D04. 20210430 RIB Dagvaarding Chemours, DuPont en Corteva.pdf

RIVM, Evaluation of substances used in the GenX technology by Chemours, Dordrecht, 2016, p. 48 (productie G.10).

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

34/132

D. Gevolgen uitstoot PFOA en GenX-stoffen voor mens en milieu in Dordrecht en omgeving 2.59

Naar de eventuele (negatieve) effecten van de uitstoot van PFOA en GenX-stoffen voor mens en milieu binnen het grondgebied van de Gemeenten, zijn inmiddels door diverse partijen onderzoeken uitgevoerd. Ook in opdracht van de Gemeenten zijn veel onderzoeken uitgevoerd.

D.1 Volksgezondheid 2.60

De bovenbeschreven verspreiding van PFOA en GenX-stoffen over het grondgebied van de Gemeenten, waaronder woonwijken en volkstuinen, maakte het – mede gezien de zorgwekkende aard van de stoffen die zijn geëmitteerd en de berichten over effecten van PFOA-uitstoot rond de fabriek van DuPont VS in Parkersburg in de VS – voor de Gemeenten noodzakelijk om onderzoek te doen naar de gezondheidseffecten van de blootstelling aan deze stoffen. De noodzaak werd ook ingegeven door de onrust bij de bewoners van de Gemeenten over de gezondheidsrisico’s die verbonden zijn aan de blootstelling aan PFOA en GenX-stoffen.28 Er zijn in vervolg hierop diverse onderzoeken verricht, waaronder onderzoeken naar gezondheidsrisico’s voor omwonenden vanwege de blootstelling aan de stof PFOA via lucht, drinkwater en voeding. Voorts is er bloedonderzoek en moestuinonderzoek verricht. Onderstaand wordt op een aantal van deze onderzoeken ingegaan. 

2.61

Bloedonderzoek

Het RIVM heeft samen met de regionale GGD bij 382 omwonenden van de Inrichting van Chemours/Du Pont bloedmonsters afgenomen. Er is daarbij een onderscheid gemaakt tussen bewoners die dichtbij het Fabrieksterrein wonen, in het blauwpaarse gebied, zoals weergegeven op de kaart die is opgenomen achter randnummer 2.56 van deze dagvaarding, en bewoners die verder weg wonen, in het met lichtblauw aangegeven gebied, op diezelfde kaart. Ook zijn er bloedmonsters genomen bij mensen die op 6,5 km wonen van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont, in een gebied waar geen noemenswaardige PFOAblootstelling heeft plaatsgevonden.

28

Zie in deze zin ook de inleiding bij het rapport van het RIVM ‘PFOA-metingen in bloed. Metingen in serum bij omwonenden van Chemours/Du Pont te Dordrecht’ 2017, p. 9.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

35/132

Zie RIVM, PFOA-metingen in bloed Metingen in serum bij omwonenden van Chemours/Du Pont te Dordrecht, 2017, figuur 3.29

2.62

Uit het onderzoek volgt dat de PFOA-waarden in het bloed van bewoners die lang en dicht bij de Inrichting wonen, statistisch significant hoger zijn dan die van bewoners die in het lichtblauwe gebied wonen, die er pas kort wonen of die op tenminste 6,5 kilometer van het Fabrieksterrein wonen. De PFOA-waarden in het bloed van bewoners die in het lichtblauwe gebied wonen zijn weer significant hoger dan van de bewoners die pas kort nabij het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont wonen of die op een afstand van tenminste 6,5 km wonen. Dit alles ondanks het feit dat het gebruik van PFOA door Chemours/Du Pont al geruime tijd geleden is gestaakt, in september 2012.

2.63

In totaal hebben van de 382 bewoners die zich hebben laten testen, er 18 – dat is 4,7 procent - een hogere bloedwaarde dan de waarde die ECHA destijds heeft aangegeven als de (gemiddelde) maximale waarde die in Europese populatiestudies wordt gevonden. RIVM, PFOA-metingen in bloed. Metingen in serum bij omwonenden van Chemours/Du Pont te Dordrecht, 2017, p. 3, 24-26 en 28.30

2.64

Het RIVM komt uiteindelijk tot de navolgende conclusie:

RIVM, PFOA-metingen in bloed. Metingen in serum bij omwonenden van

29

Te raadplegen via: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2017-0077.pdf/.

30

Het onderzoek is te raadplegen via: https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2017-0077.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

36/132

Chemours/Du Pont te Dordrecht, 2017, p. 29.31

2.65

In vervolg op de uitkomsten van de PFOA-metingen in bloed bij omwonenden van de Inrichting door het RIVM is een bewonersavond georganiseerd. Daar zijn de resultaten van het onderzoek gepresenteerd.32

 2.66

Volkstuinenonderzoek

Het RIVM heeft naar aanleiding van vragen van bewoners over de veiligheid van het eten van in eigen moestuin geteelde groenten in 2018 onderzoek gedaan. Het onderzoek is verricht in opdracht van de gemeente Dordrecht. Het RIVM heeft op 10 locaties in de buurt van het bedrijfsterrein van Chemours/Du Pont monsters genomen van in moestuinen groeiende groenten en fruit. Ook zijn er monsters genomen op een referentielocatie buiten de Gemeenten. De locaties waar de monsters in Gemeenten zijn genomen staan op de navolgende kaart.

31

Idem.

32

Zie https://www.rivm.nl/documenten/presentatie-rivm-pfoa-bewonersavond-29-5-17.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

37/132

2.67

In ongeveer zestig procent van de monsters die zijn genomen zijn PFOA en/of GenX-stoffen aangetoond. Het RIVM komt in haar onderzoek – rekening houdend met de mogelijkheid dat ook blootstelling aan PFOA en GenX-stoffen plaatsvindt via drinkwater en de lucht – uiteindelijk tot de volgende conclusie:

“Het doel van dit onderzoek is om te achterhalen of mensen met een moestuin in de buurt van Chemours/Du Pont de groenten en fruit uit deze (moes)tuin veilig kunnen consumeren voor wat betreft de aanwezigheid van GenX en PFOA in de gewassen. De grenswaarden die voor de blootstelling via voedsel gelden, werden niet overschreden, en geven op zichzelf dus geen reden tot zorg. Echter, gelet op de lage bijdrage van drinkwater en de onvermijdelijke bijdrage van lucht aan de blootstelling is het raadzaam om moestuingewassen die binnen een straal van 1 kilometer van het bedrijf zijn geteeld, met mate te consumeren (niet te vaak of te veel). Buiten dit gebied zijn de concentraties dermate laag dat de gewassen veilig kunnen worden gegeten, ook in combinatie met andere blootstellingsbronnen.” (onderstr. toegev.)

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

38/132

RIVM, Risicobeoordeling van GenX en PFOA in moestuinen in Dordrecht, Papendrecht en Sliedrecht, maart 2018, p. 39.33

2.68

Vanwege de onrust die de onderzoeksresultaten veroorzaakten bij de bevolking, is in opdracht van de gemeente Dordrecht, mede namens de gemeenten Papendrecht en Sliedrecht, de Provincie Zuid-Holland en het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, vervolgonderzoek uitgevoerd. Daarvoor zijn grondmonsters en irrigatiewatermonsters genomen, die vervolgens zijn geanalyseerd. Dat heeft het volgende opgeleverd:

RIVM, GenX en PFOA in grond en irrigatiewater in moestuinen rondom DuPont Chemours. Fase twee van het ‘Moestuinonderzoek, 17 september 2018, p. 13.34

2.69

Uit het onderzoek volgt dat de in de moestuinen verbouwde gewassen (toch) geschikt zijn voor consumptie. Het RIVM merkt in het onderzoeksrapport nog wel het volgende op:

33

Het document is de raadplegen via: https://www.rivm.nl/publicaties/risicobeoordeling-van-genx-en-pfoa-in-moestuingewassen-indordrecht-papendrecht-en.

34

Te raadplegen chemours.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

via:

https://www.rivm.nl/documenten/genx-en-pfoa-in-grond-en-irrigatiewater-in-moestuinen-rondom-dupont-

39/132

“Dit laat onverlet dat de gevonden concentraties GenX en PFOA in het sloot- en/of regenwater hier en daar erg hoog zijn. De algemene doelstelling van de Europese Kaderrichtlijn Water is om de kwaliteit van oppervlakte- en grondwater in Europa te waarborgen. Hiervoor zou moeten worden gestreefd naar een vermindering van de concentratie van milieuvreemde stoffen (zoals GenX en PFOA) in het oppervlakte water.”

RIVM, GenX en PFOA in grond en irrigatiewater in moestuinen rondom DuPont Chemours. Fase twee van het ‘Moestuinonderzoek, 17 september 2018, p. 17.35

2.70

Ook de gemeente Molenlanden heeft onderzoek laten doen naar PFOA in volkstuinen. Uit het meest recent uitgevoerde onderzoek volgt het volgende:

Expertisecentrum PFAS, Onderzoek naar de aanwezigheid van PFOA in de gemeente Molenlanden, Fase 4, 3 oktober 2019, p. 32.36

D.2 Verontreiniging grond met PFOA en/of GenX-stoffen 2.71

Uit diverse bodemonderzoeksrapporten volgt dat in bepaalde zones binnen de Gemeenten verhoogde gehaltes PFOA aanwezig zijn. Op basis van (in opdracht van de Gemeenten dan wel in opdracht van particuliere partijen) uitgevoerde bodemonderzoeken binnen de Gemeenten is een verwachtingskaart opgesteld waarop de verwachte concentratie PFOA in ongeroerde en onverharde bovengrond in Zuid-Holland Zuid (Verwachtingskaart) is weergegeven:

35

Idem.

36

https://www.ozhz.nl/wp-content/uploads/PFAS-bodemonderzoek-Molenlanden-Fase-4-083989033-B_Geredigeerd-AVG.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

40/132

Een grotere weergave van deze Verwachtingskaart is als productie G.37 aan deze dagvaarding gehecht.

2.72

Op basis van de beschikbare onderzoeksresultaten is het niet mogelijk om precies aan te geven wat de contouren zijn van de verontreinigingen met PFOA. Er is nog onvoldoende onderzoek uitgevoerd om de grenzen van de verontreinigingscontouren met volledige zekerheid vast te stellen. De daadwerkelijke grenzen zullen op termijn op basis van aanvullende bodemonderzoeken nog moeten worden vastgesteld.

2.73

Onderstaand worden van een aantal in opdracht van de Gemeenten uitgevoerde bodemonderzoeken de resultaten beschreven.

 2.74

Dordrecht

In opdracht van de gemeente Dordrecht heeft het Expertisecentrum PFAS van november 2017 - februari 2018 een onderzoek verricht naar de effecten van luchtdepositie van PFOA en GenX op de kwaliteit van grond- en grondwater rondom de Inrichting van Chemours/Du Pont. PFOA is op alle locaties in de grond aangetroffen in concentraties boven de

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

41/132

detectiegrens (0,1 µg/kg ds). Op alle locaties is in de bovenste laag (0 -0,2 m -mv.) PFOA in de grond aangetroffen. Ook op 14,5 -15 m -mv. (in monster A1-6) is PFOA in de grond aangetroffen. Het maximaal aangetroffen gehalte PFOA in de grondmonsters is 120 µg/kg ds. In het onderzoek is in één grondmonster GenX aangetroffen.

Zie: Expertisecentrum PFAS, Aanvullend luchtdepositie onderzoek PFOA en HFPO-DA (GenX) Dordrecht en omgeving Aanvullend onderzoek naar de invloed van luchtemissies op de kwaliteit van grond en grondwater, 26 maart 2018, blz. 24 en 25 (productie G.38).

 2.75

Sliedrecht

Tritium Advies B.V. heeft in opdracht van de gemeente Sliedrecht een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie Kweldamweg te Sliedrecht ongeveer 5 km afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont). Aanleiding voor het onderzoek zijn de voorgenomen werkzaamheden op de locatie door de gemeente Sliedrecht. In de bovengrond is een PFOA gehalte aangetoond variërend van 23 tot 32 μg/kg ds. Het gehalte aan PFOA in de ondergrond varieert van 14 tot 29 μg/kg ds.

Zie: Tritium Advies B.V., Verkennend bodemonderzoek Kweldamweg (ong.) te Sliedrecht, 24 mei 2019, blz. 1 en 18 (productie G.39).

Daarnaast heeft Tritium Advies B.V. een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie Parallelweg te Sliedrecht ongeveer 3 km afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont). Aanleiding voor het onderzoek is het toepassen van PFOA-houdende grond op de onderzoekslocatie. Doel van het onderzoek is het vaststellen van de gehalten PFAS (PFOA en PFOS) van de ontvangende bodem. Uit de analyseresultaten blijkt dat in de ontvangende bodem PFOA aanwezig is in gehalten variërend van 21 tot 72 μg/kg ds. Deze gehalten zijn hoger dan de gehalten die op grond van de ligging van de locatie werden verwacht (herziene handreiking toepassing van PFOA houdende grond Zuid-Holland Zuid, d.d. 13 juni 2018, zone 1, verwacht gehalte PFOA 0 - 10 µg/kg ds.).

Zie: Tritium Advies B.V., Verkennend bodemonderzoek PFAS Parallelweg ong. te Sliedrecht, 7 september 2018, blz. 1 en 10 (productie G.40).

 2.76

Papendrecht

In opdracht van de gemeente Papendrecht heeft Tritium Advies B.V. in 2018 een verkennend bodemonderzoek uitgevoerd op de locatie Land van Matena in Papendrecht (< 2,5 km

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

42/132

afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont). Aanleiding voor dit onderzoek is de voorgenomen herontwikkeling van de locatie en de recente ontwikkelingen omtrent de aanwezigheid van PFOA in grond binnen de regio Zuid-Holland Zuid. De locatie was oorspronkelijk eigendom van de gemeente, en is aan een derde doorverkocht. Doel van het onderzoek is het al dan niet aantonen van PFOA in de bodem (grond en grondwater) en het oppervlaktewater. Uit de analyseresultaten blijkt dat in de huidige bovengrond PFOA aanwezig is in gehalten variërend van 2,2 tot 21 µg/kg ds. In de bodem rond de grondwaterstand is PFOA aanwezig in een concentratie van 1,0 µg/kg ds. GenX komt voor in gehalten variërend van < 0,01 tot 0,16 µg/kg ds. In het oorspronkelijke maaiveld (aangetroffen op een diepte variërend van 0,1 - 1,8 meter onder het maaiveld) is PFOA aanwezig in gehalten variërend van 1,0 tot 9,9 µg/kg ds. In het oorspronkelijke maaiveld is geen GenX aangetoond.

Zie: Tritium Advies B.V., Verkennend bodemonderzoek PFOA en GenX Land van Matena, Papendrecht ‘woongebied zuid (1) en zuid (2)’ (deellocatie C) ‘woongebied zuid (3) en noord (2)’ (deellocatie D) ‘oppervlaktewater openbaar gebied’ (deellocatie E), 30 mei 2018, blz. 1, 15 en 16 (productie G.41).

2.77

Tritium Advies B.V. heeft in opdracht van de gemeente Papendrecht in 2018 eveneens een verkennend bodem- en asbestonderzoek uitgevoerd op de locatie Matenasche Scheidkade in Papendrecht ongeveer 2,5 km afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont). Aanleiding voor dit onderzoek is het voornemen om deze locatie in gebruik te nemen als tijdelijke depotlocatie voor PFOA-houdende grond. Uit de analyseresultaten blijkt dat in de grond PFOA aanwezig is in gehalten variërend van 21 tot 37 µg/kg ds. De aangetoonde gehalten PFOA in de bodem zijn hoger dan de gehalten die op grond van de ligging van de locatie werden verwacht. Uit de analyseresultaten blijkt dat naast PFOA onder meer ook verhoogde gehalten zijn aangetoond met GenX-stoffen. Het voorlopige achtergrondniveau voor GenX-stoffen (1,0 µg/kg ds.) wordt niet overschreden.

Zie: Tritium Advies B.V., Verkennend bodem- en asbestonderzoek Matenasche Scheidkade (ong.), Papendrecht, 31 januari 2018, blz. 1, 17 en 18 (productie G.42).

2.78

In 2019 is in opdracht van de gemeente Papendrecht door Arcadis verkennend onderzoek naar PFOA en GenX-stoffen uitgevoerd op meerdere percelen in de Tiendzone te Papendrecht (adres Zuidkil) ongeveer 1,5-2 km afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont). Doelstelling van het onderzoek is het verkrijgen van inzicht in de aanwezigheid van PFOA en GenX in grond en grondwater. In alle onderzochte grondmonsters is PFOA aangetroffen boven de detectielimiet (0,1 µg/kg ds). De concentratie van PFOA overschrijdt in geen van de grondmonsters de destijds gehanteerde risicogrenswaarde grond “wonen met

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

43/132

tuin” (900 µg/kg ds). In een enkel grondmonster is GenX boven de detectielimiet (1,0 µg/kg ds) aangetroffen. In het grondwater is GenX aangetroffen boven de detectielimiet (0,01 µg/l), maar onder de destijds gehanteerde risicogrenswaarde grondwater “wonen met tuin” (130 µg/l).

Zie: Arcadis, Milieukundig Bodemonderzoek Tiendzone te Papendrecht (percelen 1, 2, 3, 4 en 5), 12 februari 2019, blz. 43-46 (productie G.43).

 2.79

Molenlanden

In opdracht van de gemeente Giessenlanden (sinds 1 januari 2019 gemeente Molenlanden) is in 2018 door LievenseCSO bodemonderzoek uitgevoerd naar de maximale gehalten PFOA in de bodem binnen de gemeente Giessenlanden. Op basis van de analyseresultaten is getoetst aan de zones van de verwachtingskaart en toepassingskaart van de Herziene handreiking toepassing PFOA houdende grond regio Zuid-Holland Zuid, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, d.d. 13 juni 2018 (productie G.44). Er is één boring waarbij de hypothese met betrekking tot het maximale gehalte PFOA verworpen dient te worden. Dit is het geval bij GI-03, gelegen in zone 1, maar wel in de nabijheid van zone 2. Vanwege de ligging in zone 1 werd een gehalte van maximaal 10 µg/kg verwacht, maar er is analytisch een gehalte van 15 µg/kg gemeten. In dit onderzoek is de hoogst aangetroffen gehalte PFOA binnen de gemeente Giessenlanden 50 µg/kg.

Zie: LievenseCSO, Onderzoek naar de maximale gehalten PFOA in de bodem binnen gemeente Giessenlanden, 15 augustus 2018, blz. 6 en 8 (productie G.45)

2.80

In opdracht van de gemeente Molenwaard (sinds 1 januari 2019 gemeente Molenlanden) heeft het Expertisecentrum PFAS in 2018 onderzoek verricht naar de aanwezigheid van PFOA en GenX binnen de gemeente. Aan de hand van de analyseresultaten wordt onder meer geconcludeerd dat op alle onderzochte locaties PFOA in de boven en/of ondergrond is aangetroffen in concentraties boven de detectiegrens (0,1 µg/kg). Bij geen van de onderzochte locaties wordt de ad-hoc interventiewaarde voor PFOA in grond (de destijds gehanteerde risicogrenswaarde voor “wonen met tuin” van 900 µg/kg) overschreden. De maximaal aangetroffen concentratie in de bovengrond is 320 µg/kg PFOA in de berm van de Polderweg West (te Molenaarsgraaf). Dit betreft een lokale piek met mogelijk een andere oorzaak naast de emissie vanuit de Inrichting van Chemours/Du Pont. In de onderzochte volkstuincomplexen is de hoogst aangetroffen waarde PFOA 75 µg/kg. Dit is net onder de destijds aangenomen ad-hoc risicogrenswaarde van PFOA voor “wonen met moestuin” van 86 µg/kg. In de weilanden is de hoogst aangetroffen concentratie PFOA 150 µg/kg.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

44/132

Zie: Expertisecentrum PFAS, Onderzoek naar de aanwezigheid van PFOA in de gemeente Molenwaard - Fase 1, 2 en 3. Onderzoek naar de concentraties PFOA in de grond en het verspreidingsgedrag van PFOA in de gemeente Molenwaard, d.d. 26 oktober 2018, blz. 5, 37 en 38 (productie G.46).

2.81

In 2019 is in opdracht van de gemeente Molenlanden door het Expertisecentrum PFAS (aanvullend) onderzoek verricht naar de aanwezigheid van PFOA in de gemeente Molenlanden. Onder meer is onderzoek gedaan naar mogelijke oorzaken van de aangetroffen verhoogde concentraties PFOA rond de Polderweg West en zijn drie volkstuinencomplexen onderzocht. Aan de hand van de resultaten wordt geconcludeerd dat er geen andere oorzaak is gevonden voor de hoge PFOA concentraties ter plaatse van de Polderweg West. In de volkstuinencomplexen wordt nergens de risicogrenswaarde voor PFOA in moestuinen in grond of grondwater overschreden. Het onderzoek bevestigt het beeld dat de bovengrond in de gemeente Molenlanden diffuus belast is met PFOA. Concentraties PFOA in grond, grondwater en irrigatiewater nemen af naarmate de afstand van de Inrichting van Chemours/Du Pont afneemt. De hoogste concentraties PFOA zijn aangetroffen in de buurt bij Wijngaarden, Bleskensgraaf en Molenaarsgraaf.

Zie: Expertisecentrum PFAS d.d. 3 oktober 2019, Onderzoek naar de aanwezigheid van PFOA in de gemeente Molenlanden, Fase 4 Onderzoek naar de concentraties PFOA in de grond, grondwater en irrigatiewater in de gemeente Molenlanden blz. 8. 37-39 (productie G.47).

D.3 Verontreiniging grondwater met PFOA en GenX-stoffen 2.82

Uit diverse onderzoeksrapporten volgt dat in een straal van 1-1,5 km rond het bedrijfsterrein van Chemours/Du Pont in Dordrecht ook het grondwaterverontreiniging met PFOA verontreinigd is. Het Expertisecentrum PFAS, dat meer dan 20 beschikbare bodemonderzoeksrapporten heeft bestudeerd en op basis daarvan een inschatting heeft gemaakt van de omvang van de PFOA verontreiniging in het grondwater in Dordrecht en omgeving, concludeert in haar rapport

“dat rondom de Baanhoekweg een ernstige verontreiniging met PFOA in het grondwater aanwezig is met een oppervlakte van circa 4x5 km, ofwel ongeveer 20.000.000 m2, of 20 km2.”.

Zie: Omvang PFOA-verontreiniging in grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 20 november 2019, p. 9 (productie G.48).

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

45/132

In bijlage A van dit rapport is aangegeven welke bodemonderzoeksrapporten zijn gebruikt voor de opstelling van dit rapport van het Expertisecentrum PFAS.

2.83

Uit het onderzoeksrapport volgt overigens dat de verontreiniging in het grondwater nog niet volledig is afgeperkt, onder meer omdat de veelal in opdracht van de Gemeenten geplaatste peilbuizen alleen de PFOA concentraties in de bovenste meters van het grondwaterpakket aangeven, tot ongeveer 3 meter beneden maaiveld (hierna: m -mv). Er zijn nog maar twee peilbuizen geplaatst met een diepe filter. Hiermee kan op 5-7 m -mv worden gemeten of er PFOA-verontreiniging aanwezig is en wat de omvang ervan is. Gebleken is dat ook op 5-7 m –mv PFOA aanwezig is in het grondwater, maar in concentraties onder de INEV voor PFOA voor grondwater, inclusief het beschermingsniveau voor het gebruik van grondwater als drinkwater, te weten 0,043 en 0,091 µg/l. Hieruit lijkt te kunnen worden afgeleid dat het grondwater van 1 tot maximaal 5 m –mv is verontreinigd met PFOA. Echter, omdat het slechts om twee peilbuizen gaat, is dit niet representatief.

Zie: Omvang PFOA-verontreiniging in grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 20 november 2019, p. 9 en 12 (productie G.48).

Achter randnummers 2.104 van deze dagvaarding zal nader worden ingegaan op de ad-hoc interventiewaarde, het Tijdelijk Handelingskader PFAS en andere recente ontwikkelingen die van belang zijn voor het bepalen van de ernst van de bodemverontreiniging die is veroorzaakt.

Doordat de uitstoot van PFOA is gestopt, is de verwachting dat de PFOAverontreiniging niet zal toenemen, hoewel niet valt uit te sluiten dat er vanuit de bovenste bodemlagen en diverse andere bronnen een nalevering plaatsvindt. Verder wordt niet verwacht dat de horizontale omvang van de verontreiniging zal toenemen. Daarvoor is de horizontale grondwatersnelheid te beperkt. In verticale zin wordt er vanwege de verticale stroming van het grondwater (infiltratie) wel een toename verwacht. De inschatting is dat deze 1-10 mm/jaar is.

Zie: Omvang PFOA-verontreiniging in grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 20 november 2019, p. 9 en 12 (productie G.48).

2.84

Op de kaarten die als bijlagen zijn opgenomen bij het onderzoek van het Expertisecentrum PFAS zijn de grondwaterverontreinigingscontouren ingetekend. De Gemeenten verwijzen hiernaar. Een uitsnede uit één van deze kaarten, bijlage C van dit rapport, is hieronder

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

46/132

opgenomen. Het betreft de kaart waarop PFOA-concentraties in het ondiepe grondwater zijn weergegeven. Binnen de rode contour is een zodanige hoeveelheid PFOA aangetroffen dat sprake is van een overschrijding van 10 maal de INEV voor PFOA voor grondwater inclusief het beschermingsniveau voor het gebruik van grondwater als drinkwater (0,39 µg/l).

2.85

De grondwaterverontreiniging met PFOA is nog niet volledig in kaart gebracht en is horizontaal en verticaal nog niet volledig afgeperkt. Nader onderzoek gericht op het verder in kaart brengen van de omvang van de PFOA verontreiniging in het grondwater is nog noodzakelijk.

2.86

GenX-stoffen worden tot op 5-7 km van het terrein van Chemours/Du Pont in het ondiepe grondwater aangetroffen. Zie onderstaande figuur uit het onderzoek van het Expertisecentrum PFAS, Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht en omgeving, van 30 maart 2021 (bijlage B) (productie G.49).

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

47/132

2.87

De aangetroffen concentraties liggen boven de detectiegrens. Omdat het aantal peilbuizen waarmee concentraties aan GenX-stoffen kunnen worden gemeten beperkt is, is het (nog) niet mogelijk om een interventiewaardecontour te bepalen zoals dat wel het geval is met de PFOA-verontreiniging in het grondwater.

2.88

De grondwaterverontreiniging met GenX-stoffen is nog niet volledig horizontaal en verticaal afgeperkt. Nader onderzoek op dit punt is noodzakelijk.

D.4 PFOA en GenX-stoffen in grond en grondwater zijn afkomstig uit de Inrichting van Chemours/Du Pont 2.89

In opdracht van de Gemeenten is door het Expertisecentrum PFAS onderzocht wat de herkomst is van de bovenbeschreven grond- en grondwaterverontreinigingen. Op basis van het achter randnummer 2.104 e.v. van deze dagvaarding besproken model waarmee het RIVM de PFOA-luchtconcentraties in de Gemeenten heeft berekend voor het jaar 2000, is door het Expertisecentrum PFAS de totale atmosferische depositie van PFOA berekend die tussen 1970 en 2012 heeft plaatsgevonden. Dat gecombineerd met de werkelijk gemeten gehalten aan PFOA in de Gemeenten heeft geleid tot onderstaande figuur.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

48/132

Zie: Expertisecentrum PFAS, Modellering luchtdepositie PFOA Zuid-Holland, 30 maart 2021, p. 11 (productie G.35).

2.90

Het Expertisecentrum PFAS heeft de aangetroffen PFOA concentraties vervolgens afgezet tegen de afstand van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont. Daaruit volgt dat de PFOA concentraties het hoogst zijn nabij het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont en afnemen naar mate de afstand ten opzicht van het Fabrieksterrein groter wordt.

2.91

Hetzelfde is gedaan met de gehalten aan PFOA die in de grond en het grondwater in de Gemeenten zijn aangetroffen. Dat geeft, zo volgt uit onderstaande figuren, hetzelfde beeld. In de nabijheid van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont worden hogere concentraties aan PFOA aangetroffen dan op enige afstand van het Fabrieksterrein.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

49/132

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

50/132

Figuren 7 en 10 zijn afkomstig uit het door Expertisecentrum PFAS opgestelde rapport Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht en omgeving, 30 maart 2021, p. 11 en 14 (productie G.49).

2.92

Zie in vergelijkbare zin de navolgende figuur waarbij voor de in de bodem aangetroffen gehalten een andere schaal is gebruikt:

Figuur 2 uit het rapport Expertisecentrum PFAS, De relatie tussen PFOA-emissies en PFOA in grond rond Chemours/Du Pont te Dordrecht, 30 maart 2021, p. 8 (productie G.36).

2.93

Vervolgens is geconstateerd, door toepassing van de ‘Fingerprint’-methode, – waarbij hetgeen aan PFAS wordt aangetroffen in de Gemeenten wordt vergeleken met hetgeen aan PFAS wordt aangetroffen elders in Nederland, bijvoorbeeld nabij oefenlocaties van de brandweer – dat de PFAS in en rond Dordrecht wordt gedomineerd door PFOA. Ook dit

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

51/132

bevestigt dat hetgeen aan PFOA-concentraties wordt aangetroffen in de Gemeenten is toe te schrijven aan het handelen of nalaten van Chemours/Du Pont.

Zie: Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2021, p. 15 (productie G.49).

2.94

en

omgeving,

Hetzelfde is gedaan met de gehalten aan PFOA die in het grondwater in de Gemeenten zijn aangetroffen. Dat geeft, zo volgt uit onderstaande figuur, hetzelfde beeld. In de nabijheid van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont worden hogere concentraties aan PFOA aangetroffen dan op enige afstand van het Fabrieksterrein.

Zie: Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2021, p. 11.

2.95

Door toepassing van een ‘Fingerprint’-methode is bevestigd dat de PFOA die wordt aangetroffen in het grondwater in de Gemeenten kan worden toegeschreven aan het handelen of nalaten van Chemours/Du Pont.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

52/132

Zie: Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2020, p. 12 en 15 en met name figuur 11.

2.96

Het Expertisecentrum PFAS concludeert op basis van het voorgaande ter zake van de aangetroffen gehalten aan PFOA in grond en grondwater niet alleen “dat het patroon van de gemodelleerd depositie zichtbaar overeenkomt met het patroon van de gemeten gehalten in de grond”, Zie: Modellering luchtdepositie PFOA Zuid-Holland, Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2021, p. 11

maar ook dat

“kan worden geconcludeerd dat de duidelijk boven de achtergrondwaarde (ca. 2µg/kg) verhoogde concentraties PFOA in grond en het freatisch grondwater in de regio vrijwel volledig afkomstig zijn van de fabriek van Chemours/Du Pont”.

Zie: Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht en omgeving, Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2021, p. 23 (productie G.49).

2.97

Het Expertisecentrum PFAS heeft dezelfde methodieken ook toegepast met betrekking tot de in het grondwater aangetroffen gehalten aan GenX-stoffen. Dat heeft geleid tot het volgende beeld:

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

53/132

Zie: Herkomst PFOA in grond en grondwater Dordrecht Expertisecentrum PFAS, 30 maart 2021, p. 12 (productie G.49).

en

omgeving,

2.98

Ook hier is de conclusie dat de concentraties het hoogst zijn in de buurt van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont en afnemen naar mate de afstand tot het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont toeneemt.

2.99

In een vervolgonderzoek is onderzocht wat de relatie is tussen de uitstoot van PFOA door Chemours/Du Pont en de PFOA-concentraties die zijn aangetroffen in de grond nabij of op enige afstand van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont. Onderzocht is “de mate waarin de in de bodem aangetroffen PFOA-vracht daadwerkelijk door atmosferische uitstoot vanaf het Chemours/Du Pont terrein kan zijn veroorzaakt”.

Zie: Expertisecentrum PFAS, De relatie tussen PFOA-emissies en PFOA in grond rond Chemours/Du Pont te Dordrecht, 30 maart 2021, p. 4 (Productie G.36).

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

54/132

2.100

Rekening houdend met de achtergrondwaarde komen de onderzoekers tot de volgende PFOA-vracht, uitgedrukt in µg/kg en afgezet tegen de afstand tot het Fabrieksterrein:

Expertisecentrum PFAS, De relatie tussen PFOA-emissies en PFOA in grond rond Chemours/Du Pont te Dordrecht, 30 maart 2021, figuur 10, p. 17 (productie G.36)

2.101

De PFOA-vracht in tonnen wordt ingeschat op:

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

55/132

waarbij de onderzoekers tevens concluderen dat het meest aannemelijk is dat zich hier het door het RIVM onderscheiden scenario 2 heeft voorgedaan:

Zie Expertisecentrum PFAS, De relatie tussen PFOA-emissies en PFOA in grond rond Chemours/Du Pont te Dordrecht, 30 maart 2021, tabellen 2 en 6 en p. 27 (productie G.36)

2.102

Uiteindelijk trekken de onderzoekers in het rapport de volgende conclusie:

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

56/132

Expertisecentrum PFAS, De relatie tussen PFOA-emissies en PFOA in grond rond Chemours/Du Pont te Dordrecht, 30 maart 2021, p. 29.

D.5 Schade 2.103

De Gemeenten hebben vanwege de gevolgen voor het milieu en de mogelijke gevolgen voor de menselijke gezondheid van de activiteiten van Chemours/Du Pont diverse vormen van schade geleden. Deze schade ziet op door de Gemeenten gemaakte kosten, waardeverminderingen en op ander geleden nadeel. De schade bestaat specifiek onder meer uit gemaakte onderzoekskosten, vertragingsschade vanwege de vertraging van verschillende bouwprojecten, de waardevermindering van percelen grond in de Gemeenten vanwege de aanwezigheid in grond en grondwater van PFOA en GenX-stoffen, diverse ontvangen aansprakelijkstellingen van aannemers vanwege het niet kunnen nakomen door de Gemeenten van overeenkomsten tot levering van grond, gemaakte kosten voor het gereedmaken, inrichten en in gebruik nemen van (grond)depots, gemaakte kosten voor het afvoeren van met PFOA verontreinigde grond, gemaakte ambtenarenkosten en advocaatkosten. In randnummers 3.96-3.112 van deze dagvaarding wordt een nadere toelichting gegeven over deze door de Gemeenten geleden schade.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

57/132

E. Normenkader PFOA en GenX-stoffen E.1 PFOA en GenX-stoffen zijn niet-genormeerde stoffen 2.104

Voor PFAS zijn er op dit moment geen formele interventiewaarden vastgesteld. De interventiewaarde van een stof is de waarde die aangeeft bij welke concentratie sprake is van een geval van ernstige verontreiniging in de zin van artikel 1 van de Wet bodembescherming (Wbb). Op grond van de Circulaire bodemsanering per 1 juli 2013 is er sprake van een geval van ernstige verontreiniging indien voor ten minste één stof het gemiddelde gemeten concentratie van minimaal 25 m3 bodemvolume in het geval van bodemverontreiniging, of 100 m3 poriënverzadigde bodemvolume in het geval van een grondwaterverontreiniging, hoger is dan de interventiewaarde.

2.105

Ook zijn er in bijlage B bij de Regeling Bodemkwaliteit (nog) geen achtergrondwaarden en maximale waarden voor grond en baggerspecie voor PFAS opgenomen. Achtergrondwaarden zijn vastgesteld op basis van de gehalten aan stoffen, zoals die voorkomen in de bodem van natuur- en landbouwgronden in Nederland die niet zijn belast door lokale verontreinigingsbronnen. Partijen grond of baggerspecie die voldoen aan de achtergrondwaarden zijn op grond van het Besluit bodemkwaliteit altijd vrij toepasbaar (voor wat betreft de chemische kwaliteit). De maximale waarden zijn gekoppeld aan een bodemfunctie. Deze waarden geven de bovengrens aan van de kwaliteit die nodig is om de bodem blijvend geschikt te houden voor de functie die de bodem heeft. Binnen het zogenoemde generieke toetsingskader van het Besluit bodemkwaliteit zijn voor landbodems generieke maximale waarden vastgesteld als grenzen voor de kwaliteit die horen bij de functie van de bodem (wonen of industrie). Binnen het zogenoemde gebiedsspecifieke toetsingskader van het Besluit bodemkwaliteit kan de lokale bodembeheerder (de gemeente) per deelgebied en per stof zelf lokale maximale waarden vaststellen.37

E.2 Indicatieve Niveaus voor Ernstige Verontreiniging PFOA in grond en grondwater 2.106

Provincies en gemeenten hebben te maken met locaties met verhoogde concentraties PFAS. Teneinde vast te kunnen stellen of er sprake is van een ernstige verontreiniging met een noodzaak om spoedig te saneren vanwege onaanvaardbare risico’s voor mens, plant of dier, hebben provincies en gemeenten er bij het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en het RIVM op aangedrongen om vooruitlopend op formele interventiewaarden, Indicatieve Niveaus voor Ernstige Verontreiniging (INEV’s) te bepalen.

2.107

Ten aanzien van PFOS, PFOA en GenX-stoffen in grond en grondwater zijn door het RIVM in januari 2020 INEV’s afgeleid. De INEV’s zijn voorlopige interventiewaarden. Aan de hand 37

Zie https://www.bodemrichtlijn.nl/Bibliotheek/grondstromen/grondstromen-verschillende-milieuhygienische-indelingen-categorieen.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

58/132

van de INEV’s kunnen provincies en gemeenten verontreinigde locaties beoordelen op basis van de meest actuele kennis.

2.108

De INEV voor PFOA in grond is momenteel 1100 µg/kg ds. Voor grondwater zijn er twee INEV’s afgeleid door het RIVM. De INEV inclusief het beschermingsniveau voor het gebruik van grondwater als drinkwater is 0,39 µg/l. De INEV gebaseerd op gezondheidsrisico’s door grondwaterverontreiniging gebaseerd op het standaard scenario wonen met tuin is 170 µg/l.

Zie Indicatieve niveaus voor ernstige bodem- en grondwaterverontreiniging (INEV’s) voor de stoffen PFOS, PFOA en GenX, RIVM, 15 januari 2020.38

E.3 Indicatieve Niveaus Ernstige Verontreiniging GenX-stoffen voor grond en grondwater 2.109

Ook voor GenX-stoffen heeft het RIVM INEV’s afgeleid. De INEV voor GenX-stoffen in grond is momenteel 97 µg/kg ds. Voor grondwater zijn er twee INEV’s afgeleid door het RIVM. De INEV inclusief het beschermingsniveau voor het gebruik van grondwater als drinkwater is 0,66 µg/l. De INEV gebaseerd op gezondheidsrisico’s door grondwaterverontreiniging gebaseerd op het standaard scenario wonen met tuin is 140 µg/l. Zie Indicatieve niveaus voor ernstige bodem- en grondwaterverontreiniging (INEV’s) voor de stoffen PFOS, PFOA en GenX, RIVM, 15 januari 2020.39

E.4 Tijdelijk handelingskader toepassen PFOA-houdende grond 2.110

Op basis van het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 8 juli 201940 gold voor het toepassen van PFOA-houdende grond op de landbodem binnen gebieden met een bodemfunctieklasse wonen of industrie een toepassingsnorm van 7 µg/kg ds. Voor toepassingen binnen gebieden met een bodemfunctieklasse landbouw/natuur gold een toepassingsnorm van 0,1 µg/kg ds (de bepalingsgrens), tenzij er sprake was van een hogere 38

Dit document is te raadplegen via: https://www.rivm.nl/pfas/indicatieve-niveaus-voor-ernstige-verontreiniging-pfos-pfoa-en-genx-ingrond-en-grondwater.

39

Dit document is te raadplegen via: https://www.rivm.nl/pfas/indicatieve-niveaus-voor-ernstige-verontreiniging-pfos-pfoa-en-genx-ingrond-en-grondwater.

40

Dit document is te raadplegen via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/08/tijdelijk-handelingskader-voorhergebruik-van-pfas-houdende-grond-en-baggerspecie.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

59/132

achtergrondwaarde. In dergelijke situaties was de toepassingsnorm de gemeten achtergrondwaarde tot maximaal 7 µg/kg ds. 2.111

Op 29 november 2019 is het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie geactualiseerd.41 Voor het toepassen van PFOA-houdende grond op de landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse wonen respectievelijk industrie wordt nog steeds een toepassingswaarde van 7 µg/kg ds gehanteerd. Voor toepassingen op de landbodem met bodemfunctieklasse landbouw/natuur en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur geldt als toepassingswaarde de voorlopige achtergrondwaarde voor PFOA van 0,8 µg/kg ds. Deze achtergrondwaarde geldt ook voor toepassingen op de landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en een bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur.

2.112

Op 1 juli 2020 heeft het RIVM een studie over de achtergrondwaarden van PFOA en PFOS in Nederland gepubliceerd.42 In het onderzoek komt het RIVM tot de volgende waarden:

Op basis van de metingen concludeert het RIVM dat de achtergrondwaarde van PFOA – gebaseerd op de 95 percentiel van de gewogen concentraties – 1,9 µg/kg ds is.

2.113

Op 2 juli 2020 is het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie wederom geactualiseerd.43 Voor het toepassen van PFOA-houdende grond op de landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse wonen respectievelijk industrie wordt, net als bij het voorgaande handelingskader, een toepassingswaarde van 7 µg/kg ds gehanteerd. Voor toepassingen op de landbodem met bodemfunctieklasse landbouw/natuur en daarmee corresponderende

41

Dit document is te raadplegen via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/12/01/bijlage-1-tijdelijk-handelingskadervoor-hergebruik-van-pfas-houdende-grond-en-baggerspecie.

42

Dit document is te raadplegen via https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2020-0100.pdf.

43

Dit document is te raadplegen via: https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/07/03/bijlagegeactualiseerd-tijdelijk-handelingskader/bijlage-geactualiseerd-tijdelijk-handelingskader.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

60/132

bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur geldt een toepassingswaarde van 1,9 µg/kg ds (gelijk aan de achtergrondwaarde).

2.114

In onderstaande tabel zijn de toepassingswaarden voor PFOA uit de diverse handelingskaders uiteengezet.

Bodemfunctieklasse

8 juli 2019

29 november 2019

2 juli 2020

Wonen of industrie

7 µg/kg ds

7 µg/kg ds

7 µg/kg ds

Landbouw/natuur

0,1 µg/kg ds

0,8 µg/kg ds

1,9 µg/kg ds

E.5 Tijdelijk handelingskader toepassen GenX-houdende grond 2.115

Op basis van het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 8 juli 201944 gold voor het toepassen van GenX-stof(fen)houdende grond op de landbodem binnen gebieden met een bodemfunctieklasse wonen of industrie een toepassingsnorm van 3 µg/kg ds. Voor toepassingen binnen gebieden met een bodemfunctieklasse landbouw/natuur gold een toepassingsnorm van 0,1 µg/kg ds (de bepalingsgrens), tenzij er sprake was van een hogere achtergrondwaarde. In dergelijke situaties was de toepassingsnorm de gemeten achtergrondwaarde tot maximaal 3 µg/kg ds.

2.116

Op 29 november 2019 is het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie geactualiseerd.45 Voor het toepassen van GenX-stof(fen)houdende grond op de landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en daarmee corresponderende met bodemkwaliteitsklasse wonen respectievelijk industrie geldt binnen dit handelingskader nog steeds een toepassingswaarde van 3 µg/kg ds. Voor toepassingen op de landbodem met bodemfunctieklasse landbouw/natuur en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur geldt als toepassingswaarde de voorlopige achtergrondwaarde voor GenX van 0,8 µg/kg ds. Deze achtergrondwaarde geldt ook voor toepassingen op een landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en de bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur.

44

Dit document is te raadplegen via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/08/tijdelijk-handelingskader-voorhergebruik-van-pfas-houdende-grond-en-baggerspecie.

45

Dit document is te raadplegen via: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/12/01/bijlage-1-tijdelijk-handelingskadervoor-hergebruik-van-pfas-houdende-grond-en-baggerspecie.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

61/132

2.117

Op 2 juli 2020 is het Tijdelijk handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie wederom geactualiseerd.46 Voor het toepassen van GenX-houdende grond op de landbodem met bodemfunctieklasse wonen of industrie en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse wonen respectievelijk industrie wordt, net als bij het voorgaande handelingskader, een toepassingswaarde van 3 µg/kg ds gehanteerd. Voor toepassingen op de landbodem met bodemfunctieklasse landbouw/natuur en daarmee corresponderende bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur geldt een toepassingswaarde van 1,4 µg/kg ds (gelijk aan de achtergrondwaarde).

2.118

In onderstaande tabel zijn de toepassingswaarden voor GenX-stoffen uit de diverse handelingskaders uiteengezet.

Bodemfunctieklasse

8 juli 2019

29 november 2019

2 juli 2020

Wonen of industrie

3 µg/kg ds

3 µg/kg ds

3 µg/kg ds

Landbouw/natuur

0,1 µg/kg ds

0,8 µg/kg ds

1,4 µg/kg ds

E.6 Handreiking toepassing van PFOA houdende grond Zuid-Holland Zuid 2.119

Op 3 november 2017 heeft de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid een handreiking gepubliceerd omtrent hergebruik van grond met verhoogde concentraties aan PFOA en GenX-stoffen in de Drechtsteden en omgeving. Omdat er op grond van nieuwe bodemonderzoeken steeds meer bekend werd over de aangetroffen gehalten PFOA in de bodem in de regio Zuid-Holland Zuid, is de handreiking herzien per 13 juni 2018.47 Door de herziening zijn de hergebruiksmogelijkheden van PFOA-houdende grond verruimd ten opzichte van de eerdere handreiking uit 2017.

2.120

Op grond van de bij de handreiking van 2018 gevoegde toepassingskaart heeft te gelden dat op de landbodem (alle gebruikstypen) binnen de op de toepassingskaart weergegeven zone A, grond met een maximale concentratie PFOA van 2,5 µg/kg mag worden toegepast. Binnen de op de kaart weergegeven zone B mag op de landbodem (alle gebruikstypen) grond met een maximale concentratie PFOA van 10 µg/kg worden toegepast.

46

Dit document is te raadplegen via: https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2020/07/03/bijlagegeactualiseerd-tijdelijk-handelingskader/bijlage-geactualiseerd-tijdelijk-handelingskader.pdf.

47

De Herziene handreiking toepassing van PFOA houdende grond Zuid-Holland Zuid, Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid, 13 juni 2018 is te raadplegen via: https://www.ozhz.nl/wp-content/uploads/Handreiking_hergebruik_grond_PFOA_ZHZ_herzien__13_juni_2018.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

62/132

Een grotere weergave van deze toepassingskaart is als productie G.50 aan deze dagvaarding gehecht.

E.7 Nieuwe gezondheidskundige grenswaarde van EFSA 2.121

Mogelijk worden de INEV’s en hergebruiksnormen voor PFOA binnen afzienbare termijn bijgesteld. De Europese Voedselveiligheidsautoriteit (EFSA) heeft op 17 september 2020 een nieuwe wetenschappelijke opinie gepubliceerd over de gezondheidsrisico’s door de aanwezigheid van PFAS (specifiek PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS) in voedsel.48 Hierin heeft EFSA een gezondheidskundige grenswaarde afgeleid van 4,4 nanogram/kilogram lichaamsgewicht per week. Deze gezondheidskundige grenswaarde geldt voor PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS samen. Deze gezondheidskundige grenswaarde van EFSA is circa een factor 20 lager dan de grenswaarde voor alleen de stof PFOA van 12,5 nanogram/kilogram lichaamsgewicht per dag (en dus 87,5 nanogram/kilogram lichaamsgewicht per week) die het RIVM in het eerdergenoemde Briefrapport

48 EFSA, Scientific opinion, Risk to human health related to the presence ofperuoroalkyl substances in food, 17 september 2020, te

raadplegen via: https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/efsa_6223.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

63/132

‘Risicoschatting emissie PFOA voor Omwonenden. Locatie: Chemours/Du Pont, Dordrecht, Nederland’ van 201649 heeft afgeleid. 2.122

Het RIVM heeft inmiddels beoordeeld of de bevindingen van EFSA gevolgen hebben voor de gezondheidskundige grenswaarden en risicogrenzen die het RIVM gebruikt.50 Recent heeft het RIVM geconcludeerd dat het de nieuwe gezondheidskundige grenswaarde van EFSA gaat gebruiken voor de risicobeoordeling en afleiding van risicogrenzen. Een lagere gezondheidskundige grenswaarde voor PFAS betekent volgens het RIVM dat deze stoffen schadelijker lijken te zijn dan tot nu toe bekend was. In het algemeen concludeert het RIVM dat met de herberekening de humane risicogrenzen lager zullen worden en dat op basis van deze nieuwe inzichten een grotere groep mensen in het verleden een risico op gezondheidsschade heeft gelopen dan eerder berekend is.51

2.123

Het RIVM gaat de humane risicogrenzen voor PFAS in bodem, oppervlaktewater en drinkwater met inachtneming van de lagere gezondheidskundige grenswaarde opnieuw berekenen. Deze herberekening kan ertoe leiden dat bepaalde hergebruiksnormen en INEV’s zullen worden bijgesteld. In onderstaande tabel is weergegeven op welke normen de nieuwe gezondheidskundige grenswaarde doorwerkt.

49

Te raadplegen via: https://relevant.nl/download/attachments/32702780/RIVM%20briefrapport%2020160049%20risicoschatting%20emissie%20pfoa%20bij%20DuPont%20voor%20omwonenden.pdf?version=1&modificationDate=146114 4320191&api=v2.

50

Zie: https://www.rivm.nl/pfas/actueel/rivm-bestudeert-wetenschappelijke-opinie-over-pfas-van-efsa.

51

Zie de notitie ‘Conclusie RIVM gebruik EFSA-TWI PFAS’ en de ‘Notitie: status van een EFSA-opinie en de rol van een gezondheidskundige grenswaarde https://www.rivm.nl/pfas/nieuwe-twi.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

in

verschillende

beleidskaders’.

Beide

notities

zijn

te

raadplegen

via:

64/132

Zie ‘Notitie: status van een EFSA-opinie en de rol van een gezondheidskundige grenswaarde in verschillende beleidskaders, RIVM, 15 december 2020, p. 21.52

F. Verzoek om vergoeding kosten / aansprakelijkstelling 2.124

Het college van burgemeester en wethouders van Sliedrecht heeft Chemours bij brief van 10 januari 2018 verzocht de kosten te vergoeden van in opdracht van de gemeente Sliedrecht uitgevoerde PFOA-verificatiebloedtesten bij bewoners van de gemeente. Chemours heeft bij brief van 7 februari 2018 aangegeven niet bereid te zijn deze kosten te vergoeden.

2.125

Bij brieven van 22 februari 2018 hebben de gemeenten Dordrecht, Papendrecht en Sliedrecht, Chemours – alsmede DuPont International B.V., KvK.nr.: 23089290 (DuPont Int.) – bericht schade te lijden ten gevolge van de emissie door Chemours/Du Pont van PFOA en/of GenX-stoffen, en is aan Chemours en DuPont Int. bericht dat de Gemeenten zich ter zake van deze schade alle rechten voorbehouden. Tevens is de verjaring van de vordering van voornoemde gemeenten, verband houdende met deze schade, op Chemours en DuPont Int. gestuit. De Gemeente Molenwaard en de Gemeente Giessenlanden, door gemeentelijke herindeling inmiddels verworden tot de Gemeente Molenlanden, hebben op 29 juni 2018 een vergelijkbare brief toegezonden aan Chemours en Du Pont de Nemours (Nieuw).

2.126

Op 20 april 2018 heeft er een overleg plaatsgevonden tussen de gemeenten Dordrecht, Papendrecht en Sliedrecht enerzijds en Chemours en Du Pont de Nemours (Nieuw) anderzijds. Tijdens dit overleg is verzocht om vergoeding van de schade die de Gemeenten lijden vanwege de emissie van PFOA en GenX-stoffen en de depositie ervan binnen de Gemeenten. Ook is Chemours en Du Pont de Nemours (Nieuw) verzocht om de veroorzaakte bodemverontreiniging te saneren dan wel ongedaan te maken.

2.127

Chemours heeft de gemeenten Dordrecht, Papendrecht en Sliedrecht op 18 mei 2018 per email bericht dat Chemours geen verantwoordelijkheid neemt voor de door deze gemeenten geleden en nog te lijden financiële schade, en ook niet bereid is tot sanering van de met PFOA en GenX-stoffen veroorzaakte bodemverontreiniging.

2.128

De gemeente Molenwaard en de gemeente Giessenlanden, door gemeentelijke herindeling inmiddels verworden tot de gemeente Molenlanden, hebben op 29 juni 2018 een brief toegezonden aan Chemours en Du Pont de Nemours (Nieuw) waarin zij deze partijen hebben bericht schade te lijden ten gevolge van de emissie door Chemours/Du Pont van PFOA en/of GenX-stoffen en dat zij zich ter zake van deze schade alle rechten voorbehoudt. Chemours 52

Te raadplegen via: https://www.rivm.nl/sites/default/files/202101/Notitie%20status%20EFSA%20opinie%20en%20processen%20van%20doorwerking%20beveiligd.pdf.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

65/132

heeft bij brief van 25 juli 2018 aan de gemeente Molenlanden laten weten dat zij de aansprakelijk niet erkent, aangezien de juridische onderbouwing van de gestelde aansprakelijkheid zou ontbreken.

2.129

Bij brieven van 1 november 2018 hebben de gemeenten Dordrecht, Papendrecht en Sliedrecht Chemours en DuPont Int. nogmaals gewezen op de bodem- en andere verontreinigingen die in de omgeving van het Fabrieksterrein van Chemours/Du Pont is ontstaan en zijn Chemours en DuPont Int. nogmaals verzocht om de ontstane verontreinigingen ongedaan te maken en de Gemeenten te compenseren voor de financiële schade die zij als gevolg van de emissie van PFOA en GenX-stoffen lijden. Op 10 december 2018 heeft er wederom een overleg plaatsgevonden tussen de Gemeenten en Chemours.

2.130

Bij brief van 31 januari 2019 heeft Chemours iedere aansprakelijkheid afgewezen. De Gemeenten merken in dat kader nog op dat Chemours niet alleen niet bereid blijkt te zijn om de door de emissie van PFOA en GenX-stoffen in de Gemeenten veroorzaakte bodemverontreiniging ongedaan te maken dan wel te saneren. Ook is Chemours niet bereid om de schade te vergoeden die de Gemeenten lijden vanwege de emissie van deze stoffen, waaronder de kosten van bodemonderzoek en van onderzoek naar de gezondheidseffecten van de emissie van PFOA en GenX-stoffen naar de omgeving van de Inrichting en de kosten van communicatie met bewoners vanwege de daarmee verband houdende gezondheidsrisico’s. Verder is Chemours ook niet bereid om de kosten van een in opdracht van de Gemeenten uitgevoerd bloedonderzoek bij omwonenden van de Inrichting te vergoeden.

2.131

Bij brieven van 20 augustus 2020 hebben de Gemeenten Chemours, Du Pont de Nemours (Nieuw) en DuPont Int. bericht dat zij zich beraden op het starten van een civielrechtelijke procedure en in dat kader verzocht om toezending van een aantal mogelijk voor een procedure relevante documenten. Voorts is de verjaring, namens de Gemeenten, (nogmaals) gestuit.

2.132

Partijen hebben geen minnelijke oplossing kunnen bereiken.

G. Bestuursrechtelijke handhaving 2.133

Zoals hiervoor is opgemerkt heeft de emissie door Chemours/Du Pont voor de Gemeenten en haar inwoners grote gevolgen. Het is om die reden dat mogelijk zal worden overwogen (ook) bestuursrechtelijke handhavingsinstrumenten in te zetten, zoals het opleggen van een onderzoeksbevel in de zin van de Wet bodembescherming (Wbb). Doel ervan zou zijn een beeld te krijgen over welk gebied zich de PFOA-verontreiniging in het grondwater heeft kunnen verspreiden is en wat de exacte omvang is van de aangetroffen verontreiniging.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

66/132

2.134

Een andere optie is mogelijk het opleggen van een last tot ongedaanmaking van met PFOA en/of GenX-stoffen veroorzaakte bodemverontreiniging. Grondslag voor een dergelijk handhavingsbesluit zou artikel 13 Wbb zijn.

2.135

Naar het oordeel van de Gemeenten staat de eventuele inzet van deze en/of andere handhavingsinstrumenten niet in de weg aan het middels het civiele recht verkrijgen van een verklaring voor recht en het verhalen van kosten en schade, zoals beoogd met de onderhavige dagvaarding. Zie in deze zin ook: HR 9 januari 2015, ECLI:NL:HR:2015:37.

2.136

Overigens is het zeer aannemelijk dat de bestuursrechter zich moet buigen over eventuele bovenbedoelde besluiten en is het derhalve nog onzeker of deze stand houden.

3

Juridisch kader H. Grondslag

3.1

De Gemeenten zijn van mening dat Chemours/Du Pont primair op grond van artikel 6:175 BW jegens hen aansprakelijk zijn en subsidiair op grond van artikel 6:162 BW. In het hiernavolgende wordt allereerst aan de hand van de vennootschapsrechtelijke situatie toegelicht waarom Chemours Netherlands B.V., Du Pont de Nemours (Nieuw) en Corteva Holding Netherlands B.V. aansprakelijk zijn jegens de Gemeenten. Vervolgens wordt ingegaan op de aansprakelijkheid op grond van artikel 6:175 BW en de aansprakelijkheid op grond van artikel 6:162 BW.

I. Vennootschapsrechtelijke situatie I.1 De Afsplitsing-2012 en de Afsplitsing-2015 3.2

Om tot een goed begrip en overzicht te komen van de (in het verleden) betrokken vennootschappen, zetten de Gemeenten kort het splitsingsproces in 2012 van Du Pont de Nemours (Nederland) B.V. (Oud) en het splitsingsproces in 2015 van Chemours uiteen.

3.3

Medio 2011 heeft DuPont VS besloten om haar divisie “Performance Chemicals” wereldwijd af te stoten en onder te brengen in een nieuwe op zichzelf staande beursgenoteerde onderneming (genoteerd aan de New Yorkse beurs NYSE). De reden voor deze afsplitsing

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

67/132

is destijds door DuPont VS niet gegeven, maar persberichten uit Amerikaanse media suggereren dat de afsplitsing plaatsvond om aansprakelijkheidsrisico’s, voortvloeiende uit de productie van performance chemicals, af te wentelen.53 In die tijd werden in de Verenigde Staten van Amerika de verschillende aansprakelijkheidszaken aanhangig gemaakt waarin DuPont VS aansprakelijk werd gesteld voor het feit dat PFOA in het drink- en oppervlakte water terecht was gekomen.

3.4

De wereldwijde splitsing van het DuPont-concern werkte ook door in Nederland. Door Du Pont de Nemours (Oud) is op 21 november 2011 Chemours opgericht (destijds onder de naam “DuPont Transition B.V.”). Bij akte van splitsing van 1 januari 2012 heeft een afsplitsing plaatsgevonden waarbij de vennootschap Du Pont de Nemours (Oud) de splitsende vennootschap was en Chemours de verkrijgende vennootschap. Direct na de splitsing heeft Du Pont de Nemours (Oud) haar naam veranderd in “DuPont Holding Netherlands B.V.” (deze naam werd per 1 oktober 2020 nogmaals gewijzigd in de huidige naam: “Corteva Holding Netherlands 2 B.V.”) De doelstelling van Chemours was overigens onder meer het ontwikkelen en vervaardigen van organische en anorganische chemicaliën etc. Bij de statutenwijziging van 1 januari 2012 heeft Chemours haar naam veranderd in “Du Pont de Nemours (Nederland) B.V.” De statutaire naam “Du Pont de Nemours (Nederland) B.V.” werd ten tijde van de 2012-Afsplitsing, als gevolg van de naamswijzigingen, dus ‘meegegeven’ aan Chemours als verkrijgende vennootschap.

3.5

Door DuPont International (Luxembourg) SCA is op 22 mei 2014 Du Pont de Nemours (nieuw) opgericht (destijds onder de naam “DuPont Transition 2 B.V.”). Op 29 oktober 2014 is door de directies en toezichthouders van Chemours en Du Pont de Nemours (nieuw) een voorstel tot splitsing ondertekend waarbij Chemours de splitsende vennootschap en Du Pont de Nemours (nieuw) de verkrijgende vennootschap vormt.

3.6

Uit het voorstel tot splitsing van 29 oktober 2014 (productie G.51), alleen Annex E hiervan wordt overgelegd, volgt dat de splitsende vennootschap blijft bestaan, een gedeelte van haar vermogen afsplitst naar de verkrijgende vennootschap en de verkrijgende vennootschap dit gedeelte van het vermogen verkrijgt onder algemene titel. Vervolgens kent de verkrijgende vennootschap aandelen toe aan de splitsende vennootschap.

3.7

De daadwerkelijke splitsing vond plaats bij akte van splitsing van 31 december 2014. Het splitsingsvoorstel van 29 oktober 2014 is als bijlage I aan de splitsingsakte van 31 december 2014 gehecht. Het splitsingsvoorstel maakt daarmee integraal deel uit van de splitsingsakte.

53

http://highline.huffingtonpost.com/articles/en/welcome-to-beautiful-parkersburg/ https://www.nytimes.com/2016/01/10/magazine/thelawyer-who-became-duponts-worst-nightmare.html https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-07-02/dupont-spins-offchemicals-and-cleanup-liabilities-.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

68/132

Zie: artikelen 2:334f lid 2 sub d BW jo 2:334n lid 2 BW, alsmede artikel 2 van de splitsingsakte van 31 december 2014.

3.8

Bij statutenwijzigingen van tevens 31 december 2014 wijzigden de namen opnieuw, Chemours wijzigde haar naam van “Du Pont de Nemours (Nederland) B.V.” in haar huidige naam: “Chemours Netherlands B.V.” en Du Pont de Nemours (nieuw) wijzigde haar naam van “DuPont Transition 2 B.V.” in haar huidige naam: “Du Pont de Nemours (Nederland) B.V.”. De statutaire naam “Du Pont de Nemours (Nederland) B.V.” werd dus ook ten tijde van de 2015-Afsplitsing, als gevolg van de naamswijzigingen, ‘meegegeven’ aan Du Pont de nemours (nieuw) als verkrijgende vennootschap.

3.9

Door de 2012-splitsing is Chemours eigenaar geworden van het grootste deel van het Fabrieksterrein van de Inrichting, waaronder van de teflonfabriek(en), die tot 1 januari 2012 in eigendom en beheer van Du Pont de Nemours (Nederland) B.V. (Oud) was.

3.10

Ter verduidelijking volgt hieronder een schematisch overzicht van de transacties:

Een grote versie van dit schematisch overzicht is als productie G.52 aan deze dagvaarding gehecht.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn N.V.

69/132

I.2 Vermogensbestanddelen die wel/niet overgaan op verkrijgende vennootschap 3.11

Uit annex E van het splitsingsvoorstel van 28 november 2011 (productie G.53) blijkt dat bij de 2012-Afsplitsing door Du Pont de Nemours (Oud), als splitsende vennootschap, de activa onder A. bestaande uit aandelen in verschillende vennootschappen, een belang in een CV, bepaalde intercompanyvorderingen, vorderingen uit hoofde van vennootschapsbelasting en latente belasting vermogensbestanddelen werden behouden en de passiva onder B. bestaande uit alle verschuldigde vennootschapsbelasting en een promissory uit te geven aan DuPont Integration S.à.r.l. werden behouden. Alle andere activa en schulden die niet onder de opsomming onder A. en B. vallen, zijn overgegaan naar Chemours als verkrijgende vennootschap. Daaronder vallen dus onder meer het Fabrieksterrein en de schulden uit hoofde van (milieu)aansprakelijkheid die ten tijde van de splitsing voortvloeiden uit de activiteiten die tot aan de dag van splitsing hadden plaatsgevonden.

3.12

Uit annex E van het ondertekende splitsingsvoorstel van 29 oktober 2014 (productie G.51) blijkt welke activa en passiva bij de 2015-Afsplitsing door Chemours, als splitsende vennootschap, worden behouden en welke overgaan naar Du Pont de Nemours (nieuw) als verkrijgende vennootschap.

3.13

Uit hetgeen wordt opgemerkt op pag. 1 van Annex E van het splitsingsvoorstel uit 2014 volgt dat alle vermogensbestanddelen door Chemours blijven behouden, “met uitzondering van de Non-Performance Chemicals Vermogensbestanddelen”:

3.14

Kortom, alleen de “Non-Performance Chemicals Vermogensbestanddelen” worden overgedragen aan Du Pont de Nemours (nieuw) en de “Performance Chemicals Vermogensbestanddelen” blijven ondergebracht bij Chemours. De waarde van laatstgenoemde vermogensbestanddelen wordt overigens geschat op EUR 250.774.000, zo volgt uit pag. 2 van Annex E van het splitsingsvoorstel.