Rapport Ondermijning Rekenkamer Raalte

57 Persoonlijke communicatie (31 oktober 2024). 58 Gemeente Raalte (2024b). 59 Wat te doen bij verdachte signalen? Blijf er niet alleen mee lopen! | Gemeente Raalte

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

22/56

Het Damoclesbeleid Onder het Damoclesbeleid dat eerder is besproken in paragraaf 3.3, vallen verschillende concrete instrumenten en beheersmaatregelen voor de gemeente om drugscriminaliteit en drugsoverlast tegen te gaan. Deze instrumenten zijn bestuursdwang (sluiting van panden waar drugshandel of -productie plaatsvindt), last onder dwangsom, intrekken van vergunningen (zoals alcohol-, huisvestings- of exploitatievergunningen), het sturen van een waarschuwingsbrief, informatie-uitwisseling met convenantpartners zoals woningcorporaties en het ontvangen van bestuurlijke rapportages van de politie. Uit het gesprek met BOA’s blijkt dat zij er wel eens op uit worden gestuurd om panden te observeren waar mogelijk drugs worden verhandeld. Zij leggen hun bevindingen vast en deze worden vervolgens besproken in het ondermijningsoverleg.

3.4

Formatie van medewerkers met ondermijning in takenpakket

Een belangrijke voorwaarde voor een adequate aanpak van ondermijning, is dat er binnen de organisatie van de gemeente voldoende werknemers zijn die zich bezighouden met dit thema en hier expertise over hebben.60 In deze paragraaf zullen wij reflecteren op de medewerkers binnen de gemeente Raalte die ondermijning in hun taakveld hebben en hoe deze formatie van medewerkers is georganiseerd. Uit de deskresearch zijn enkele bevindingen over het aantal medewerkers binnen de gemeente dat zich bezighoudt met het thema ondermijning. Zo wordt er in het Uitvoeringsprogramma VTH 2024 beschreven dat er 75 uur aan capaciteit toezicht is gereserveerd voor ondersteuning aan het project Veilig Buitengebied.61 Dit is een project dat onder andere als doel heeft om onveilige situaties in het kader van ondermijning tegen te gaan. Met betrekking tot een specifieke vorm van ondermijning, namelijk fraude in het sociaal domein, zijn er binnen de gemeente twee fraudepreventiemedewerkers die zich hier op richten.62 Uit de gesprekken is het niet precies duidelijk geworden hoe groot de inzet binnen de gemeente Raalte precies is. Het gegeven dat er 1,8 FTE aan BOA capaciteit wordt ingezet is meerdere malen ter sprake gekomen. Maar dit is geen capaciteit die volledig aan ondermijning kan worden besteed. Ondermijning is één van de thema’s waaraan gewerkt wordt in de gemeente.

Dit geldt ook voor de andere geledingen van de gemeente waarin ondermijning een aandachtsgebied is, zoals OOV. Bij OOV is er een vierde ambtenaar aangetrokken die zich ook met het thema gaat bezighouden. Bij de ambtenaren bijzondere wetten vindt er op het moment een overdracht plaats en zal de capaciteit stabiel blijven. Hoe groot de inzet in het sociaal domein is, is ons niet duidelijk geworden in dit onderzoek.

3.5

Meldpunt en informatiehuishouding hebben ogen en oren nodig

In deze paragraaf bespreken we hoe de informatiehuishouding is ingericht om signalen van ondermijning te herkennen, agenderen en aan te pakken. Ook wordt besproken welke bestaande meldpunten er zijn en hoe er opvolging wordt gegeven aan signalen van ondermijning. Binnen de gemeente Raalte wordt er in het ondermijningsbeleid voor een groot deel uitgegaan van signalen en meldingen. Uit de gesprekken komt naar voren dat er niet zoveel signalen binnenkomen. “Hoe vaak komt het voor? Is het op maandbasis of minder vaak?”(INT) “Nee minder vaak. We hebben niet zoveel signalen.” (OOV) “OK, dus we hebben het over enkele keren per jaar.” (INT) “Ja, dat denk ik wel.”(OOV)

60 Rekenkamer Amersfoort (2023). 61

Gemeente Raalte (2024b, p. 15)

62 Gemeente Raalte (zonder datum (d), p. 4, 8).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

23/56

Wens om herkennen signalen van ondermijning breder te trekken Onderzoekers hebben geobserveerd dat de informatiepositie van gemeenten met betrekking tot ondermijning vaak nog niet goed wordt benut, bijvoorbeeld omdat medewerkers onvoldoende bewust zijn van de signalen van ondermijning of niet weten waar signalen intern kunnen melden. 63 Binnen de gemeente Raalte worden er momenteel plannen uitgevoerd om het bewustzijn binnen de organisatie van signalen van ondermijning te vergroten. De integrale veiligheidsstrategie 2023-2026 stelt bijvoorbeeld dat er een communicatiecampagne komt gericht op bewustwording wat betreft ondermijning binnen de eigen organisatie.64 Er zijn ook trainingen over ondermijning voor medewerkers.65 Specifieker is er aandacht voor fraudebewustzijn bij consulenten.66 De deskundigheid van consulenten om signalen te herkennen wordt tegelijkertijd echter ook nog benoemd als een aandachtspunt.67 Momenteel is er veel aandacht in de gemeente Raalte voor het opzetten vaneen goed werkproces en meldpunt om de signalen van ondermijning in goede banen te leiden. Zoals in paragraaf 3.2 is beschreven is er een gemeentelijke aansluiting op Meld Misdaad Anoniem gerealiseerd en wordt er gewerkt aan een communicatiestrategie om de medewerkers van de gemeente te wijzen op wat zij kunnen doen als zij signalen van ondermijning oppikken.

Bij in ondermijning gespecialiseerde ambtenaren is de kennis van de signalen van ondermijning groot. Bij andere ambtenaren is dit waarschijnlijk minder. “Ik denk dat dat een traject is waar we nu middenin zitten. We hebben ons gefocust op het op poten zetten van het ondermijningsoverleg, waar we de signalen bespreken met de vertegenwoordigers van de domeinen. Ik denk dat die personen goed weten wat de signalen zijn, hoe ze die herkennen en hoe ze die moeten inzetten. Ik denk dat het voor de anderen (binnen de gemeente, red.) nog een zoekplaatje is. Dat is waarom we nu ook bezig zijn met het opzetten van een communicatietraject.” (OOV) Ook de politie ziet graag dat er meer ambtenaren worden betrokken bij het signaleren van ondermijning. “Weten ze waar ze met signalen terechtkunnen en weten ze die signalen te herkennen? Dat is weer iets, als je het hebt over de weerbare overheid, waar misschien een stap in gemaakt zou kunnen worden. Er zijn namelijk zoveel mensen bij de gemeente die achter de deuren komen bij mensen of bedrijven of die in de openbare ruimte dingen zien. Noem maar op. Hebben ze allemaal die ondermijningsbril op, die we eigenlijk zouden moeten verwachten bij mensen die werken bij de overheid?” (POL) Aan de andere kant wordt gezegd dat de lijntjes in de gemeente kort zijn. Als er iets niet pluis is, kan dat direct worden gemeld.

De vraag is daarbij momenteel of de melding dan op de goede plek terechtkomt, aangezien er nog geen werkproces is voor alle medewerkers van de gemeente dat beschrijft wat er met meldingen en signalen moet worden gedaan.

Gemeente sinds dit jaar aangesloten bij Meld Misdaad Anoniem Het Collegevoorstel uit januari 202368 beschrijft de aansluiting van de gemeente bij Meld Misdaad Anoniem (MMA) als nieuw instrument in de aanpak van ondermijning. 69 De motivatie van de aansluiting is dat het de informatiepositie van de gemeente over (vermoedens van) criminaliteit vergroot, aanvullend op informatie van politie en andere partners. De aansluiting betekent namelijk dat de gemeente rechtstreeks relevante signalen over criminaliteit en fraude ontvangt vanuit MMA.70 Dit draagt bij aan inzicht in de aard en omvang van ondermijning in Raalte en 63 Lam et al. (2018), p. 193-195). 64 Gemeente Raalte (2023, p. 5). 65

Gemeente Raalte (zonder datum, (f)).

66 Gemeente Raalte (zonder datum, (b), p. 8). 67 Gemeente Raalte (zonder datum, (d), p. 4, 6). 68 In paragraaf 2.5 (tabel 2.4) staan ook cijfers van MMA voor de gemeente Raalte uit 2022, dus voor de aansluiting bij MMA.

Deze cijfers zijn als zodanig ontvangen als input voor de deskresearch. 69 Gemeente Raalte (2023b). 70 Bron: 200e gemeente aangesloten bij M. | Meld Misdaad Anoniem

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

24/56

kan zo de regierol van de gemeente in de aanpak van ondermijning versterken. Meldingen worden gebruikt in het lokaal ondermijningsoverleg, wat kan leiden tot (integrale) vervolgacties. MMA is dus een extra instrument in de aanpak van ondermijning, een aanvulling op de bestaande aanpak. De gemeente kan meldingen toetsen, beoordelen en waar nodig actie ondernemen, eventueel in samenwerking met partners. Uit de interviews blijkt dat MMA inderdaad dit jaar is ingevoerd. Werken met MMA houdt in dat de meldingen van elkaar moeten worden onderscheiden om te bepalen onder welke vorm van misdaad zij vallen. De gemeente krijgt de meldingen en de politie krijgt ze ook. De meldingen worden vervolgens doorgeleid naar het onderdeel waar het thuishoort. De politie geeft een terugkoppeling als ze iets met een melding gaan doen waar de gemeente bij betrokken is om te coördineren of – als de gemeente niet betrokken is – om te informeren over wat zij hebben gedaan. Dit laatste doet de politie om de gemeente op de hoogte te willen stellen als een “stukje verantwoording naar de gemeente toe om te laten zien wat wij als politie daaraan doen. Maar ook daarin zit altijd wel de vraag: is dit wel het moment voor mij om te delen waar wij mee bezig of hou ik mijn mond en deel ik dat achteraf.” (POL)

Casusregistratiesysteem PGAx ontwikkeld, maar nog niet in gebruik In de Integrale Veiligheidsstrategie 2023-2026 beschrijft de gemeente Raalte het doel om een registratiesysteem (het casusregistratiesysteem van PGAx) met betrekking tot signalen van ondermijning in te richten. De organisatie Ranshuijsen heeft het PGAx-systeem ontwikkeld waarmee gemeenten onder andere hun ondermijningsinformatie privacyproof kunnen bundelen en stroomlijnen.71 Op het moment van het schrijven van dit onderzoek is het casusregistratiesysteem nog niet in gebruik. De huidige status is dat de gemeente Raalte, in het kader van AVG en privacywetgeving, bezig is met het opstellen van een Data protection impact assessment (DPIA). De verwachting is dat het systeem na deze stap in gebruik kan worden genomen. 72

Intern meldpunt ondermijning is zowel fysiek als digitaal Naast het inrichten van het casusregistratiesysteem PGAx, komt in de Integrale Veiligheidsstrategie ook de organisatie van een intern meldpunt met betrekking tot ondermijning aan bod. 73 De achtergrond van dit meldpunt is dat er voorheen al een fysiek meldpunt was voor het melden van signalen van ondermijning, namelijk bij het cluster Veiligheid. Medewerkers konden destijds ook al per mail signalen melden bij het cluster.74 Recent (2024) is er naast dit fysieke meldpunt, ook een intern digitaal meldpunt in het leven geroepen. Via de intranetpagina kunnen medewerkers van de gemeente een digitaal meldformulier invullen. Medewerkers van het cluster Veiligheid geven echter aan dat zij nog geen meldingen van signalen hebben ontvangen via dit digitale formulier. Er lijkt bij de gemeentemedewerkers namelijk een voorkeur te bestaan om dergelijke signalen in een fysieke setting te bespreken.

Opvolging signalen ondermijning Meldingen kunnen op verschillende manieren worden opgevolgd. BOA’s geven soms meldingen tijdens hun ronde door aan de politie, maar deze meldingen worden voor het gevoel van de geïnterviewde BOA’s niet altijd even serieus opgepakt. “Zeker de oudere agenten, kijken naar ons als stadswacht. Dus leuk dat ze er zijn, maar we weten eigenlijk niet wat we er mee aan moeten. Dat idee krijg ik ook af en toe als we dingen vertellen of dingen melden. Dan krijg je een beetje het gevoel dat het ene oor ingaat en het andere oor uitgaat. Dan vraag je je ook af of je soms dingen wel moet gaan melden.” (BOA) Qua meldingen van burgers en ondernemers beluisteren we meerdere malen de notie dat inwoners van de gemeente Raalte elkaar liever helpen dan meldingen doen over elkaar. “De kracht van onze samenleving is ook de zwakte van onze samenleving. Ik verklik mijn buurman niet. Het noaberschap is 71 PGAx (zonder datum). 72 Persoonlijke communicatie (31 oktober 2024). 73

Gemeente Raalte (2023, p. 5), Gemeente Raalte (zonder datum (f), p. 2).

74 Persoonlijke communicatie (31 oktober 2024).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

25/56

het helpen van elkaar als het nodig is, maar het noaberschap is ook dat als er wat bij jou gebeurt en je weet het niet zeker, je niet meteen naar de burgemeester gaat om te zeggen dat er iets niet klopt. Dus er zit iets in de cultuur.”(BM) “Ondernemers zijn geen verlengstuk van de gemeente. We worden er niet voor betaald, maar wel voor benaderd. Iedereen heeft zijn taak en zijn functie. Ik denk niet dat je de verantwoordelijkheid van de oren en ogen helemaal bij de ondernemer kan neerleggen. Nee, dus ik vraag me af tot waar het gaat. Tot waar zo’n meldingsbereidheid zou kunnen gaan.” (ON) Meldingen bij het meldpunt van de gemeente worden door de gemeente opgepakt en indien nodig ingebracht in het ondermijningsoverleg. Meldingen die bij partners binnenkomen via MMA of anders worden door de instanties die voor specifieke thema’s verantwoordelijk zijn opgepakt dan wel wordt er gekeken waar een samenwerking mogelijk is, dus: • Meldingen die de politie ontvangt rechtstreeks van inwoners of via MMA worden door de politie opgepakt. Dit kunnen zij zelfstandig doen of in overleg met partners. Bijvoorbeeld via het lokale ondermijningsoverleg of rechtstreeks door een signaal in te brengen bij het IOC, als er andere partners bij betrokken moeten worden dan de gemeente. • Meldingen die de gemeente rechtstreeks ontvangt van medewerkers of via MMA pakt de gemeente op.

Dit gaat via samenwerking met politie, lokaal ondermijningsoverleg en eventueel via die lijn naar het IOC. • Als er een signaal wordt aangedragen aan het IOC, dan komt dat bij het RIEC terecht. Zij doen een hit no hit, om te bezien of er aanleiding is voor het bespreken van het signaal met meerdere partners. Dit wordt gedaan om te voorkomen dat iemand zomaar wordt besproken in het kader van ondermijning. Een hit – no hit procedure wordt alleen uitgevoerd door het RIEC als het lokale niveau moet worden overschreden. Er wordt dan door regionale partners gekeken of zij informatie hebben. Het is voor alle partijen die betrokken zijn bij meldingen van ondermijning belangrijk om te weten welke afhandeling er is gebeurd. Bij de politie is al zo’n systeem. Bij de gemeente wordt, zoals eerder al aangegeven, op dit moment gewerkt aan een dergelijk systeem.

3.6

Overleggen over ondermijning op verschillende niveaus

Voor een adequate integrale aanpak van ondermijnende criminaliteit, is het cruciaal dat gemeenten goed samenwerken met andere organisaties.75 Overlegstructuren met (regionale) partners voor het uitwisselen van informatie over (signalen van) ondermijning spelen hierbij een belangrijke rol. In deze paragraaf geven we een overzicht van de overlegstructuren over ondermijning waar de gemeente Raalte onderdeel van uitmaakt. We presenteren de overlegstructuren per niveau: provinciaal, regionaal en lokaal. De nadruk zal liggen op de overlegstructuren op lokaal niveau. Vervolgens presenteren we, op basis van bevindingen uit de interviews, de ervaringen van medewerkers met enkele van de besproken overlegstructuren.

Provinciaal niveau Op provinciaal niveau is er een samenwerkingsoverleg van de provincie, gemeenten en de Districtelijke Veiligheidsoverleggen IJsselland en Twente (DVO’s). In dit overleg is er in het kader van het vergroten van de weerbaarheid tegen ondermijning in de laatste jaren specifiek aandacht geweest voor de thema’s Vitale Vakantieparken en Veilig Buitengebied. 76

Regionaal niveau Op regionaal niveau, zoals binnen de regio IJsselland, zijn er verschillende overlegstructuren met betrekking tot ondermijning waar de gemeente Raalte ook deel van uitmaakt: ●

75

Het Regionaal Coördinatiepunt Integrale Veiligheid (RCIV). Het RCIV is een regionaal samenwerkingsverband tussen de 11 gemeenten in de regio IJsselland en verschillende veiligheidspartners zoals de politie, het OM, het RIEC, de provincie en het Veiligheidsnetwerk CCV (2010, p. 24), RIEC (2021, p. 3), Rekenkamer Amersfoort (2023).

76 Provinciale Staten van Overijssel (2024).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

26/56

●

●

●

Oost-Nederland.77 In het RCIV netwerk is bijvoorbeeld de Integrale Veiligheidsstrategie 2023-2026 van de gemeente Raalte besproken, waarin de aanpak van ondermijning een prioriteit is. 78 Vanuit het RCIV is een regionale werkgroep Ondermijning actief. In het informatieknooppunt ondermijnende criminaliteit (IOC) komt de coördinatie en integrale aanpak van concrete signalen van ondermijning aan bod. Regionale partners zoals de Belastingdienst, het UWV en het OM maken ook onderdeel uit van dit overleg. 79 Voor het IOC ligt dus het lokaal ondermijningsoverleg. Het Districtelijk Veiligheidsoverleg (DVO) IJsselland is een overleg op het niveau van het politiedistrict/de veiligheidsregio waarin gemeenten en de politie veiligheidsthema’s met elkaar bespreken en coördinatie zoeken.80 Ook het thema ondermijning is aan bod gekomen. Bij deze overleggen zijn in de praktijk de burgemeesters van de 11 IJssellandse gemeenten, vertegenwoordigers van het OM en de districtschef van de politie aanwezig. Met betrekking tot de aanpak van mensenhandel, is er een regionale weeg- en monitortafel binnen het Zorg- en Veiligheidshuis waar diverse partners (gemeente, politie, OM, Veilig Thuis, RIEC) samenkomen om casussen te bespreken. 81

Lokaal niveau Op lokaal niveau zijn er verschillende overleggen die het onderwerp ondermijning uit verschillende invalshoeken en met verschillende bevoegdheden aankaarten.

Het lokale driehoeksoverleg Op lokaal niveau vindt de bestuurlijke samenwerking met betrekking tot ondermijning voornamelijk plaats in het lokale driehoeksoverleg. In dit overleg zijn het openbaar bestuur, het Openbaar Ministerie en de politie vertegenwoordigd, door respectievelijk de burgemeester, de officier van justitie en de teamchef van de politie.82

Lokaal ondermijningsoverleg In het lokaal ondermijningsoverleg wordt de ambtelijke uitvoering van de aanpak van ondermijning besproken. In dit overleg, waarbij verschillende gemeentelijke domeinen en externe partijen aansluiten, voert de gemeente de regie. In dit overleg bespreekt de gemeente casussen die (mogelijk) relateren aan ondermijning. Als het nodig is, schaalt de gemeente hiervoor op naar het IOC. 83 In het lokaal ondermijningsoverleg komen bijvoorbeeld meldingen van ondermijning aan bod en worden er eventueel (integrale) vervolgacties ondernomen. Ook komt een thema zoals de inzet van Toezicht & Handhaving en de rol van boa’s in het opvangen en detecteren van signalen van ondermijning voorbij in dit overleg.84 Dit gebeurt meestal aan de hand van casuïstiek. Meldingen en acties van handhavers en toezichthouders worden besproken in het ondermijningsoverleg. BOA’s maken rapportages van hun acties en deze informatie is beschikbaar. Andere toezichthouders delen minder frequent waarnemingen omdat hun acties anders van aard zijn (er wordt langer geobserveerd, bijvoorbeeld). Omdat er in het ondermijningsoverleg zoveel verschillende disciplines bij elkaar komen, levert het bespreken van casussen sowieso een verrijking van de informatie op. Als er externe partners moeten worden ingeschakeld (dit is een escalatie), dan wordt er een gerichte vraag bij één van hen neergelegd.

“Als dat het geval is kunnen we via het RIEC een zogeheten hit-no-hit bij partners neerleggen. Als die voor andere partijen interessant blijkt, komt die in een overleg met meerdere partners te liggen.” (OOV) Als casussen worden geëscaleerd bestaat de mogelijkheid dat er informeel of formeel wordt overlegd. Informeel overleg biedt de mogelijkheid om zaken alleen mondeling te bespreken waardoor er meer 77 RCIV (zonder datum). 78

Gemeente Raalte (2024c, p. 3).

79 Gemeente Raalte (2024b, p. 18), Gemeente Raalte (2023c, p. 10). 80 Gemeente Raalte (2024c, p. 2). 81 IJsselland (2021b, p. 10-11). 82 Gemeente Raalte (2016, p. 7). 83

Gemeente Raalte (2023, p. 4), Gemeente Raalte (zonder datum (f), p. 2), Gemeente Raalte, (2023c, p. 10).

84 Gemeente Raalte (2024b, p. 18).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

27/56

vrijheid is “Als het gaat om het formeel delen, doen we dat bijna altijd in bestuurlijke rapportages. Die maken we meestal pas op na een vondst of actie.” (POL)

Periodiek handhavingsoverleg (‘het brede handhavingsoverleg’) fraude sociaal domein Het brede handhavingsoverleg is het lokaal ondermijningsoverleg. Staat los van fraude sociaal domein en is dus ook geen handhaving. Is een oude term, die niet meer gebruikt wordt. . functioneren.

Afstemmingsoverleg aantreffen dumping- of productielocatie drugs Ook in het kader van de aanpak van drugscriminaliteit, is er binnen de gemeente Raalte een overlegstructuur. Er is afgesproken dat, na het aantreffen van een dumping- of locatie van synthetische drugs, er een afstemmingsoverleg plaatsvindt tussen de gemeente en de volgende betrokkenen: toezichthouder en juridisch adviseur gemeente en de toezichthouder en juridisch adviseur Omgevingsdienst (milieu) en communicatieadviseur. Dit overleg kan eventueel aangevuld worden met de politie, accountmanager bedrijven, vergunningsverlening, sociaal domein en andere bevoegde gezagen zoals het Waterschap en Rijkswaterstaat.85 Dit betreft wel een overleg ‘na de acute fase’, dus als er een casus loopt, er is al een duidelijke aanwijzing voor ondermijning geweest.

Ervaringen met de overlegstructuren De ervaringen met de overlegstructuren zijn wisselend van aard. Eén van de waarnemingen is dat er eenvoudigweg niet veel gebeurt in de gemeente Raalte als het gaat om ondermijning en dat de aandacht in overleg daarom soms eenzijdig uitgaat naar bepaalde thema’s, zoals illegale bewoning. Dit kan een signaal van ondermijning zijn, aangezien het vaak samenhangt met uitbuiting en mensenhandel. Maar het hoeft niet. (POL). Andere waarnemingen betreffen de output van deze overleggen: “er is wel een ondermijningsoverleg waar iedereen bij elkaar komt. Daar wordt heel veel gesproken, maar er komt meestal heel weinig uit.”(ABW) en: “Ik heb wel echt het gevoel dat de thema's die in het periodieke overleg met ondernemers besproken worden dat die ook binnen de gemeente op de juiste manier worden verwerkt of bespreekbaar worden gemaakt, dus niet dat er alleen maar in het overleg iemand aanwezig is en dat die vervolgens weer niks mee gedaan wordt. Dat gevoel heb ik zeker niet.” (ON) Tenslotte worden er opmerkingen gemaakt over de functie van overleg: “door het lokale ondermijningsoverleg houden we bij wat er wel en niet speelt.” (OOV) en “het geeft een stukje extra bewustwording.”(RIEC)

3.7

Samenwerking levert expertise en uitvoeringskracht op

In de overlegstructuren die zijn besproken in de voorgaande paragraaf, zijn al enkele instanties aan bod gekomen waar de gemeente Raalte mee samenwerkt in de monitoring en aanpak van ondermijning. Voorbeelden zijn de politie en het OM. In deze paragraaf bespreken we de andere instanties waar de gemeente mee samenwerkt op het gebied van de aanpak van ondermijning. Gezien de grote aandacht die er binnen Nederland is voor het thema ondermijning, is het aantal instanties dat deelneemt aan samenwerkingsverbanden gericht op ondermijning zeer groot en divers.86 We zullen hieronder daarom geen opsomming geven van de andere instanties waar de gemeente Raalte mee samenwerkt op het thema ondermijning, maar meer ingaan op de aard van de samenwerking. Ten eerste is er samenwerking tussen de gemeente Raalte en andere instanties die met name is gericht op kennisdeling en informatievoorziening. Gezien de focus op kennisdeling, zijn sommige van deze instanties ook al aan bod gekomen bij het bespreken van de overlegstructuren in de voorgaande paragraaf. Zo werkt de gemeente bijvoorbeeld samen met het RIEC, waarbij de focus ligt op het delen

85

Gemeente Raalte (zonder datum (e)).

86 Boutellier et al. (2020, p. 4).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

28/56

van kennis, trainingen en bewustwording.87 Het RIEC biedt gemeenten bovendien expertise bij Bibobprocedures. Deze samenwerking met het RIEC vindt op regionale en lokale schaal plaats. Het RCIV is een regionaal samenwerkingsverband tussen de gemeenten in de regio IJsselland. Als er een regionaal project gaat lopen op het gebied van integrale veiligheid, neemt het RCIV hiervoor initiatief. Ook kan het RCIV worden gezien als een vraagbaak.88 Alle IJssellandse gemeenten, waaronder de gemeente Raalte, werken bovendien samen met de Omgevingsdienst (OD) IJsselland. Dit gebeurt in het Integraal Ondermijning Centrum IJsselland, waar informatie wordt uitgewisseld met regionale partners. 89 De samenwerking met de OD IJsselland is dus ook voornamelijk gericht op kennisdeling en informatievoorziening. Daarnaast werkt de gemeente Raalte vanwege deelname aan verschillende samenwerkingsverbanden gericht op ondermijning op indirecte wijze samen met allerlei instanties die hier ook aan verbonden zijn. Er zijn diverse samenwerkingsverbanden op regionaal niveau waar de gemeente Raalte deel van uitmaakt. De gemeente heeft in het verleden bijvoorbeeld deelgenomen aan de Themaweek Veilig IJsselland.90 Andere deelnemers van de themaweek waren onder andere de Nederlandse Arbeidsinspectie, de GGD, het Leger des Heils, Veilig Thuis, het COA, LIV in Connection, TRIAS, IND en Nidos.

Tot het RIEC-LIEC bestel in Oost-Nederland, dat in de bovenstaande alinea aan bod is gekomen, behoren naast gemeenten en provincies, de politie en OM ook andere partners zoals de Belastingdienst, de FIOD, IND, ISZW, Douane en KMar. 91 Ten slotte werkt de gemeente Raalte bij de aanpak van ondermijning samen met verschillende overige instanties die nog niet aan bod zijn gekomen. In het kader van drugscriminaliteit en het Damoclesbeleid is er bijvoorbeeld samenwerking met woningcorporaties en voor het vermijden van fraude in het sociaal domein met de Sociale Recherche en het Centrum voor Jeugd en Gezin. 92 Daarnaast kwam er in de interviews naar voren dat de gemeente samenwerkt met zorg- en welzijnsorganisaties om het bewustzijn van malafide zorgaanbieders te verhogen. Anderzijds is er ook samenwerking met ondernemers. Het doel van deze samenwerking is om samen met hen een eerlijk ondernemersklimaat te bewerkstelligen en te onderhouden, zodat malafide bedrijvigheid geen kans krijgt. Tenslotte is er nog sprake van samenwerking tussen de gemeente Raalte en de BOA’s van de gemeente Deventer. De afspraak in deze samenwerking is dat de BOA’s van Deventer ook kunnen optreden in het gebied van Raalte.93

3.8

Regelingen voor integriteit en veiligheid zijn nog geen waarborgen

Een ander onderdeel van een adequate aanpak van ondermijnende criminaliteit is de waarborging die de gemeente heeft ingebouwd om integriteit en veiligheid van medewerkers veilig te stellen en zodoende verwevenheid tegen te gaan. Er is onder gemeenten een grote mate van overeenstemming dat zij hun medewerkers moeten beschermen tegen ondermijning en de juridische intimidatie die hierbij kan komen kijken.94 Een probleem voor kleine en middelgrote gemeenten is echter dat zij zelf vaak niet over de benodigde gespecialiseerde juridische kennis hiervoor beschikken en dat het inhuren van deze kennis duur is. Er bestaat wel een mogelijkheid om de juridische ondersteuning te versterken als er mogelijk (rechts)personen zijn betrokken bij ondermijnende criminaliteit. Het is hierbij wel belangrijk om te vermelden dat er in de interviews met gesprekspartners van de gemeente Raalte geen signalen over onvoldoende kennis naar voren zijn gekomen.

87 Gemeente Raalte (zonder datum (f)). 88

Gemeente Raalte (zonder datum (i)).

89 Omgevingsdienst IJsselland (2024, p. 8). 90 IJsselland (2023). 91 RIEC (2021, p. 5). 92 Gemeente Raalte (2024a), Gemeente Raalte (zonder datum (b)). 93

Samenwerkingsconvenant BOA’s (2021).

94 Blatter en Spapens (2023, p. 66-68).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

29/56

Hieronder volgt een overzicht van de waarborgen voor de integriteit en veiligheid van medewerkers die er zijn binnen de gemeente Raalte:

DOWR Regeling De DOWR Regeling melden vermoeden misstand en inbreuk op Unierecht beschrijft de bescherming van medewerkers van de gemeente Raalte als zij in het kader van hun werkgerelateerde activiteiten melding willen doen van een vermoeden van een misstand.95 Deze regeling is opgesteld in samenwerking met de gemeenten Deventer en Olst-Wijhe. De regeling benadrukt onder andere de bescherming van de melder tegen negatieve gevolgen (artikel 10) en biedt mogelijkheden om benadeling aan te kaarten (artikel 11). De beschermingsmaatregelen in deze regeling zijn ook relevant voor de veiligheid en integriteit van medewerkers die te maken krijgen met ondermijning.

Gedragscode integriteit gemeente Raalte In de gemeente Raalte is er ook een gedragscode voor ambtenaren actief. De code is gebaseerd op de Ambtenarenwet 2017 en heeft als doel om duidelijk te maken wat 'goed ambtelijk handelen' inhoudt.96 De gedragscode behandelt verschillende thema's die relevant zijn voor de integriteit van ambtenaren, zoals het aanvaarden van geschenken, (financiële) belangenverstrengeling, nevenfuncties, het maken van reizen, informatiebescherming, gebruik van gemeentelijke eigendommen en declaraties. De gedragscode kan worden gezien als een instrument om integriteitsschendingen, die kunnen leiden tot ondermijning, te voorkomen. Tijdens interviews hebben wij het niet specifiek gehad over de DOWR regeling of de gedragscode, maar wel over integriteit en hoe deze wordt beschermd. Eén van de maatregelen die is benoemd is het weglaten van een foto en telefoonnummer in de correspondentie bij medewerkers die het risico lopen om betrokken te raken bij zaken waarbij er risico is op het schenden van hun integriteit (zoals omkoping en dergelijke). Een zegsman van het RIEC weet nog dat er bij de gemeente op het moment dat de weerbaarheidsscan is gehouden, nog geen integriteitsbeleid was. “Nogmaals, alleen met iets op papier zetten en het integriteitsbeleid hebben ben je er niet, dus het gaat ook om hoe je het toepast.

Het afleggen van de ambtseed, de belofte, hoe ga je om met aandacht voor integriteit in functioneringsgesprekken, bijeenkomsten van het college en raad. Het moet niet iets zijn wat alleen speelt op het moment bij het in dienst treden bij de gemeente. Het zijn dingen die je regelmatig met elkaar bespreekt om te kijken of er bijzonderheden zijn.” (RIEC)

95

Gemeenten Deventer, Raalte & Olst-Wijhe (2023).

96 Gemeente Raalte (zonder datum (g)).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

30/56

4. Ondermijning; kwetsbaarheid en weerstand 4.1

Inleiding

In dit hoofdstuk beschrijven we factoren die de gemeente Raalte kwetsbaar kunnen maken voor ondermijning. Vervolgens gaan we in op de bestuurlijke maatregelen die de gemeente daartegen in stelling breng en de informatie die hierover circuleert binnen de gemeente. Binnen dit hoofdstuk komen de volgende twee deelvragen van het onderzoek aan bod. ● Wat is de aard en omvang van bestuurlijke maatregelen tegen ondermijning (zoals boetes, waarschuwingen, bestuursdwang)? ● Wat is de aard en omvang van bestuurlijke rapportage van politie en gemeentelijke boa’s ten aanzien van ondermijningssignalen?

4.2

Raalte is (in theorie) kwetsbaar voor ondermijning

Waarom zijn gemeenten kwetsbaar voor ondermijning? We beginnen met een algemene focus en zoomen daarna in op factoren die de gemeente Raalte kwetsbaar maken voor ondermijning. Hierbij nemen we het karakter van Raalte als een kleinere plattelandsgemeente als uitgangspunt.

● ● ●

Er zijn diverse factoren die gemeenten in het algemeen kwetsbaar maken voor ondermijning. Denk hierbij aan: Beperkte capaciteit: de afdeling Openbare Orde en Veiligheid heeft een te beperkt aantal beleidsambtenaren. Gebrek aan expertise in beleid en uitvoering. Belangenverstrengeling binnen het bestuur, hierdoor zijn gemeenten soms bewust minder alert op signalen. 97

Eerder onderzoek belicht de specifieke uitdagingen van ondermijnende criminaliteit in kleinere en middelgrote gemeenten met een plattelandskarakter.98 Op het platteland komen naast drugscriminaliteit ook milieucriminaliteit (mestfraude, afvaldumping, stroperij), arbeidsuitbuiting, zwaardere vermogenscriminaliteit (diefstal landbouwmachines) en cybercriminaliteit voor. De provincie heeft in de Contourennota aanpak ondermijning 2024-2027 een aantal redenen opgenomen waarom de provincie Overijssel aantrekkelijk kan zijn voor ondermijning. 99 Op basis van deze redenen, en de verdere deskresearch, zijn we tot een aantal kwetsbaarheidsfactoren gekomen. Mede met behulp van bevindingen uit de interviews kunnen we vervolgens vaststellen in hoeverre en op welke manier deze factoren een rol spelen in de gemeente Raalte: ● Ligging van de gemeente: de gemeente Raalte is goed bereikbaar (vanwege de ligging aan onder andere de N35 en N348) en bestaat voor een aanzienlijk deel uit buitengebied waar moeilijk toezicht op kan worden gehouden. In dit buitengebied is bovendien sprake van leegstand.100 ● Capaciteit: beperktere middelen en kennis. Kleinere gemeenten hebben minder menskracht en middelen voor handhaving en specialisatie. Binnen de gemeente Raalte zijn er tekenen die wijzen op een gebrek aan capaciteit.

97 Lam et al. (2018, p. 186-192). 98 Blatter en Spapens (2023). 99

Provincie Overijssel (2024).

100 RIEC (zonder datum).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

31/56

In het kader van het fraudepreventieplan in het sociaal domein is eerder bijvoorbeeld geconstateerd dat er niet voldoende middelen zijn om een gedegen onderzoek naar zorgfraude uit te voeren en is er daarom gekozen voor een ‘monitoringsjaar’, waarbij er één onderzoek wordt uitgevoerd bij een zorgaanbieder en één onderzoek bij een individu en de gemeente monitort hoe dit verloopt.101 Daarnaast heeft het RIEC geobserveerd dat er sprake is van beperkte toezicht- en handhavingscapaciteit in de gemeente Raalte. 102 Aanwezigheid van een aanzienlijke agrarische sector. Door ontwikkelingen binnen de agrarische sector is er in de afgelopen jaren meer onzekerheid ontstaan voor agrarische bedrijven. Dit gegeven kan boeren mogelijk kwetsbaarder maken voor ondermijnende criminaliteit. 103 Er is sprake van een krimp in de agrarische sector en dit leidt tot leegstand van schuren en loodsen en daarmee tot kansen voor illegale activiteiten. 104 Lage meldingsbereidheid: burgers en ondernemers zijn minder geneigd om mogelijke signalen van ondermijning te melden. In een artikel van de Tubantia uit juni 2024 staat dat inwoners van Overijssel terughoudend zijn in het melden van drugscriminaliteit, ondanks dat er verdachte signalen worden waargenomen.105 Dit komt door angst en twijfels over bescherming.

Op het platteland drukt de "ons kent ons"-mentaliteit en de terughoudendheid om zich te bemoeien met andermans zaken de meldingsbereidheid. Ook kan er bij inwoners een gevoel heersen dat er niks wordt gedaan met de meldingen die zij doen.106

●

●

Tijdens de interviews is stilgestaan bij deze factoren. De uitgestrektheid van het landelijke gebied waar Raalte deel van uitmaakt, maakt het inderdaad moeilijk om voldoende toezicht te houden. De capaciteit om toezicht te houden wordt beperkt door de organisatie ervan (men komt er door talrijke meldingen van overlast binnen de bebouwde kom bijvoorbeeld niet aan toe om toezicht in het buitengebied te houden) en doordat niet alle contactambtenaren van de gemeente voldoende doordrongen zijn van de signalen waar zij op moeten letten. Daar komt een culturele factor bij die erop neerkomt dat men elkaar op het platteland liever helpt dan aangeeft bij de toezichthouder.

4.3

Bredere inzet bestuurlijke maatregelen gewenst

Er zijn aandachtsgebieden waarop standaard (100%) een Bibob-toets wordt uitgevoerd (in de horeca) en aandachtsgebieden waar er risicogestuurd wordt getoetst. De aandachtsgebieden waarop risicogestuurd wordt getoetst lopen uiteen. Het varieert van vastgoedtransacties en omgevingsvergunningen tot subsidieverlening. In het verleden is beleid opgesteld voor het uitvoeren van Bibob-toetsen buiten de horeca. Dit beleid is niet vastgesteld, aangezien uitvoeringscapaciteit ontbrak. it. Per jaar worden er in ieder geval tientallen Bibob-toetsen gedaan buiten de horeca. “Als je kijkt naar de volle breedte qua het Bibob-instrument, dan kun je stellen dat de gemeente Raalte dat nog niet in de volle breedte doet. Met de vergunningen gebeurt het vrij sporadisch. Het positieve daaraan is wel dat er bijvoorbeeld vanuit de afdeling vastgoed, de veiligheidsambtenaar vaak met mij wordt gespard over de niet-klassiek branches. De klassieke branches zijn horeca, coffeeshops, exploitatievergunningen en seksinrichtingen voor zo ver je die hebt binnen de gemeente. Van oudsher wordt Bibob daarop wel goed toegepast. Maar het is veel breder, denk aan subsidies, aanbestedingen, vastgoedacties en alle omgevingsvergunningen. Daar zie je dat de gemeente Raalte er nog niet structureel mee bezig is.” (RIEC) Sinds 2013 wordt er standaard getoetst bij alle horeca vergunningsaanvragen.

“Pizzeria’s of snackbars, die hadden we een paar jaar geleden niet zoveel. We waren bang dat ze een kweekvijver van slechtheid zouden zijn. Dus toen hebben we daar de exploitatievergunning voor in het leven geroepen. Alle snelle hapbedrijven hebben we Bibob-getoetst, of op de leefomgeving getoetst.”(ABW)

101

Gemeente Raalte: toelichting Integraal fraudepreventieplan Sociaal Domein (zonder datum (d)).

102 RIEC (zonder datum). 103 Provincie Overijssel (zonder datum). 104 Hier is overigens in de gemeente Raalte wel beleid voor ontwikkeld: Rood voor Rood, zie Beleidsnota Rood voor Rood ( 2012)

Zie ook kengetallen landbouw bedrijven | Kennishub Landelijk Gebied. 105 Waanders (2024). 106 Blatter & Spapens (2023).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

32/56

Rondom het uitvoeren van al deze toetsen is er wel sprake van een flessenhals, want de toetsingscapaciteit is beperkt. Het opschalen van Bibob-toetsen naar het RIEC of LBB komt overigens maar weinig voor (in de afgelopen jaren maar twee keer).

4.4

Inzet van beleidsinstrumenten

Cijfers over de inzet van beleidsinstrumenten met betrekking tot ondermijning, zoals het Damoclesbeleid, kunnen inzicht bieden in het fenomeen ondermijnende criminaliteit. De afdeling Openbare Orde en Veiligheid heeft cijfers over de inzet van instrumenten van het Damoclesbeleid (waarschuwing, last onder dwangsom, last onder bestuursdwang) gedeeld. 107 Deze cijfers zijn verwerkt in Tabel 5.1. Hieruit blijkt onder andere dat, in vergelijking met 2022, de instrumenten van het Damoclesbeleid in 2023 iets vaker zijn ingezet. Verder blijkt uit cijfers van de afdeling OOV dat er voor de APV drugshandel vanaf 2022 geen bestuurlijke maatregelen meer zijn geweest. Tabel 5.1 – Inzet van beleidsinstrumenten Damoclesbeleid voor de periode 2022-2024 Damoclesbeleid (Opiumwet) Waarschuwing Last onder dwangsom Last onder bestuursdwang

2022

2023

2024*

2

4

1

1 1 0

1 2 1

0 0 1

Bron: informatie van de afdeling OOV van de gemeente Raalte ten behoeve van dit rekenkameronderzoek * De cijfers voor 2024 betreffen de cijfers tot ongeveer juni

Zoals eerder gezegd worden toetsingen volgens de Wet Bibob standaard toegepast bij alle horeca- en exploitatievergunningen.108 In 2023 is de Wet Bibob ook eenmaal voor overige zaken toegepast. Tot nu toe ligt dit aantal in 2024 op twee, waarbij één toetsing heeft geleid tot een registratie in het Bibobregister.

●

●

●

107

Uit de gesprekken met ambtenaren komt naar voren dat er verschillende manieren zijn om beleidsinstrumenten tegen ondermijning in te zetten. Voor sommige ambtenaren is een check op ondermijning een standaard onderdeel van de staande praktijk. Zoals eerder gezegd wordt er bijvoorbeeld altijd een Bibob-toets uitgevoerd bij een aanvraag voor een horecavergunning. Hier heeft ondermijning een prioriteit die op de 100 procent komt. Binnen andere vormen van vergunningverlening, toezicht en handhaving is ondermijning slechts één van de punten waar aandacht aan moet worden geschonken. De vraag is of dit proces dan niet ondersneeuwt. Een voorbeeld is de bouwvergunning. “Het accent ligt op risico en veiligheid. Die veiligheid is van oorsprong een gegeven uit de bouwhoek, dus die veiligheid wordt al snel vertaald naar constructief- en bouwveiligheid.” (VTH) We noteren pleidooien om breder te kijken. Dus niet alleen ondermijning constateren, maar ook voorkomen. Dit vergt een heel brede aanpak. Het risico bestaat dan dat de prioriteit van ondermijning verwatert in ander beleid. “Dus kijken naar wat het integratie- of armoedebeleid betekent. Als je daarop keuzes maakt, betekent dat wat voor het effect van ondermijning.” (OOV)

Gemeente Raalte (zonder datum, (f)).

108 Gemeente Raalte (zonder datum, (f)).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

33/56

Uit gesprekken met samenwerkingspartners blijkt dat men tevreden is met de formalisering van het beleid binnen de gemeente. De gemeente Raalte wordt wel opgeroepen om accenten te leggen, om er aandacht aan te blijven besteden en om uitvoeringsbeleid verder te blijven ontwikkelen. ● De gemeente Raalte is goed bezig met het formaliseren van weerbaarheidsscans, maatregelen voor bewustwording en het opzetten van overleg. Maar er moet wel opgelet worden. “Het op papier zetten is één en ermee aan de slag gaan is twee. Ik zie de laatste tijd ook meer integrale controles die ze willen gaan doen. Daar komen goede en minder goede ervaringen mee. Dat hoort er juist bij. Dat is om te experimenteren hoe je het dan aanpakt, met wie je samenwerkt en de ene keer loopt het soepeler dan de andere keer. Het feit dat ze het organiseren is al heel goed.” (RIEC) ● In het gesprek met een andere regionale samenwerkingspartner is de notie aan bod gekomen dat prioritering van ondermijningsbeleid voor een groot deel afhangt van hoe een burgemeester hiernaar kijkt. Burgemeesters kunnen hier een prioriteit van maken en ermee naar voren treden. Dit leidt ertoe dat ondermijningsbeleid met een lange termijnaanpak tegemoet wordt getreden. Op dit moment gaat Raalte volgens deze respondent goed mee in de middenmoot van IJsselland, maar er mag soms wel een schepje bovenop.

“Ze zijn soms ook nog weleens te beschroomd om net even een stapje verder te gaan met grotere problemen. Dat zien we bij kleinere gemeenten nog wel vaker, door alle drukte. Ze denken na over welke dingen ze op hun hals halen of welke procedurele beerput ze dan openhalen. Zo maken gemeenten simpelweg de berekening.” (RCO) ● Uit de strafrechtketen komt het idee naar voren dat er nog aan de pakkans kan worden gesleuteld door meer gebruik te maken van de bevoegdheden van de gemeente. “De gemeente moet op het gebied van kennis over de gebieden en panden de kartrekker zijn van opzetten van integrale controles. In Olst-Wijhe zie ik dat wel gebeuren. Daar spreekt de gemeente gewoon dagen af om dat in te plannen en de politie willen wij als sterke arm. Natuurlijk kunnen wij ook informatie aanleveren. Wij willen best een sterke arm zijn, maar het wordt op die manier ingepland. In Raalte blijft dat wel een beetje achterwege.” (POL)

4.5

Bestuurlijke rapportages zijn slechts een deel van de informatie

Er zijn eigenlijk alleen bestuurlijke rapportages van de politie, en die beschrijven zoals eerder gememoreerd alleen zaken waarin er daadwerkelijk is opgetreden. “Als we een drugszaak hebben gehad, een deal hebben aangehouden, de woning hebben doorzocht en de bevestiging dat er vanuit huis gedeald wordt. Dan maken we een bestuurlijke rapportage en is het aan de gemeente om te bepalen wat ze er bestuurlijk mee willen.” (POL) Wat er verder allemaal binnen de politie gebeurt rondom het thema ondermijning wordt in deze rapportages niet beschreven. Functionarissen binnen de gemeente rapporteren vooral rondom de begrotingscyclus. In de plannen die daar worden gepresenteerd worden er indicaties gegeven van wat er de afgelopen periode is gedaan. Dit geldt bijvoorbeeld voor het aantal bestuurlijke maatregelen dat in een bepaalde periode is genomen, of de vorm van toezicht die is uitgevoerd en wat dit heeft opgeleverd (deze informatie komt van de toezichthouders en handhavers). Op deze manier kan het bestuur zien hoe er aan bepaalde doeleinden is gewerkt op verschillende thema’s. Als het bestuur van de gemeente daarin geïnteresseerd is, kunnen er per thema vragen worden gesteld. Er volgt dan verdieping. Als er daarbij verdieping nodig is van de politie, dan kan de informatie vertrouwelijk zijn. In dat geval wordt de informatie alleen mondeling gegeven aan de veiligheidsdriehoek.

Organisaties die verderop in de veiligheidsketen zitten, zoals het RIEC of de RICV leveren geen rapportages aan de gemeente. Deze informatie wordt – zoals eerder gezegd - alleen gedeeld in overleggen.

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

34/56

5. Rol van gemeenteraad 5.1

Inleiding

In dit hoofdstuk gaan we in op de betrokkenheid van de raad bij het beleid rondom ondermijning. De raad heeft officieel een rol, maar hoe wordt deze in de praktijk ingevuld? Om deze rol en deze praktijk in zijn context te bezien gaan wij ook in op de informatiepositie van de burgemeester. We beantwoorden in dit hoofdstuk de volgende onderzoeksvragen. ● In hoeverre is de gemeenteraad betrokken bij dit beleid, zijn er bijvoorbeeld moties ingediend of amendementen? ● Hoe geeft de gemeenteraad de kaderstellende functie vorm? ● Wat is de informatiepositie van zowel de burgemeester als de gemeenteraad? De onderzoeksvragen in dit hoofdstuk zullen voornamelijk beantwoord worden met bevindingen uit de interviews.

5.2

Betrokkenheid van de raad blijkt niet uit acties of vragen

In het algemeen heeft de gemeenteraad een rol bij het opstellen van verordeningen in het kader van ondermijning.109 De gemeenteraad van Raalte wordt jaarlijks geïnformeerd tijdens een vertrouwelijke veiligheidsavond. Er zijn sinds 2022 geen moties of amendementen ingediend, of vragen gesteld door de raad over ondermijning. 110

5.3

Raad in het algemeen tevreden over informatiepositie

Ondermijning komt zelden als zelfstandig thema aan bod in de gemeenteraad, het maakt deel uit van het veiligheidsbeleid. Het veiligheidsbeleid kent vele facetten. Sommige zijn ver verwijderd van het thema. “Bij de vorige veiligheidsnota was het grote probleem hondenpoep.” (Raad). De OOV en de Burgemeester organiseren samen ieder jaar een raadsavond. Bij deze avonden wordt ingegaan op de onderwerpen vanuit de integrale veiligheidsstrategie en de actualiteit. De laatste jaren komt ondermijning structureel aan bod. Ook heeft de gemeenteraad hier de mogelijkheid om zelf aan te dragen wat zij willen bespreken dan wel welke vragen er zijn. Naast inhoudelijke onderwerpen wordt deze avond ook een podium gegeven aan veiligheidspartners om meer van hun werkzaamheden te laten zien aan de gemeenteraad. Bij een van deze gelegenheden heeft de politie bijvoorbeeld een politiebriefing gedemonstreerd. Hiervoor was vanuit de raad bijzonder veel interesse. “Dan vertellen we ook iets over wat er speelt in de gemeente en wat de hoogtepunten zijn. Ook waar we ons mee bezighouden en ondermijning komt daar altijd wel in terug. Dat wordt ook altijd goed bezocht en het is een leuke interactieve avond.” (POL) De politie roept de gemeente op om zelf een betere informatiepositie te organiseren.

Er is begrip voor het feit dat de gemeente afhankelijk is van andere partijen, maar de gemeente kan de toegang tot de informatie die zij zelf hebben beter benutten. “De ondermijning binnen Raalte is divers, omdat we ook een uitgestrekt plattelandsgebied hebben en dat blijft altijd de grote uitdaging ook, voor ons als politie ook om daar goed naar te kijken waar nu eventueel de verschuiving plaatsvindt vanuit Brabantse richting gemeente Raalte, waar we afgelopen gemeente ook al een drugslab hebben opgerold in de buurt van Heino. Zo zit er - denken wij - nog veel meer op het gebied van syndru (synthetische drugs, red.), maar krijgen we er op dit moment nog niet goed de vinger erachter. Daar is het belangrijk dat de gemeente, die kan voor ons een belangrijke spil zijn om informatie te halen.” (POL) Ook vanuit de RCO wordt de gemeente opgeroepen om het thema ondermijning structureler op de kaart te zetten. Daarbij zou duidelijk moeten worden gemaakt welke vorderingen er zijn gemaakt in welk gebied. Hiervoor is ook informatie beschikbaar. “We hebben onder andere de evaluatie van het project veilig buitengebied die onder andere met de colleges is gedeeld en aan de gemeente is 109

Vols (2020, p. 5).

110 Gemeente Raalte (zonder datum, (f)).

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

35/56

aangereikt. Dit is om te laten zien welk effect is bereikt. Maar die zou intern beter besproken kunnen worden. Ik durf niet te zeggen of het echt naar de raad is gebracht om het onder de aandacht te brengen of wat daar is aangetroffen.” (RCO) “Dus als ik je vraag wat de informatiepositie van de gemeenteraad over ondermijning gaat, wat zou je dan zeggen”(INT) “Dan kan ik niet zeggen hoe die verankerd is.” (RCO) Het ondermijningsbeeld is wel met de gemeenteraad besproken. Als er projecten worden gehouden die met veiligheid te maken hebben, dan worden ze ook geëvalueerd. De evaluatie van het project veilig buitengebied is bijvoorbeeld gedeeld met het college om te laten zien welk effect er is bereikt met het project. De burgemeester is het beste op de hoogte van alle veiligheidsinformatie. Deze informatie wordt alleen met de gemeenteraad gedeeld op een ‘need to know’ basis en de raad heeft er een groot vertrouwen in dat de burgemeester en de rest van de veiligheidsdriehoek hierin de juiste keuzes maken. “Hoe meer wij weten hoe lastiger dat ook gelijk wordt. Dus informatie moet blijven waar informatie hoort en waar niet te veel anderen toegang toe hebben. Daar maak je het ingewikkeld mee.” (Raad) De raad heeft op dit moment helemaal niet het gevoel dat ze informatie over ondermijning missen.

Tijdens de jaarlijkse veiligheidsavond wordt de raad uitgebreid geïnformeerd en kunnen zij alle vragen stellen die zij willen. De Raad wil wel graag worden geïnformeerd over mensen of krachten die ongeoorloofd invloed proberen uit te oefenen op de gemeentelijke politiek. “We weten dat er sprake is van ondermijning, want Raalte is geen eiland waar het niet gebeurt. De vraag is alleen of het ons als raadslid raakt in de uitvoering als volksvertegenwoordiger. Want je moet wel scherp blijven op of er iemand naar je toekomt om te lobbyen. Je moet kijken wie dat nu eigenlijk is en wat ze van je willen. Dus word ik niet voor het karretje gespannen, dat je daar bewust van bent.” (Raad)

5.4

Kaderstellende functie van de raad ingewikkeld om in te vullen

De raad heeft een kaderstellende functie. Zij mag medebepalen waar een breed thema als ondermijning voor de gemeente begint en waar het ophoudt. Dit vinden raadsleden een ingewikkeld thema. Men wil ervoor waken om op de stoel te gaan zitten van veiligheidsprofessionals die misschien vanuit informatie die niet is gedeeld met de raad een betere afweging kunnen maken. De burgemeester is degene die deze verantwoordelijkheid in zijn standaardportefeuille heeft zitten en moet in wezen in samenwerking met andere veiligheidsfunctionarissen het veiligheidsbeleid vormgeven. De kaderstellende functie kan volgens de raad inhouden dat je iemand zijn rol hierin gunt. “En je moet dan wat vertrouwen hebben in een commissaris van de politie en in de burgemeester, dat die daar op de juiste manier mee omgaan. Ik denk dat je op het moment dat je met elkaar constateert dat de burgemeester het niet goed doet, misschien een rol hebt. Maar zolang wij het volste vertrouwen hebben in de burgemeester, dan denk ik dat we vooral een signalerende functie hebben.” (Raad) Bij het vertrouwen in de veiligheidsdriehoek speelt dat de raad zich meegenomen voelt in wat er speelt. Zou dit niet zo zijn, dan was het vertrouwen misschien lager geweest.

5.5

Burgemeester spin in het web die actief wordt bijgespijkerd

De burgemeester speelt een centrale rol in het veiligheidsbeleid en fungeert daarbij als verbinding tussen de veiligheidsfunctionarissen en de raad. Op dit moment wordt de burgemeester hierop ingewerkt. De burgemeester geeft zelf aan dat hij op de hoogte is van wat er dagelijks speelt op dit vlak. Het ontbreekt hem alleen nog aan de ervaring en expertise om alle zaken die met ondermijning te maken hebben in die context te herkennen en te kunnen zien. Sommige zaken zijn duidelijke gevallen van ondermijning. In andere gevallen moet de burgemeester soms nog om verduidelijking vragen. “Hij geeft zelf aan dat hij niet weet wat hij niet weet, want hij is nieuw in het veiligheidsdomein en de ondermijningswereld. Daarin trekken we dus wel samen op, maken we hem er deel van en vertellen we hoe dat nu werkt. Hij is daar ook wel ontvankelijk voor. Ik denk dat hij daar echt wel voor openstaat om nieuwe dingen uit te proberen.

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

36/56

Ik denk alleen dat hij nog zijn eigen gereedschapskist hiervoor moet vullen. Qua persoonlijkheid en hoe ik hem nu in de basis heb leren kennen, denk ik dat hij ook voor creatieve oplossingen openstaat. Dus dat is positief.”(POL)

5.6

Bijsturen door de raad alleen als dat echt nodig is

De gemeenteraad toont interesse in het veiligheidsbeleid van de gemeente. Het thema veiligheid is lang een hamerstuk geweest in de gemeenteraad, maar de laatste jaren is het af en toe ook een bespreekstuk. De gemeenteraad heeft een groot vertrouwen in de veiligheidsdriehoek. Zij gaan ervan uit dat deze zijn werk doet en dat de raad zich er pas mee hoeft te bemoeien als er echt iets misgaat. Dit is een van de redenen dat er tot nog toe geen vragen of amendementen zijn ingediend. De raad wordt eigenlijk alleen op de hoogte gebracht van informatie rondom veiligheid als dat noodzakelijk is, als het wettelijk moet of als dat naar aanleiding van een bestuurlijke afweging nodig wordt gevonden. De burgemeester is degene die hierover beslist. Een andere reden is dat de gemeenteraad zich goed voelt meegenomen in het veiligheids- en ondermijningsbeleid. “In het verleden was het bijvoorbeeld als de vraag kwam of we extra geld wilden vrijmaken voor BOA's of voor speciale camera's bij uitvalswegen. Als daar een goed verhaal in zit dan hebben we daar vertrouwen in.” (Raad) De raad wil wel worden betrokken in beslissingen over handhavingscapaciteit. Daarbij wil men dan inzicht in de eventuele redenen om iets daarin te willen veranderen.

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

37/56

6. Conclusies In dit hoofdstuk komen we op basis van onze waarnemingen in de bestudeerde stukken en de gesprekken tot conclusies over de weerbaarheid van de Gemeente Raalte tegen ondermijning. De centrale vraag van dit onderzoek is: in hoeverre hanteert de gemeente zowel qua beleid als qua uitvoering een adequate aanpak in de bestrijding van ondermijning? Deze vraag is onderverdeeld in deelvragen. Deze deelvragen lopen we hieronder af. We beantwoorden elke deelvraag aan de hand van de resultaten. Aan het einde volgt een slotbeschouwing waarin wij de centrale vraag van dit onderzoek beantwoorden.

6.1

Inzicht en bewustzijn

De bestudeerde stukken leveren verschillende definities van ondermijning op. Centraal staat daarin meestal de vervlechting van de boven- en onderwereld. De impact die ondermijning kan hebben op de samenleving is kenmerkend: er wordt gebruik gemaakt van - of druk uitgeoefend op - de bovenwereld. Dit heeft gevolgen voor de samenleving: het gelijke-monniken-gelijke-kappenprincipe dat als uitgangspunt zou moeten gelden in de omgang tussen overheid en burgers of ondernemers wordt ondergraven. Voor sommige mensen die wij hebben gesproken binnen de gemeente is de definitie van ondermijning nog te abstract. Zij missen handvatten om te kunnen herkennen hoe ondermijning er in de praktijk uit kan zien. Daaruit volgt dan ook dat zij niet direct een handelingsperspectief kennen. De voorbeelden van ondermijning die mogelijk aanwezig zijn in Raalte zijn dan ook vrij divers. Voorbeelden variëren van zorgfraude tot mestfraude en van vastgoedfraude tot drugshandel. Iedere vorm van ondermijning kent een eigen doelgroep met aan die doelgroep gerelateerde problemen. In het buitengebied is er bijvoorbeeld sprake van leegstand waar de onderwereld op in springt. Jeugdigen worden betrokken bij ondermijning doordat zij in aanraking komen met drugs. Er speelt veel binnen het thema ondermijning; het is een veelkoppig monster.

Bij de groep die binnen de gemeente inhoudelijk het meest betrokken is bij het ondermijningsbeleid (de ambtenaren OOV en de burgemeester) ligt momenteel een focus op druggerelateerde criminaliteit. Men ziet het als risico dat deze vorm van criminaliteit, als gevolg van de verhoogde waakzaamheid in het zuiden van het land, uitwijkt naar de regio waarin Raalte ligt. Dit soort vermoedens worden gedeeld binnen samenwerkingsverbanden en overleggen met de RCIV, de politie, andere gemeenten binnen de veiligheidsregio, of het RIEC. Daarnaast ligt er binnen de gemeente Raalte ook een accent op het bieden van een ‘level playing field’ voor ondernemingen en vandaaruit het weren van malafide ondernemingen. Het is lastig om met cijfers iets te zeggen over ondermijning. De registraties van wat handhavende instanties (politie en VTH) doen, laten niet het complete beeld zien. Registraties vinden namelijk pas plaats als er is opgetreden en niet als er geacteerd wordt op vermoedens. Bovendien vallen de vormen van criminaliteit die tot de theoretische definitie van ondermijning behoren daar in de praktijk niet altijd onder. Niet alle vormen van drugscriminaliteit zijn bijvoorbeeld ondermijning. Deze waarneming geldt ook voor de meldingen die worden geregistreerd bij de gemeente. Ook de inzet op ondermijning is lastig te bepalen, aangezien ondermijning voor iedere betrokkene een deeltaak is.

Wat wel duidelijk is, is dat zowel het aantal politieregistraties als meldingen die gerelateerd kunnen zijn aan ondermijning in de afgelopen paar jaar niet op een duidelijke manier zijn gestegen. Qua informatiepositie van het bestuur van de gemeente kunnen we stellen dat de burgemeester het meeste weet van wat er speelt binnen het thema ondermijning en de leden van de gemeenteraad het minste. De gemeenteraad kiest ervoor om de burgemeester en de veiligheidsdriehoek te vertrouwen in het signaleren van problemen en in het acteren rondom het thema. Bij ambtenaren zien wij een wisselend beeld. De ambtenaren OOV zijn zeer goed op de hoogte. Er is binnen de gemeente en bij de veiligheidspartners van de gemeente behoefte aan signalen via

April 2025 |Weerbaarheid tegen ondermijning in Raalte | RK Raalte

38/56

contactambtenaren van verschijnselen die met ondermijning te maken kunnen hebben. De vraag wordt opgeworpen of deze groep genoeg oog heeft hiervoor. Het laatste ondermijningsbeeld dat door het RIEC is gemaakt voor de gemeente Raalte dateert van 2018. De meeste kennis hiervan zit bij de ambtenaren OOV. Bij andere functionarissen die zich met veiligheid bezighouden binnen de gemeente is dit beeld niet erg bekend.

6.2

Bestuurlijke en beleidsmatige borging

In beleidsdocumenten wordt ondermijning als bestuurlijke prioriteit aangemerkt, maar binnen iedere gemeente zijn er ook veel andere prioriteiten. Bovendien kent ondermijning vele vormen. Uit de beleidsstukken komt het beeld naar voren dat het beleid tegen ondermijning gepaard gaat met aandacht voor druggerelateerde criminaliteit en aandacht voor malafide ondernemingen in de horeca. Maar in een plattelandsgemeente als Raalte kunnen ook andere ondermijnende activiteiten voorkomen, zoals milieucriminaliteit of activiteiten van soevereinen. Deze vormen van ondermijning zijn minder duidelijk of moeilijker waarneembaar. Hierdoor is het lastig om hier net zo stelselmatig aandacht aan te besteden als aan de eerder genoemde vormen van ondermijning. De gemeente neemt bestuurlijke maatregelen tegen ondermijning door alle aanvragen voor horecavergunningen standaard te onderwerpen aan een Bibob-procedure. Daarnaast is er een rood voor roodbeleid waarin leegstand buiten de bebouwde kom wordt bestreden. Ook worden er met enige regelmaat integrale controles gehouden op bepaalde bedrijfsgebouwen en is er een bewustwordingscampagne in ontwikkeling. Het zou te ver voeren om deze maatregelen op te voeren als integraal onderdeel van een programmatische aanpak, want dan zou er ook een duidelijke doelstelling aan vast moeten zitten die binnen een afgebakende periode moeten worden behaald.