Monitor Georganiseerde Criminaliteit. Justitiële verkenningen 2015/01, 81-99. LIEC (2019). Landelijk beeld van ondermijnende criminaliteit. Den Haag. Noordanus, P., Tops, P. & Torre, E.J. van der (2020). Een Pact voor de Rechtsstaat. Een sterke terugdringing van drugscriminaliteit in tien jaar. Den Haag: Aanjaagteam Ondermijning. Torre, E.J. van der & Valkenhoef, J.M. van (2017). De lokale betekenis van basisteams. Over het werk van geüniformeerde agenten en het gebrek aan rechercheurs. Apeldoorn: Politieacademie. Torre, E.J. van der & Spoorendonk, J. (2020). Recreatieparken: ondermijning Vooruitgang en nieuwe (corona)risico’s, ook in het midden- en topsegment. Rotterdam/’s-Hertogenbosch: LokaleZaken/Provincie Noord-Brabant. Torre, E. J. van der, & Heijkoop, M. M. (2020). Zorgfraude. Een wereld te winnen. Rotterdam: LokaleZaken. Tops, P & Torre, E.J. van der (te verschijnen). Ondermijning. Over de praktische betekenis van een analytisch begrip. Wiegant, B.(2017). Vanaf de zijlijn bekeken. Commissarissen van de Koning over de Politiewet 2012. Lelystad: provincie Flevoland.

-70-

Bijlage 1 Normenkader Normenkader (Of: ontwikkel-kader) 1. Beleidstheorie Een beleidstheorie t.a.v. de gemeentelijke en integrale aanpak van ondermijning. Met een visie op: de combinatie van repressieve en preventieve interventies; de rol van gemeentelijke afdelingen; kwetsbare interne processen en functies; externe publieke en private partners; en de rol van inwoners. 2. Informatie: inzicht, signalen, overzicht en analyse 2a. Een (groeiend) inzicht in (de kansen voor) lokale ondermijning – informatie over daders en slachtoffers 2b. Een werkend meldpunt, plus interpretatie en analyse van signalen 2c. Overzicht en analyse van de opbrengsten van bestuursrechtelijke interventies en controles 2d. De formatie en kwaliteit voor: a.) Bibob-toetsing; en b.) analyse van een fenomeen of casus en ter voorbereiding van gerichte vormen van toezicht en controle 2e. Een grondslag voor uitwisseling van informatie 3. Ondermijningsaanpak: de (kern van de) ambtelijke uitvoeringsorganisatie 3a. Formatie, functies en kwaliteit van ondermijnings-specialisten 3b. Beschikbare formatie handhaving en toezicht 3c. Interne overlegvorm(en) t.b.v. aansturen en monitoren van de ondermijningsaanpak 3d. Inzet bestuursrechtelijke instrumenten 3e. Persoons- en groepsgerichte aanpak (daders e.o. slachtoffers): preventief, corrigerend of zorg 4. Gemeentelijke integraliteit 4a.

Afstemming tussen drie pijlers van lokaal bestuur: harde sector (‘fysiek’), sociaal en veiligheid 4b. Inzicht in en bewustzijn van kwetsbare interne processen en functies, zoals vergunningverlening, grond- en vastgoedtransacties, projectontwikkeling, subsidies, diensten van Burgerzaken (o.a. inschrijvingen en reisdocumenten), en afgeven zorgindicaties 4c. De integrale samenwerking bij toepassing van de Wet Bibob 4d. Overlegvormen (die worden benut) t.b.v. van gemeentelijke integraliteit bij ondermijningsaanpak 5. Externe netwerkvorming: publiek en privaat 5a. Samenwerking met politie, justitie en RIEC(-partners) 5b. Vormen van publiek-private samenwerking, met bijzondere aandacht voor de rol van ondernemers 5c. Stimuleren en benutten van betrokkenheid van burgers (o.a. signalen) 6. Politieke verantwoording en sturing 6a. Politieke kaderstelling 6b. Verantwoording aan gemeenteraad over prestaties, mate van doelbereiking en inzicht in ondermijning.