B1. Eindrapport Rekenkameronderzoek Ondermijning Nijkerk

13

Als in het politiesysteem een registratie wordt aangemaakt voor ‘vervaardigen softdrugs’, wil dit niet zeggen dat er daadwerkelijk een hennepkwekerij zat of is aangetroffen. In die zin dat het mogelijk gaat om een melding, terwijl er geen kwekerij is aangetroffen.

-24-

synthetische drugs en om cocaïnehandel. Die drugsproductie vindt niet per se plaats in de gemeente Nijkerk. Ad b.) Drugshandel: (pushende) drugsdealers zijn fysiek en digitaal dichtbij Drugsdealers zijn dichtbij in de gemeente Nijkerk. Die zijn onder meer afkomstig uit (de kern) Nijkerk en Amersfoort. Dealers voorzien lokale drugsklanten van allerhande soorten drugs; cocaïne en speed zijn lokaal populair. Deze dealers vervullen een regionale functie, want ze leveren ook drugs af in de gemeente Barneveld en in Baarn, Putten, Bunschoten, Spakenburg, Harderwijk en Amersfoort. De detailhandel in drugs lijkt wellicht beginnende criminaliteit, al kan er (door organisatoren) om verschillende redenen goed aan worden verdiend: − Organiserende netwerken kunnen verschillende soorten drugs goedkoop inkopen, invoeren of produceren. De prijs ligt hoog in de illegale detailhandel, waardoor per transactie een ruime winstmarge wordt geboekt. Hoe meer handel, hoe hoger de winst: massa is kassa. − Er is veel vraag naar drugs, onder meer onder jongeren en jongvolwassenen uit Nijkerk, Hoevelaken, Bunschoten en Spakenburg. Er wordt evengoed drugs gebruikt en besteld door volwassenen.

− Dealers die actief klanten werven en binden (marketing en dienstverlening) wakkeren de vraag naar drugs aan, ook onder jongeren. De dealers zijn elke dag in de week en nagenoeg altijd beschikbaar. Het is eenvoudig om achter de bestel-lijnen en -routes te komen. Een collega-onderzoeker ontdekte in een tunneltje te Nijkerk, vlakbij een cluster middelbare scholen, een reclame-tag op de muur. Het betrof de mogelijkheid om snus14 via snapchat te bestellen. Dealers leveren veel producten: cocaïne, speed, xtc, vape-sigaretten, illegale sigaretten, illegaal vuurwerk en/of snus. De handel in illegale drugs heeft ondermijnende effecten, zoals risico’s op schulden, op verslaving en op verstoring van het studie- en werkritme. Ad c.) Drugshandel en jeugdnetwerken: geld verdienen en sociaal-criminele druk Er zijn criminele netwerken en groepjes met tientallen jongeren, met daarbinnen drugsdealers. Dealers die onderaan de ladder staan krijgen een dagloon van ongeveer 250 euro. Deze loopjongens hebben geen telefoon waarop klanten inbellen; ze krijgen een signaal waar ze drugs moeten afleveren. Die drugs zijn ook niet van hen; ze zijn louter bezorgers. Voor wie hoger op de ladder staat, “(…) gaan de opbrengsten heel snel omhoog”, aldus een respondent. Wie over goedkope drugs beschikt en over een klantenkring, kan veel verdienen, met de inzet van loopjongens.

Respondenten zien dat slimme of sluwe scholieren 14

Snus is soort theezakje dat onder de bovenlip wordt gestopt. Het is een methode waarbij je nicotine binnenkrijgt zonder te roken en is van oorsprong afkomstig uit Zweden. Via bloedvaatjes in de bovenlip en mond komt de nicotine in het bloed terecht. Net zoals roken kan ook het gebruik van snus een verslavende werking hebben. Bron: www.jellinek.nl

-25-

andere leerlingen voor het karretje spannen bij klusjes, zoals drugsverkoop. Beïnvloedbare personen zijn ook geschikt als drugsklant. Een respondent wijst op tientallen jongeren en jongvolwassenen (tot ongeveer 23 jaar) die in los-vaste groepjes delicten plegen, drugs gebruiken of overlast veroorzaken. Het gaat niet alleen om drugsdelicten, maar ook om vermogensdelicten en digitale criminaliteit. Voor sommigen levert dit geld en status op, terwijl anderen klem zitten door groepsdruk, drugsgebruik en/of problemen in de gezinssituatie. Respondenten wijzen op de ongelukkige combinatie van: a.) actieve drugsdealers; b.) het hoge drugsgebruik onder jongeren; en 3.) de verwevenheid - in het uitgaansleven en via scholengemeenschappen – tussen het jongerenleven in Nijkerk, Hoevelaken en Amersfoort. Het project ‘Zicht op Ondermijning’ heeft een schatting gemaakt van het aantal jongeren, tot en met 23 jaar, dat per wijk of gemeente relatief grote risico’s loopt om in de drugscriminaliteit te belanden (als zogenoemde jonge aanwas). Het percentage hoogrisicojongeren (peiljaar: 2019) ligt in de gemeente Nijkerk op 4,1 procent; dat is minder dan het gemiddelde in de provincie Gelderland (4,3 procent) en in het hele land (5 procent).

Op twee locaties ligt deze score in de gemeente Nijkerk boven of op het Gelderse gemiddelde, namelijk in Nijkerkerveen en Holkerveen (4,9 procent; 40 personen) en in Nijkerk-Stad (4,3 procent; 230 personen). Ad d.) Drugscriminelen gebruiken de lokale infrastructuur De lokale infrastructuur – de ligging aan de A1, beschikbare bedrijven en bedrijfslocaties en ook de anonimiteit in het buitengebied – biedt kansen aan drugscriminelen. Ze liften mee op de legale economische activiteiten. Drugscriminelen gebruiken het wegvervoer, bedrijfspanden (ook in Amersfoort), het buitengebied en lokale bedrijvigheid (zie tabel 3.2). Tabel 3.2: Drugscasus waarbij de lokale infrastructuur wordt benut ▪ Juni 2023. In Zeewolde en Nijkerk valt de politie binnen in woningen en bedrijfspanden, als onderdeel van een grote actie tegen witwassen en drugshandel. Drie verdachten zijn opgepakt: een man van 32 jaar uit Groningen, een man van 35 uit Almere en een vrouw van 50 uit Hilversum. In Almere, Hilversum, Amsterdam en Groningen werden ook panden doorzocht.15 ▪ Januari 2023. De politie trof na een melding onder meer chemicaliën en grondstoffen aan voor de bereiding van amfetamine, metamfetamine en crystal meth in een garagebox in Hoevelaken aan de Wiekslag. Een man uit Veldhoven wordt verweten spullen geleverd te hebben op deze locatie voor de inrichting van een drugslab.

Vermoed wordt dat de garagebox diende als opslagruimte.16 ▪ Oktober 2022. De politie viel een werkend drugslab binnen in het buitengebied van Nijkerk, waarbij tien personen zijn aangehouden.17

15

Bron: Algemeen Dagblad, Grote operatie bij onderzoek naar drugshandel en witwassen: ook invallen in Zeewolde en Nijkerk, 14 juni 2023 16 Bron: Algemeen Dagblad, Man bijna onwel van stank drugs, 13 februari 2023. 17 Bron: De Stentor, Tien aanhoudingen in Nijkerk, 12 oktober 2022.

-26-

▪ ▪

▪

Juli 2021. In een garagebox in Hoevelaken aan de Wiekslag zijn door de politie materialen aangetroffen voor het maken van drugs.18 Mei 2018. Een man uit Bennekom is veroordeeld voor het uitvoeren van 60 kilo cocaïne bij een partij bevroren kippenpoten. Hij is benaderd door een criminele organisatie om samen met een vleeshandelaar de partij drugs naar GrootBrittannië te vervoeren. Nadat hij de drugs tussen de kip in een vrieshuis in Nijkerk had afgeleverd, werd de partij door een medewerker ontdekt.19 Oktober 2017. Een vondst van 65 kilo cocaïne bij een distributiebedrijf in Nijkerk. Het bedrijf is vermoedelijk niet bij de smokkel betrokken.20

Ad e.) Drugsproductie: know how wat betreft hennep en synthetische drugs Criminele (drugs)netwerken hebben de vereiste know how om op een professionele manier hennep te telen. Voor een categorie geldt daarnaast dat ze in staat zijn tot productie van synthetische drugs (zie tabel 3.3 voor een casus over een grote productielocatie voor synthetische drugs in België). Wat de drugscriminaliteit in de gemeente Nijkerk betreft wijzen respondenten niet zozeer op drugsproductie, maar vooral op lokale drugshandel en bovenlokale cocaïnehandel. Hennepteelt is aanwezig in de gemeente Nijkerk, maar springt niet als eerste in het oog. Dat is in lijn met beschikbare data. Het zogenoemde project ‘Zicht op ondermijning’ heeft - mede op basis van daadwerkelijk aangetroffen hennepkwekerijen - modelmatig een schatting gemaakt van de mate waarin een (verhoogd) risico bestaat dat woningen (t.o.v. het totale woningen-bestand) worden gebruikt voor hennepteelt. Voor Nederland komt (peiljaar 2018) de gemiddelde score uit op 9,3 procent en in Gelderland op 7,2 procent. Voor de gemeente Nijkerk ligt deze score een stuk lager, namelijk op 2,8 procent. Tabel 3.3: Voorbeelden van drugsproductie in de gemeente Nijkerk ▪ Oktober 2022: een Nijkerker wordt verdacht van betrokkenheid bij een groot opgerold drugslab in België.

Daarnaast wordt hij verdacht van betrokkenheid bij drugproductie en -handel in 2021 waar hij vermoedelijk 1,1 miljoen euro heeft verkregen. Hij zou onder andere medewerkers, ketels en chemicaliën geregeld hebben in Nijkerk, Eindhoven, Breda en België.21 ▪ April 2021: in een woning in Nijkerk is een ‘handelshoeveelheid’ hennep aangetroffen. De politie vermoedt dat de verhuurder slachtoffer is van criminele henneptelers.22 ▪ December 2016: in zeven panden in de omgeving van Nijkerk, Zeewolde en Deventer zijn 520 kilo grondstoffen aangetroffen die worden gebruikt voor de vervaardiging van drugs. Vier mannen zijn aangehouden. Zij zouden deel uitmaken

18

Bron: De Stentor, Politie staat voor een raadsel: spullen voor drugslab aangetroffen in Hoevelaakse garagebox, 20 juli 2021. 19 Bron: Algemeen Dagblad, Vijf jaar cel opgelegd voor cokesmokkel bij kippen, 2 mei 2018. 20 Bron: Algemeen Dagblad, Onderzoek herkomst cocaïne in volle gang, 6 oktober 2017. 21 Bron: Algemeen Dagblad, Nijkerker betrokken bij nog een drugslab, 19 oktober 2022. 22 Bron: Algemeen Dagblad, Drugspand in Nijkerk op slot, verhuurder waarschijnlijk slachtoffer van drugscriminelen, 8 april 2021.

-27-

▪

van een internationaal opererende organisatie die zich bezighoudt met de handel in grondstoffen voor synthetische drugs.23 November 2015: de politie ontdekte een grote hennepkwekerij aan de Ampèrestraat in Nijkerk. Er werden 1128 planten aangetroffen.24

3.2 Drugscriminaliteit: verweven met andere delicten Drugscriminaliteit hangt samen met (en versterkt) andere vormen van criminaliteit (zie Noordanus e.a., 2020). Witwassen is bijvoorbeeld een fenomeen dat als het ware ligt besloten in drugscriminaliteit: contante drugsinkomsten worden witgewassen, als basis voor investeringen in de bovenwereld. Bij het veldwerk stuiten we in de gemeente Nijkerk op criminele praktijken die samenhangen met drugscriminaliteit: ▪

Woninginbraken: een criminele start. Er wordt gesignaleerd dat een deel van de daders die zich thans voornamelijk bezighoudt met drugscriminaliteit, is gestart met woninginbraken. Zie bijlage 3 voor de politieregistraties van woninginbraken en andere vermogensdelicten in de gemeente Nijkerk.

▪

Digitale criminaliteit. Digitale criminaliteit is - net als drugscriminaliteit - ingebed in groepjes en netwerken waarin het verdienen van (snel) misdaadgeld een doel op zich is. Dergelijk crimineel opportunisme lijkt te botsen met de know how die is vereist om digitaal slachtoffers te maken. Toch gaat dat samen. Op het darkweb kunnen digitale tools worden gekocht, waardoor digitale criminaliteit eenvoudiger is dan het lijkt.25

▪

Investeringen in vastgoed. Er wordt misdaadgeld (verdiend met drugscriminaliteit) geïnvesteerd in vastgoed. In de interviewronde wordt gewezen op vastgoedinvesteringen in het buitenland.

▪

Bedrijven in risicobranches: investeringen en criminele dienstverlening. Kruisbergen e.a. (2015) laten zien dat daders die actief zijn met onder andere drugscriminaliteit investeren in groot- en detailhandel (bijvoorbeeld bedrijven die goederen importeren en exporteren), autobedrijven, kledingwinkels, coffeeshops, hotels, cafés, restaurants, transportbedrijven, bordelen en financiële dienstverleners.

23

Bron: De Stentor, Aanhoudingen in grote drugszaak, 15 december 2016. Bron: Algemeen Dagblad, Politie vindt in pand 1128 hennepplanten, 27 november 2015. 25 Er zijn verschillende vormen van digitale fraude. Bijvoorbeeld bankhelpdeskfraude. Daarbij wordt ogenschijnlijk gebeld via het telefoonnummer van de bank. Dit is als zodanig herkenbaar op de telefoon van het (beoogde) slachtoffer. In het gesprek wordt getracht mensen zover te krijgen om fraudegevoelige gegevens (inlogcode, wachtwoord of pincode) prijs te geven en een pinpas op te sturen. Ook phishing is een veelvoorkomende vorm van digitale criminaliteit. Hierbij wordt, via een e-mail, sms-bericht of website, gevraagd naar persoonlijke gegevens. Deze mail is zogenaamd gestuurd door bijvoorbeeld een bank of ander bedrijf. 24

-28-

Respondenten vermoeden dat (door daders) in de gemeente Nijkerk is geïnvesteerd in de horecasector en in autobedrijven. ▪

Zorgfraude. Er wordt door de politie gesignaleerd dat binnen lokale criminele (drugs)netwerken personen als ZZP’er actief worden in de zorgsector. Het vermoeden bestaat dat dit gepaard gaat met zorgfraude. Dit signaal is in overeenstemming met een patroon dat in Oost-Nederland door het RIEC is blootgelegd. Een recente analyse in Oost-Nederland (de regio waar Nijkerk deel vanuit maakt) laat namelijk zien dat criminelen inderdaad deze route bewandelen. Het RIEC Oost-Nederland vond 192 veroordelingen bij 28 van de 87 onderzochte zorg-zzp’ers. De misdrijven top-4 is als volgt: vermogensdelicten (103 veroordelingen); drugsdelicten (20 veroordelingen); Wegenverkeerswet (16 veroordelingen); en geweldsdelicten (14 veroordelingen). De status als zorg-zzp’er is een “ideale dekmantel” voor criminelen: “Omdat zij naar eigen zeggen hiermee veel geld verdienen en het een alternatieve verklaring kan zijn voor het hebben van vermogen”.26

▪

Wapenbezit. Drugscriminaliteit en wapenbezit zijn als het ware een twee-eenheid, ook in de gemeente Nijkerk. Drugsvoorraden en productielocaties zijn veel waard en worden beschermd, net als contant geld of kostbare bezittingen.

3.3 Vastgoed, vakantieparken en bedrijven De vastgoedwereld is witwasgevoelig, aldus het zogenoemde Landelijke Ondermijningsbeeld (LIEC, 2019). Bij doorverkoop of verbouwingen van vastgoed wordt bijvoorbeeld deels contant betaald, waarbij ook geld wordt witgewassen. Dergelijke investeringen helpen bij de oversteek van de onderwereld naar de bovenwereld. Als vastgoedondernemers witte huurinkomsten hebben, kunnen ze (verdere) investeringen immers eerder verantwoorden.27 De gemeente Nijkerk telt relatief weinig eigenaren met een bezit van drie tot vijf of met meer dan vijf verblijfsobjecten (zie tabel 3.4 voor gegevens per wijk/gebied). Tabel 3.4 Aantal verblijfsobjecten van natuurlijke personen in de gemeente Nijkerk, uitgesplitst per wijk (peiljaar 2020).* 3-5 verblijfsobjecten > 5 verblijfsobjecten Arkemheen, Achterhoek, De Veenhuis ** 14,9% (30) Appel, Driedorp, Kruishaar, Prinsenkamp 6,8% (40) 8,5% (50) en Slichtenhorst ** 26

Bron: RTLNieuws, Veel cash, dure auto's, opvallende werktijden: 'Criminelen gebruiken zorg als dekmantel', 9 mei 2023. 27 De gegevens in deze paragraaf zijn ontleend aan ‘Zicht op Ondermijning’ (https://www.zichtopondermijning.nl/).

-29-

Nijkerk-stad Nijkerkerveen en Holkerveen Hoevelaken

5,1% (430) 4,2% (50) 4,1% (140)

4,3% (360) 2,4% (30) 3,6% (120)

Totaal 5,0% (NL = 6,1%) 4,1% (NL = 6,8%) * Verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar die in totaal drie tot vijf of meer dan vijf verblijfsobjecten bezit, ten opzichte van alle verblijfsobjecten in eigendom van natuurlijke personen in Nederland. ** Dunbevolkt, dus eerder een hoge percentuele score De gemeente Nijkerk telt relatief veel rechtspersonen met vastgoed die in de afgelopen tien jaar (peiljaar: 2020) zijn veroordeeld. Het gaat namelijk om 26,6 procent tegenover gemiddeld 17,4 in Gelderland en 15,6 procent in Nederland. Ook scoort de gemeente Nijkerk bovengemiddeld op het percentage verblijfsobjecten in het bezit van een eigenaar (natuurlijke- en rechtspersonen) met een veroordeling in de afgelopen tien jaar (peiljaar: 2020). Het gaat om 4,8 procent in de gemeente Nijkerk ten opzichte van 4,1 procent in de provincie Gelderland en 4,5 procent voor heel Nederland. In aanvulling op het bovenstaande, komen de volgende patronen in beeld: ▪ Woningen om arbeidsmigranten te huisvesten. Er wordt geïnvesteerd in (reguliere) woningen om arbeidsmigranten te huisvesten. Respondenten wijzen op illegale bewoning en op hoge huren voor eenvoudige woonruimte. Bijvoorbeeld in het centrum van Nijkerk en daar omheen.

Er wordt niet snel gehandhaafd volgens respondenten: “We zijn verplicht om alle mogelijkheden tot legalisatie uit te zoeken, 95 procent wordt gelegaliseerd.” De gemeente staat ‘aan de voorkant’ welwillend tegenover particuliere initiatieven om arbeidsmigranten te huisvesten, bijvoorbeeld bij het realiseren van huurappartementen. Het beeld dat respondenten schetsen is dat particuliere huisvesters het voortouw nemen om eventueel de woonsituatie te legaliseren. Het is de vraag of arbeidsmigranten rechtmatig worden behandeld, al zijn respondenten voorzichtig om hierover te oordelen. Bij controles door de Omgevingsdienst wordt (voornamelijk) gekeken naar brandveiligheid en naar het bestemmingsplan. ▪

Illegale bewoning op bedrijventerreinen. Er wordt geconstateerd dat er (door arbeidsmigranten) illegaal wordt gewoond op bedrijventerreinen. Het is onduidelijk hoe vaak dit voorkomt.

▪

Vastgoed in het buitenland. Er wordt door criminelen geïnvesteerd in vastgoed. Respondenten wijzen op investeringen in vastgoed in het buitenland. Daarnaast wordt lokaal in enkele gevallen gedacht dat vastgoedinvesteringen niet lijken te renderen.

-30-

▪

Vakantieparken. Vakantieparken zijn - in tegenstelling tot woonwijken, industriegebieden of buitengebied - geen publieke ruimten. De toegankelijkheid is beperkt, waardoor het toezicht door publieke organisaties minder is. Dit biedt kansen om illegale activiteiten af te schermen, waaronder illegale bewoning. Respondenten constateren dat er illegaal en permanent wordt gewoond in vakantiewoningen, ook al lange tijd. Wie de bewoners zijn, en wat hun leef- en woonomstandigheden zijn, is niet bekend. Ook is niet in beeld in hoeverre er criminaliteit voorkomt op vakantieparken. Er is in de interviewronde niet verteld over criminele of verdachte investeringen in een vakantiepark of in vakantiewoningen op een park.

▪

Bedrijven en bedrijventerreinen. Street-level professionals van de gemeente vertellen dat de gemeente relatief veel bedrijventerreinen telt. Het zicht op wat daar gebeurt, is niet groot en concrete ondermijningssignalen zijn er niet. Dit geldt niet alleen voor de bedrijventerreinen, maar ook voor de auto-, horeca-, zorg- en kappersbranche. Wel hebben de street-level professionals onderbuikgevoelens omdat het ‘’vaag’’ of ongebruikelijk is wat er gebeurt. Een voorbeeld is het gevoel dat bedrijven gebruikt worden om crimineel geld wit te wassen, omdat bij deze bedrijven weinig klandizie wordt gezien. Een afwijkend patroon dat ook onderbuikgevoelens voedt, is dat bij sommige bedrijven ’s nachts bezoeken en bewegingen zijn. Er staan bijvoorbeeld voertuigen met draaiende motoren en brandende lichten voor de deur. Verder hebben street-level professionals signalen dat eigenaren van sommige bedrijven betrokken zijn bij drugshandel en/of dat de bedrijfsactiviteiten van sommige bedrijven gebruikt worden voor drugshandel. Er wordt gewezen op drugshandel door een groep met jeugdigen en jongvolwassenen die wordt aangestuurd door iemand die hoger staat in de criminele pikorde. De groep wordt onder andere ingezet in horecazaken en op evenementen. Verschillende groepsleden zijn werkzaam binnen de zorgbranche en dat roept de vraag op hoe het er aan toegaat bij die zorg.

De street-levels professionals hebben zorgen over de mogelijke verwevenheid tussen horeca, zorg en criminele praktijken.

3.4 Overige fenomenen Naast de hierboven beschreven ondermijnende praktijken worden andere zaken benoemd. Het betreft: ▪

Voertuigcriminaliteit. Er wordt criminaliteit in de voertuigbranche vermoed en soms geconstateerd. Respondenten wijzen op netwerken die actief zijn in of rondom de gemeente Nijkerk. Autobedrijven lijken onder meer te fungeren als (criminele) ontmoetingsplaats of als criminele dienstverlener, zoals het (ver)huren of leasen van auto’s. Met crimineel geld worden dure auto’s gekocht. Autobedrijven worden soms ook benut als dekmantel voor drugsproductie, voor heling van gestolen autoonderdelen en er wordt btw-fraude gepleegd. Recent deed de FIOD invallen in

-31-

Amersfoort en Nijkerk, op verdenkingen van grootschalige fraude (zie tabel 3.5). Tabel 3.5: Mediaberichten over auto’s of autobedrijven en criminaliteit • Juni 2023: in een groot internationaal onderzoek rondom fraude in de autobranche heeft de FIOD invallen gedaan in onder andere Amersfoort en Nijkerk. Daarbij is beslag gelegd op 34 auto’s, meer dan 900.000 euro in contanten en administraties. Het onderzoek richt zich op vermoedelijke omzetbelastingfraude met gebruik van valse (inkoop)facturen. Internationaal gezien wisten de criminelen naar schatting 225 miljoen euro binnen te halen.28 • December 2018: twee Amersfoorters en een vrouw uit Hoevelaken zijn aangehouden voor het witwassen van geld dat zij vermoedelijk hadden verdiend met drugshandel. Daarbij zijn exclusieve sieraden, dure auto’s, een vuurwapen en verdovende middelen in beslag genomen.29 • Mei 2018: een man uit Nijkerk wordt ervan verdacht zich van februari 2015 tot en met mei 2017 schuldig gemaakt te hebben aan witwassen en heling van honderden radio’s en navigatiesystemen, afkomstig uit onder meer Audi’s en Volkswagens. Zijn klanten kwamen uit heel Nederland. Hij zou een van de grootste handelaren in dergelijke radio- en navigatiesystemen zijn in Nederland.30 • Oktober 2017: in een bedrijvenloods aan de Nijverheidsweg in Nijkerk is een cocaïnewasserij ontmanteld. Het is onduidelijk om wat voor drugs het gaat.

De unit werd gehuurd door een Amersfoorter die daar een autobedrijfje dreef. De Nijkerkse eigenaar zegt zelf nooit iets te hebben vermoed van het drugslab.31 ▪

Vuurwerkhandel. Uit landelijk onderzoek blijkt dat de illegale vuurwerkmarkt omvangrijk is en dat er verschillende soorten handelaren actief zijn (Van Essen, 2014). Op deze markt opereren georganiseerde criminelen (grote partijen, vervoer en opslag) en profiteurs (op en neer rijden en losse verkoop via sociale media en in kleine sociale kring). Uiteraard zijn tussenvormen mogelijk. In de gemeente Nijkerk bestaat een markt voor illegale vuurwerkhandel. Elk jaar worden de nodige vondsten gedaan (zie tabel 3.6). Met zwaar vuurwerk worden ook vernielingen gepleegd, zoals het opblazen van een flitspaal.

Tabel 3.6: Mediaberichten over aangetroffen illegaal vuurwerk • Augustus 2021: een man uit Nijkerkerveen wordt verdacht van het opslaan van 300 kilo zwaar illegaal vuurwerk geïmporteerd uit Polen. Na een anonieme tip is het vuurwerk aangetroffen in een bestelwagen en zeecontainer in zijn bedrijf in het buitengebied.32 • November 2020: vondst van 330 kilo illegaal vuurwerk, waaronder grote flowerbeds en nitraten, na een anonieme tip aan de Dijkhuizenstraat in

28

Bron: Algemeen Dagblad, Invallen in Amersfoort en Nijkerk in fraudezaak, 21 juni 2023. Bron: Algemeen Dagblad, Verdachten vast voor drugshandel, 11 december 2018. 30 Bron: De Stentor, Cel geëist tegen Nijkerker voor grote navigatieroof, 29 mei 2018. 31 Bron: Algemeen Dagblad, “Nooit iets gemerkt van drugslab in loods”, 20 oktober 2017. 32 Bron: Algemeen Dagblad, Jaar cel geëist voor opslag van 300 kilo zwaar vuurwerk, 20 augustus 2021. 29

-32-

•

▪

Nijkerkerveen. Het vuurwerk was opgeslagen in containers. Eén persoon is aangehouden.33 September 2020: aan de Frieswijkerstraat in Nijkerk is een flitspaal opgeblazen met zwaar vuurwerk. Dit resulteerde in 40.000 euro schade. Meerdere personen renden weg na de klap.34 Mensenhandel of misstanden? Bij het strafrechtelijke begrip mensenhandel staat centraal dat dwang wordt uitgeoefend op personen. Het betreft naast seksuele uitbuiting gedwongen arbeids- of dienstverlening zonder seksuele component, zoals arbeidsuitbuiting. Dat laatste is uitbuiting op het domein van werk en inkomen. Arbeidsmigranten lopen onder meer het risico dat ze onder druk worden gezet om te lage betalingen en onrechtmatige huisvesting voor lief te nemen. De afhankelijkheidsrelatie van slachtoffers resulteert in een strafrechtelijk dilemma. Juist bij effectieve dwang is het namelijk uitermate lastig om mensenhandel vast te stellen, want slachtoffers leggen niet snel verklaringen af (LIEC, 2019). Dat komt door geweldsdreiging of door risico’s om elementaire zaken kwijt te raken, zoals inkomen en/of huisvesting, bijvoorbeeld doordat ze te veel geld betalen voor de huur van woonruimte en andere kosten die in rekening worden gebracht. Kortom, strafrechtelijke vervolging vanwege arbeidsuitbuiting is ingewikkeld (LIEC, 2019). Naast het strafrecht bestaat een eenvoudiger leken-perspectief op uitbuiting.

In die opvatting gaat het om personen die onder druk staan en die vanwege misstanden in een lastige of penibele situatie verkeren. Onze interviewronde levert vrij weinig informatie op over dergelijke misstanden bij de behandeling van arbeidsmigranten; over de woonsituatie is het nodige bekend, maar over de werksituatie heel weinig. Zo nu en dan worden arbeidsmigranten aangetroffen die onder “erbarmelijke” omstandigheden wonen, er wordt illegale bewoning geconstateerd en er is regelmatig geconstateerd dat arbeidsmigranten onterecht niet staan ingeschreven. Het (vertrouwelijke) ondermijningsbeeld uit 2017 wijst – zo vermeldt het openbare Plan van aanpak ondermijning uit 2019 (p. 8-11) – op slechte huisvesting van arbeidsmigranten, hoge huren en over-bewoning. Ook komen signalen naar voren over het inperken van de bewegingsvrijheid van arbeidsmigranten doordat hun paspoort of identiteitskaart werd ingenomen. Tot slot wijzen open bronnen op enkele andere casus met mensenhandel, zoals (gedwongen) illegale prostitutie (zie tabel 3.7).

Tabel 3.7: Mediaberichten over mensenhandel • Augustus 2020. Twee mannen worden ervan verdacht maandenlang twee vrouwen met een laag IQ – één van de twee functioneert op het niveau van een zesjarig kind 33

Bron: Algemeen Dagblad, Politie vindt 330 kilo illegaal vuurwerk in containers in Nijkerkerveen, man (50) aangehouden, 11 november 2020. 34 Bron: Algemeen Dagblad, Dure grap: flitspaal ter waarde van 40.000 euro opgeblazen in Nijkerk, 13 september 2020.

-33-

•

•

▪

– te hebben gedwongen om als prostituee te werken in hotels op diverse plekken in Oost-Nederland. Dit gebeurde onder meer in Arnhem, Tiel, Nijmegen, Utrecht, Nijkerk, Apeldoorn en Harderwijk.35 Juli 2020. Een man uit Nijkerk (24) is veroordeeld voor zijn poging een meisje van 17 jaar via Instagram zo ver te krijgen dat ze voor hem in de prostitutie zou werken. Hij probeerde haar vertrouwen te winnen en sprak over praktische zaken. Hij is in het verleden veroordeeld voor fraude, openlijk geweld, bedreiging en vuurwapenbezit.36 April 2018. Een man uit Nijkerk is veroordeeld wegens mensenhandel en faillissementsfraude. Hij ving via zijn stichting alcohol- en drugsverslaafden op, die hij bij wijze van arbeidstherapie zonder vergoeding liet werken in zijn keukenbladenfabriek in Putten. Zorgen over sportsponsoring. Enkele respondenten zijn in twee opzichten bezorgd over praktijken bij sportsponsoring. In de eerste plaats zijn er zorgen over mogelijke ongebruikelijke of verdachte geldstromen naar sportclubs. In de tweede plaats wordt gedacht dat opportunisten of criminelen zo mogelijk trachten lokaal draagvlak te kopen. Deze zorgen worden overigens niet concreet.

3.5 Afsluiting Dit hoofdstuk bracht ondermijnende praktijken in kaart. Het volgende hoofdstuk beschrijft vanuit een bestuurskundig perspectief hoe ondermijnende praktijken worden aangepakt.

35

Bron: Eindhovens Dagblad, Justitie: Brabanders sleepten vrouwen met laag IQ als prostituees van hotel naar hotel in Oost-Nederland, 26 augustus 2020. 36 Bron: Algemeen Dagblad, Nijkerker de cel in vanwege verleiden meisje tot prostitutie, 17 juli 2020.

-34-

4. De (gemeentelijke) aanpak van ondermijning Dit hoofdstuk gaat over de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Daartoe wordt in paragraaf 4.1 eerst ingegaan op het coalitieakkoord. Paragraaf 4.2 presenteert en beschouwt het Integraal Veiligheidsplan. De gemeentelijke uitvoeringsorganisatie wordt in paragaaf 4.3 geanalyseerd. Vervolgens beschrijft paragraaf 4.4 de samenwerking bij de ondermijningsaanpak. Paragraaf 4.5 gaat over de positie en functie van de gemeenteraad.

4.1 Het coalitieakkoord (2022-2026): ondermijning op de agenda Het coalitieakkoord van de gemeente Nijkerk (2022-2026) ‘Samen wonen, samen werken, samen leven’ gaat in op tien thema’s. Veiligheid komt aan bod als negende thema. Daarbij valt op dat de boa’s een centrale plaats krijgen in het denken over veiligheid. Dit is een belangrijke ambitie, want tot voor kort waren er drie boa’s; thans vier. Het politiekbestuurlijke idee was lang dat de politie moest zorgen voor toezicht en orde. Vandaag de dag wordt onderkend dat het organiseren van de boa-functie noodzakelijk is. Ondermijning is het thema waar het meest uitgebreid op wordt ingegaan, dus het staat op het politiekbestuurlijke netvlies: “Ondermijnende criminaliteit blijft de komende jaren onze aandacht vragen”. Er wordt gewezen op het gevaar van drugsproductie in het buitengebied en op het risico “(…) dat werknemers uit het buitenland in slechte omstandigheden in onze gemeente aan het werk moeten.” Het coalitieakkoord is uitgewerkt in de zogenoemde Ontwikkelagenda 2023-2026. In die agenda wordt gewezen op het belang van het ontwikkelen van de veiligheidsorganisatie: “Nijkerk is in veel opzichten (nog) een veilige gemeente, maar we maken ons wel zorgen.

(…) Bij een groeiende en dynamiserende bevolking zal dat meer inzet, creativiteit en samenwerking gaan vragen.” Er wordt geconstateerd dat de vorige collegeperiode, met de coronapandemie, heeft laten zien dat crisisbeheersing een belangrijke gemeentelijke taak is en blijft. Naast andere taken, zoals “(…) verwarde personen, high impact crime en APVvergunningen, waaronder evenementen-vergunningen.” De politiek-maatschappelijke relevantie van de gemeentelijke ondermijningsaanpak wordt bevestigd: “Drugscriminaliteit, mensenhandel, zorgfraude zijn voorbeelden van ondermijning waartegen wij moeten optreden”. Veiligheidsbeleid vergt extra inspanningen, naast vele andere gemeentelijke taken. De Ontwikkelagenda constateert dat de optelsom van gemeentelijke opdrachten “(…) de spankracht en mogelijkheden van onze huidige organisatie soms te boven gaan.” Dit vergt prioritering en investeringen in de kwaliteit en kwantiteit van de ambtelijke organisatie, “passend bij de ambities die we hebben en de groei die we willen doormaken in de komende decennia”. Het aantal inwoners van de gemeente Nijkerk is toegenomen van 26.796 in 1995 tot 44.974 in 2023; dat is een toename van bijna zeventig procent.37 De Ontwikkelagenda

37

Bron: https://allecijfers.nl/gemeente/nijkerk/

-35-

voorziet in extra capaciteit voor het team Veiligheid: twee fte extra. Zie verder paragraaf 4.3 over de totale formatie. Opmerkingen op basis van ons veldwerk De constateringen in de Ontwikkelagenda over de noodzaak om te investeren in de kwantiteit en kwaliteit van de ambtelijke organisatie zijn herkenbaar op het veiligheidsdossier. De agenda constateert terecht dat de ondermijningsopgave een taak is naast talrijke andere veiligheidstaken. Uit ons veldwerk blijkt dat de ondermijningsaanpak in feite nog in de kinderschoenen staat. Zie verder paragraaf 4.3.

4.2 Veiligheidsplannen We behandelen drie relevante veiligheidsplannen, namelijk het Integrale Veiligheidsplan voor de periode van 2019 tot en met 2022 en twee Plannen van Aanpak Ondermijning, opgesteld in 2019 en 2023. 4.2.1 Het Integraal Veiligheidsplan 2019-2022: veel prioriteiten en activiteiten Het zogenoemde Integraal Veiligheidsplan 2019-2022 (verder: IVP 2019-2022) is opgesteld door politie, justitie en drie gemeenten: Barneveld, Nijkerk en Scherpenzeel. Dit plan loopt door tot en met 202338, zodat het nieuwe plan straks gelijk oploopt met het meerjarenbeleidsplan van de politie. Het geldende plan benoemt ondermijning als prioriteit.39 Het IVP 2019-2022 benoemt in totaal vier prioriteiten plus ‘specifieke aandachtspunten’ voor de gemeente Nijkerk: 1. High Impact Crimes High Impact Crimes zijn aangiftedelicten waarbij directe slachtoffers worden gemaakt, zoals woninginbraak. De politieregistraties van aangiftedelicten daalden in de periode van 2014 tot en met 2018. Toch blijft het voorkomen van woninginbraken een prioriteit, mede omdat de daling achterblijft op die in omliggende gemeenten. Dat komt omdat mobiele daders de snelwegen gebruiken om op uitgekozen momenten naar Nijkerk te komen, om – met een buit – weer snel te vertrekken. Ook zijn er lokale dieven actief. Bewoners worden betrokken bij preventieve acties, onder meer met zogenoemde WhatsApp-preventiegroepen.

Opmerkingen op basis van ons veldwerk Tussen 2014 en 2018 daalden de aangiftedelicten, zoals woninginbraken, dus lag een beleidsmatige verschuiving richting ondermijning voor de hand. Temeer omdat bij drugscriminaliteit sociale schade wordt aangericht (onder meer verslaving, 38

Tijdens dit onderzoeksproject kregen we te horen dat een IVP in december 2023 wordt vastgesteld. In het Integraal Gemeentelijk Veiligheidsplan Nijkerk (2015-2018) was dat dat nog niet het geval. Het voorkomen en bestrijden van (overlast vanwege) drank- en drugsgebruik was wel reeds een speerpunt. In dat kader werd melding gemaakt van de aanpak van hennepteelt. Voorts werd werk gemaakt van de (bovenlokale) aanpak van mensenhandel, waarbij wordt gewezen op prostitutie. 39

-36-

milieuschade en criminalisering) en slachtoffers worden gemaakt: bij geweld, uitbuiting of verkeersslachtoffer bij rijden onder invloed van verdovende middelen. Tot slot zijn groepen die georganiseerd vermogensdelicten plegen een vorm van georganiseerde misdaad. 2. Ondermijning Ondermijning wordt in het IVP 2019-2022 opgevat als georganiseerde misdaad. De volgende dossiers worden genoemd: hennepteelt, drugshandel, witwassen, mensenhandel, vastgoedfraude en bedreiging. De lokale betekenis van hennepteelt en drugshandel wordt onderstreept. Het IVP 2019-2022 zet in op drie pijlers: 1.) het versterken van de weerbaarheid van burgers en van ambtenaren; 2.) het versterken van de alertheid onder ambtenaren en bestuurders op mogelijke ondermijnende praktijken (‘weerbare overheid’); en 3.) de aanpak van ondermijnende activiteiten. Als schot voor de boeg ten behoeve van het Uitvoeringsprogramma IVP 2019-2022 worden dertien min of meer concrete activiteiten genoemd. Zie bijlage 5 voor een overzicht. Opmerkingen op basis van ons veldwerk Ondermijning is, net als georganiseerde misdaad, een ‘breed’ verschijnsel, want het omvat tal van fenomenen. Het resulteert in een lange activiteitenlijst in het uitvoeringsprogramma, met dertien actiepunten. Naast dit programma is door de gemeente Nijkerk, in 2019, een Plan van Aanpak Ondermijning opgesteld.

Het plan van aanpak telt vier pijlers, namelijk: 1.) weerbare maatschappij (drie actiepunten); 2.) de weerbaarheid van de gemeente versterken (drie actiepunten); 3.) het terugdringen van ondermijnende criminaliteit met beleidsmaatregelen en operationele actie (dertien actiepunten); en 4.) communicatie (zeven actiepunten). Het Plan van Aanpak telt bij elkaar 26 actiepunten. De implementatie van het Plan van Aanpak Ondermijning uit 2019 raakt vertraagd. Er ligt een nieuw Plan van Aanpak Ondermijning, opgesteld in 2023. Zie verder paragraaf 4.3 en 4.4. 3. Aanpak overlast in wijken en buurten De subtitel van deze derde prioriteit luidt: “Met een accent op kwetsbare personen (mensen met verward gedrag en risicojongeren), voertuigcriminaliteit en radicalisering.” De verdere toelichting heeft betrekking op twee categorieën kwetsbare personen, namelijk “mensen met verward gedrag” en zogenoemde risicojongeren, waaronder “(…) jongeren die doorgroeien naar zware, bovenlokale criminele netwerken”. Opmerkingen op basis van ons veldwerk De derde prioriteit is onduidelijk beschreven. Voertuigcriminaliteit en radicalisering staan wel in de subtitel, maar verdwijnen in de toelichting. Bovendien zou

-37-

georganiseerde voertuigcriminaliteit net zo goed - of beter/logischer - een onderdeel kunnen zijn van de ondermijningsaanpak. Sterker, dat is zo, want integrale controles worden mede gericht op de autobranche. Voorts plaatst de omschrijving van risicojongeren (die dreigen door te groeien naar de bovenlokale misdaad) de aanpak in het kader van de ondermijningsaanpak. Deze derde prioriteit is met andere woorden een onduidelijke beleidscategorie. 4. Cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit Er wordt geconstateerd dat cybercrime sterk is toegenomen. Het betreft criminaliteit met behulp van ICT. Er wordt ingezet op het vergroten van de bewustwording over mogelijk slachtofferschap: onder burgers (inwoners en ondernemers) en binnen de gemeente. Opmerkingen op basis van ons veldwerk Bij het veldwerk zijn we gestuit op groepen van daders in de (omgeving van) gemeente Nijkerk die, naast drugscriminaliteit, geld verdienen met het oplichten van slachtoffers door met digitale middelen toegang te krijgen tot digitale bankrekeningen. We zien dit als een vorm van ondermijnende criminaliteit. 5. ‘Specifieke aandachtspunten’ voor de gemeente Nijkerk De vier prioriteiten gelden voor de drie gemeenten in de Veluwe Vallei-Noord. Daarnaast telt het IVP 2019-2022 een gemeente-specifiek hoofdstuk, met lokale thema’s. In de gemeente Nijkerk betreft het de volgende thema’s: ▪

▪ ▪ ▪

▪

De inzet van boa’s. De boa’s voeren talrijke taken uit, zoals wettelijke taken, parkeertoezicht, controles en handhaving in het kader van de APV, horecatoezicht in de nachtelijke uren en - in het kader van de ondermijningsaanpak - controles van het Digitaal Opkoop Register (verder: DOR). Deze taakgerichtheid wordt gekoppeld aan een gebiedsgerichte inzet van boa’s. Veiligheidsmonitor. De uitkomsten worden genoemd; acties of maatregelen worden niet genoemd. Terrorismebestrijding/radicalisering. Dit wordt hier genoemd en is dus kennelijk toch geen onderdeel van de derde prioriteit. Huiselijk geweld en kindermishandeling. Huiselijk geweld wordt genoemd als onderdeel van prioriteit 3 (aanpak overlast in wijken en buurten) en hier; net als bij terrorismebestrijding/radicalisering is niet duidelijk of het nu gaat om een gedeelde beleidsprioriteit of om een lokaal aandachtspunt. Drank- en Horecawet. Toezicht en naleving van de Drank- en Horecawet ligt in het kader van het project FrisValley 3.0 – in handen van aangewezen boa’s.

-38-

▪ ▪ ▪

Evenementenbeleid. Het belang van (aandacht voor) veiligheid bij evenementen wordt genoemd. Horecaconvenant. Dit gaat om de openbare orde en veiligheid bij het uitgaan. Een veilige jaarwisseling. Er wordt veel vernield en dit vergt een integrale aanpak.

Opmerkingen op basis van ons veldwerk De lokale aandachtspunten leveren bij acht thema’s uitvoeringsactiviteiten op. Het valt op dat, anders dan in de gemeente Barneveld, het ‘rijden onder invloed’ niet wordt benoemd als belangrijke lokale kwestie. Als wordt gekeken naar de operationalisatie van de vier IVP-prioriteiten in het zogenoemde Uitvoeringsprogramma voor het jaar 2023, wordt duidelijk dat (zeer) veel wordt gevraagd van de veiligheidsambtenaren in de gemeente Nijkerk. Dat levert namelijk maar liefst 39 activiteiten (zie de tabel in bijlage 5) op voor (onder meer) de gemeente Nijkerk die als volgt zijn verdeeld: prioriteit 1a, High Impact Crimes: vier activiteiten; prioriteit 1b, tegengaan van geweld: zes activiteiten; prioriteit 2, Ondermijning: dertien activiteiten; prioriteit 3, Aanpak overlast in wijken en buurten: vijftien activiteiten; prioriteit 4, Cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit: één activiteit. In totaal gaat het, in het kader van het IVP, dus om 39 activiteiten. Hier komt dan nog het Plan van Aanpak Ondermijning bij, met 26 actiepunten. Alles bij elkaar worden in plannen en programma’s dus 65 verplichtende of concrete activiteiten opgesomd. Het aantal activiteiten is onoverzichtelijk en een grote belasting voor het team Veiligheid.

4.2.2 Twee keer een Plan van Aanpak Ondermijning (2019 en 2023) Er wordt in de onderzochte periode twee keer een Plan van Aanpak Ondermijning opgesteld. Dit gebeurt voor het eerst in februari 2019, als opvolging van het zogenoemde Ondermijningsbeeld dat het RIEC in 2017 maakte. Dit Plan van Aanpak Ondermijning telt vier pijlers, namelijk: 1. Weerbare maatschappij, met drie actiepunten: bewustwordingstrainingen voor burgers; het instellen van een meldpunt voor burgers; en het terugdringen van het drugsgebruik inpassen in de ondermijningsaanpak. 2. De weerbaarheid van de gemeente versterken, met drie actiepunten, waaronder interne bewustwordingstrainingen en het inrichten van een intern meldpunt. 3. Het terugdringen van ondermijnende criminaliteit met beleidsmaatregelen en operationele inzet, met dertien actiepunten. Het betreft onder meer het inrichten van het lokale ondermijningsoverleg, toezicht en handhaving en actualisatie van het gemeentelijke beleid, onder andere wat betreft Bibob, Damocles-beleid, prostitutie en mensenhandel. 4. Communicatie, met zeven actiepunten, waaronder het opnemen van berichten over ondermijning in algemene gemeentelijke informatieverstrekking (o.a. de

-39-

gemeentelijke website), nieuwberichten over mijlpalen of successen bij de ondermijningsaanpak, het inrichten voor een Meldpunt Ondermijning voor bewoners, communicatie met doelgroepen en individuele communicatie (bijvoorbeeld bij een Bibob-intakegesprek met een ondernemer). Dit eerste Plan van aanpak is nooit echt van de grond gekomen vanwege ambtelijke reorganisaties en personele wisselingen op een sleutelfunctie, namelijk de projectleider ondermijning. Zie daarover paragraaf 4.3 en vooral 4.4. Er is inmiddels een nieuw Plan van Aanpak Ondermijning 2023 opgesteld. Voor zover bij ons bekend, is het oude plan niet geëvalueerd; wel zijn er enkele voortgangsberichten geweest richting de gemeenteraad en zijn ervaringen benut bij het maken van een nieuw plan. Het recente ondermijningsplan benoemt acht preventieve en zeven repressieve maatregelen (zie tabel 4.1). Door de organisatorische instabiliteit tussen 2019 en 2022 en de coronacrisis staat de gemeentelijke ondermijningsaanpak, vanwege de opgetreden vertraging, nog min of meer in de startblokken. Het plan schetst de voornemens om nu wel over te gaan tot actie. Tabel 4.1: Overzicht van maatregelen in Plan van aanpak Ondermijning 2023 Preventie van ondermijning 1.

Informatiepositie gemeente: aangesloten bij Meld Misdaad Anoniem, samenwerking met het RIEC en het IKZ, verkenning van aansluiting bij Landelijke Stuurgroep Interventieteams (LSI)-convenant. 2. Voorlichtingen op scholen: voorlichtingen door Stichting Halt, onder de aandacht brengen van LeerlingAlert (focus op bewustwording van ondermijnende criminaliteit). 3. Drugshandel en -productie: voorkomen van drugsgebruik met IJslandse preventiemodel Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO) en ‘Samen sterk tegen drugs’, nuloptiebeleid voor coffeeshops. 4. Weerbare samenleving: voorlichtingsactiviteiten voor het stimuleren van bewustwording van risico’s en gevaren van ondermijning onder inwoners en ondernemers. 5. Weerbare gemeente: wijzen van nieuwe medewerkers op de aanpak van ondermijning, informatie over ondermijning op het ‘intranet’, frequent interne trainingen en cursussen. 6. Bibob-onderzoeken: actualisatie van Bibob beleid in 2022 (inmiddels vastgesteld in januari 2023), prioritering van Bibob-onderzoeken. 7. Verstevigen aanpak mensenhandel: nieuw plan van aanpak opgesteld in 2022. 8. Communicatie: communiceren over ondernomen acties tegen ondermijning. Repressieve aanpak van ondermijning 1. Integrale controles: in kaart brengen van risicobranches of risicogebieden (bijv. bedrijventerreinen met Project Theseus), soms signaal-gestuurde controles. 2.

Damoclesbeleid: actief uitvoeren van het in 2021 opgestelde beleid m.b.t. artikel 13b Opiumwet bij het aantreffen van drugs in panden. 3. Drugshandel op straat: onderzoeken en vastleggen van de mogelijkheden tot een gebiedsontzegging.

-40-

4. Andere maatregelen: pandsluiting door bij andere vormen van ondermijning, stellen van (extra) voorwaarden bij het aanvragen van een vergunning, last onder bestuursdwang. 5. Het Digitaal Opkopersregister (DOR): controleren van inschrijvingen in het DOR om heling tegen te gaan. 6. Meldpunt ondermijning: vanaf 2023 kunnen burgers vermoedens van ondermijning melden bij een meldpunt. 7. Toezicht op fraude: met toezichthouders of sociaal rechercheurs toezicht houden op zorg- en uitkeringsfraude, uitbreiden naar reguliere en actieve controle.

4.3 De ambtelijke veiligheidsorganisatie 4.3.1 Het team Veiligheid Het team Veiligheid telt drie clusters, namelijk Openbare Orde en Veiligheid (OOV), Vergunningen en Handhaving. Er staat een teamleider (1 fte) aan het hoofd, met verder drie (3 fte) adviseurs Openbare Orde en Veiligheid (verder: OOV-ambtenaren), 3,5 fte voor vergunningverlenende ambtenaren (medewerkers, een senior en ondersteuning), plus vier boa’s (4 fte) en een coördinator handhaving (1 fte). Daarmee komt de formatie voor het team Veiligheid uit op 12,5 fte, met een OOV-capaciteit van 3 fte. In het eerste kwartaal van 2024 wordt de formatie van het team, op basis van de Ontwikkelagenda, uitgebreid met twee (2 fte) ambtenaren: een Bibob-coördinator en een juridisch medewerker. De twee nieuwe medewerkers moesten tijdens ons veldwerk nog worden geworven. De Bibob-coördinator is nodig omdat de praktijk van Bibob-toetsen in dubbel opzicht achterop is geraakt volgens respondenten: de diepgang van de toetsen moet verbeterd worden en de toetsing blijft thans beperkt tot geijkte risicobranches, zoals de horeca. Er bestaat behoefte aan een direct beschikbare jurist. In de uitvoeringspraktijk stuiten veiligheidsambtenaren continu op juridische kwesties, bijvoorbeeld bij bezwaarprocedures, bestuursrechtelijke maatregelen of bestuurlijke adviezen.

Ook bij de ondermijningsaanpak is juridische scherpte nodig: “Elke crimineel heeft ondertussen een advocaat. Als OOV-er moet je daar een oplossing voor zien te vinden.” Thans moet een beroep worden gedaan op bijstand van een juridisch medewerker van het zogenoemde ambtelijke BLNPsamenwerkingsverband.40 Er is een poule van juristen die voor de vier gemeenten werkt. Deze zijn dus niet lokaal aanwezig op het gemeentehuis: “Een aanvraag voor juridisch advies moet dus altijd via een service desk melding. Dit maakt dat er op dat vlak geen korte lijnen zijn en het soms lang duurt voordat er advies wordt gegeven.” Een ervaren OOV-ambtenaar werkte vroeger bij Juridische zaken en vervult thans in zekere zin, naast andere werkzaamheden, de rol van team-jurist.

40

Bunschoten, Leusden, Nijkerk en Putten.

-41-

OOV-ambtenaren: taakverdeling op hoofdlijnen Er bestaat onder de drie OOV-ambtenaren een taakverdeling wat betreft de belangrijkste (brede) opdrachten. Eén OOV-er is belast met zorg en veiligheid, een ander met crisisbeheersing en de derde met de ondermijningsaanpak. Dit is een grofmazige taakverdeling, want er zijn veel meer dossiers en activiteiten, zo blijkt ook uit de lange lijst met activiteiten in het kader van het lopende IVP. Bijvoorbeeld radicalisering, de jaarwisseling, aangiftedelicten (zoals woninginbraak), de aanpak van jeugdoverlast en criminaliteit, cameratoezicht, evenementen-veiligheid, cybercrime en vluchtelingenopvang (van Oekraïners). Uitval en verloop Er is veel uitval en verloop geweest in het team Veiligheid in de afgelopen jaren. De functie van coördinator ondermijning is een deeltaak van een OOV-medewerker. Die functie is sinds 2019 door drie verschillende ambtenaren bekleed. Twee ambtenaren hebben de gemeentelijke organisatie verlaten. De huidige OOV-ambtenaar met ondermijning ‘in portefeuille’ vervult deze functie ongeveer een jaar. De teamleider Veiligheid is gestart in april 2022. We spreken een OOV-ambtenaar, met crisisbeheersing als hoofdtaak, op zijn tweede werkdag. Het team telt ook een ervaren OOV-ambtenaar, die bijna 25 jaar terug is gestart in de toenmalige gemeente Hoevelaken, als juridisch adviseur met OOV-taken.

Vanwege werkdruk is, in de coronaperiode, een OOV-ambtenaar enige tijd met ziekteverlof geweest. In die tijd zijn formatiegaten opgevuld (en meer dan dat vanwege de coronadrukte) met externe inhuur. Er waren tijdelijk vijf OOV-ambtenaren. Al met al geldt voor twee OOV-ambtenaren en de teamleider dat ze korter dan twee jaar werkzaam zijn in de gemeente Nijkerk. Ze hebben zich in moeten werken en ook tijd moeten investeren in het opbouwen van een netwerk. Juist voor OOV-ambtenaren is dit belangrijk, omdat bijna elke veiligheidstaak of opdracht – bij uitstek de ondermijningsaanpak – op onderdelen vraagt om interne en externe afstemming. Daar komt bij dat er ook personele wisselingen en ingrijpende reorganisaties zijn geweest in de gehele gemeentelijke organisatie. Zie paragaaf 4.4 over de negatieve impact van die reorganisaties op de ondermijningsaanpak. 4.3.2 De ambtelijke veiligheidsorganisatie: beperkingen en uitdagingen Een sterk aspect van het team veiligheid is dat de OOV-functie en (kleine) handhavingsorganisatie bij elkaar komen, net als vergunningverlening. Hier worden de coördinatie van Bibob-beleid en -toetsing en de juridische kennis ten behoeve van veiligheidsbeleid en handhaving aan toegevoegd. Bovendien ligt er een Plan van Aanpak Ondermijning.

Ook kondigt zich minder ambtelijke hectiek aan en een zekere normalisatie van de ambtelijke verhoudingen, omdat er is gestopt met de zogenoemde zelfsturende teams. De invoering van die zelfsturende teams heeft de gemeentelijke veiligheidstaak ernstig in de wielen gereden. De naweeën waren lang voelbaar. Het is één van de vijf uitdagingen of barrières waarmee de gemeentelijke veiligheidsorganisatie te maken krijgen:

-42-

a. b. c. d. e.

De driedubbele groei van de veiligheidstaak: meer (politie)taken en complexer ‘Veiligheid’: enkele sleutelfiguren Zelfsturing als obstakel: ambtelijke eilanden Dienstverlening als dominante ambtelijke stijl De boa-organisatie: krapte

Ad a.) De driedubbele groei van de veiligheidstaak: meer (politie)taken en complexer De gemeentelijke veiligheidsorganisatie is kwetsbaar door een driedubbele groei van het takenpakket door: 1.) de taakverschuiving van politie naar gemeente, hetgeen met name voelbaar is binnen de boa-organisatie; 2.) meer gemeentelijke veiligheidstaken41; en 3.) meer complexe problematiek, zoals criminele praktijken op vakantieparken, georganiseerde drugsproductie, criminele investeringen, meer drugsgebruik en meer verwarde personen. Er zijn in de gemeente Nijkerk vier breed geformuleerde veiligheidsprioriteiten, plus acht lokale veiligheidsthema’s. Er zijn meer prioriteiten (vier) dan OOV-ambtenaren (drie), terwijl één OOV-ambtenaar de niet-geprioriteerde crisisbeheersing als hoofdtaak heeft. De gemeentelijke crisisbeheersing was achterop geraakt; een inhaalslag was nodig. Zo bezien rusten de klassieke OOV-taken op de schouders van twee OOV-ambtenaren. Uit het uitvoeringsprogramma en Plan van aanpak Ondermijning blijkt dat ze de opdracht hebben om aan tenminste 65 verschillende activiteiten uitvoering te geven, vaak in afstemming met andere interne en externe actoren. Hier komen dan nog eens allerhande actuele kwesties bij. Het reageren op allerhande gebeurtenissen – de “waan van de dag” – is een belangrijke en tijdrovende opdracht van OOV-ambtenaren.

Ad b.) ‘Veiligheid’: enkele sleutelfiguren Het veiligheidsbeleid op het brede terrein van openbare orde en criminaliteit is in veel opzichten afhankelijk van het functioneren van enkele sleutelfiguren, in het bijzonder twee OOV-ers.42 Deze twee ambtenaren dienen, als ambtelijke spil, gestalte te geven aan de brede en complexe gemeentelijke veiligheidstaak, inclusief de ondermijningsaanpak. Als een sleutelfiguur wegvalt - door verzuim of omdat een ambtenaar een andere baan aanvaart valt er een gat. Dit is al enkele keren gebeurd. Dan geldt: stilstand is achteruitgang. De werving van een Bibob-coördinator en van een jurist zal helpen om deze kwetsbaarheid te verminderen. Ad c.) Zelfsturing als obstakel: ambtelijke eilanden Eind 2016 wordt in de gemeente Nijkerk een vergaande reorganisatie doorgevoerd. Er worden 28 zelfsturende teams ingericht, met per team ongeveer vijf tot negen ambtenaren.

41

De veiligheidstaken en bevoegdheden van de burgemeester zijn toegenomen in de afgelopen jaren, getuige het Damoclesbeleid, gebiedsverboden, huisverboden, de Wet Bibob, de crisismaatregel in de Wvggz en de Wet aanpak woonoverlast. 42 De derde OOV-er heeft een breder takenpakket gekregen dan louter crisisbeheersing.

-43-

De organisatie wordt plat, zonder “piramide met tientallen managers”.43 De zelfsturing leidt, zo constateren respondenten, tot ambtelijke “eilanden”. Dit speelt het veiligheidsbeleid in hoge mate parten, omdat dit beleid vaak aspectbeleid is. Dat betekent dat bij beleidsuitvoering medewerking nodig is van interne (en externe) partijen. Deze afstemming vergt onvermijdelijk tijd, energie, kwaliteiten en (inhoudelijke) overtuigingskracht van OOVambtenaren om als het ware ‘in te breken’ op werkprocessen van andere teams of afdelingen. Dit soort afstemming liep keer op keer vast in de platte zelfsturende organisatie. OOV-ambtenaren kwamen in vicieuze cirkels terecht. Er was overleg met gelijken, met ambtenaren die druk waren met hun primaire taken, terwijl er geen leidinggevenden (“destijds een verboden term”) waren die een knoop doorhakten. Het leidde paradoxaal genoeg tot centralisatie: wethouders stapten in het vacuüm en namen als het ware de managers-rol over. Die organisatorische context was vrijwel onwerkbaar voor de OOVorganisatie en bij de ondermijningsaanpak, waardoor de werkvreugde afnam. OOV-ambtenaren moeten nog steeds investeren om de erfenis van de zelfsturing te corrigeren. Veel werd “geregeld op persoonsniveau”, waardoor personen belangrijker werden dan werkprocessen.

Als een ambtenaar vertrok of met verlof was, was de kans groot dat “de hele boel in elkaar stortte”. Of één of enkele ambtenaren hadden de zaken niet op orde en konden hier - bijna solitair en ‘zelfsturend’ - lang mee doorgaan. Bij de vergunningsverlening liep het bijvoorbeeld verkeerd. Essentiële informatie ontbrak in vergunningen; leidinggevenden stonden bijvoorbeeld niet vermeld in een vergunning of er stond bijna niets in een vergunning. Respondenten spreken over “vergunningen waar amper wat was ingevuld”. De OOV-ambtenaren werken nu hard aan het herstellen en opbouwen van reguliere ambtelijke werkprocessen, inclusief sturing. Zelfsturing heeft diepe sporen nagelaten, zo luidt een rode draad in de interviewronde. Ad d.) Dienstverlening als dominante ambtelijke stijl De dominante ambtelijke stijl is gericht op dienstverlening in brede zin, in het bijzonder het faciliteren van ondernemers. Het gaat om het snel verstrekken van vergunningen en om een welwillende opstelling bij subsidieaanvragen en ten aanzien van initiatieven door particulieren of rechtspersonen. In de gemeentelijke organisatie domineert - buiten het team Veiligheid – de gedachte dat lokale bedrijven vrijwel per definitie vallen te vertrouwen.

De kennis die OOV-ambtenaren hebben over de organisatiegraad en hardheid van de drugscriminaliteit, of over de manieren waarop door opportunisten geld kan worden verdiend aan arbeidsmigranten, staat lang niet altijd scherp op het netvlies elders in het ambtelijk apparaat. Als arbeidsmigranten keer op keer niet staan ingeschreven in de BRP (terwijl dat wel zou moeten), is dat – zo redeneren veiligheidsambtenaren –mogelijk geen toeval of een incidentele onvolkomenheid, maar een patroonmatig verdienmodel. OOV43

Het is niet alleen organisatievernieuwing, want in 2014 werd ook bezuinigd. Terwijl in 2015 de gemeentelijke taak juist werd uitgebreid, met de decentralisatie van de Wet Maatschappelijke Ontwikkelingen 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet. Het ambtelijk apparaat in Nijkerk krimpt met ruim twintig ambtenaren.

-44-

ambtenaren denken dat de gemeente Nijkerk een goed vestigingsklimaat had en heeft voor opportunisten of criminelen, al krijgen ze bij dergelijke analyses – in de eigen organisatie - te horen dat ze een te somber perspectief hebben op de gang van zaken. Ad e.) De boa-organisatie: krapte Vanwege het aantal inwoners (ongeveer 45.000 in januari 2023) en vanwege het oppervlak (72,05 km²) - met drie kernen en evenveel buurtschappen - dienen vier boa’s continu te kiezen wat ze doen en laten. Het werkaanbod van de boa’s groeit, onder meer doordat de politie steeds meer taken overlaat aan boa’s. De boa’s hebben grofweg vier hoofdopdrachten: 1.) het afhandelen van meldingen; 2.) gebiedsgerichte inspanningen en aanwezigheid; 3.) taakspecialisatie (b.v. jeugd, horeca); en 4.) algemeen toezicht en handhaving. Dit is een brede en zware taak, waarbij bedacht moet worden dat boa’s ook werken buiten kantooruren, bijvoorbeeld in de weekenden en op de avonden. Dit mondt uit in een lijst van meer concrete taken, zoals controle op afval, parkeertoezicht, toezicht bij evenementen en gericht toezicht op tijden en locaties met overlast. Tot slot hebben boa’s, als de ogen en oren op straat, een signalerende functie. Die signaalfunctie is breed en omvat ondermijning.

Al met al hebben de vier boa’s een brede en zware taak, op een groot grondgebied, waardoor specialisatie nauwelijks mogelijk is, al heeft één boa ondermijning als taakaccent. De boa-bijdrage aan de ondermijningsaanpak is daardoor beperkt. Boa’s komen bijvoorbeeld in hun reguliere diensten - naast meldingen - nauwelijks op bedrijventerreinen of vakantieparken. De BOA-capaciteit in de gemeente Nijkerk blijft achter bij die in de gemeenten Barneveld en Ede. Zie de onderstaande tabel. Tabel 4.2: De boa-capaciteit in drie gemeenten De huidige boa-capaciteit knelt bij de uitoefening van de belangrijkste taken en blijft achter bij die in de gemeenten Ede en Barneveld. Begin 2022 telt Ede exact 119.986 inwoners, met een boa-organisatie met 30,5 fte (waarvan 27 fte operationeel). Per januari 2023 telt de gemeente Barneveld 61.769 inwoners en een boa-formatie van 9 fte. Per 10.000 inwoners komt dit voor de gemeente Ede neer op 2,5 boa en voor de gemeente Barneveld op 1,5 boa, terwijl Ede inzet op groei en ontwikkeling van de boa-organisatie. De boaformatie in de gemeente Nijkerk blijft ruim achter op die in deze twee gemeenten. De formatie van 4 fte in Nijkerk komt namelijk neer op 0,9 boa’s per 10.000 inwoners.

4.4 De gemeentelijke aanpak: kwartiermakerij en knellende grenzen Sinds 2017 wordt werk gemaakt van de gemeentelijke aanpak van ondermijning. Daarbij zijn stappen vooruit gezet, al vertraagde dit vervolgens ook weer. In onze interviewronde troffen we veiligheidsambtenaren die vol frisse moed waren om de ondermijningsaanpak op te starten of nieuw leven in te blazen. Externe respondenten stellen zich gereserveerd op. Ze kregen in de afgelopen jaren namelijk diverse keren, steeds weer van een andere ambtelijke trekker, te horen dat de gemeente de schouders zou zetten onder de ondermijningsaanpak. Waarna dat tegenviel. Sinds november 2019 hebben drie verschillende gemeenteambtenaren gefungeerd als kwartiermaker of trekker van de ondermijningsaanpak, -45-

nog vóórdat de huidige ambtelijke trekker van die aanpak startte eind 2022. Er is de nodige vooruitgang geboekt, al bleef het toch vooral steken in goede voornemens. Met een korte chronologie van de gemeentelijke ondermijningsaanpak maken we duidelijk hoe het zo heeft kunnen lopen. Op de agenda: 2017-2019 Het vraagstuk van ondermijning wordt in 2017 op de agenda gezet door het Ondermijningsbeeld over de gemeente Nijkerk, opgesteld door het RIEC. Dit rapport beschrijft criminele praktijken en dat legt een ongemakkelijke waarheid bloot. Het is een schok en tegelijkertijd iets wat velen, in elk geval op onderdelen, wisten of vermoedden. Het omvangrijke drugsgebruik was al omstreeks 2012 op de politiek-maatschappelijke agenda gezet. Het is logisch dat dit gepaard gaat met drugshandel. De verwevenheid tussen Hoevelaken en Amersfoort wat betreft drugs- en jeugdcriminaliteit was evenmin een verrassing. Ook was het op straat zichtbaar dat er veel woningen zijn waar arbeidsmigranten worden gehuisvest. De opstelsom van criminele praktijken was wel een schok, omdat er zeker zes jaar geleden - een zekere “dorpsnaïviteit” bestond, ook in de ambtelijke organisatie, aldus verschillende respondenten. Het RIEC-rapport rekende daarmee af.