2024-105 03 Bijlage 1. Eindrapport rekenkameronderzoek afvalbeleid Peel en Maas

Kosteneffectiviteit in Peel en Maas Kosteneffectiviteit toont de verhouding tussen de kosten van het afvalbeheer in relatie tot de prestatie. Om de kosteneffectiviteit te beoordelen zijn de kosten en prestaties van Peel en

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

24 van 56

51

1 1

Toelichting per kostenpost:



11,02

€

21,62

€

42,04

€

21,17

€ 145,71

67

€

64,14

€

19,54

€

51,17

21

1 2

Figuur 17. Vergelijking kosten in de afvalstoffenheffing



€

121

2

1

3 1 5 1

8,26

1 € 115,12

1 1 1 12

€

22

1

1 2

1

9

78

14,62

118 124 130 135 141 147 153

4 2 1 3 4 66

€

46

1

12

1 2 1 3 1 11

9

1 1

11

1

30

28

10

1 1 2 2 5

9

1 1 4 4 9

3 3 4 1 3 1 2

2 9

11

1

1 1

4 2 4

8

1

10

4 1 3 2

48

1 5

12

1 2 4 2

16

1 1 1 1 1 1

5

15

1

1

2 3 2

36,06

6,37

2

36

0,16

6

BTW-kosten

1

1

2

Kwijtscheldingen

2

2

9

Inzamelmiddelen

2

0

-1

Verwerkingskosten (gesaldeerd)

3

1 2 1 2 3 1

Doorbelasting concern

2

5 1

Doorbelasting straatreiniging

2

3 0

Communicatie

1

5 2 4 2 1 1 2 1 1

54

REKENKAMER

Maas vergeleken met de kosten en prestaties van andere gemeenten in de benchmark1. In de grafiek worden de gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links onderin weergegeven. Zij hebben de minste hoeveelheid restafval (kernprestatie Milieu) tegen de laagste afvalbeheerkosten. De gemeenten met een lage kosteneffectiviteit rechts bovenin. Daarbij wordt ook het afvalbeleid per gemeente aangegeven (zie legenda).

Figuur 18. Kosteneffectiviteit, uit Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2022)

In de grafiek is af te lezen dat gemeenten met een hoge kosteneffectiviteit links onderin staan, wat betekent dat ze weinig restafval hebben tegen lage kosten. Gemeenten met een lage kosteneffectiviteit staan rechts bovenin. Peel en Maas valt op door de lage hoeveelheid restafval in vergelijking met andere gemeenten die net als Peel en Maas alleen het basissysteem hanteren (weergegeven als donkerblauwe bolletjes). De afvalbeheerkosten voor deze gemeenten lijkt wel redelijk gelijk. De gemeenten met een afvalbeleid met meer sturing door prijsprikkels/diftar of een combinatie van service- en prijsprikkels, tonen over het algemeen een betere kosteneffectiviteit vergeleken met het basissysteem. Tariefsysteem en afvalstoffenheffing in de regio Op basis van de RWS-analyse voor de afvalstoffenheffing en Coelo-database is een vergelijking op heffingsniveau mogelijk tussen gemeenten. De volgende tabel presenteert deze

1

Benchmark Huishoudelijk Afval (peiljaar 2022), Rijkwaterstaat.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

25 van 56

REKENKAMER

gegevens voor de regio, gebaseerd op 2023. Verder geeft de tabel ook aan wat de heffingsgrondslag is: het maakt immers uit welke keuzes gemeenten maken in de wijze waarop de totale afvalstoffenheffing gedekt moet worden. Verder geeft de tabel ook de kosten voor het afvalbeheer weer, een andere benadering voor de kosten.

Figuur 19. Vergelijking afvalstoffenheffing in de regio

Gemeente Peel en Maas heeft in 2023 een gemiddelde afvalstoffenheffing van € 181,- voor een eenpersoonshouden en € 231,- voor een meerpersoonshuishouden. Het tarief voor een eenpersoonshuishouden is hoger dan het gemiddelde terwijl het tarief voor een meerpersoonshuishouden lager is dan het gemiddelde in deze regio. Verder zijn de afvalbeheerkosten hoger dan het gemiddelde in de regio. De vraag is wat dit precies betekent. Deurne heeft het laagste tarief maar een ander tariefsysteem en andere afval inzamelcijfers. E N HOE ZIE T DE UITWIS SELI NG VAN I NFORMATI E ER TUSS EN RAAD EN COLLEGE UIT ? De gemeenteraad heeft voor de afvalinzameling een kaderstellende en controlerende taak. In deze paragraaf wordt ingegaan op de informatievoorziening en het soort informatie dat tussen college en raad en andersom uitgewisseld wordt. De raad van Peel en Maas lijkt sterk gericht op service en kostenbeheersing. De milieuprestaties van de gemeente zijn goed, maar er is geen specifiek afvalbeleid. Eventuele doelen worden gesteld in de kaderstelling. Dit geldt ook in andere beleidsdomeinen als uitgangspunt. De wens is om samen te werken waar mogelijk, zoals met de vrijwilligersorganisatie Peel en Maas Schoon en kijken naar mogelijkheden van een (netwerk) circulair ambachtscentrum in samenwerking met lokale bedrijven zoals de kringloopbedrijven, Hal 9 etc.

De gemeenteraad wordt betrokken bij het afvalbeleid, voornamelijk vanuit de kaderstelling en de programmadoelen in de P&C-stukken. Om de raad goed voor te bereiden, worden werksessies gehouden om actuele onderwerpen te bespreken, zoals relevante kostenontwikkelingen, kwaliteit van afvalstromen of de oudpapier inzameling met vrijwilligers. Deze sessies zijn informeel en dienen als bijpraatsessies tussen raad, ambtelijk apparaat en college. De uiteindelijke besluitvorming vindt plaats in de gemeenteraad. In deze paragraaf wordt achtereenvolgens ingegaan op de raadsbesluiten die genomen zijn, de raadsinformatiebrieven die verzonden zijn, in moties, amendementen en technische vragen vanuit de raad. De uitgebreide toelichting staat in de bijlage. Raadsbesluiten Op 17 april 2024 heeft de raad een nieuw kader vastgesteld, waaronder voor afval. Deze vervangt het eerdere kader van 31 mei met zes kaders voor afvalinzameling (zoals eerder 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

26 van 56

REKENKAMER

benoemd). Op 19 december 2017 is een raadsbesluit genomen voor de waardenoriëntatie en kaderstelling van de thema's ruimte en economie. Dit besluit resulteerde in de intrekking van zes beleidsnota's, waaronder de kaderstelling afvalinzameling uit 2011. Amendementen 

10 november 2020: Afvalstoffenheffing (verworpen) Voorstel tot gratis restafvalzakken, verhoging afvalstoffenheffing met € 20,-.



15 december 2020: Schrappen vergoeding restafvalzakken (aangenomen) Aanpassing begroting 2021 met behoud van gratis restafvalzakken en invoering vergoedingen voor groenafval op de milieustraat.



Februari 2021: Verhoging afvalstoffenheffing (verworpen) Voorstel tot verhoging afvalstoffenheffing met € 5,-, handhaving poorttarief voor groot afval.

Moties 

10 november 2020: Anders omgaan met afval (verworpen) Onderzoek naar scheiden van alleen groen- en restafval met financiële consequenties.



5 september 2023: Doneerring (aangenomen) De Raad van Peel en Maas constateert dat recyclebare plastic flesjes en blikjes nog steeds in afvalbakken belanden, ondanks recente invoering van statiegeld. De 'DoneerRing', een concept van 'The Happy Activist', biedt een eenvoudige oplossing door op maat gemaakte ringen rond afvalbakken te plaatsen. De gemeente kan de kosten voor de pilot van DoneerRing terugverdienen via de Zwerfafvalvergoeding van Nedvang. De motie roept het college op om Peel en Maas aan te melden voor de pilot, de kosten terug te vorderen via de Zwerfafvalvergoeding van Nedvang, en de DoneerRing als pilot toe te passen op locaties zoals het centrum van Panningen of bij het Bouwens van der Boije college.

Brieven en Antwoorden 1. 8 februari 2021: Antwoordbrief inzake Ophalen GFT Afval Beantwoording van vragen over afvalbeleid. 2. 15 mei 2023: Antwoordbrief inzake Ophalen GFT Afval Reactie op vragen met verduidelijking van besparingen door frequentievermindering. 3. 24 mei 2023: Nazending Extra Informatie VVD-fractie GFT Inzameling Aanvullende informatie, inclusief besparing door frequentievermindering van GFT-inzameling. Informatieve bijeenkomsten 

5 september 2021: Werksessie Afval Raad Discussie over kosten, service, en milieu. Meerderheid tegen invoering diftarsysteem.



5 september 2023: Werksessie Afval Raad Updates over afvalcijfers en lopende kwesties. Voorstel voor kostenbesparingen en afvalverzamelingsopties.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

27 van 56

REKENKAMER

BEANTWOORDING VAN DE ONDERZOEKSVRAGEN In dit hoofdstuk worden de onderzoeksvragen beantwoord. En worden de uitkomsten getoetst aan het normenkader. H OE DOELTREFF END I S HET AFVALBELEI D ? a. Wat is het afvalbeleid in de gemeente Peel en Maas? En welke keuzes heeft de gemeente gemaakt in de inzamelstructuur? Gemeente Peel en Maas heeft geen beleidsplan voor de afvalinzameling. Maar er is wel afvalbeleid. Het afvalbeleid is vastgelegd in verschillende documenten: de Kaderstelling Ruimte (van april 2024, met programmadoelen en jaarlijkse uitvoeringsafspraken. Vaststelling, bijstelling en verantwoording loopt via de begroting en jaarrekening (P&C-cyclus). In de begroting is de afvalstoffenheffing vastgesteld. De Afvalstoffenverordening Peel en Maas en in de Duurzaamheidsagenda “Beleef samen duurzaamheid”. Het afvalbeleid is gericht op ‘afval als grondstof’ met een lange termijn doelstelling voor 100% circulair in 2050 in gemeente Peel en Maas. Deze ambitie is vertaald naar ‘er is geen afval meer’. De wijze waarop deze doelstelling gehaald wordt ten opzichte van de huidige prestaties is daarin niet gemaakt.

Wel worden met regelmaat stappen gezet om de doelstelling voor 100% circulair in 2050 te halen: zo onderzoekt de gemeente de mogelijkheden om de afvalstromen te optimaliseren (zoals op het Milieupark) en is er (veel) aandacht voor communicatie, educatie, voorlichting en preventie. De gemeente kiest hierin voor een pragmatische aanpak van incrementele beleidsvorming. Oftewel, er zijn lange termijn doelen en alle projecten dragen daar een stuk aan bij. Of daarmee ook de doelstelling gehaald gaat worden, is niet verder vastgelegd of besproken. Het beleid op straat kenmerkt zich door een hoge service voor de grootste grondstofstromen (GFT, PMD en OPK worden aan huis ingezameld) en voor het ophalen van restafval. Kenmerkend is de inzameling van het huishoudelijk restafval met zakken die door de gemeente verstrekt worden. Wat is er bekend over de doeltreffendheid ervan: hoe verhoudt het afvalbeleid van Peel en Maas zich tot vergelijkbare gemeenten en tot landelijke doelstellingen? De doeltreffendheid van het beleid is lastig vast te stellen omdat er geen concrete doelstelling ligt voor het afvalbeleid in de nabije toekomst. Er zijn twee manieren om de doeltreffendheid alsnog te toetsen: door te toetsen in welke mate de prestaties in lijn liggen met landelijke doelstellingen (zoals het VANG-beleid) en door te toetsen hoe gemeente Peel en Maas zich verhoudt tot andere gemeenten.

Vanuit het VANG-beleid was lange tijd de doelstelling voor gemeenten om in 2020 minder dan 100 kg restafval per inwoner per jaar te hebben en 75% grondstofscheiding te bereiken en richting 2025 nog 30 kg restafval te hebben. Hoewel deze concrete doelen recent zijn losgelaten, geven ze een goede indicatie waar gemeenten lange tijd op gestuurd hebben. Met een prestatie van 81 kg restafval per inwoner per jaar in 2022 en 86% grondstofscheiding is duidelijk dat gemeente Peel en Maas ruimschoots aan de doelen voldoet. In relatie tot andere gemeenten zijn er twee manieren om te vergelijken: te vergelijken met het gemiddelde in de stedelijkheidsklasse van Peel en Maas (gemeenten die dus een vergelijkbare hoeveelheid laagbouw en bevolkingsdichtheid hebben) en met de best 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

28 van 56

REKENKAMER

presterende gemeente. Het gemiddelde in 2022 in stedelijkheidsklasse 4 was 129 kg restafval, de best presterende gemeente had 17 kg restafval. In vergelijking met andere gemeenten van vergelijkbare grootte doet gemeente Peel en Maas het kortom goed. Maar kan het wel degelijk ook nog een stuk beter. b. Hoe zijn bewoners betrokken bij de totstandkoming van het afvalbeleid en de daaruit volgende keuzes voor de inzamelstructuur? En hoe tevreden zijn bewoners over het afvalbeleid? In de visie van gemeente Peel en Maas op participatie spelen inwoners een zeer centrale rol bij beleidsvorming. De introductie van de huidige manier van inzamelen is daar een voorbeeld van. De gemeente heeft in kleine stappen en door ruime tijd te nemen voor de implementatie duidelijk draagvlak weten te krijgen voor de huidige manier van inzamelen. In recentere jaren zijn er geen directe voorbeelden waarop inwoners betrokken bij de beleidsvorming en keuzes in de inzamelstructuur. Dit lijkt vooral ook samenhang te hebben door het ontbreken van een beleidsplan. Positief is de periodieke enquêtes van gemeente Peel en Maas om de tevredenheid van inwoners te peilen over het afvalbeleid. Er zijn een aantal metingen gedaan vanaf 2012.

In 2012 begon de eerste enquête over de afvalproef in Egchel, waarbij bewoners de nieuwe methode van afvalscheiding met 'dure zakken' gemiddeld een waardering van 7,2 gaven, in vergelijking met het oude systeem dat een gemiddelde beoordeling van 6,6 kreeg. Deze proef werd later uitgebreid naar Koningslust en Panningen, waar bewoners de afvalinzameling beoordeelden met een 7,9. Na de succesvolle tests is de nieuwe methode in de hele gemeente ingevoerd en werd er een laatste enquête gehouden, waaruit een gemiddeld cijfer van 7,5 kwam. Daarnaast zijn 500 vrijwilligers betrokken bij Peel en Maas Schoon, een vrijwilligersorganisatie in de gemeente die zwerfafval opruimen. In 2021 introduceerde deze organisatie een adoptieplan waarbij vrijwilligers straatgedeelten adopteren om regelmatig schoon te houden. Het succes van dit adoptieplan blijkt uit de zwerfafvalmonitoring, waarbij Peel en Maas beter presteert dan elders in Nederland op vrijwel alle criteria van de zwerfafvalmonitor. Inwoners zijn via dit platform nadrukkelijk betrokken bij het afvalbeleid. c.

Op welke manier is de gemeenteraad hierbij betrokken vanuit hun kaderstellende en controlerende rol? Bijvoorbeeld bij het vaststellen van relevante beleidsdocumenten, de terugkoppeling over de belangrijkste prestatie-indicatoren en het stellen van raadsvragen, moties en amendementen? In de samenwerking tussen college en raad valt op dat de gemeenteraad actief betrokken is en wordt bij het afvalbeleid. Er worden regelmatig moties en amendementen ingediend en regelmatig worden er raadsvragen gesteld over onderdelen van het afvalbeleid. Het college informeert de gemeenteraad actief via zogenaamde informatiebijeenkomsten, waarin op een informele wijze de gemeenteraad bijgepraat wordt over allerlei actualiteiten en wordt bevraagd over wat de raadsleden vinden van bepaalde ontwikkelingen. De kaderstelling is tegelijkertijd ingewikkeld. Want waarop stuurt de gemeenteraad nu precies ten aanzien van het afvalbeleid? En bij de implementatie van maatregelen blijft ook onduidelijk hoe de raad hier nu precies op stuurt. In twee voorbeelden is deze lastige kaderstelling duidelijk te maken: de kaderstelling in de informatieve bijeenkomsten en de discussie over de afvalstoffenheffing in 2023.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

29 van 56

REKENKAMER

De informatieve bijeenkomsten zijn een voorbeeld waarbij de gemeenteraad zichzelf actief buiten spel heeft gezet. De bijeenkomsten zijn in de eerste plaats niet openbaar en zijn ook geen onderdeel van de reguliere raadsagenda. Uit de notulen van deze bijeenkomsten is tegelijkertijd duidelijk dat de raad wel degelijk gevraagd wordt om haar mening en daardoor richting geeft aan het beleid (zoals door middel van peilingen met Mentimeter). Dat maakt verdere kaderstelling voor de gemeenteraad lastig. Het tweede voorbeeld is de bespreking van de hoogte van de afvalstoffenheffing in 2023. Concreet ging het om de vraag of de restafvalzakken wel of niet een tarief zouden moeten krijgen, oftewel om de beleidsmatige vraag of de gemeente deze vorm van diftar zou moeten introduceren of niet. Uit de raadsbespreking blijkt hoe lastig dit voor raadsleden was om te doorgronden. Dit is ergens ook logisch door het ontbreken van concrete beleidsdoelen: waar wil je met elkaar heen als gemeente? De vaststelling van de afvalstoffenheffing is niet een logische plek om beleidsmatige keuzes te maken, maar eerder deze keuzes te vertalen naar financiële middelen. H OE DOELMATI G I S DE UITVOE RING VAN HET AFV ALB ELEID ? a.

Waaruit bestaan de kosten van de uitvoering van het afvalbeleid? De kosten van de uitvoering van het afvalbeleid worden jaarlijks door de gemeenteraad behandeld bij het bepalen van de hoogte van de afvalstoffenheffing. Deze kosten bestaan uit een groot aantal kostenposten waar de volgende het merendeel van uitmaken: uitvoeringskosten, inzamelmiddelen, verwerkingskosten, beleidskosten. In het volgende overzicht zijn de kosten van gemeente Peel en Maas weergegeven, inclusief een vergelijking met andere gemeenten. Op pagina 23 van deze rapportage is de tabel volledig toegelicht. Eigen kosten (B'24)

Kostencomponent in afvalstoffenheffing

Geen doorrekening

Wel doorrekening

3

20

Verdeling gemeenten (met doorrekening) tussen de laagste en hoogste waarde Laagste

Hoogste 0

Perceptiekosten (inning)

€

4,95

€

0,02 1

Handhaving

nvt

18

5

€

1,27

€

0,51

11

12

€

0,22

€

3,05

7

16

€

1,12

Beleid, beheer en regie Uitvoeringskosten Verwerkingskosten (gesaldeerd) Inzamelmiddelen

€ €

27,52 5,08

€ 130,88 € €

-0,93 32,23

1 3 0 0 1

22 20 23 23 22

€ € € € €

0,94

€

4,07

5

18

€

€

23,30

1

22

Bron: vergelijking afvalstoffenheffing database IPR Normag

€

1

2

3

1

36

42

0,16

3

3

2

2

4

5

6

6

7

8

9

10

10

11

12

13

14

3

3

4

5

4

4

5

5

6

6

6

7

7

8

8

3

4

5

5

6

7

7

8

9

9

8

10

14

15

16

30

33

15

16

7

8

9

48

1 -1

5

9

12

-0,93

3

54

5

6

59

65

30

2

15

17

23

15

18

21

1,56

3

2 9

1

12

13

19

21

24

26

1 1

2 7

8

4

71

36

24

27

77

83

42

48

13

16

2

11

10

11

11

12

13

13

17

18

19

21

22

23

35

37

39

42

44

17

18

19

20

21

6

7

8

18

21

23

1 2

32

13

89

95

100 106 112

54

60

1

1

72

35

38

41

44

10

11

12

13

25

28

30

47

1 1 2

1

2

84

90

97

103 109 115

50

53

56

59

62

65

16

17

18

19

20

42

44

47

49

1

32

35

8,26

€

11,02

€

21,62

€

42,04

€

21,17

14

15

37

40

€ 145,71 121

1 € 115,12

1 1 1

1 2 1

€

22

1

1 2

1

9

78

14,62

118 124 130 135 141 147 153

4 2 1 3 4 66

€

46

1

12

1 2 1 3 1 11

10

1 1

11

1

30

28

10

1 1 2 2 5

10

1 1 4 4 9

3 3 4 1 3 1 2

4 2 4 3

11

1

1 1

17

9

1

10

4 1 3 2

11

1

9,27

12

1 2 4 2

16

1 1 1 1 1 1

5

15

9

67

2

1

3 1 5 1

3

= eigen gemeente

30 van 56

51

1 1

€

64,14

€

19,54

€

51,17

21

1 2

In deze kostenopstelling zijn met name het ontbreken van een doorberekening van de handhavingskosten, de hoge uitvoeringskosten en verder lage of gemiddelde kosten voor de overige kostencomponenten opvallend.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

14

1

1

2 3 2

36,06

6,37

2

2

6

BTW-kosten

2

0

2

Kwijtscheldingen

3

1 2 1 2 3 1

Doorbelasting concern

2

5 1

Doorbelasting straatreiniging

2

3 0

Communicatie

1

5 2 4 2 1 1 2 1 1

54

REKENKAMER

b. Hoe wordt gestuurd op de kostenbeheersing? En hoe presteert gemeente Peel en Maas in vergelijking met andere gemeenten (omliggende en landelijk vergelijkbare)? De sturing op kostenbeheersing is in gemeente Peel en Maas georganiseerd op twee manieren. Enerzijds is er een scherpe afbakening tussen intern opdrachtgever en opdrachtnemer waardoor er rolduidelijkheid is en kosten altijd op een goede manier afgewogen kunnen worden. Anderzijds wordt bij beleidskeuzes ook altijd gekeken naar de ontwikkelingen in de markt(prijzen). Deze prijzen worden langs de eigen tarieven gehouden om zo grip te hebben op de kosten. Verder werkt gemeente Peel en Maas samen binnen Afvalsamenwerking Limburg (ASL) met andere Limburgse gemeenten bij het aanbesteden van de verwerking van de grote afvalstromen restafval en GFT. De vergelijking met andere gemeenten is in de analyse op twee wijzen uitgevoerd. De eerste vergelijking is op basis van algemene informatie over de afvalstoffenheffing uitgevoerd met omliggende gemeenten. De tweede vergelijking is de benchmark huishoudelijk afval, welke een vergelijking presenteert op basis van de doelmatigheid van de gemeente. In de vergelijking in de regio op algemene hoogte van de afvalstoffenheffing, heeft gemeente Peel en Maas een lagere afvalstoffenheffing dan omliggende gemeenten, op twee gemeenten na: Deurne en Asten.

De overige gemeenten zijn gemiddeld genomen hoger dan gemeente Peel en Maas. Verder valt daarin op dat gemeente Peel en Maas, en gemeente Venlo, in deze regio als enige het aantal personen in een huishouden als grondslag voor de afvalstoffenheffing hanteren. De overige gemeenten hebben een vorm van differentiatie van tarieven (diftar).

In de tweede vergelijking is de benchmarkrapportage over het jaar 2022 gehanteerd als meest recente bron. De volgende figuur presenteert de gegevens van gemeente Peel en Maas in vergelijking met andere gemeenten. Op de horizontale as zijn de afvalbeheerkosten weergegeven, op de verticale as het aantal kilogram restafval per inwoner per jaar. Gemeente Peel en Maas doet het in vergelijking met veel andere gemeenten duidelijk goed. De gemeente is de enige gemeente met een ‘basis-systeem’ welke in het kwadrant zit met lage kosten en weinig restafval. De andere gemeenten in dit kwadrant hanteren bijna allemaal een combinatie van tariefs- en servicedifferentiatie, oftewel diftar en

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

31 van 56

REKENKAMER

een hoge service op grondstoffen en een lage service op restafval. Of één van deze twee.

c. Hoe ontwikkelt zich de omvang van deze kosten nu en mogelijk in de toekomst? Uit het meerjarenperspectief in de programmabegroting 2024 komt naar voren dat de kosten naar verwachting met € 50.000,- structureel stijgen in de komende jaren, als gevolg van lagere opbrengsten voor oud papier en karton. Verder komt in de begrote afvalstoffenheffing een inflatiecorrectie van ongeveer 2% naar voren. Daarmee heeft de raad enig zicht op de ontwikkeling naar de toekomst toe. Er zijn op basis van het uitgevoerde onderzoek de volgende ontwikkelingen verwacht in de afvalstoffenheffing, zonder verdere aanpassingen van de inzamelstructuur: 



Hogere afvalstoffenheffing als gevolg van kostendekkendheid. De gemeenteraad heeft 100% kostendekkendheid als uitgangspunt bij het bepalen van de hoogte van de afvalstoffenheffing. Omdat de heffing voor 2024 op 96% kostendekkendheid begroot is, zal de heffing in de komende jaren naar boven bijgesteld moeten worden. Lagere opbrengsten en stijging van de verwerkingskosten. Dit heeft enerzijds te maken met het steeds lager worden van vergoedingen vanuit verschillende producentenverantwoordelijkheden (zoals voor PMD) voor matrassen krijgen we juist een hogere vergoeding en anderzijds met het stijgen van de verwerkingskosten van sommige grondstoffen als gevolg van onder meer inflatie.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

32 van 56

REKENKAMER



Hogere inflatie dan verwacht. In 2022 en 2023 is de werkelijke inflatie hoger geweest dan de begrote inflatie. Deze situatie wordt voor de komende jaren ook verwacht aan te houden. Dat leidt tot een hogere kostenpost voor de inzamelkosten, zoals voor personeel en voor voertuigen, brandstof, containers, etc.

d. Welke keuzes zijn mogelijk om deze kosten te beïnvloeden? (bijv. wel/niet eigen beheer) Gemeenten hebben verschillende mogelijkheden om te sturen op de hoogte van de kosten. Bij gemeente Peel en Maas vindt deze sturing plaats binnen de context van een gemeente met relatief lage kosten. De grootste kostencomponenten in de afvalstoffenheffing zijn de verwerkingskosten, de inzamelmiddelen en de uitvoeringskosten. De verwerkingskosten zijn beperkt beïnvloedbaar door gemeentelijk beleid. En gemeente Peel en Maas doet het daar ook een stuk beter dan andere gemeenten. De kans om daar tot nog lagere kosten te komen is nihil. De uitvoeringskosten zijn bij gemeente Peel en Maas hoog, ook in vergelijking met andere gemeenten. De keuzes die leiden tot betere afvalscheiding zijn kostbaar. En zijn beperkt beïnvloedbaar, maar zouden lager moeten kunnen worden. Tenslotte zijn inzamelmiddelen altijd grote kostenposten, maar scoort gemeente Peel en Maas in de middenmoot. En ligt het daardoor niet voor de hand hier direct naar te kijken. De keuze van het wel of niet in eigen beheer uitvoeren van de afvalinzameling moet in dit licht bezien worden. In algemene zin doet gemeente Peel en Maas het zowel op beleidsmatig als financieel gebied goed.

En is dat geen directe aanleiding om te kijken naar andere organisatievormen zoals het uitbesteden of samenwerken binnen een samenwerkingsverband met andere gemeenten. Hoogstens op de uitvoeringskosten zou hier nog enig voordeel te behalen moeten zijn. Wel is het huidige model kwetsbaar in de personele bezetting: het wegvallen van één of enkele personen kan een forse impact hebben op het bestendigen van de huidige – succesvolle – organisatie. e. Op welke manier is de gemeenteraad hierbij betrokken vanuit hun kaderstellende en controlerende rol? De gemeenteraad is op verschillende manieren betrokken bij de kaderstellende en controlerende rol in het kader van het afvalbeleid. De Kaderstelling Ruimte kijkt voor ongeveer 10 jaar vooruit. De programmadoelen worden om de 4-5 jaar bijgesteld, of eerder wanneer dit nodig is. Jaarlijkse uitvoeringsafspraken met raad en college worden rechtstreeks gekoppeld in P&C-stukken Concretere visievorming door middel van afval- of grondstoffenbeleid vindt in mindere mate plaats. Als er stukken voorliggen is de raad actief en betrokken door middel van het indienen van moties en amendementen. De verdere kaderstelling in het vaststellen van de afvalstoffenheffing laat dit gemis van een beleidsplan en visie zien: het is lastig om op basis van de cijfers te bepalen of de heffing nu hoog of laag is.

En wat daarmee verstandig is om te doen, om bijvoorbeeld nog minder restafval of betere grondstoffen in te zamelen. Minder goed is de raad bij haar kaderstellende taak waar het gaat om opinie- en beeldvorming. De informatieve en informele bijeenkomsten met het college geven enerzijds een goede informatiepositie voor de raadsleden zodat zij goed op de hoogte zijn van hetgeen er speelt. Anderzijds is het niet-openbare karakter van deze bijeenkomsten en 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

33 van 56

REKENKAMER

het peilen van voorkeuren van de raadsleden tijdens deze bijeenkomsten voor beleidsrichting beperkend voor de mate waarin de raad kaderstellend kan zijn. Voor de controlerende taak krijgt de gemeenteraad voldoende informatie en inzichten van het college via de P&C-stukken in algemene zin. En kunnen raadsleden redelijk toezicht houden op de voortgang op hoofdlijnen. Tegelijkertijd biedt het ontbreken van concrete beleidsdoelen en ambities de raadsleden ook weinig instrumenten om het college te controleren en scherp te houden. Als er geen doelen zijn, is het lastig om een goed moment te vinden om het college aan te spreken. f.

In hoeverre en op welke wijze worden deze kosten verdisconteerd naar een bijdrage van inwoners, bedrijven e.d.? De kosten worden verdisconteerd door middel van de afvalstoffenheffing. Er is sprake van een beperkte inzet van het reinigingsrecht voor bedrijven. De combinatie van een goede prestatie in de benchmark (en het gegeven dat er wordt gebenchmarkt) huishoudelijk afval en de verklaarbare kostenopstelling in de afvalstoffenheffing-benchmark van IPR Normag, maken dat er goede grip is op de kosten. En daarmee ook vertrouwen dat de kosten op een goede wijze worden verdisconteerd. Wat verder opvalt is dat de opbrengsten van het afvalbeleid verder gaan dan alleen de ingezamelde kilo’s restafval en grondstoffen. De eigen dienst wordt gezien als de ‘ogen en oren’ van de gemeente op straat doordat zij op alle plekken in de gemeente komen. En biedt ook een goede plek voor arbeidsreïntegratie en participatie.

g. In hoeverre zijn beargumenteerde keuzes hiervoor aan de gemeenteraad voorgelegd? De voorgelegde keuzes zijn beleidsmatig dun en daardoor voor raadsleden lastig af te wegen. E N HOE GOED DOET GE MEENTE P EEL EN M AAS HET DAN ? De volgende invulling van het normenkader geeft de toetsing aan de huidige prestaties. Groen is hierbij goed, oranje is een onderwerp dat aandacht nodig heeft en rood is nog niet voldoende uitgewerkt.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

34 van 56

REKENKAMER

Normenkader Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Peel en Maas Vraag

Norm

a. Wat is het afvalbeleid in de gemeente Peel en Het beleid voldoet aan de landelijke VANG-doelstelling Maas? Het beleid is bekend bij inwoners en wordt periodiek gemeten en geevalueerd

Doelmatigheid

De taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn duidelijk tussen de betrokkenen in de afvalketen Inzicht in de gemaakte keuzes in de inzamelstructuur b. Wat is er bekend over de doeltreffendheid ervan?

De prestaties sluiten aan op landelijke doelstellingen De doelstellingen zijn helder en SMART geformuleerd

De kwaliteit van specifieke afvalstromen is bekend en conform het Landelijk Afvalplan (LAP-3) De gemeente heeft inzicht in de omvang van de afgekeurde afvalstromen en stuurt op de kwaliteit door concrete maatregelen. De prestaties op milieu, service en kosten zijn gelijk of beter dan bij vergelijkbare gemeenten. c. Hoe zijn bewoners betrokken bij de Er is beschreven hoe inwoners worden betrokken totstandkoming van het afvalbeleid? Mate van tevredenheid van inwoners over het afvalbeleid. d. Op welke manier is de gemeenteraad hierbij Betrokkenheid van de gemeenteraad bij beleidsvorming en -sturing. betrokken? Er wordt invulling gegeven aan de wensen van de raad.

Doeltreffendheid

a. Waaruit bestaan de kosten van de uitvoering?

De gemeente heeft alle relevante kostenposten opgenomen in de afvalstoffenheffing Er is een classificatie van kosten als directe en indirecte uitvoeringskosten. b. Hoe wordt gestuurd op kostenbeheersing? Het controlemechanisme voor kostenbeheersing is beschreven. In het afvalbeleid zijn duidelijke indicatoren opgenomen om de voortgang van het beleid te toetsen. c. Hoe ontwikkelt zich de omvang van deze Er is inzicht in toekomstige kostenontwikkelingen. kosten? De raad heeft inzicht in de samenhang tussen kosten en keuzes in het afvalbeleid. d. Welke keuzes zijn mogelijk om deze kosten De gemeente heeft een helder beeld van de (technische) mogelijkheden om de te beïnvloeden? kwaliteit van het ingezamelde afval te verbeteren. e. In hoeverre worden kosten verdisconteerd Transparantie over kostenverdeling naar belanghebbenden. naar inwoners en bedrijven? f. In hoeverre zijn keuzes voorgelegd aan de De raad heeft goed inzicht in de opbouw van de afvalstoffenheffing. gemeenteraad? Mate van goedkeuring en instemming van de gemeenteraad.

We staan kort stil bij de oranje en rode onderwerpen; 





Het beleid voldoet aan de landelijke VANG-doelstelling. Gemeente Peel en Maas heeft een doelstelling gericht op 100% circulair in 2050 en vertaald naar geen restafval in 2050. En voldoet aan de landelijke doelstellingen. Maar door het ontbreken van duidelijke doelstellingen vanuit het beleid, zijn de VANG-doelstellingen niet vastgelegd in het beleid. En is dat een aandachtspunt. De doelstellingen zijn helder en SMART geformuleerd. Er zijn geen doelstellingen gesteld behalve een (zeer) lange termijn doelstelling voor 2050. Daarmee zijn er geen heldere doelstellingen voor de korte en middellange termijn. Verder zijn de doelstellingen die er zijn, niet SMART geformuleerd voor de gemeenteraad om op te kunnen controleren. Zoals aantal kilogram restafval per inwoner per jaar, financiële doelstellingen, inwonerstevredenheid. Betrokkenheid van de gemeenteraad bij beleidsvorming en -sturing. De raad wordt door het college betrokken bij beleidsvorming en sturing via de informele bijeenkomsten. Maar dat is feitelijk wat anders dan een open en voor inwoners transparante besluitvorming en debat over de beleidskaders. Mede doordat er geen verder afgebakend afvalbeleid is, zijn er voor de raad weinig momenten om het specifiek over afvalbeleid te hebben. De borging in de P&C-cyclus is daarvoor een te dunne basis: bij bespreking van

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

35 van 56

REKENKAMER









deze stukken gaat het om de grotere lijnen binnen de gemeente, niet over het afvalbeleid. Er wordt invulling gegeven aan de wensen van de raad. Doordat openbare bespreking van afvalbeleid minimaal is ingevuld, is het moeilijk om te bepalen of er aan de wensen van de raad invulling gegeven wordt. Ja, de raad heeft ook zelf gekozen voor de huidige beleidsarme structuur. Maar nee, dat neemt niet weg dat er meer kaders moeten zijn dan er op dit moment vastgelegd zijn. De gemeente heeft alle relevante kostenposten opgenomen in de afvalstoffenheffing. De handhavingskosten zijn op dit moment nog niet opgenomen in de afvalstoffenheffing. Dat is een keuze voor de gemeente om dat te doen. De raad heeft beperkt inzicht in de samenhang tussen kosten en keuzes in het afvalbeleid. De wijze waarop de keuzes in het afvalbeleid (zoals het hanteren van een diftarsysteem of verhogen of verlagen van inzamelfrequenties) zich verhouden tot de kosten, is voor veel raadsleden lastig te doorgronden. Ja, deze kosten worden besproken bij de vaststelling van de hoogte van de afvalstoffenheffing. Maar nee, deze manier van bespreken maakt het lastig voor raadsleden om én een beleidsmatige keuze te maken én te bepalen welke kosten daarmee gemoeid zijn. Mate van goedkeuring en instemming van de gemeenteraad.

De informele besluitvorming maakt dat er goedkeuring en instemming van de gemeenteraad op een niet openbare wijze opgehaald wordt.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

36 van 56

REKENKAMER

Conclusies en aanbevelingen Op basis van het normenkader voor het rekenkameronderzoek naar het afvalbeleid in de gemeente Peel en Maas kunnen we enkele conclusies en aanbevelingen formuleren. C ONCLUSIE S Gemeente Peel en Maas heeft een goede afvalprestatie Gemeente Peel en Maas heeft een goede afvalprestatie, zowel op milieuprestatie als op kosten. Ten aanzien van de milieuprestatie doet de gemeente het goed: er is weinig huishoudelijk restafval per inwoner per jaar en de afvalscheiding is hoog. Dit is ook in vergelijking met andere Nederlandse gemeenten een goede prestatie, ruimschoots binnen de daarvoor geldende landelijke beleidskaders en normen. De prestatie is opvallend, omdat gemeente Peel en Maas geen tariefdifferentiatie (diftar) toepast: de meeste gemeenten met vergelijkbare prestaties doen dit wel. Een aanwijsbare verklaring lijkt de inzameling van huishoudelijk restafval door middel van zakken te zijn. Doordat inwoners een maximaal aantal zakken met een maximaal aantal kilogram mogen aanbieden, is de hoeveelheid restafval welke aangeboden kan of mag worden beperkt. Dit lijkt als sterke stimulans gewerkt te hebben in combinatie met de hoge service op de gescheiden inzameling van grondstoffen aan huis. Ten aanzien van de kosten doet de gemeente het ook goed. Uit de benchmark huishoudelijk afval blijkt dat de gemeente weinig restafval heeft bij lage kosten.

Een hoge mate van beleidseffectiviteit dus. Verder is in dit onderzoek ook een vergelijking uitgevoerd op kostencomponentenniveau uit de afvalstoffenheffing. Daarmee kan per onderdeel van de afvalstoffenheffing gekeken worden of er afwijkingen zijn van de wijze waarop andere gemeenten deze kosten hebben. Ook in deze vergelijking scoort gemeente Peel en Maas goed. Hoewel de uitvoeringskosten relatief hoog zijn en de handhavingskosten niet doorberekend worden, komt de gemeente ook hier goed naar voren. De gemeenteraad staat op grote afstand van het afvalbeleid en uitvoering Uit het onderzoek komt naar voren dat de gemeenteraad op grote afstand staat van het afvalbeleid en de uitvoering daarvan. Dit komt zowel in de kaderstelling als de controle daarvan tot uitdrukking. In gemeente Peel en Maas worden de kaders voor het beleid vastgesteld via de programmadoelen. De doelstellingen voor het afvalbeleid zijn daarmee onderdeel van een bredere kaderstelling, niet als eigen – aparte – kaderstelling. Dit is in andere gemeenten wel gebruikelijk. Zowel in de recente kaderstelling (17 april 2024) als in de jaarlijkse uitvoeringsafspraken geldt dat deze kaders ruim geformuleerd zijn. De afwegingen bij deze kaderstelling blijven achterwege, bijvoorbeeld: hoeveel mag de verduurzaming kosten, waar wil de raad op sturen, welke alternatieven zijn er om af te wegen, et cetera.

En zijn vervolgens ook lastig te controleren. Een ander kenmerk van de kaderstelling door de raad is dat deze informeel van aard is. Zo heeft de raad informele, informatieve bijeenkomsten met het college over het afvalbeleid. Positief is dat gemeenteraadsleden op deze manier veel informatie vertrouwelijk kunnen krijgen en goed zicht krijgen op ontwikkelingen die volgens het college spelen. Minder positief is dat deze werkwijze een scherpe kaderstelling in de weg zit en raadsleden weinig aanspoort om scherp(er) te zijn op het afvalbeleid. Anders gezegd, de raadsleden mogen

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

37 van 56

REKENKAMER

richting het college een wat kritischer houding aannemen. Zodat de controlerende taak eenvoudiger wordt. Ten aanzien van de controlerende taak zijn in de huidige informele werkwijze weinig indicatoren aanwezig om te sturen op outcome of output. Raadsleden hebben bijvoorbeeld geen zicht op de afwegingen om bepaalde maatregelen wel of niet te nemen. Of welke effecten genomen maatregelen precies gehad hebben. Daarin lijkt het adagium ‘het gaat goed zolang het goed gaat’ op dit moment van toepassing. De prestaties van de gemeente zijn goed, dus waarom dan een extra inzet op prestatie-indicatoren? Belangrijkste argument is dat de raadsleden niet weten of het goed gaat of niet, of dat er risico’s gelopen worden. Inzicht is nodig om het vertrouwen te hebben. En om te zien dat het inderdaad goed gaat met het gemeentelijke afvalbeleid. De raad staat daarmee op grote afstand van de uitvoering van het afvalbeleid en geeft het college veel vrijheid binnen dit beleidsdomein. Het is de vraag of de gemeenteraad dit besef ook op die manier heeft en of dit een wenselijke situatie is. De taakuitvoering op dit beleidsterrein is kwetsbaar georganiseerd In Peel en Maas is de huidige manier van werken in dit taakveld vooral te danken aan 'de gouden driehoek'. Dit betreft de samenwerking tussen de beleidsmedewerker, de manager en de teamleider van de buitendienst.

In het huidige model is het dankzij hun samenwerking niet nodig om dikke beleidsplannen te schrijven of dienstverleningsvereisten uitgebreid uit te werken en controleren. En lijkt deze huidige werkwijze goed te passen voor de huidige schaalgrootte van de gemeente. Dit model kent ook een kwetsbaarheid omdat de kennis en expertise vooral in de hoofden van de medewerkers zit. En weinig tot niet uitgewerkt op papier is. Hoe het afvalbeleid precies georganiseerd wordt, is daarmee vooral indirect duidelijk. En vooral kwetsbaar bij eventuele uitval van één van deze medewerkers. Er zijn weinig afspraken op papier vastgelegd Hoewel de huidige milieuprestaties van gemeente Peel en Maas goed zijn, is er weinig op papier vastgelegd. Het is daarmee lastig om altijd goed zicht te hebben voor raadsleden waar verbetering mogelijk is. De kans dat het afvalbeleid vast komt te zitten in de huidige organisatiewijze met een eigen inzameldienst, is groot. Dat hoeft geen belemmering te zijn, maar vraagt wel om het meer inzichtelijk maken van de prestaties. Bijvoorbeeld op de inzamel-efficiency, of een toetsing op de inkoopprijzen. Of het uitvoeren van een sorteeranalyse. Voor de gemeenteraad maakt meer inzicht in de afspraken en prestaties van de uitvoering het makkelijker om te weten wat er moet gebeuren.

Zo is een sorteeranalyse geen doel op zichzelf, maar geeft deze wel inzicht in de potentie van verdere afvalscheiding en waar de focus op moet liggen. En is de huidige inzet op doorstroming van medewerkers goed, maar wil je wel weten over hoeveel medewerkers het dan gaat. En welke alternatieven er zijn. Op deze manier komt de raad in een betere, sturende rol te zitten. En krijgt zij ook zicht op het potentieel van gemeente Peel en Maas op het afvalbeleid.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

38 van 56

REKENKAMER

A ANBEVELI NGEN Op basis van het rekenkameronderzoek zijn de volgende aanbevelingen aan de raad geformuleerd.

1) Neem meer regie op het afvalbeleid door concretere en controleerbare uitvoeringsafspraken met het college te maken op basis van de programmadoelen afvalbeleid. De gemeenteraad heeft recent nieuwe programmadoelen gesteld voor afvalbeleid. Deze geven een goede aanzet om nu het vervolggesprek met het college te voeren over de wijze waarop deze uitgevoerd gaan worden. Daarbij adviseert de rekenkamer de raadsleden om deze uitvoeringsafspraken meerjarig te maken en om minimaal te sturen op afvalpreventie (hoeveel kg is er afval vermeden), op afvalscheiding (welke afvalstromen zijn hoogwaardig gerecycled en hoeveel heeft dat gekost), op kosten (in welke mate mag de afvalstoffenheffing door deze maatregelen stijgen of dalen) en op tevredenheid van inwoners met het gevoerde beleid. Door het opvolgen van deze aanbeveling verbetert de kaderstelling door de gemeenteraad en wordt het controleren achteraf vereenvoudigd.

2) Onderzoek de mogelijkheden om een robuust organisatiemodel voor afvalbeheer in te richten door werkprocessen en dienstverleningsafspraken vast te leggen De huidige manier van werken in de gemeente Peel en Maas is sterk afhankelijk van een kleine groep ervaren medewerkers, wat de organisatie sterk, maar ook kwetsbaar maakt. Om deze kwetsbaarheid te verminderen, kunnen de volgende maatregelen worden overwogen: beter vastleggen van werkprocessen (uitwerking van de opdrachtgeversrol bij beleid en de opdrachtnemersrol van de buitendienst) en het vastleggen van dienstverleningsafspraken (zoals schoonheid van de containerlocaties na lediging, het toegestane aangezicht van de containers, tevredenheid van inwoners, et cetera). Op deze wijze vermindert de kwetsbaarheid van de huidige medewerkers. Zonder dat zij dikke beleidsdocumenten hoeven te schrijven.

3) Krijg meer inzicht in de potentie van de eigen gemeente. Het laten vastleggen van afspraken ten aanzien van het afvalscheidingspotentieel per afvalstroom en de toegevoegde waarde van de huidige inzameldienst helpt hierbij. De gemeenteraad verbetert haar informatiepositie als afspraken beter vastgelegd worden. Zoals over het afvalscheidingspotentieel, waarmee duidelijk wordt op welke grondstoffen een verbetering mogelijk is. Zowel in de hoeveelheid die nog in het restafval zit, als wat daar mee gedaan kan worden. Daarvoor is het laten uitvoeren van een sorteeranalyse cruciaal voor het identificeren van het potentieel voor verdere afvalreductie en recycling. Op basis waarvan doelgerichte interventies besproken kunnen worden, het huidige inzamelsysteem geoptimaliseerd en de voortgang gemonitord. De gemeenteraad krijgt zo ook meer inzicht in de veelzijdigheid van de eigen inzameldienst. Van het laten doorstromen van mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, het willen zijn van een mensontwikkelbedrijf, de ogen en oren van de gemeente in de dorpen en buurten en de uitwisselbaarheid van medewerkers binnen de Buitendienst, het zijn allemaal goede afspraken, welke het verdienen om op papier uitgewerkt te worden. Zodat gezien wordt wat er precies gedaan wordt. 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

39 van 56

Retouradres

Geadresseerde

Postbus 7088, 5980 AB Panningen

Rekenkamer Peel en Maas

Wilhelminaplein 1 5981 CC Panningen T (077) 306 66 66 E info@peelenmaas.nl www.peelenmaas.nl

Datum

1 juli 2024

Zaak

1894/2023/2830244

Document

1894/2024/2980305

Uw kenmerk Onderwerp

Onderzoek rekenkamer over afvalbeleid

Beste Rekenkamer, Op 12 juni ontvingen wij uw brief met het "Bevindingenrapport rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas 11 juni 2024" voor de mogelijkheid tot ‘bestuurlijk wederhoor’. Het onderdeel bestuurlijke wederhoor biedt ons als college de ruimte om een inhoudelijke reactie te geven. Graag maken wij gebruik van deze mogelijkheid om te reageren op de conclusies en aanbevelingen. Hieronder treft u onze reactie aan. Algemene reactie op de bevindingen in het rapport U heeft uw bevindingen weergegeven in een uitgebreid rapport. Het thema afval wordt beschreven in alle facetten: van beleid naar uitvoering. In het rapport worden vergelijkingen gemaakt met de prestaties van andere gemeenten. Wij ervaren het als prettig dat dit inzichtelijk is gemaakt. Het is goed om te lezen dat Peel en Maas een goede afvalprestatie levert, zowel op milieuprestatie als op kosten. Dit rapport bevestigt, ons inziens, dat we er goed aan gedaan hebben om in 2015 te kiezen voor een eigen inzameldienst bij de Buitendienst. Reactie op de conclusies en aanbevelingen U formuleert conclusies en aanbevelingen met daarin aandachts- en verbeterpunten. Hieronder zijn uw conclusies weergegeven. Bij elke aanbeveling is de reactie van het college toegevoegd: Uw conclusies:  Gemeente Peel en Maas heeft een goede afvalprestatie, zowel op milieuprestatie als op kosten.

 Uit het onderzoek komt naar voren dat de gemeenteraad op grote afstand staat van het afvalbeleid en de uitvoering daarvan. Dit komt zowel in de kaderstelling als de controle daarvan tot uitdrukking.  De taakuitvoering op dit beleidsterrein is kwetsbaar georganiseerd.  Er zijn weinig afspraken op papier vastgelegd. Uw aanbevelingen en onze reactie in het kader van bestuurlijk wederhoor daarop: Aanbeveling 1 Neem meer regie op het afvalbeleid door concretere en controleerbare uitvoeringsafspraken met het college te maken op basis van de programmadoelen afvalbeleid.

Reactie college Deze aanbeveling nemen we mee bij het formuleren van nieuwe en concretere uitvoeringsafspraken in de begroting 2025 als gevolg van de recente kaderstelling Ruimte van april 2024. In de uitvoeringafspraken is aandacht voor meer scherpte en we kijken of we meer smart kunnen formuleren. Dat de gemeenteraad op grote afstand staat, herkennen wij verder niet. Bij aanpassingen aan tarieven en dienstverlening neemt de raad ook haar rol. Aanbeveling 2 Onderzoek de mogelijkheden om een robuust organisatiemodel voor afvalbeheer in te richten door werkprocessen en dienstverleningsafspraken vast te leggen. Reactie college Deze aanbeveling nemen we over. Intern leggen we werkprocessen en dienstverleningsafspraken beter vast. U beveelt onder meer aan om de toegevoegde waarde van de veelzijdigheid van de eigen inzameldienst inclusief het Mensontwikkelbedrijf meer inzichtelijk te maken. Deze aanbeveling nemen we over. In werkprocessen en dienstverleningsafspraken gaan we dit, daar waar mogelijk, smart vastleggen. Aanbeveling 3 Krijg meer inzicht in de potentie van de eigen gemeente. Het laten vastleggen van afspraken ten aanzien van het afvalscheidingspotentieel per afvalstroom en de toegevoegde waarde van de huidige inzameldienst helpt hierbij. Reactie college Het is goed om meer inzicht te krijgen in de potentie. En ook specifiek de potentie per afvalstroom van onze gemeente.

Als eerste stap laten we een sorteeranalyse uitvoeren van het restafval. Het scheidings-potentieel dat in het rapport van Bevindingen is onderzocht en benoemd, willen we graag onderbouwen met werkelijk potentieel en een sorteeranalyse biedt hierbij uitkomst. Als uit de sorteeranalyse blijkt dat er maatregelen nodig zijn, dan zullen we deze vertalen in de uitvoeringsafspraken tussen raad en college. Wij hopen u hiermee een helder beeld te geven van onze visie op de uitkomsten en aanbevelingen. En wij danken u voor de prettige samenwerking tot zover. Heeft u nog vragen? Neemt u dan gerust contact met de gemeentesecretaris op via telefoonnummer (077) 306 66 66. Met vriendelijke groet, burgemeester en wethouders van Peel en Maas,

de gemeentesecretaris/directeur,

de burgemeester,

K.H. Werps-Aerts

W.J.G. Delissen-van Tongerlo

Bijlage(n): Bijlage 1 - Bevindingenrapport rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas - voor bestuurlijk wederhoor Bijlage 2 - Grondstoffenmonitor 2015 - 2023 Peel en Maas - voor bestuurlijk wederhoor

Gemeente Peel en Maas

1894/2024/2980305

Pagina 2 van 2

REKENKAMER

Nawoord Bedankt voor uw reactie op het onderzoeksrapport over het afvalbeleid. In uw reactie geeft u aan dat u de aanbevelingen overneemt. Tegelijkertijd herkent u zich niet in de constatering dat de gemeenteraad op afstand staat bij de formulering van het afvalbeleid en de uitvoering. In ons onderzoek leggen we uit waarom wij wel tot deze conclusie komen. We zijn blij te zien dat u de aanbeveling, die hiermee samenhangt, overneemt. Deze aanbeveling helpt de gemeenteraad om betere regels te stellen en maakt het controleren achteraf eenvoudiger. Met dit onderzoek willen we graag bijdragen aan een beter afvalbeleid in Peel en Maas. Daarnaast hopen we de gemeenteraad van Peel en Maas te ondersteunen in hun controlerende rol. Tot slot willen wij de betrokkenen, danken voor hun medewerking en inzet gedurende dit onderzoeksproces. Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamer Peel en Maas

Han Julicher Voorzitter Rekenkamer Peel en Maas

REKENKAMER

BIJLAGEN G EÏNTERVIEWDEN De volgende personen zijn in het kader van dit onderzoek geïnterviewd:      

Portefeuillehouder afval Senior beleidsmedewerker fysieke leefomgeving Afdelingshoofd buitendienst Teamleider buitendienst Medewerker financiën Enkele medewerkers vanuit de uitvoering van de afvalinzameling.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

40 van 56

REKENKAMER

N ORMENK ADER Normenkader Rekenkameronderzoek Afvalbeleid gemeente Peel en Maas Vraag

Norm

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

a. Wat is het afvalbeleid in de gemeente Peel en Het beleid voldoet aan de landelijke VANG-doelstelling Maas? Het beleid is bekend bij inwoners en wordt periodiek gemeten en geevalueerd De taken, bevoegdheden en verantwoordelijkheden zijn duidelijk tussen de betrokkenen in de afvalketen Inzicht in de gemaakte keuzes in de inzamelstructuur b. Wat is er bekend over de doeltreffendheid De prestaties sluiten aan op landelijke doelstellingen ervan? De doelstellingen zijn helder en SMART geformuleerd De kwaliteit van specifieke afvalstromen is bekend en conform het Landelijk Afvalplan (LAP-3) De gemeente heeft inzicht in de omvang van de afgekeurde afvalstromen en stuurt op de kwaliteit door concrete maatregelen. De prestaties op milieu, service en kosten zijn gelijk of beter dan bij vergelijkbare gemeenten. c. Hoe zijn bewoners betrokken bij de Er is beschreven hoe inwoners worden betrokken totstandkoming van het afvalbeleid? Mate van tevredenheid van inwoners over het afvalbeleid. d. Op welke manier is de gemeenteraad hierbij Betrokkenheid van de gemeenteraad bij beleidsvorming en -sturing. betrokken? Er wordt invulling gegeven aan de wensen van de raad. a. Waaruit bestaan de kosten van de De gemeente heeft alle relevante kostenposten opgenomen in de uitvoering? afvalstoffenheffing Er is een classificatie van kosten als directe en indirecte uitvoeringskosten. b.

Hoe wordt gestuurd op kostenbeheersing? Het controlemechanisme voor kostenbeheersing is beschreven. In het afvalbeleid zijn duidelijke indicatoren opgenomen om de voortgang van het beleid te toetsen. c. Hoe ontwikkelt zich de omvang van deze Er is inzicht in toekomstige kostenontwikkelingen. kosten? De raad heeft inzicht in de samenhang tussen kosten en keuzes in het afvalbeleid. d. Welke keuzes zijn mogelijk om deze kosten De gemeente heeft een helder beeld van de (technische) mogelijkheden om de te beïnvloeden? kwaliteit van het ingezamelde afval te verbeteren. e. In hoeverre worden kosten verdisconteerd Transparantie over kostenverdeling naar belanghebbenden. naar inwoners en bedrijven? f. In hoeverre zijn keuzes voorgelegd aan de De raad heeft goed inzicht in de opbouw van de afvalstoffenheffing. gemeenteraad? Mate van goedkeuring en instemming van de gemeenteraad.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

41 van 56

REKENKAMER

F EITENRELAAS De gemeenteraad heeft voor de afvalinzameling een kaderstellende en controlerende taak. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de informatievoorziening en het soort informatie dat tussen college en raad en andersom uitgewisseld wordt. Er wordt achtereenvolgens ingegaan op de raadsbesluiten die genomen zijn, de raadsinformatiebrieven die verzonden zijn, in moties, amendementen en technische vragen vanuit de raad en tenslotte de P&C-stukken. R AADSBESLUIT EN RAADBESLUIT KADERS AFVALINZAMELING – 31 MEI 2011 Besluit: Zes kaders voor de afvalinzameling. 7. Het scheiden van afval wordt gestimuleerd door de mogelijkheden voor het gescheiden aanbieden van afval te optimaliseren en het aanbieden van restafval te ontmoedigen. 8. 2015 maximaal 50 kg restafval per bewoner, 2020 25 kg. 9. Het nieuwe afvalsysteem biedt optimale service en gemak. 10. Het kader dat de kosten van afvalinzameling acceptabel zijn en de tarieven zo laag mogelijk. 11. De gemeente communiceert beter naar inwoners over afvalinzameling. De gemeente treft maatregelen tegen zwerfafval en dumpingen. 12. De gemeente stel € 165.000,00 beschikbaar voor proeftuin uit de egalisatiereserve. RAADBESLUIT WAARDENORIËNTATIE EN KADERSTELLING THEMA’S RUIMTE EN ECONOMIE – 19 DECEMBER 2017 Besluit: kaderstelling voor de thema’s ruimte en economie.

Met dit raadsbesluit is kaderstelling voor de thema’s ruimte en economie vastgesteld. Als gevolg zijn zes beleidsnota ingetrokken; evenementenvisie, beleidsnota retail, kaderstelling thema ruimtelijke ordening (2012-029), kaderstelling economie (2012-003), kaderstelling openbare ruimte (2012-095) en kaderstelling afvalinzameling (2011-048). C OLLEGEBESLUIT Beslisdocument college bedrijfsvoering afvalinzameling – 2 maart 2015 Besluit: na bespreking met raad en GR Maasland wordt het besluit vastgesteld. Dit document is niet openbaar en neemt het college een besluit over het volgende advies: 1. Besluiten om de afvalinzameling van heel Peel en Maas te laten uitvoeren door team buitendienst. 2. In een werkbijeenkomst met de raad op 3 maart van gedachten te wisselen over de nieuwe manier van inzamelen en toekomstige bedrijfsvoering. De planning is dat 3 maart een collegevoorstel komt om de raad voor te stellen uit de GR Maasland te treden, uittreedkosten te betalen uit de reserve Afval en krediet te vragen voor de aanschaf van 4 inzamelwagens. Het college is in principeakkoord. Na bespreking met de raad en GR Maasland stelt het college dit definitief vast.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

42 van 56

REKENKAMER

A LGEME NE STUK KEN Waardenoriëntatie en kaderstelling Thema’s Ruimte en Economie - november 2017 In deze kaderstelling wordt onder het thema ruimte, in programma beheer fysieke leefomgeving onder programmadoel 4 klimaat adaptief en klimaatneutraal afval benoemt. De uitvoeringsafspraak ‘klimaat- en energieneutraal in 2050’ kan o.a. door het verminderen en hergebruiken van afval. Verder is een uitvoeringsafspraak ‘Afval is een grondstof’. In 2050 is alle afval grondstof geworden in een circulaire economie; het bestaande lokale milieupark is in 2020 getransformeerd in de Milieustraat 3.0. Dit concept wordt in samenwerking met de stichting ZERegiO en de Coöperatie Gloei verder uitgewerkt. In 2018 zal de 1e mijlpaal, een circulaire Kledingbank een feit zijn. We brengen de hoeveelheid restafval terug naar maximaal 50 kg per inwoner per jaar in 2015 en maximaal 25 kg per inwoner per jaar in 2020, met aandacht voor goede service, communicatie en werkintegratie. Om klimaatneutraal te zijn in 2050 werken wij toe naar de reductie van de hoeveelheid restafval. Duurzaamheidsagenda - augustus 2020 De gemeente zet in om van wegwerpeconomie te gaan naar een circulair systeem. Afval scheiden is uitgegroeid tot een eenduidig systeem en de gemeente voldoet in 2020 aan de doelen.

Projecten in de gemeente leverde de eerste Cradle to Cradle clubgebouw, een repaircafé, en een clubuitbreiding met enkel restant bouwmaterialen. 5.3 Doelstelling Circulaire Economie Onze doelstelling voor circulaire economie is Afval is de nieuwe grondstof Peel en Maas gaat slim om met grondstoffen en materialen. In 2050 hebben we een circulaire economie. We hebben geen afval meer, verspillen geen voedsel en al onze materialen en gebouwen komen uit en keren terug in gezonde De gemeente wil het goede voorbeeld geven en in de aanbesteding wordt gelet op het sluiten van biologische en technische kringlopen, ook bij het beheer en onderhoud. Tot de realisatie van de circulaire economie wil de gemeente inzetten op goede recycling met behoud van waarde. Acties bij de circulaire economie zijn o.a. betere informatievoorziening en het organiseren van een duurzaamheidsmarkt voor burger en bedrijf en het maken en uitvoeren van campagnes en initiatieven. Verder zijn de hoofdacties circulaire economie als volgt: Optimalisatie afvalstromen: Onderzoek naar verdere optimalisatie afvalstromen (bijv. Milieupark, circulair ambachtscentrum), bij voorkeur met opties waarmee we regionale initiatieven kunnen ondersteunen voor de circulaire economie. Daarbij is aandacht voor communicatie, educatie en voorlichting over afvalscheiding, preventie (doorlopend).

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

43 van 56

REKENKAMER

Strategiebepaling grondstoffenbeheer: In 2020 is Afval Samenwerking Limburg (ASL) gestart met een strategiebepaling over de toekomst van het grondstoffenbeheer. ASL beheert de contracten voor de verwerking van PMD, GFT en restafval van alle Limburgse gemeenten. Het contract voor PMD vervalt per 2023 en de contracten voor GFT en restafval vervallen per 2024. Er worden grondstofanalyses gemaakt, marktverkenning uitgevoerd en hopelijk leidt dit tot innovatie en meer circulariteit in de toekomstige verwerking in Limburg (doorlopend). Beslisdocument Productenraming 2021 incl. amendement afval – 11 november 2020 In dit beslisdocument wordt gevraagd om de gewijzigde productraming 2021 incl. amendement vast te stellen. Werksessie afval raad – 5 september 2021 Werksessie met de raad zijn ambtelijke werksessie waarbij in gesprek wordt gegaan door raad om ze bij te praten over actuele ontwikkelingen. In deze werksessie met de raad wordt eerst een inleiding gegeven door het college. Daarna worden de resultaten afvalscheiding, monitoring afval 2018-2024, ontwikkeling en wijzigingen in uitvoering afvalinzameling besproken. De sessie eindigt met vragen. 2. Toekomstige ontwikkelingen. Mogelijk kostenstijging door extra belastingen en heffingen. Mogelijke nieuwe opties voor circulariteit door innovatie. Bronscheiding is nu prima.

Vanaf 1-1-2014 Limburg brede contracten met sterkere duurzaamheidsdoelen. Prijzen omhoog GFT van € 41 naar € 75,- per ton, Restafval van € 67,- naar € 90,- per ton. Vanaf begroting 2024 + € 15,- per huishouden. Vergoeding Afvalfonds staat onder druk PMD vanaf 1-1-2022 anders afrekenen. Poortvergoeding 2021: € 245 per ton Poortvergoeding 2022: € 210-220 ?? per ton Acties van de gemeente bedragen voorlichtingen op preventie en scheiden van afval, de inzet van afvalcoaches, strengere controles, en sterkere samenwerkingsverbanden met o.a. Peel en Maas Schoon en Wonen Limburg. Afvalstoffenheffing over de jaren minder kostendekkend geworden door hogere verwerkingskosten en lagere vergoedingen. Het kostendekkende tarief afval bedraagt € 231,- per huishouden wat een stijging bedraagt van € 19,-. In een mentimeter zijn de beelden van de raad opgehaald:   



14 stemden voor 100% kostendekkendheid van het tarief afvalstoffenheffing en 6 stemden voor 90% kostendekkendheid. Over de vraag of het milieupark meer kostendekkend moest worden stemden 6 nee, 12 stemden voor een 50% kostendekkendheid en 2 voor 75%. Over de vraag of afval minder vaak opgehaald hoeft te worden om kosten te besparen stemden, 7 voor restafval 1x per vier weken, 3 stemden voor GFT minder vaak verzamelen, en 13 stemden nee. Over de vraag of een DIFTAR systeem ingevoerd moet worden stemden 14 nee, 7 stemden ja met € 0,50- per zak, en 1 stemde ja met € 1,- per zak.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

44 van 56

REKENKAMER



Op de vraag over wat de raad het meest waardeerde tussen kosten, service, of milieu stemden 3 voor lage kosten, en 21 stemden voor afval zo goed mogelijk scheiden en verwerken(milieu).

Als het gaat over tarieven en kostenbesparende maatregelen is de raad van mening dat het tarief omhoog gaat en kostenbesparende maatregelen op de milieupark worden genomen (5.7 punten van 10), daarna ‘geen tariefstijging en allerlei kostenbesparende maatregelen toepassen (4.6), tarief omhoog en kostenbesparende maatregelen huis aan huis (4.2) en tarief omhoog en geen kostenbesparende maatregelen (1). Een € 5 verhoging van het tarief voor het milieupark levert jaarlijks € 150.000,- extra inkomsten op. In 2021 zorgde de invoering van tarief groen en matrassen voor extra inkomsten van € 55.000,- + € 10.000,-. De kostenbesparing van het milieupark komt door de strengere toegangscontrole (geen bedrijfsafval), voorkeur voor “digitale” pas en er waren minder bezoekers (€ 50.000 besparing). Er wordt onderzoek gedaan naar digitale toegangscontrole om tariefverhoging te kunnen doorvoeren voor herhaaldelijke bezoeken. Extra maatregelen die genomen worden zijn: Extra toezicht op afvalscheiding, meer aandacht naar preventie en hergebruik door bijvoorbeeld deelhoek in de milieustraat, Netwerk Circulair Ambachtscentrum, en sterkere samenwerking met derde partijen. Werksessie afval raad – 5 september 2023 In deze sessie is de raad geïnformeerd door het college over de afvalcijfers, ontwikkelingen en wijzigingen.