2024-105 03 Bijlage 1. Eindrapport rekenkameronderzoek afvalbeleid Peel en Maas

Retouradres

Geadresseerde

Rekenkamer Peel en Maas t.a.v. A. van Beerendonk Postbus 7088, 5980 AB Panningen

Gemeenteraad Peel en Maas Postbus 7088 5980 AB Panningen

Wilhelminaplein 1 5981 CC Panningen T (077) 306 66 66 E info@peelenmaas.nl www.peelenmaas.nl

Datum

20 augustus 2024

Zaak

1894/2023/2839789

Document

1894/2024/3014369

Uw kenmerk Onderwerp

Eindrapport rekenkameronderzoek over afvalbeleid gemeente Peel en Maas

Geachte raadsleden, burgercommissieleden en collegeleden, Namens de Rekenkamer heb ik het genoegen u het Eindrapport van het rekenkameronderzoek naar het afvalbeleid van de gemeente Peel en Maas aan te bieden. Dit onderzoek markeert ons eerste grotere onderzoek naar een beleidsdomein dat alle inwoners van onze gemeente raakt. Eerder hebben wij u over dit onderzoek geïnformeerd en nu zijn wij verheugd om de bevindingen en aanbevelingen met u te delen. Het rapport biedt waardevolle inzichten en aanbevelingen voor de toekomst van ons afvalbeleid. Na bestuurlijk wederhoor zijn de reactie van het college van B&W en het nawoord van de Rekenkamer in het rapport opgenomen. U kunt het volledige rapport raadplegen op www.peelenmaas.bestuurlijkeinformatie.nl onder "Overzichten – Rekenkamer." Toelichting van de onderzoeksbevindingen Op dinsdag 27 augustus 2024 vindt er van 19.30 tot 20.30 uur in de raadzaal een presentatie plaats waarin de bevindingen van het rekenkameronderzoek worden toegelicht. Deze bijeenkomst biedt u de gelegenheid om verdiepende vragen te stellen en een goed begrip te krijgen van de bevindingen. We hopen dan ook van harte dat u deze gelegenheid aangrijpt om deel te nemen. Heeft u nog vragen? Neemt u dan gerust contact op door een e-mail te sturen naar: rekenkamer@peelenmaas.nl Met vriendelijke groet, Namens de Rekenkamer Peel en Maas Han Julicher

Voorzitter Rekenkamer Peel en Maas Bijlage(n): 1. Eindrapport rekenkameronderzoek over afvalbeleid gemeente Peel en Maas inclusief bestuurlijke reactie van het college van B&W, nawoord van de rekenkamer en als bijlage de Grondstoffenmonitor 2015-2023 Peel en Maas.

Gemeente Peel en Maas Rekenkameronderzoek naar doelmatigheid en doeltreffendheid van het afvalbeleid

EINDRAPPORT ONDERZOEK AFVALBELEID PEEL EN MAAS 20-08-2024

REKENKAMER

In opdracht van:

Rekenkamer gemeente Peel en Maas

Onderzoeksbureau:

IPR Normag

Projectnummer IPR Normag:

101459

Aantal pagina’s:

56

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

2 van 56

REKENKAMER

Inhoudsopgave Inleiding 4 Gemeentelijk afvalbeleid is meer dan inzamelen alleen .......................................................... 4 Rekenkamer onderzoekt doelmatigheid en doeltreffendheid afvalbeleid ................................ 4 En stelt daarbij de volgende onderzoeksvragen en normenkader........................................... 4 Onderzoeksmethode ................................................................................................................ 5 Leeswijzer .............................................................................................................................. 5 Beschrijving afvalbeleid 5 Landelijk beleid: van kwantiteit naar kwaliteit .......................................................................... 6 Gemeentelijk afvalbeheer is meer dan inzamelen alleen ........................................................ 7 Profiel van de Gemeente Peel en Maas .................................................................................. 7 Geen beleidsplan, wel kaders .................................................................................................. 8 Hoge service op grondstoffen, restafval met zakken ............................................................. 10 Organisatie van het afvalbeleid ..............................................................................................

12 Verdieping afvalbeleid 15 Peel en Maas scoort goed op restafval en grondstoffen ....................................................... 15 Analyse van scheidingspotentieel .......................................................................................... 20 Service(beleving) openbare ruimte en afvalinzameling. ........................................................ 20 Inzet van communicatie en handhaving ................................................................................. 21 Lage kosten bij een basissysteem voor inzameling ............................................................... 22 En hoe ziet de uitwisseling van informatie er tussen raad en college uit? ............................ 26 Beantwoording van de onderzoeksvragen 28 Hoe doeltreffend is het afvalbeleid? ....................................................................................... 28 Hoe doelmatig is de uitvoering van het afvalbeleid? ............................................................. 30 En hoe goed doet gemeente Peel en Maas het dan? ........................................................... 34 Conclusies ............................................................................................................................ 37 Aanbevelingen........................................................................................................................

39 Bijlagen 40 Geïnterviewden ...................................................................................................................... 40 Normenkader.......................................................................................................................... 41 Feitenrelaas............................................................................................................................ 42 Grondstofmonitor ................................................................................................................... 56

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

3 van 56

REKENKAMER

INLEIDING G EMEENTELIJK AFVALBELE ID IS MEER DAN I NZAMELEN ALLEE N Gemeenten hebben een wettelijke zorgplicht voor het inzamelen en (doen) verwerken van huishoudelijk afval. Deze zorgplicht is verankerd in de Wet Milieubeheer. Naast deze wettelijke zorgplicht hebben gemeenten ook een maatschappelijke ‘opdracht’ om verspilling van grondstoffen te voorkomen en bij te dragen aan de Europese en nationale circulaire doelstellingen. De doelstellingen liggen vast in onder meer het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP 3) en het toekomstige Circulair Materialenplan (CMP), waarbij de nadruk sterker dan voorheen ligt op het aanwenden van afval als grondstof. In het uitvoeringsprogramma van de Rijksoverheid Van Afval Naar Grondstof (VANG), wordt op deze trend voortgebouwd. Verder is in het programma “Nederland Circulair 2050” de kabinetsvisie op de circulaire economie neergezet. Doel is om uiterlijk in 2050 een volledig circulaire economie tot stand te brengen. In een circulaire economie worden producten en materialen optimaal hergebruikt, zodat verspilling van waardevolle grondstoffen wordt voorkomen. Deze twee beleidskaders bepalen in belangrijke mate de context voor gemeentelijk afvalbeheer.

R EKENKAMER ONDE RZOEKT DOELMATIGHEI D EN DOELTREFFENDHEI D AFVALBELEID Kortom, om de ambitieuze doelen van minder verspilling (restafval), hoogwaardige recycling en de totstandkoming van een circulaire economie te bereiken zal de uitvoering steeds breder en complexer worden. De keuzes in het afvalbeheer van gemeente Peel en Maas vinden plaats binnen deze context: van keuzes in de inzamelstructuur, tot keuzes over de verwerking, tot keuzes hoe bewoners achter de voordeur hun afval gescheiden moeten houden en aanbieden. De rekenkamer van gemeente Peel en Maas wil binnen die context onderzoek doen naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het afvalbeheer in de gemeente. Hoe heeft gemeente Peel en Maas haar wettelijke taken ingevuld en in welke mate voldoet zij daarmee aan het behalen van de ambitieuze doelen op het gebied van ‘van afval naar grondstof’? E N STELT DAARBI J DE VOLGENDE ONDERZ OEKSV RAGEN EN NORMENKADER De hoofdvraag voor dit onderzoek is ‘hoe doeltreffend en doelmatig is het afvalbeleid van gemeente Peel en Maas?’. Daarbij zijn de volgende deelvragen geformuleerd: 1. Hoe doeltreffend is het afvalbeleid? a. Wat is het afvalbeleid in de gemeente Peel en Maas? En welke keuzes heeft de gemeente gemaakt in de inzamelstructuur? b.

Wat is er bekend over de doeltreffendheid ervan: hoe verhoudt het afvalbeleid van Peel en Maas zich tot vergelijkbare gemeenten en tot landelijke doelstellingen? c. Hoe zijn bewoners betrokken bij de totstandkoming van het afvalbeleid en de daaruit volgende keuzes voor de inzamelstructuur? En hoe tevreden zijn bewoners over het afvalbeleid? d. Op welke manier is de gemeenteraad hierbij betrokken vanuit hun kaderstellende en controlerende rol? Bijvoorbeeld bij het vaststellen van relevante beleidsdocumenten, de terugkoppeling over de belangrijkste prestatie-indicatoren en het stellen van raadsvragen, moties en amendementen?

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

4 van 56

REKENKAMER

2. Hoe doelmatig is de uitvoering van het afvalbeleid? a. Waaruit bestaan de kosten van de uitvoering van het afvalbeleid? b. Hoe wordt gestuurd op de kostenbeheersing? En hoe presteert gemeente Peel en Maas in vergelijking met andere gemeenten (omliggende en landelijk vergelijkbare)? c. Hoe ontwikkelt zich de omvang van deze kosten nu en mogelijk in de toekomst? d. Welke keuzes zijn mogelijk om deze kosten te beïnvloeden? (bijv. wel/niet eigen beheer) e. Op welke manier is de gemeenteraad hierbij betrokken vanuit hun kaderstellende en controlerende rol? f. In hoeverre en op welke wijze worden deze kosten verdisconteerd naar een bijdrage van inwoners, bedrijven e.d.? g. In hoeverre zijn beargumenteerde keuzes hiervoor aan de gemeenteraad voorgelegd? Voor het beantwoorden van deze onderzoeksvragen hanteren we een normenkader. Het normenkader geeft richting aan de wijze waarop de doelmatigheid en doeltreffendheid van het afvalbeleid gemeten wordt. Het normenkader is in de bijlage opgenomen. O NDERZOEKSME THODE Om de geformuleerde onderzoeksvragen te beantwoorden, maken we gebruik van diverse onderzoeksmethoden: 



Deskresearch: We voeren een deskresearch uit op basis van beleidsplannen, benchmarks, sorteeranalyses, en analyses van de afvalstoffenheffing. Deze bronnen bieden inzicht in het afvalbeleid van Peel en Maas. Interviews met sleutelactoren: We selecteren relevante gesprekspartners en stellen een gespreksleidraad op. De gevoerde interviews worden vastgelegd in gespreksverslagen die worden geaccordeerd.

De bevindingen worden geanalyseerd en getoetst aan het normenkader. L EESWI JZE R Dit rapport leest als volgt. In hoofdstuk 2 wordt het huidige afvalbeleid van gemeente Peel en Maas beschreven, de wijze waarop de beleidskeuzes zijn uitgewerkt naar de uitvoering en hoe de uitvoering is georganiseerd. Hoofdstuk 3 presenteert de uitkomsten van de analyse van de afvalbeheerprestaties, de mate waarin de gemeente doelmatig is in de uitvoering van het beleid en de wijze waarop raad en college interacteren op het afvalbeleid. Tenslotte worden in hoofdstuk 4 de onderzoeksvragen beantwoordt en getoetst aan het normenkader, waarna in hoofdstuk 5 de conclusies en aanbevelingen gepresenteerd worden.

BESCHRIJVING AFVALBELEID In dit hoofdstuk wordt eerst het landelijk beleidskader voor huishoudelijk afval geschetst. En de gevolgen van deze kaders voor de inrichting van de afvalbeheerorganisatie. Deze context bepaalt waar gemeenten en gemeenteraden keuzes kunnen maken en hoe deze

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

5 van 56

REKENKAMER

keuzes met elkaar samenhangen. Vervolgens worden de keuzes van gemeente Peel en Maas toegelicht op basis van de verschillende beleidsnota’s en raadsbesluiten. L ANDELIJK BELE ID : VA N KWANTITEI T NAAR KWALI TEI T De basis voor het gemeentelijke afvalbeleid ligt vast in Artikel 10.21 Wet milieubeheer. In dit artikel is vastgelegd dat de gemeente een wettelijke zorgplicht heeft voor het huishoudelijk afval. De gemeente is dus bevoegd gezag. De verdere kaders en doelstellingen liggen vast in verschillende beleidsdocumenten: in de eerste plaats in het Landelijk Afvalbeheerplan (LAP 3) en opvolger Circulair Materialenplan (CMP). Daarin zijn onder meer definities vastgelegd over de huishoudelijke afvalstromen (wat is wel en geen grondstof) en hoe deze ingezameld mogen worden. Ook volgen hier regels uit wat verplicht en niet-verplicht is om op de milieustraat in te zamelen. Op beleidsniveau heeft het kabinet met name het programma Nederland Circulair 2050 haar visie neergelegd op de circulaire economie. Doel is om uiterlijk in 2050 een volledig circulaire economie tot stand te brengen. In een circulaire economie worden producten en materialen optimaal hergebruikt, zodat verspilling van waardevolle grondstoffen wordt voorkomen. Onderdeel van Nederland Circulair 2050 is het uitvoeringsprogramma Van Afval Naar Grondstof (VANG).

Het VANG-programma legt de beleidsdoelen voor gemeenten vast. Voor dit onderzoek is relevant dat er twee planperioden van dit programma zijn geweest: 2015-2021 en 20212025. In het VANG-programma 2015-2021 was de doelstelling voor gemeenten 75% afvalscheiding en 100 kg restafval (fijn en grof restafval) per inwoner per jaar in 2020. En 30 kg restafval in 2025. Helaas is dit doel niet bereikt, maar gemeenten hebben wel aanzienlijke vooruitgang geboekt in het verbeteren van huishoudelijke afvalscheiding. Tussen 2015 en 2020 is de hoeveelheid restafval gedaald van 240 kg naar 180 kg. In 2020 behaalden 31% van de gemeenten 75% afvalscheiding, vergeleken met 7% in 2015. Meer dan 15% van de gemeenten had minder dan 100 kg restafval per inwoner per haar. Voor de periode 2021-2025 richt het VANG-programma zich op twee cruciale aspecten voor nog betere recycling: 1. Verbetering van de scheiding van restafval: Aangezien twee derde van het huishoudelijk restafval waardevol, recyclebaar materiaal bevat, is het streven naar betere scheiding om te voorkomen dat waardevol materiaal in verbrandingsovens terechtkomt. 2. Verbetering van de kwaliteit van de deelstromen: De focus ligt op het verminderen van vervuiling en het verwijderen van stoorstoffen om ervoor te zorgen dat de gescheiden ingezamelde deelstromen van hoge kwaliteit zijn.

In het programma wordt ook een 'wensbeeld' geschetst: een maximale hoeveelheid van 30 kg huishoudelijk restafval per inwoner per jaar in 2025. Het realiseren van dit doel hangt af van het financieel en, waar mogelijk, materieel sluiten van diverse ketens. Momenteel is deze sluiting nog niet volledig gerealiseerd. De transitieagenda Consumptiegoederen, uitgevoerd binnen het Rijksbrede programma, benadrukt het belang van het sluiten van ketens als een van de cruciale activiteiten voor de komende jaren. De ambitie om 30 kg te bereiken moet dan ook worden gezien in het licht van deze inspanningen. 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

6 van 56

REKENKAMER

G EMEENTELIJK AFVALBEHEER IS MEER DAN INZ AMELEN ALLEEN Adequaat gemeentelijk afvalbeheer omvat een optimale balans tussen diverse – en onderling samenhangende – beleidsinstrumenten waarmee kan worden gestuurd op het aanbieden scheidingsgedrag van inwoners. Het volgende figuur illustreert de samenhang in de horizontale (technische) afvalketen en de beleidscyclus waarmee het functioneren en presteren in deze keten wordt begeleid en gefaciliteerd. Deze figuur is door IPR Normag in de afgelopen jaren ontwikkeld en biedt een goed analysekader voor (rekenkamer)onderzoek omdat alle mogelijke invalshoeken meegenomen worden. En in onderlinge samenhang gepresenteerd worden. Zo wordt ook duidelijk waar een gemeenteraad sturing geeft, en waar het college verantwoordelijk is voor een efficiënte uitvoering. Het stimuleren en verleiden tot gedragsverandering van inwoners is minstens zo belangrijk als het beschikken over een technische inzamelstructuur. Goede milieuresultaten vragen enerzijds om een gedragsverandering met als doel preventie van ongewenste afvalstromen en het zo goed mogelijk scheiden van herbruikbare grondstoffen. De gemeentelijke afvalbeleidsplannen voor huishoudelijke afvalen grondstoffen stellen hierFiguur 1. Samenhang afvalbeleid voor de doelen en kaders. En hebben hun uitwerking in de afvalstoffenverordening en de afvalstoffenheffing.

Anderzijds is van belang dat eenmaal ingezamelde afval- en grondstoffen op een adequate en duurzame wijze worden be- en verwerkt. Ook daarbij geldt de prioriteitsvolgorde voor een zo duurzaam mogelijke route. Gemeenten hebben daarbij keuzevrijheid binnen de aanbestedingsregels. Zo kunnen zij op dit ook onderzoek uitvoeren wat de beste verwerkingsroutes zijn voor het huishoudelijk afval. Afvalbeheer is daarbij een optimale balans tussen de inzamelstructuur, de uitvoering van de inzameling, het acceptatiebeleid (de voorwaarden waaronder afval door burgers mag worden aangeboden), participatie, marketing en voorlichting (communicatie), de handhaving en de registratie. Verder kan door middel van ketenregie een optimale sturing van het verwerken en verwaarden van afval- c.q. grondstoffen worden bewerkstelligd. P ROFI EL VAN DE G EMEENT E P EEL EN M AAS In 2010 ontstond Peel en Maas door een fusie van de gemeenten Meijel, Kessel, Maasbree en Helden. Vóór de fusie was er een Gemeenschappelijke Regeling (GR) met RD Maasland 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

7 van 56

REKENKAMER

voor Meijel en Kessel, terwijl Helden een eigen inzameldienst had en Maasbree Van Gansewinkel voor afvalinzameling. De fusiegemeente Peel en Maas heeft net na de fusie onderzoek gedaan naar de optimalisatie van het afvalbeleid. Daarbij heeft de gemeente, o.a. met gemeente Horst aan de Maas gekeken naar verschillende inzamelmodellen. Een goed voorbeeld in die tijd was gemeente Cranendonck, een landelijke gemeente met een afvalproef die een hoge service op grondstoffen aan huis bood, wat resulteerde in zeer weinig restafval. Met de raad is een werksessie gehouden om te komen tot beleidsdoelen voor de harmonisering van de afvalinzameling. In 2011 is het beleidsdoel voor 50 kg restafval per inwoner per jaar vastgesteld, en er is geld vrijgemaakt voor een afvalproef. Daarna is gemeente Peel en Maas begonnen met een kleinschalige afvalproef in kern Egchel (400 huishoudens). Deze proef bestond uit wekelijkse huis-aan-huisinzameling van diverse afvalstromen, zakkeninzameling voor restafval i.p.v. een container, en maandelijkse inzameling van kringloopgoederen en snoeiafval. Dit leidde tot een daling naar 27 kg restafval per inwoner. In 2013 werd deze proef uitgebreid naar de grotere kern Panningen en Koningslust (totaal 4000 aansluitingen) hetgeen volgens gemeente Peel en Maas positief ontvangen werd door de inwoners van deze kernen.

Verder is de keuze voor de eigen inzameldienst in deze tijd genomen. De vier gemeenten die tezamen gefuseerd waren tot Peel en Maas, hadden allen een eigen model: een eigen dienst, aanbesteed aan de markt en inbesteed bij de gemeenschappelijke regeling Reinigingsdienst Maasland (RD Maasland). Op basis van diverse uitgangspunten waaronder kostenberekeningen heeft gemeente Peel en Maas de keuze gemaakt om met een eigen dienst de afvalinzameling in de hele gemeente uit te voeren. RD Maasland was op moment van besluitvorming duurder dan de eigen dienst van Peel en Maas. G EEN BELEIDSPLAN , WEL K ADERS De gemeente Peel en Maas stelt samen met inwoners en partners een gezamenlijke ambitie op. Vandaaruit is de kaderstelling Ruimte en Economie opgesteld. In de kaderstelling zijn programmadoelen geformuleerd en deze zijn ook terug te vinden in de jaarstukken en, begroting (P&C-stukken). Voor elk programmadoel worden tussen raad en college jaarlijkse uitvoeringsafspraken gemaakt. Deze zijn vastgelegd in de begroting. Met deze werkwijze willen raad en college voorkomen dat er onnodig beleidsplannen uitgewerkt worden, zonder dat deze een duidelijke relatie tot de P&C-stukken en programmadoelen hebben. En een hogere mate van transparantie voor inwoners bereiken. Bijna alle gemeenten in Nederland werken net anders.

Namelijk met een afval- of grondstoffenplan, of leggen doelstellingen vast in breder duurzaamheidsbeleid of beleid voor circulaire economie. Door de werkwijze van Peel en Maas is er geen apart beleidsdocument voor de afvalinzameling. Er is geen afval- of grondstoffenbeleidsplan in de gemeente aanwezig. Wel zijn in de verschillende documenten onderdelen terug te vinden welke normaal gesproken in afvalbeleidsplannen opgenomen worden. In deze paragraaf gaan we deze documenten langs, waarbij er gekeken wordt naar documenten of besluiten die door de gemeenteraad genomen zijn. 17 april 2024 Kaderstelling Ruimte Onder het Programma 1.2 Beheer fysieke Leefomgeving: is het programmadoel 4 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

8 van 56

REKENKAMER

vastgesteld met de titel ‘Afval is grondstof’. Het voorkomen van afval is in deze kaderstelling het vertrekpunt. Daarom zetten de gemeente in op preventie. Waar dit niet mogelijk is, is de inzet vanuit de gemeente om afval als grondstof apart in te zamelen. Afval wordt daarom aan de bron gescheiden om hoogwaardige recycling of hergebruik mogelijk te maken. De gemeente gaat voor het behoud van waarde in de keten. Vanuit het besef dat de grondstoffentransitie in een tussenfase is: een lineaire economie met recycling. Er worden grondstoffen gebruikt en er ontstaat afval, maar dankzij recycling is dit minder. In dit document zijn de volgende kaders meegegeven door de raad aan het college voor wat betreft afval: o o o o o

We bieden service met afvalinzameling, de inzameling is doelmatig en doeltreffend; We voldoen tenminste aan de landelijke VANG (Van Afval Naar Grondstof)-ambitie; In ons doen en laten zetten we in op hergebruik en circulariteit van grondstoffen. We pionieren en benutten innovatieve kansen als aanbieder en inzamelaar van materiaalstromen; Bij het opstellen en aanbesteden van projecten/plannen maken we duurzame keuzes.

Naast deze kaders, gelden voor 2024 ook de uitvoeringsafspraken. Daarin zijn de volgende afspraken gemaakt ter concretisering van de toen nog geldende kaders uit 2011. o o o

Zowel huishoudelijk afval als bedrijfsafval en afval uit de openbare ruimte wordt veel mogelijk gescheiden en hergebruikt als grondstof. Samen met regionale bedrijven onderzoeken we mogelijkheden om meer waarde uitafvalstromen te halen. Met voorlichting zetten we ook in op het voorkomen van afval.

31 mei 2011: Kaderstellend Raadsbesluit Afvalinzameling Raadsbesluit: Zes kaders voor de afvalinzameling. 1. Het scheiden van afval wordt gestimuleerd door de mogelijkheden voor het gescheiden aanbieden van afval te optimaliseren en het aanbieden van restafval te ontmoedigen. 2. 2015 maximaal 50 kg restafval per bewoner, 2020 25 kg. 3. Het nieuwe afvalsysteem biedt optimale service en gemak. 4. Het kader dat de kosten van afvalinzameling acceptabel zijn en de tarieven zo laag mogelijk. 5. De gemeente communiceert beter naar inwoners over afvalinzameling. De gemeente treft maatregelen tegen zwerfafval en dumpingen. 6. De gemeente stel € 165.000,00 beschikbaar voor proeftuin uit de egalisatiereserve. 19 december 2017: Waardenoriëntatie en Kaderstelling Ruimte en Economie Besluit: intrekken van de kaderstelling voor afvalinzameling. Onder het Programma 1.2 Beheer fysieke Leefomgeving: is het programmadoel 4. Klimaatadaptief en klimaatneutraal vastgesteld. Hieruit zijn de uitvoeringsafspraken geformuleerd in begroting, bij de jaarrekening wordt verantwoording afgelegd over de uitvoeringsafspraken. Programmadoelen en uitvoeringsafspraken kunnen jaarlijks aangepast worden. Uitvoeringsafspraak uit 2017: 4.3. Afval is grondstof  

Doelstelling voor hoeveelheid restafval is maximaal 50 kg in 2015 en 25 kg in 2020. In 2050 is alle afval grondstof in een circulaire economie;

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

9 van 56

REKENKAMER

 

Bestaande milieupark is in 2020 getransformeerd tot Milieustraat 3.0, in samenwerking met stichting ZERegiO en Coöperatie Gloei. Een circulaire kledingbank in 2018.

22 september 2020: Duurzaamheidsagenda Raadsbesluit: onderliggende duurzaamheidsagenda vast te stellen, met daarin de volgende punten voor wat betreft het afvalbeleid:   



Terugkoppeling over resultaten afvalinzameling (2011, 2015, 2019). Afval is grondstof. In 2050 een 100% circulaire economie in Peel en Maas, waar geen afval meer is. Aankondiging van onderzoek naar optimalisatie van afvalstromen (zoals het Milieupark, circulair ambachtscentrum). Verder aandacht voor communicatie, educatie, voorlichting en preventie. Aankondiging aflopende contracten via Afvalsamenwerking Limburg voor restafval, GFT en PMD.

Programmabegroting Raadsbesluit: vaststellen van de programmabegroting. Er is daarmee geen expliciet besluit genomen over het onderdeel ‘afvalinzameling’. Tegelijkertijd staat er wel informatie in welke relevant is. Met dit programma benoemt de gemeenteraad het doel van een klimaatneutrale leefomgeving. Daarin wordt ook afval benoemd: afval van huishoudens en bedrijven is een grondstof en moet zoveel mogelijk gescheiden en hergebruikt worden als grondstof. Verder wordt de samenwerking met regionale bedrijven benoemd om meer waarde uit afval te halen en dat ingezet wordt/gaat worden op voorlichting en preventie. In de jaarrekening (dit is de verantwoording van de programmabegroting), worden de hoeveelheden huishoudelijk restafval gemeld, zoals verplicht is in de BBV. Voor 2024 is dit 42 kg per inwoner. Jaarlijks vaststellen van de afvalstoffenheffing. Dit instrument legt de hoogte van de heffing vast. Dit wordt jaarlijks door de raad gedaan. Eventuele beleidswijzigingen of aanpassingen in de dienstverlening komen hierin dus terug. H OGE SERVI CE OP GRONDSTOFFEN , RESTAF VAL MET ZAKKEN Peel en Maas bedient in totaal 19.647 huishoudens, waarvan 14% hoogbouw. Onderstaande afbeelding weergeeft de verschillende voorzieningen die het inwoners mogelijk maken om recyclebare afvalstromen gescheiden aan te bieden.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

10 van 56

REKENKAMER

Figuur 2. Tabel over de inzamelfrequentie van verschillende afvalstromen. De informatie is verkregen van de gemeentelijke website en afvalkalender.

Restafval in zakken In Peel en Maas wordt het afvalbeheer gekenmerkt door een hoog serviceniveau voor gescheiden inzameling van grondstoffen en een restrictief beleid voor restafval. Voor zowel laagbouw als hoogbouw wordt het restafval om de week opgehaald in grijze restafvalzakken, die kosteloos verkrijgbaar zijn bij verschillende afhaalpunten in de gemeente. Per keer mag een inwoner maximaal 4 zakken aanbieden, met een maximumgewicht van 5 kg per zak. Bij een aantal appartementencomplexen staan ondergrondse restafvalcontainers, met een afvalpas krijgen bewoners toegang. Hoge service voor grondstoffen Voor Plastic, Metalen Verpakkingen en Drinkpakken (PMD) en Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT) bestaan verschillende inzamelmethoden, afhankelijk van het type woning. Bij laagbouw worden PMD en GFT ingezameld met behulp van minicontainers. Voor bewoners in appartementen of hoogbouw zonder een grijze PMD-container zijn gratis doorzichtige PMDzakken beschikbaar. Inwoners met een container mogen alleen doorzichtige zakken gebruiken die zelf zijn aangeschaft, niet-doorzichtige zakken zijn niet toegestaan. Bovenwoningen en appartementen beschikken over het algemeen over een GFT-emmer. In 2024 is de inzamelfrequentie van het GFT-afval verhoogd. In 2023 is 6 maanden lang 1x per 2 weken GFT opgehaald.

In 2024 is teruggegaan naar 4 maanden tweewekelijks ophalen (de maanden november, december, januari en februari) en 8 maanden wekelijks. Oud Papier en Karton (OPK) wordt eens 1x per maand veelal huis aan huis opgehaald in samenwerking met verenigingen en een derde partij (aanbesteed). De toekomst van de oud papierinzameling kent verschillende onzekerheden: de gezamenlijke aanbesteding met andere gemeenten kende geen inschrijvers en de inzameling met verenigingen verandert door minder vrijwilligers en vanuit veiligheidsaspecten. Textiel 3 keer per jaar aan huis opgehaald, waarbij inwoners hun eigen zak met een gratis beschikbare sticker kunnen gebruiken. Deze sticker is 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

11 van 56

REKENKAMER

verkrijgbaar op afhaalpunten of kan zelf worden uitgeprint. Textiel kan ook wordt weggebracht naar ondergrondse of bovengrondse containers. Glas wordt ingezameld met ondergrondse containers. Peel en Maas biedt ook inzameling voor luiers en incontinentiemateriaal aan. Witte zakken zijn gratis beschikbaar, exclusief bedoeld voor dit specifieke type afval. Om het inzamelen te vergemakkelijken, is er minimaal één ondergrondse container in elke kern van de gemeente gevestigd. Grofvuil en grof tuinafval Verder kunnen grofvuil en grof tuinafval op afspraak tegen betaling aan huis worden opgehaald. 2 kringloopbedrijven halen op verzoek gratis herbruikbare huisraad op aan huis. Klein chemisch afval (KCA) wordt twee weken per jaar ingezameld in maart en september in verschillende dorpskernen met behulp van de chemokar. KCA mag ook gratis worden ingeleverd bij de milieustraat. Verschillende afvalstromen kunnen worden ingeleverd op het milieupark. Er is een deelhoek voor kringloopgoederen die gratis kunnen worden opgehaald. Inwoners van Peel en Maas kunnen de meeste afvalsoorten gratis aanbieden na controle met postcode en huisnummer en steekproefsgewijs met ID. Maximaal 2 m3 per keerbrengen. Sommige afvalstromen vereisen betaling, zoals grof huishoudelijk afval, bouw- en sloopafval en bepaalde soorten banden.

Oud ijzer wordt opgehaald door verenigingen met verschillende frequenties en kan ook worden aangeboden op het milieupark. O RGANISATIE VA N HET AFVALBE LEID De organisatie van de afvalinzameling (beleid + opdrachtgeversrol) is belegd binnen team Openbare Ruimte. Gemeente Peel en Maas heeft een eigen wijkteam Afval binnen de Buitendienst voor de inzameling van huishoudelijk afval huis aan huis en het beheer van het milieupark. Team Buitendienst vervult dus de aannemersrol en heeft veel taken in de uitvoering in de openbare ruimte. Beide teams vallen onder de directie.

Figuur 3. Organigram Peel en Maas

Het streven van de organisatie is om continu te verbeteren, waarvoor een Uitvoeringsplan Dienstverlening (2021) voor de gehele gemeente is opgesteld. De organisatie zet zich in op hoge service, kwaliteit van de te leveren diensten en een positieve klantbeleving. Medewerkers zijn betrokken bij de lokale gemeenschap en hebben de vrijheid om maatwerk te leveren in de dienstverlening. Bij de afvalinzameling gebeurt dit ook bijvoorbeeld het naar de wagen brengen van containers voor diegenen met leeftijds- of mobiliteitsbeperkingen. 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

12 van 56

REKENKAMER

Opdrachtgever-opdrachtnemerschap binnen de organisatie Team openbare ruimte is opdrachtgevend voor het Team Buitendienst op gebied van de uitvoering van de afvalinzameling. Deze opdracht is niet verder vastgelegd in een dienstverleningsovereenkomst, servicelevel agreement of anderszins vastgelegd. Het visiedocument voor de Buitendienst benadrukt dat Team Buitendienst als een interne aannemer voor de gemeente fungeert. De teams Buitendienst en Openbare Ruimte evalueren in nauwe samenwerking of taken kwantitatief en kwalitatief op een concurrerende wijze kunnen worden uitgevoerd ten opzichte van externe aannemers, met aandacht voor capaciteit, materialen, vakmanschap en kosten. Als de Buitendienst niet concurrerend kan zijn wordt het werk door Openbare Ruimte uitbesteed aan een andere aannemer of wordt het interne proces aangepast om toch concurrerend te worden. De wijze waarop deze toetsing plaatsvindt is in het kader van dit onderzoek niet verder onderzocht. Maar wel toetsbaar te maken Personeel Het huidige personeelsbestand van het wijkteam Afval, dat deel uitmaakt van de Buitendienst, bestaat uit 20 fte, aangevuld met ongeveer 2 fte aan diverse flexibele medewerkers. Deze medewerkers vervullen functies zoals voorman afval, beladers, chauffeurs, medewerker milieupark en beheerder milieupark.

Vanwege veranderingen in wetgeving zal het aantal flexwerkers aanzienlijk afnemen, wat vooral impact zal hebben op de afvalinzameling, waar momenteel ongeveer 25% van het personeel met tijdelijke contracten (inclusief vakantiekrachten) werkt. In 2026 bereiken vier mensen de pensioengerechtigde leeftijd. Door andere wetgeving zal het aantal flexwerkers flink afnemen, dit zal vooral impact hebben op de afvalinzameling waar vooral met tijdelijke contracten gewerkt wordt. Verder heeft de buitendienst de afgelopen jaren geïnvesteerd in de kwaliteit door het aannemen van nieuwe medewerkers. Hierdoor hebben zij naar eigen zeggen een verbetering in de kwaliteit ervaren. Ook worden werkzaamheden voor werknemers makkelijker gemaakt door de integratie van een app, waarin de werkwijze, routes en veiligheidsmaatregelen. Door deze maatregelen in combinatie met een goede werk-privé balans wil de buitendienst de inzetbaarheid duurzamer maken. De eigen dienst van Peel en Maas is – zoals aangegeven door de gemeente– flexibel en het personeel is multi-inzetbaar, met de mogelijkheid om bijvoorbeeld 4 dagen van 9 uur te werken. De focus ligt ook op de ontwikkeling van het personeel, met ondersteuning van het Mensontwikkelbedrijf.

Grenzen aan de arbeidsbelasting Bij de invoering van het huidige inzamelsysteem heeft gemeente Peel en Maas rekening gehouden met de P90-norm: de toen geldende norm voor maximale arbeidsbelasting van de uitvoerende medewerkers. Deze norm is op dit moment onder revisie en wordt doorontwikkeld in de Leidraad fysieke belasting. Ten tijde van dit onderzoek wordt het effect van deze nieuwe Leidraad op de arbeidsbelasting van Peel en Maas onderzocht. De eerste indicatie is dat de inzameling van restafval in zakken zorgt voor een overschrijding van de normen in de leidraad. Arbeidsbelasting is daarom zeker een aandachtspunt voor de gemeente Peel en Maas. En wordt nog voor het formeel ingaan van de nieuwe Leidraad, ingezet op het verminderen van de arbeidsbelasting om te voldoen aan de normen. Om de arbeidsbelasting te verminderen, zorgt de gemeente ervoor dat de beladers vrachtwagenrijbewijzen behalen, wat afwisseling tussen beladers en chauffeurs mogelijk maakt. 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

13 van 56

REKENKAMER

Ook overweegt de gemeente aanpassingen aan routes, vooral gezien de situatie als plattelandsgemeente met zowel buitengebieden als dorpen. Hierbij wordt gekeken naar de mogelijkheid om nieuwe routes te ontwikkelen met een combinatie van binnen- en buitenroutes. Deze maatregelen moeten nog verder worden uitgewerkt en toegepast om de arbeidsbelasting te optimaliseren. Het houden aan de normen is belangrijk voor de duurzame inzetbaarheid van het werknemersbestand en het voorkomen van mogelijke boetes. De waarde van duurzame inzetbaarheid is een speerpunt van de gemeente. De functie van belader bij de afvalinzameling is opgezet als een doorstroommodel. Vanwege de zware arbeidsbelasting wordt verwacht dat beladers doorstromen naar andere functies binnen de gemeente of naar andere organisaties. Gemeente Peel en Maas streeft ook naar naleving van de nieuwe richtlijnen voor arbeidsbelasting. Deze zijn in concept gereed en leiden tot acties, zoals het opleiden van beladers tot chauffeur-beladers om zo de belasting te kunnen afwisselen. Materieel In 2023 heeft de gemeente aanbesteding gedaan voor een nieuwe 2 compartimenten inzamelvoertuig voor 2024 met optie 3 extra voertuigen voor 2025. Een eigen garage zorgt voor reparaties en vervanging van materieel.

Inzamelpartij in omliggende gemeenten De omliggende gemeenten van Peel en Maas laten voornamelijk hun afval inzamelen door een private partij, daarna door een publiek-private samenwerking (PPS) en als laatste door een gemeenschappelijk regeling (GR). R ELEV ANTE ONTWIK KELINGE N V OOR HET WIJ KTEAM AFVA L VAN DE BUI TENDI ENST Er zijn een aantal relevante ontwikkelingen voor de uitvoeringsorganisatie, zoals hieronder toegelicht weergegeven, welke onder meer in de gesprekken zijn aangegeven:

Figuur 4. Organisatie afvalbeheer



De gemeente wil handelen volgens de in 2021 opgestelde toekomstvisie waarin o.a. de verhouding tot de markt, het takenpakket en samenwerking met andere buitendiensten staat.



De gemeente wil bedrijfsvoering extra optimaliseren in overleg met de medewerkers, om zo tot efficiëntere inzet van mens en materieel te komen.



Ervaring van de uitvoering van het milieupark tijdens corona positief en dit wordt doorgezet. Concreet betekent dit minder bezoekers tegelijkertijd toe laten om zo beter toezicht te kunnen houden op optimale scheiding. De gemeente doet verder onderzoek naar herinrichting/uitbreiding en naar samenwerkingen met ketenpartners in het gedachtengoed van een netwerk circulair ambachtscentrum.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

14 van 56

REKENKAMER

VERDIEPING AFVALBELEID In dit hoofdstuk wordt de beoordeling gedaan van de huidige prestaties gemeten aan de hand van de afvaldriehoek: milieu, kosten en dienstverlening. De milieuprestaties worden geanalyseerd door middel van de grondstoffenmonitor van IPR Normag en analyse van het scheidingspotentieel, de kosten door middel van benchmarking en de dienstverlening aan de hand van tevredenheid. P EEL EN M AAS SCOORT GOED OP RES TAFVAL EN GRONDSTOFFEN De milieuprestaties van gemeente Peel en Maas zijn inzichtelijk gemaakt door gebruik te maken van de grondstofmonitor van IPR Normag. Deze is in volledigheid in de bijlage opgenomen. Met de grondstoffenmonitor wordt per stroom huishoudelijk afval de prestaties inzichtelijk gemaakt in de recente jaren. Daarmee is het mogelijk om de trend voor de gemeente te bepalen: stijgend, neutraal of dalend. Waar mogelijk zijn de cijfers van 2023 in de rapportage opgenomen. Verder worden de prestaties over 2022 afgezet ten opzichte van het gemiddelde in Nederland (gem. NL), het gemiddelde in stedelijkheidsklasse 4, waar Peel en Maas is ingedeeld (Gem. SHK4) en de best presterende gemeente in Nederland in deze stedelijkheidsklasse (BP SHK 4). Op dit moment zijn de cijfers over 2022 de laatst beschikbare CBS-cijfers over de afvalinzameling van huishoudelijk afval.

Tenslotte is gebruik gemaakt van de sorteeranalyse die gemeente Peel en Maas zelf laat uitvoeren. De sorteeranalyse geeft inzicht in de samenstelling van het huishoudelijk restafval. Daarbij is voor de sorteeranalyses voor 2023 gebruik gemaakt van de cijfers van gemeente Peel en Maas en voor de voorgaande jaren van de gemiddelde sorteeranalyses van Rijkswaterstaat. R ESTAFVAL In 2022 wordt in Peel en Maas 37,6 kg grof en 43,0 kg fijn restafval per inwoner ingezameld. Sinds 2018 is de hoeveelheid restafval niet meer afgenomen. Huishoudelijk RESTafval (kg/inw.) Trend is dalend

400 300 200

182 134

100

111 111

76

80

84

86

129 81

81 17

0

Peel en Maas

markering: n fijn restafval (residu) en n grof restafval

Figuur 5. Trend huishoudelijk restafval

Kijkend naar het aantal kilogram restafval per inwoner in de gemeenten in dezelfde stedelijkheidsklasse doet Peel en Maas het beter dan gemiddeld. De best practice is de stedelijkheidsklasse is de Brabantse gemeente Reusel-De Mierden. Dit komt onder andere door het diftarsysteem met een tariefzak voor restafval en hoog serviceniveau voor huis-aan101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

15 van 56

REKENKAMER

huisinzameling. Ook maakt Reusel-De Mierden gebruik van een doorzichtige PMD zak die gratis af te halen is op verschillende plekken. G ROENTE -, F RUIT -, EN T UINA FVAL GFT

Er wordt 171 kg Groente-, Fruit- en Tuinafval (GFT) per inwoner gescheiden. Er zit nog zo'n 15 kg GFT in het huishoudelijk restafval en dus wordt 92% apart gehouden. De trend is redelijk stabiel. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 130 kg per inwoner ingezameld. Peel en Maas heeft dus een goede prestatie in vergelijking met referentiegemeenten. De best practice in dezelfde stedelijkheidsklasse is de diftargemeente Emmen met GFT-inzameling voor zowel hoog- als laagbouw.

92% Grondstofscheiding

300 200

155 155 155

205

176 185 179 189 171 171 130 87

100 0

} nog in restafval

-100

Figuur 6. Trend GFT

O UD P API ER EN K ART ON Momenteel wordt er 60 kg Oud Papier en Karton (OPK) per inwoner gescheiden. De trend is dalend en in lijn met landelijke ontwikkelingen door minder papiergebruik. In het huishoudelijk restafval zit nu nog zo'n 3 kg herbruikbaar OPK. 96% van het OPK wordt apart gehouden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 52 kg per inwoner ingezameld.

Oud Papier

96%

Trend is dalend

78 75

Grondstofscheiding

73 73 71 69 73 69

75 60 60

52

43 25

-25

Gemeente Gennep presteert in deze stedelijkheidsklasse het beste en zamelt zowel oud papier en Figuur 7. Trend Oud Papier en Karton karton huis-aan-huis in als via (tijdelijke/permanente) containers. De huis-aan-huis inzameling gebeurt gemiddeld een keer per maand in Gennep, Heijen en Milsbeek door vrijwilligers van een vereniging of stichting. Ook maakt de gemeente gebruik van de ja/ja sticker. G LAS In de huidige situatie wordt 24 kg (verpakkings)glas per inwoner gescheiden en de trend is stabiel. Volgens de sorteeranalyse zit er nog 2 kg glas in het huishoudelijk restafval. Het glas wordt nu voor 93% gescheiden. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 22 kg per inwoner ingezameld.

Glas 50

30

93%

Trend is stabiel

Grondstofscheiding

42

24

22

22

24

25

26

26

24

24

10

-10

De best practice van dezelfde stedelijkheidsklasse (en heel Nederland) is gemeente Bergen (NH). Deze Figuur 8. Trend Glas gemeente hanteert verzamelt glas via (ondergrondse) containers, met een ratio van 1 container per 416 huishoudens. Het is daarbij wel belangrijk op te merken dat Bergen een 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

16 van 56

20

22

REKENKAMER

bovengemiddelde hoeveelheid glas in het restafval heeft (7,9 kg per inwoner), wat aangeeft dat er sowieso aanzienlijke hoeveelheden glas vrijkomen bij huishoudens in Bergen.

T EXTIEL Nu wordt 5,5 kg Textiel per inwoner gescheiden en zit er ongeveer 1,0 kg textiel in het restafval. 84% van het textiel wordt nu dus ingezameld en de trend is stabiel. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 5 kg per inwoner ingezameld.

15

Textiel

84% Grondstofscheiding

10 5,4

7,3 7,3 6,5 7,9

11

8,6 5,8 5,5 5,5

4

5

5

0 -5

De best presterende gemeente in deze stedelijkheidsklasse is gemeente Cranendonck die textiel inzamelen via ondergrondse containers met een ratio van circa 3.450 inwoners per container

Figuur 9. Trend Textiel

P LASTIC , M ETAAL EN D RINK PAKKEN In totaal wordt 35 kg PMD per inwoner wordt gescheiden. Het PBD wordt bij de bron gescheiden ingezameld. 35 kg wordt brongescheiden (oranje) en 82% van het aanwezige PMD wordt apart ingezameld In het ingezamelde restafval bij de huishoudens zit +/- 7,9 kg PBD. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 28 kg per inwoner bij de bron ingezameld.

PBD/PMD

82% Grondstofscheiding

70 45 20

28

34 34

50

39 40 43 40 35 35 21,0

28,1

-5 -30

De best presterende gemeente is gemeente Coevor- Figuur 10. Trend PBD/PMD den (BP. SKH4). Deze gemeente zamelt eens per twee weken PMD in, alleen doorzichtige zakken zijn toegestaan die gratis worden verstrekt op verschillende afhaalpunten. Afkeur en verbeterplan In Peel en Maas wordt het grootste deel van het PMD goedgekeurd bij de overslaglocatie in Venlo. In 2023 werd er 1.425.040 kg goedgekeurd en slechts 7.480 kg PMD afgekeurd. Nedvang heeft ook een meting gedaan; een goedgekeurde lading PMD was 36% vervuild met stoorstof type 2 en 0.5% stoorstof type 1, wat niet voldoet aan het protocol volgens de Ketenovereenkomst verpakkingen 2020-2029 met Verpact van maximaal 15% stoorstoffen in het PMD. Om dit aan te pakken, werkt de gemeente samen met Nedvang aan een PMD-verbeterplan tussen januari en juni 2024. Op het gebied van communicatie worden extra berichten ingepland. De buitendienst gaat actief controleren en laat bakken met zwarte zakken en nietPMD aan de weg staan. In de weken 4, 6, 8 en 10 controleert de buitendienst elke container, waarbij de beladers ook de rol van afvalcoach op zich nemen. Bij afkeur worden bewoners aangesproken, krijgt de container een sticker en wordt de wel-niet PMD-folder uitgedeeld. 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

17 van 56

REKENKAMER

O VERIGE GRONDSTOFFEN Ongeveer 83% van het grof afval wordt (voornamelijk op de milieustraat) gescheiden ingezameld. De 183 kg gesorteerd grove grondstoffen per inwoner, zoals de 57 kg Grof Tuinafval, kan worden gerecycled. De trend is dalend. Gemiddeld wordt er in de stedelijkheidscategorie van Peel en Maas (Gem.SHK4) 119 kg per inwoner ingezameld. Horst aan de Maas heeft 322,4 kg grof tuinafval per inwoner per jaar (wordt ingezameld met tuinkorven die verspreid staan in de hele gemeente, enkel keukenafval wordt aan huis opgehaald). Goerree-Overflakee heeft 254,5 kg overige grondstoffen per inwoner per jaar (heeft 3 verschillende milieustraten).

Overige grondstoffen* 400

Trend is dalend

300 217 210 210 200

245 259 237

211

183 183 96

100

119

0

*= grof tuinafval, oude apparaten, asbest, metaal, etc.

Figuur 11. Trend overige grondstoffen

Peel en Maas heeft weinig fijn restafval per inwoner, maar ontvangt veel grof huishoudelijk afval op de milieustraat. Dit komt deels door gemakkelijke toegang voor inwoners van bijv. Buur- gemeenten en bedrijfsafval. Om dit 'afvaltoerisme' tegen te gaan, wordt gedacht aan oplossingen zoals een digitale afvalpas met tarieven op basis van aantal bezoeken en hoeveelheid afval. De focus ligt op service voor eigen inwoners én afval afkomstig van een Peel en Maas adres. Zo zou het mogelijk moeten zijn dat hoveniers snoeiafval van Peel en Maasbewoners brengen. Ook zijn er nieuwe initiatieven, zoals Hal 9 met een fietsenreparatie en ruilwinkel, in ontwikkeling om de hoeveelheid grof huishoudelijk restafval verder omlaag te brengen. L UIERS Luiers 74% Niet veel gemeenten zamelen luiers apart in. In het 20 Grondstofscheiding restafval van Peel en Maas zit ongeveer 2,7 kg lui15 11,1 11,0 7,9 7,0 ers per inwoner en er wordt 7,7 kg gescheiden opge7,7 7,7 10 5,5 haald. 74% van het luiers wordt nu dus ingezameld 5 3,5 3,3 3,3 1 1,8 en de trend is stijgend. Gemiddeld wordt er in de 0 -5 vergelijkbare stedelijkheidscategorie (Gem.SHK4) -10 1,8 kg per inwoner ingezameld. De best practice van SKH4 is Reusel-De Mierden met gratis afhaalbare afvalzakken en meerdere containers voor inzaFiguur 12. Trend luiers meling.

V ERGELIJKING GRONDSTOFFEN IN DE REGIO De hoeveelheid restafval varieert tussen gemeenten, met Horst aan de Maas met de laagste hoeveelheid per inwoner, slechts 25 kg. Een opvallend aspect is dat Horst aan de Maas en Nederweert (bijna) geen grof huishoudelijk afval meetellen in deze cijfers, terwijl bij Peel en Maas bijna de helft van het totale huishoudelijk restafval bestaat uit grof afval wat aanzienlijk hoger is dan bij de omliggende gemeenten. Horst aan de Maas heeft geen eigen milieustraat dus is verklaarbaar. Het gemiddelde van de hoeveelheid restafval wordt flink verhoogd door het aandeel van de niet-diftar gemeente Venlo.

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

18 van 56

REKENKAMER

Figuur 13. Hoeveelheid restafval in de regio

Wat betreft grondstoffenscheiding presteert Peel en Maas bovengemiddeld. Alleen Horst aan de Maas haalt een hoger scheidingspercentage en lagere hoeveelheid huishoudelijk restafval per inwoner per jaar, voornamelijk dankzij het hoge serviceniveau bij het inzamelen van grondstoffen en het dure zak systeem. In Horst aan de Maas wordt keukenafval eenmaal per week apart opgehaald, en bewoners hebben de mogelijkheid om GFT-afval in kleine containers aan te bieden langs de straat. PMD en restafval worden één keer per twee weken opgehaald (net als in Peel en Maas). Het gaat hierbij om de totale hoeveelheid restafval per inwoner per jaar, uitgesplitst naar fijn huishoudelijk restafval in grijs (hetgeen aan huis ingezameld wordt) en grof huishoudelijk restafval (hetgeen via de milieustraat ingezameld wordt).

Figuur 14. Afvalscheiding in de regio

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

19 van 56

REKENKAMER

A NALYSE VAN SCHEIDING SPOTENTIEEL Met de sorteeranalyses is het mogelijk om in kaart te brengen welke grondstoffen (in kg) zich nog in het huishoudelijk restafval van Peel en Maas bevinden. Uit de analyse blijkt dat maar liefst 83% van het ingezamelde fijne restafval herbruikbare grondstoffen bevat Er is geen recente sorteeranalyse van Peel en Maas beschikbaar. Van de totale hoeveelheid restafval (43,0 kg per inwoner, exclusief grof afval) wordt 35,8 kg (83%) beschouwd als herbruikbare grondstof. Dit bestaat uit:    

GFT (Groente-, Fruit- en Tuinafval): 15 kg/inw. OPK (Oud Papier en Karton): 3 kg/inw. PMD (Plastic, Metaal, en Drinkverpakkingen): 8 kg/inw. Luiers: 3 kg/inw.

Theoretisch gezien zou een maximale reductie van fijn restafval kunnen worden bereikt, waarbij de 43 kg wordt teruggebracht tot slechts 7 kg per inwoner. S ERVICE ( BELE VING ) OPENBARE RUIMT E EN AFVA LINZAMELI NG . In deze paragraaf beschrijven wij de servicebeleving onder de inwoners van Peel en Maas. Daarvoor gebruiken we beschikbare bronnen: meldingen uit het meldingssysteem, zwerfafvalcijfers en beschikbare uitkomsten van enquêtes. Enquête onder inwoners Gemeente Peel en Maas voerde in 2012, 2015 en 2018 enquêtes uit om de percepties van bewoners over het afvalbeleid te meten. De eerste enquête ging over de afvalproef in Egchel, waarin de nieuwe methode van afvalscheiding met ‘dure zakken’ getest werd. Bewoners van Egchel gaven deze proef gemiddeld een waardering van 7,2, in contrast met het oude systeem dat een gemiddelde beoordeling van 6,6 kreeg. Later werd de afvalproef uitgebreid naar Koningslust en Panningen, waar ze een soortgelijke enquête hielden. De bewoners van Koningslust en Panningen beoordeelde de afvalinzameling met een 7.9. Hierna is de nieuwe methode in heel Peel en Maas ingevoerd en is er een laatste enquête gehouden over de inzamelmethode, deze keer in de hele gemeente. Het gemiddelde cijfer hieruit was een 7.5.

Minder zwerfafval door Peel en Maas Schoon Peel en Maas Schoon, een vrijwilligersorganisatie in de gemeente, begon in 2018 met 40 vrijwilligers die zwerfafval inzamelden. Dit groeide uit tot een netwerk van bijna 500 vrijwilligers. Door de coronabeperkingen introduceerden ze in 2021 een adoptieplan, waar vrijwilligers straatgedeelten adopteren om regelmatig schoon te houden. Peel en Maas Schoon doet nog meer: kijkt mee met prullenbakken, educatie en specifieke acties etc. Zie www.peelenmaasschoon.nl Figuur 15. Beoordeling zwerfafval

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

20 van 56

REKENKAMER

Het succes van het adoptieplan blijkt uit de zwerfafvalmonitoring, zoals weergegeven in de bijgevoegde grafiek. Dit zijn de rapportcijfers die de gemeente op basis van eigen monitoring ontvangt. Sinds de invoering in 2021 zijn de cijfers aanzienlijk verbeterd en presteert Peel en Maas beter dan elders in Nederland op vrijwel alle criteria van de zwerfafvalmonitor. Enkele gegevens lijken te ontbreken in de grafiek, zoals drijfvuil in water, bijgeplaatst afval bij containers en de vullingsgraad van afvalbakken. De zwerfafvalindexcijfers in de grafiek combineren alle aspecten van zwerfafval in een score, waarbij grof zwerfafval groter is dan 10 cm en fijn zwerfafval kleiner of gelijk is aan 10 cm. Meldingen openbare ruimte Sinds medio 2020 heeft de gemeente een meldingen systeem geïntroduceerd om diverse meldingen van inwoners te registreren. Inwoners hebben de mogelijkheid om meldingen te doen via diverse kanalen, waaronder een speciale: de landelijke MijnGemeente app. Illegale stortingen en zwerfafval vormen de hoofdmoot van de meldingen die gedaan worden onder het hoofdonderwerp afval. Opvallend is dat er relatief weinig meldingen binnenkomen over bijplaatsing van afval. Dit is verklaarbaar omdat het Mensontwikkelbedrijf (MOB) standaard routes heeft om de bijplaatsingen bij de ondergrondse containers op te ruimen.

Bij de supermarkten wordt het meeste afval gebracht naar de ondergrondse containers. Ook supermarkten helpen mee om de omgeving schoon te houden. De meldingen van inwoners gaan voornamelijk over illegale stortingen en zwerfafval.

Figuur 16. Aantal meldingen afval gerelateerd

I NZET VA N COMMUNICATIE EN HA NDHAV ING Communicatie over afval In Peel en Maas wordt jaarlijks een contentkalender opgesteld om berichten voor 101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

21 van 56

REKENKAMER

verschillende communicatiekanalen voor te bereiden en te plannen. Naast de geplande content zijn er specifieke communicatiemomenten die gericht zijn op educatieve activiteiten, zoals de jaarlijkse e-waste race. Al jarenlang nemen diverse scholen deel aan deze wedstrijd voor het inzamelen van afgedankte elektrische en elektronische apparatuur. De gemeente voert zwerfafvalprojecten uit in samenwerking met een middelbare school, IVN (Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid), en Peel en Maas Schoon. Daarnaast faciliteren we Peel en Maas Schoon met bijvoorbeeld opruimacties, voorlichting, educatie op scholen. Er is een Afvalapp Peel en Maas beschikbaar met alle informatie over afvalinzameling. Via de app kunnen pushberichten worden verstuurd. Met campagnes stimuleren we dat mensen deze app downloaden. Handhaving Sinds december 2021 zijn er eigen buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's) in dienst. Sinds februari 2023 maakt Peel en Maas gebruik van het City Controle systeem. In de periode van februari 2023 tot heden zijn er 59 proces-verbalen opgesteld, variërend van illegale stortingen en parkeerovertredingen tot hondenpoep. Er is handhavend opgetreden tegen 5 afvaldumpingen. Van deze gevallen zijn er 4 met succes beboet, waarvan 2 direct zijn betaald, 2 na tussenkomst van de deurwaarder en het treffen van een betalingsregeling.

L AGE KOSTEN BIJ EEN BAS ISSYSTEEM VOOR INZAMELI NG In de analyse van de afvalstoffenheffing is gekeken naar de begroting van 2024, de componenten van de afvalstoffenheffing, de hoogte en de kostendekkendheid. De afvalstoffenheffing is op verschillende manieren vergeleken met andere gemeenten. Begroting en kostendekkendheid 2024 Gemeente Peel en Maas geeft in de begroting 2024 het meerjarenperspectief voor de afvalstoffenheffing weer (zie tabel). Verder blijkt uit de begroting dat de kosten naar verwachting in de komende jaren met ongeveer 2% jaarlijks zullen stijgen. Deze kostenstijging komt boven op de inflatiecorrectie in 2024 als gevolg van hogere personeelskosten, brandstofprijzen en verwerkingskosten.

De uitgaven en kosten voor de afvalstoffenheffing voor 2024 zijn als volgt:

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

22 van 56

REKENKAMER

Het merendeel van de kosten zijn rechtstreeks kosten voor afval en bedragen in totaal € 4.177.620,- Daarnaast worden straatreinigingskosten, overheadkosten en BTW-kosten doorberekend (de BTW-kosten worden gecompenseerd via het BTW-compensatiefonds). De geraamde opbrengsten voor reinigingsrecht en afvalstoffenheffing bedragen € 4.191.455,- waarbij een verwachte kwijtschelding van € 80.000,- is meegenomen. De afvalstoffenheffing is daarmee 96% kostendekkend. Het doel van de gemeente is 100% kostendekkendheid. Het volgende overzicht presenteert de begroting ten opzichte van de realisatie vanaf 2021. De realisatiecijfers over 2023 zijn nog niet beschikbaar ten tijde van dit onderzoek.

Meerjarenoverzicht (bron: P&C-stukken Peel en Maas, bewerking IPR Normag) B'21 R'21 B'22 R'22 B'24 Uitgaven product afval € 4.134.393 € 4.344.244 € 3.778.479 € 3.671.023 € 4.177.620 Straatreiniging € 45.941 € 41.740 € 47.224 € 29.175 € 26.866 € 540.665 € 540.665 € 540.665 € 540.665 € 540.665 Overhead BTW-kosten € 560.000 € 488.196 € 415.466 € 478.219 € 457.810 Uitgaven € 5.280.999 € 5.414.845 € 4.781.834 € 4.719.082 € 5.202.961 € 1.179.000 € 1.239.644 € 978.100 € 950.675 € 807.000 Opbrengsten Afvalstoffenheffing € 3.626.950 € 3.626.381 € 3.872.367 € 3.841.193 € 4.271.455 € -50.000 € -72.123 € -70.000 € -80.371 € -80.000 Kwijtscheldingen Inkomsten € 4.755.950 € 4.793.902 € 4.780.467 € 4.711.497 € 4.998.455 Kostendekkendheid 90% 89% 100% 100% 96%

Uit dit overzicht blijkt het volgende: 

 

Begroting en realisatie liggen dicht bij elkaar. Er wordt redelijk scherp begroot. Onderdekking op bijvoorbeeld de kwijtscheldingen wordt in het daaropvolgende jaar gecorrigeerd. De opbrengsten van de grondstoffen lopen gestaag terug, hetgeen ook leidt tot een hogere afvalstoffenheffing. De kosten lijken redelijk stabiel te blijven. De mate van kostendekkendheid schommelt sterk: van fors onderdekkend, naar 100% in 2022, naar begrote onderdekking in 2023. Hetgeen overigens ook in de begroting voor 2024 voorkomt, met een verwachte kostendekking van 96%.

Benchmark opbouw afvalstoffenheffing 2024 De benchmark voor de opbouw van de afvalstoffenheffing in 2024 (bron: IPR Normag), biedt inzicht in de kostenstructuur per component. In de onderstaande tabel wordt aangegeven welke kosten door Peel en Maas wel of niet worden doorberekend, aangeduid in het rood. Aan de linkerzijde van de tabel staan de kostencomponenten, gevolgd door de kosten die door Peel en Maas worden doorgerekend (of niet). Daarna wordt aangegeven hoeveel gemeenten uit de benchmark het betreffende kostencomponent wel of niet doorrekenen. In de vermelding van gemeenten tussen de laagste en hoogste waarde wordt het verschil weergegeven tussen de laagste doorberekening en de hoogste doorberekening. Soms komt het voor dat meerdere gemeenten hetzelfde tarief doorberekenen, wat af te lezen is aan het getal in de gekleurde vakjes (variërend van 1 gemeente tot 5 gemeenten).

101459 – Rekenkameronderzoek Afvalbeleid Peel en Maas Definitief rapport 11 juni 2024

23 van 56

REKENKAMER

Eigen kosten (B'24)

Kostencomponent in afvalstoffenheffing

Geen doorrekening

Wel doorrekening

3

20

Verdeling gemeenten (met doorrekening) tussen de laagste en hoogste waarde Laagste

Hoogste 0

Perceptiekosten (inning)

€

4,95

€

0,02 1

Handhaving

nvt

18

5

€

1,27

€

0,51

11

12

€

0,22

€

3,05

7

16

€

1,12

Beleid, beheer en regie Uitvoeringskosten

€ €

27,52 5,08

€ 130,88

1 3 0

22 20 23

€ € €

0,94

€

-0,93

0

23

€

€

32,23

1

22

€

€

4,07

5

18

€

€

23,30

1

22

€

Bron: vergelijking afvalstoffenheffing database IPR Normag

3

42

3

3

2

2

4

5

6

6

7

8

9

10

10

11

12

13

14

14

3

3

4

5

4

4

5

5

6

6

6

7

7

8

3

4

5

5

6

7

7

8

9

9

8

10

14

15

16

30

33

15

16

7

8

9

3

5

6

59

65

30

54

11

17

23

-0,93

15

18

21

2

1

9,27

12

15

17

1,56

3

1

12

13

19

21

24

26

1 1

2 7

8

3

4

71

36

24

27

77

83

42

48

13

16

2

10

10

11

10

11

11

12

13

13

17

18

19

21

22

23

35

37

39

42

44

17

18

19

20

21

6

7

8

18

21

23

1 2

32

13

89

95

100 106 112

54

60

1

1

72

35

38

41

44

10

11

25

28

30

47

13

2

90

97

103 109 115

50

53

56

59

62

65

16

17

18

19

20

42

44

47

49

1

14

15

37

40

1 2 1

1 1 2

1

84

32

35

3



  

= eigen gemeente

Perceptiekosten (inning). Gemeente Peel en Maas zit in de middenmoot bij de doorberekening van deze kosten. Waarbij 3 gemeenten deze kosten niet doorberekenen en 20 gemeenten wel. Van deze 20 gemeenten hebben er 5 gemeenten € 0,02 doorberekend in de afvalstoffenheffing, terwijl 1 gemeente het hoogste bedrag doorrekent van € 14,62. In tegenstelling tot deze variatie rekent de gemeente Peel en Maas als enige € 4,95 per huishouden door voor perceptiekosten. Wat handhaving betreft, rekent Peel en Maas niets door in de afvalstoffenheffing, waarmee ze tot de grotere groep gemeenten behoren die dit niet doet. Dat is wel mogelijk en toegestaan. Voor communicatie rekent Peel en Maas, net als 4 andere gemeenten, het laagste bedrag. De helft van alle gemeenten berekent überhaupt geen kosten voor communicatie door. Bij de doorbelasting van straatreiniging en voor beleid, beheer en regie is gemeente Peel en Maas aan de onderkant van de bandbreedte terug te vinden. De uitvoeringskosten zijn relatief hoog, er zijn twee gemeenten met hogere uitvoeringskosten. De verwerkingskosten, kwijtscheldingen en btw-kosten lijken vergeleken met andere gemeenten redelijk gelijk tot laag.