A17 - Ingekomen stuk Regionale Samenwerking AGW - NOVI Groene Hart, gemeenten acteer nu.pdf

52

Strategische agenda/investeringsprogramma

Ter illustratie: concrete investeringsprojecten • • • • • •

Woningbouw die mee-ademt met de bevolkingsopbouw Klimaatbestendig wonen: 100 drijvende woningen Fieldlab innovatie in mbo gedomineerde productiebedrijven Duurzame veeteelt: 100 bedrijven verminderen hun ruimtebeslag en uitstoot en verkorten de keten Mobiliteit: innovatieve mobiliteit voor kleine kernen Etc.

Met deze investeringsagenda kan de regio een grotere bijdrage leveren aan de woningbouwopgave van de Randstad, de maatschappelijke uitdagingen van Nederland (en de wereld) en hiermeede innovativiteit en productiviteit van de bedrijven verhogen. De toegevoegde waarde van de regio stijgt daardoor substantieel.

53

Strategische agenda/investeringsprogramma

Te zetten stappen 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

54

Opstellen groslijst bestaande en nieuwe projecten Bundelen en ordenen tot programma, benoemen ontbrekende projecten Selecteren van drie icoonprojecten die het gehele programma kleur en herkenbaarheid geven Onderbouwen van economische en maatschappelijke opbrengsten Samenbrengen tot pre-bidbook Bespreken in Den Haag met vertegenwoordigers politiek en departementen Nader uitwerken van prioritaire programma-onderdelen

Bijlagen

• Bronnen • Impressie Webinar ‘Strategische Agenda Groene Hart: Nu Doorpakken!’

Bronnen Factbook • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

56

Samen aan het werk! Strategische agenda Metropoolregio Rotterdam Den Haag. 2019-2022 Roadmap Next Economy 2016. MRA. Ruimtelijk-economische Actie-Agenda 2016-2020 Ruimtelijke economische koers U10. Ontmoetingsplaats voor Healthy Urban Living. (2016) en Ruimtelijk Economisch Perspectief en Programma U10, update 2019 EBU. Strategische agenda Stepping Stones 2013-2020 Strategische Agenda Regio Midden-Holland (2016) Regionale Structuurvisie 2020 Holland Rijnland Bestuursconvenant AGW (2014) Groene Hart monitor (2018) Coalitieakkoord Alphen aan den Rijn, 2018-2022 Groene stad met Lef! Toekomstvisie Gouda 2030 Gouda ligt goed! (2019) Duurzaam en daadkrachtig, midden in de samenleving, et krachtige buurten en dorpen. Coalitieakkoord Woerden 2018-2022 Aanbiedingsbrief Regio Deal Bodemdaling Groene Hart (2019) Provincie Zuid-Holland Bestuursakkoord Groene Hart 2016 Notitie Perspectief Groene Hart 2040 in relatie tot provincies Zuid-Holland, Noord-Holland, Utrecht Provincie Utrecht. Nieuwe Energie voor Utrecht. Coalitieakkoord 2019-2023 Provincie Zuid-Holland. "Elke dag beter. Zuid‐Holland. Coalitieakkoord 2019 - 2023" Regeerakkoord 2017. Vertrouwen in de toekomst. "Nationale Omgevingsvisie. Duurzaam perspectief voor onze leefomgeving” Raspe, O., M. van den Berge & T. de Graaff (2017), Stedelijke regio’s als motoren van economische groei.

Wat kan beleid doen?, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving. Start de motoren, Rapport van de commissie Hendrikx. (2013) Een kloppend Groene Hart, een krachtig Groene Hart! Rabobank (2012)

Impressie Webinar 16 november 2020 (1) • Hoge opkomst (50 deelnemers) • Goede mix van deelnemers: raadsleden; wethouders; burgemeesters; gedeputeerden, ambtenaren, vertegenwoordigers maatschappelijke organisaties • Actieve deelname, veel ideeën • Bouwstenen staan niet ter discussie; goed vertrekpunt • Groei bewustwording dat er samengewerkt moet worden • Oproep vanuit Rijk om met een Bidbook; Strategische agenda; Investeringsagenda te komen • Veel terugkerend: trots zijn op eigen DNA, innovatiekracht bedrijven en dit ook uitstralen • Investeringsagenda GH in bidbook

Impressie Webinar 16 november 2020 (2) Wel aandachtspunten bij het proces dat vanaf nu gevoerd moet gaan worden • • • • • • • • • • •

Gebrek aan vertrouwen in bestuurslaag gemeenten Versnippering in bestuurlijke lagen en geldstromen Druk van de steden rond het Groene Hart Onvoldoende ruimte voor nuance Onvoldoende ruimte vanuit provinciaal beleid Niet afstemmen van onderlinge plannen Kritische pad Rijk haalbaar? Kijken naar kaarten i.p.v. werkelijke situatie in het landschap Invloed projectontwikkelaars en woningcorporaties Burgers ook betrekken Groot gat tussen beleid en doen

Groene Hart ontwikkelt oplossingen voor de opgaven van Nederland Het Groene Hart heeft een unieke positie en propositie voor Nederland. Het Groene Hart is een regio waar klimaatbestendig bouwen geen wens is maar een noodzaak. Het Groene Hart is een regio waar de vergrijzing en ontgroening de vele (kleine) kernen hard raakt. En in het Groene Hart staat ecologisch

kapitaal onder druk en zijn nieuwe agrarische verdienmodellen noodzakelijk. Dit alles in het hart van de Randstad waardoor verbindingen gelegd kunnen worden met de ecosystemen en opgaves die spelen in de metropolen.

Prognose sector ontwikkeling t/m 2022

15% Zorg; 12%

Specialistische zakelijke dienstverlening;...

10%

Groothandel; 9% Vervoer en opslag; 4%

Informatie en communicatie; 4% Horeca; 4%

5%

Openbaar bestuur en overheidsdiensten; 2%

Bouwnijverheid; 8%

Detailhandel; 3%

Welzijn; 5%

0% 0,40

0,60

0,80

1,00

Metaalindustrie; 0%

-5%

Verhuur en overige zakelijke dienstverlening; 0%

-10%

1,20

1,40

Onderwijs; 0%

Overige dienstverlening, huishoudens en extraterritoriale organisaties; -1%

1,60

1,80

Financiële dienstverlening en onroerend goed; -3%

Overige industrie; -2% Landbouw, bosbouw en visserij; -8%

-15% Bron: ROA (2018). * Midden - Holland wordt als illustratie gebruikt voor het Groene Hart i.v.m. databeschikbaarheid. Arbeidsmarkt Midden-Holland is een goede representatie van de gemiddelde economie in het Groene Hart. Niet alle sectoren zijn meegenomen i.v.m. databeschikbaarheid.

• • • • •

De grootte van de bollen geeft het huidige aantal banen weer. Het getal na de sectorbeschrijving geeft de verwachte groei van de sector in het Groene Hart weer tot en met 2022. Een grote bol in het kwadrant linksonder is zorgelijk. Dit betekent dat er veel banen verloren gaan. Een grote bol rechtsboven betekent dat die sector veel nieuwe banen gaat opleveren. De positie op de horizontale as geeft aan of de sector in het Groene Hart gemiddeld meer of minder banen heeft dan in Nederland.

INNOVATIVITEIT VAN HET GROENE HART

Ieder jaar publiceert Birch samen met de Universiteit Utrecht de EcosysteemIndex. Het ecosysteem voor ondernemerschap is een optelsom van elementen die samen zorgen voor een vruchtbare bodem voor ondernemerschap. De ecosysteem-index vergelijkt regio’s onderling op basis van de kwaliteit van hun ecosysteem. Zie verder www.birch.nl. Hoewel het Groene Hart op zichzelf geen COROP-regio is, is Oost-Zuid-Holland een maatgever voor het ecosysteem van in het Groene Hart. Kijkend naar de EE-index Oost-Zuid-Holland zien we dat het één van de vijf sterkste dalers is in kwaliteit van het ecosysteem tussen 2018 en 2020. De regio is heeft met name kansen op kennis en op het gebied van netwerken en leiderschap. In andere woorden: voor een voortvarend Groen Hart moet worden geïnvesteerd in sterke connecties en moet er een organisatie komen die het voortouw neemt. Juist die connecties zijn belangrijk voor innovatie, in een regio die veel MKB kent.

EE Index 2020 per stadsregio 20 15 10

Instituties GROENE HART

25

Cultuur

Infrastructuur Vraag

Financiering Talent

5

Kennis Delft en Westland Zuidoost-Noord-Brabant Groot-Amsterdam Aggl. Leiden en Overig Groningen Aggl. 's-Gravenhage Arnhem/Nijmegen Utrecht Agglomeratie Haarlem Twente Zuid-Limburg Nederland Veluwe Het Gooi en Vechtstreek Zuidwest-Overijssel Groot-Rijnmond IJmond Noordoost-Noord-Brabant Alkmaar en omgeving Midden-Noord-Brabant Kop van Noord-Holland West-Noord-Brabant Zaanstreek Noord-Limburg Flevoland Zuidoost-Zuid-Holland Noord-Drenthe Delfzijl en omgeving Zuidwest-Friesland Achterhoek Oost-Zuid-Holland Overig Zeeland Zuidwest-Gelderland Noord-Overijssel Zuidoost-Friesland Midden-Limburg Zeeuwsch-Vlaanderen Noord-Friesland Zuidwest-Drenthe Oost-Groningen Zuidoost-Drenthe

0

De sectoren in het kwadrant rechtsonder zijn sectoren waar wordt verwacht dat het aantal banen af zal nemen en die relatief groot zijn in het Groene Hart. Dit zijn de kwetsbare sectoren. Voor het Groene Hart betekent dat dat het aantal banen in landbouw afneemt. Een beeldbepalende sector in de regio. Een sector die wél sterk groeit en waarin de regio relatief veel banen heeft, is de bouw. Er wordt een banengroei van 8% verwacht, in een sector die al behoorlijk veel banen oplevert. De sectoren Horeca en cultuur zijn relatief klein in het Groene Hart, wat in coronatijd positief werkt voor de weerbaarheid. Er staan daar in vergelijking met Nederland relatief weinig banen op de tocht. Uit onderzoek van PBL, blijkt daarbij ook dat er in en rondom het Groene Hart een zeer sterke concentratie is van MKBbedrijven in de maakindustrie, die zeer innovatief is.

Diensten

Netwerken

Leiderschap Totaalscore

Oost - ZH 0,98 0,93 1,18 0,76 0,91 0,91 0,66 0,96 0,33 0,19 7,81

Noot: delta is gebaseerd op de verandering tussen de metingen. = Score < 0,95

= Score >1,05

INDICATOR (2017)

Nederland

Regio Groene Food Hart Valley

MRA

MRDH

ECOLOGISCH KAPITAAL

52

49

56

50

47

Afval en grondstoffen

46

46

48

38

30

Energie

50

48

48

57

53

Bodem

54

52

60

50

46

Lucht

74

77

78

75

70

Hinder en calamiteit

56

54

69

45

42

Water

38

28

35

30

36

Natuur en landschap

50

40

50

54

54

TOEKOMSTBESTENDIGE LANDBOUW IN HET GROENE HART Hoewel het Groene Hart een relatief grote hoeveelheid ‘groen’ heeft in vergelijking met omliggende meer stedelijke gemeenten, blijft het ecologisch kapitaal achter ten opzichte van de andere (landelijke én stedelijke) regio’s. Met name op de elementen water(kwaliteit) en Natuur & Landschap scoort het Groene Hart laag. Dit is opvallend voor een gebied met veel groen zoals het Groene Hart. Om te verbeteren moet het Groene Hart dus met name investeren in Water en Natuur & Landschap. Water heeft te lijden onder de grote aanwezigheid van landbouw en ook Natuur & Milieu wordt negatief beïnvloed door de aanwezigheid van de landbouw.

De grijze druk in Groene Hart, Metropolen en Nederland 40

TOEKOMSTBESTENDIG LEVEN IN HET GROENE HART

Grijze druk (%)

35 30 25 20 15 10

Nederland

Groot

2019

2017

2015

2011

2013

2009

Groene Hart

Zettingsgevoeligheid

Klein

2007

2005

2003

2001

1999

1997

0

1995

5

Metropolen

Het Groene Hart was halverwege de jaren ’90 een regio waar meer dan gemiddeld veel jonge mensen woonden. Deze verhouding is in de afgelopen 25 jaar omgekeerd en de regio kent nu een grotere grijze druk dan gemiddeld in Nederland. Dat geldt met name voor het landelijke gebied van het Groene Hart. Dat heeft implicaties voor de vraag naar woningen en bij iedere levensfase behorende voorzieningen. Als het Groene Hart deze trend wil keren zal het daar specifiek beleid om moeten vormen. Voorzien in de behoeftes van oudere bewoners en aantrekkelijk worden voor jonge inwoners/gezinnen. Het Groene Hart staat voor grote veranderingen op het gebied van wonen. Zowel op bouwgebied, als op maatschappelijk gebied. Zeker ook omdat Gouda en Woerden zijn aangewezen als dragers van de verstedelijkingsopgave. Een probleem waar het Groene Hart echter mee te maken heeft, is zetting van de bodem (bodemdaling). Dit heeft grote gevolgen voor de woningvoorraad in het Groene Harten het gebruik van landbouwgrond. Deze unieke positie willen we uitwerken in drie bouwstenen voor de Strategische Agenda van het Groene Hart. Hierin wordt gewerkt aan oplossingen voor bovengenoemde opgaves die tegelijkertijd het verdienmodel van de bedrijven in de regio vergroot. Succesvolle innovaties kunnen worden geëxporteerd naar andere regio’s in Nederland en zelfs de wereld. Dat is onze propositie. De drie bouwstenen zijn:

Toekomstbestendig Leven in het Groene Hart Toekomstbestendige Landbouw in het Groene Hart Versterken Innovatiekracht MKB

Bron: Sweco/Deltares

In het uitgebreide factbook vindt u aanvullende inzichten over het Groene Hart. Op te vragen via info@birch.nl

Ruimtelijke ontwikkeling als motor BOUWSTEEN VERSTEDELIJKING voor een landschap van hoge kwaliteit

GROENE HART

BOUWSTEEN VERSTEDELIJKING

genheid en profiteren van de werkgelegenheid en het hoge voorzieningen­niveau van de grote steden. We hebben wel de lusten, maar niet de lasten (drukte, grotere onveiligheid) van een grote stad.

Een sterke regio in de Deltametropool

Door de unieke positie van het Groene Hart tussen drie metropolen in kenmerkt de regio zich door een hoge mate van de aanwezigheid van banen op pendelafstand.

Te midden van de grote metropolen wordt onze streek gekenmerkt door een karakteristiek landschap met veel groen en water. De gemeen­ ten Alphen, Gouda en Woerden bieden de regio die complete steden met vitale kernen. De steden zijn knooppunten in de polycentrische metropool die de Randstad is. De regio biedt een complementair aanbod aan de omliggende grote steden en is er goed mee verbonden. Bovendien vervult de regio een belangrijke rol in de ver­ stedelijking van de Randstad. Enerzijds door het bieden van een aantrekkelijk landschap, ander­ zijds door een complementair woon- en werk­ aanbod te bieden. Hoe langer hoe meer vormen Alphen, Gouda en Woerden een onmisbare schakel binnen de verstedelijking van de Randstad. In Alphen, Gouda en Woerden woon je als je in het groen wilt wonen, wel nabij maar niet in een grote stad. Ruim, betaalbaar, rustig én midden in het groen. Je bent zo in het buiten­ gebied voor recreatie en sport. En door de goede ontsluitingen per weg en (hoogwaardig) OV ook zo in de nabijgelegen metropolen. Kleinere kernen zijn goed ontsloten via de knooppunten Alphen, Gouda en Woerden. We bieden een eigen compleet voorzieningen­niveau, veel werkgele­

Onze gemeenten zijn aantrekkelijk voor gemêleerd publiek. Voor lager en middelbaar hoog­opgeleide mensen die voornamelijk het MKB in de omgeving of in de zorg in de grote steden werken. En voor hoogopgeleide gezinnen die werken in de grote steden maar in een groene omgeving of geboortestad willen wonen. Steeds meer blijkt dat onze gemeenten een plek worden voor gezinnen die uit de grote steden vertrekken en bij ons een betaalbare, gezonde en bereikbare woonplek vinden.

Vitale steden in een vitale regio Onze steden hebben een krachtig en divers MKB. Hiermee levert de regio een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie: het MKB biedt ruim 70% van de werkgelegenheid en ruim 60% toegevoegde waarde aan het BBP. De drie grote gemeenten concentreren zich vooral op han­ del en verschillende soort van dienstverlening, terwijl kleinere gemeenten sterker geconcen­ treerd zijn in landbouw, industrie en recreatie en toerisme. In vergelijking met de omliggende metro­polen is er relatief veel mbo-geschoolde bevolking actief in het Groene Hart. Er is geen overheersend economisch cluster of multina­ tional. Er zijn juist veel “hidden champions”; koplopers op het gebied van innovatie, die individueel contact hebben met onderzoeksin­ stituten, universiteiten en hogescholen. Snel­ groeiende bedrijven zijn in ICT, maakindustrie en dienst­verlening actief. Opvallend is dat de bedrijven in de steden en omliggende dorpen elkaar ondersteunen, dienen en met elkaar samenwerken. Dit is een goede basis die verder benut kan worden.

Ontwikkelingen

Er zijn ontwikkelingen gaande die voor de stedelijke ontwikkelingen van Alphen, Gouda en Woerden van belang zijn. Binnen de eco­nomie is het strategisch accent verschoven van effi­ ciency naar innovatie. Middelgrote steden dreigen iets van hun concurrentievoordeel aan de metro­polen te verliezen. Metropolen zijn in het voordeel omdat zij over meer stedelijke massa en dichtheid en daarmee samenhan­ gende agglomeratie­voordelen beschikken. Daarnaast hebben ze met hun universiteiten en hoge­scholen de voor de kenniseconomie noodzake­lijke infrastructuur in huis. Ondertussen leidt de enorme druk op de woningmarkt in combinatie met de nadruk op binnenstedelijke woningbouw, tot transformatie van bedrijventerreinen. Bedrijven met vaak laag en middelbaar opgeleid personeel, worden uit de (grote) steden gedreven. Hun werknemers zijn minder bereid om lang te reizen voor werk, deels ingegeven door de hoge kosten ervan. Tegelijkertijd is het MKB een speler van belang in groeiende sectoren als de duurzaamheidssector

(energietransitie), en de bouw, waarvoor tech­ nisch, vaak MBO-geschoold personeel nodig is.

Kansen

Deze ontwikkelingen vragen om aandacht voor verbinding van onze bedrijven met de kennis­ economie van de Randstad. Ze bieden gezien de aard van onze economie ook kansen. De sleutel zit in nabijheid en complementariteit. Onze regio biedt kansen die in de metropolen steeds minder geboden kunnen worden. Onze krachtige en diverse MKB is complemen­ tair aan de economie van de grote steden. De kennis­economie heeft het MKB nodig. Wat bedacht wordt moet ook gemaakt worden en heel wat ondersteunende diensten en produc­ ten worden door het MKB geboden. Alphen, Gouda en Woerden hebben nog fysieke ruimte voor groei van deze bedrijvigheid, die in de stad steeds minder plek krijgt. Onze ligging in de directe nabijheid van de grote steden maakt dat

we aantrekkelijk zijn voor bedrijven die op een goed te bereiken locatie wil zitten maar niet de hoofdprijs kunnen of willen betalen. Daar­ naast worden er kansen gezien voor circulaire bedrijvigheid. De nabijheid bij de metropolen biedt kansen om het MKB goed aan te sluiten op de kenniseco­ nomie. Diverse bedrijven – onder andere in de maakindustrie - weten al kennis- en onderwijs­ instellingen aan zich te binden voor innovatie en onderwijs. Door het opstellen van een onderwijs­ agenda, kan deze ontwikkeling versterkt worden.

al zal een deel bereid blijven te reizen naar de metropolen, waar zij makkelijk en snel kunnen komen. Dit is niet louter ongunstig, omdat het ook tot een hogere OV-vervoerswaarde leidt en dus een betere dienstregeling. Dit komt de be­ reikbaarheid weer ten goede. Een grotere regionale werkgelegenheid levert tot slot een bijdrage aan de vitaliteit van onze steden, vanwege werkgelegenheid, vitale bedrijventerreinen en de bijdrage van bedrijven aan verenigingsleven en cultuur.

Als we deze kansen verzilveren bieden wij werk­ gelegenheid die in de metropolen steeds minder te vinden is en goed aansluit op ons inwoners­ profiel. Dit gaat zowel om laaggeschoold als hoger geschoold werk. De beschikbaarheid van werk in de eigen regio beperkt bovendien de nu hoge woonwerkpendel. Naast effecten op klimaat en leefbaarheid, is dit voor lagere in­ komensgroepen van groot belang, mede in­ gegeven door hoge reiskosten. We verwachten tegelijkertijd meer werk voor hoger opgeleiden,

• Omdat AGW complementaire woonmilieus

Wat is hiervoor nodig

bieden in de Randstad, en hoe langer hoe meer onderdeel zijn van de grootstedelijke systemen, zijn goede verbindingen naar de grote steden essentieel. Zeker nu blijkt dat als maar een klein deel (6%) van de werknemers in plaats van de auto het OV pakt, files ver­ dwijnen. Vervolgens profiteren omliggende kernen als ook zij vanuit de knooppunten bediend worden.

• Voldoende (schuif)ruimte voor bedrijvigheid

om groei van het MKB mogelijk te maken, inclusief goede bereikbaarheid bereikbaarheid richting het achterland; een essentiële factor in het ondernemers- en vestigingsklimaat voor een goed florerend MKB. Bestaande bedrijventerreinen opwaarderen en beter benutten en uitbreiden waar nodig. • Realiseren van voldoende, betaalbare woningen, waaronder zeker ook eengezins­ woningen. We bieden ruimte aan de sterk groeiende belangstelling om in het Groene Hart te komen wonen, zo voorkomen we verdringing op de woningmarkt en behouden we onze gedif­f erentieerde bevolkingssamen­ stelling, waar ook lage en middeninkomens kans hebben op een eengezinswoning. Deze gemeleerde bevolkingssamenstelling kun­ nen we een volwaardig voorzieningenniveau bieden. Aanvullende voordelen zijn het beperken van de negatieve woonwerkpendel voor mensen die in onze regio werken en de groei van de beroepsbevolking voor het bedrijfsleven. • Het bieden van een aantrekkelijk woon­milieu met volwaardig voorzieningenniveau dat voor velen aantrekkelijk en betaalbaar is. Onze woonmilieus zijn complementair aan die van de grote steden met hun (steeds) hoge(re) dichtheden. We versterken de ruimtelijke ele­ menten van de middelgrote steden die goed gewaardeerd worden: een groen en gezond woonmilieu dat geschikt is voor een gemê­ leerde groep inwoners, in het bijzonder voor gezinnen.

Doelstellingen 2030

AGW ontwikkelen zich tot volwaardige knoop­ punten in het knooppuntennetwerk van de

Deltametropool. Zij worden ontsloten via hoog­ waardig, hoogfrequent openbaar vervoer en goede (snel)fietsroutes. Aanvullende routes en stations als Gouweknoop en Hazerswoude Rijndijk en studie naar kansen voor verbinding Rotterdam Schiphol via Zoetermeer, Gouw­knoop en Alphen. Verstedelijking faciliteert verbonden vitaliteit waarbij zowel de knooppunten AGW als om­ liggende kernen profiteren van een goed voor­ zieningenniveau, aantrekkelijk en betaalbaar woonmilieu en voldoende werkgelegenheid nabij.

Kracht van het landschap

Voor onze regio is het open cultuurhistorische landschap van grote waarde. De kwaliteit van het Groene Hart is een belangrijke vestigingsfactor. Zowel voor het Groene Hart zelf als voor MRDH, MRA en Utrecht. De steden in het Groene Hart blijken steeds aantrekkelijk te zijn voor de eigen inwoners en mensen van buiten. Vaak gaat het om gezinnen die de grote steden verlaten omdat zij geen passende woonplek kunnen vinden, deze steden te druk vinden en de groene opzet van AGW en het nabijgelegen landschap waarderen.

Ontwikkelingen

Niks doen is geen optie is wellicht de beste samenvatting van de opgaven waar het Groene Hart voor staat. De toekomst van de landbouw staat onder druk. Bodemdaling, stikstofproble­ matiek, verzilting, aantasting van de biodiversi­ teit en het afnemende aantal banen vragen om oplossingen. Ook al omdat de landbouw fungeert als drager voor het landschap. Er zijn toekomst­ bestendige dragers nodig.

Meerdere ruimteclaims vragen om zorgvuldige inpassing in het landschap. Er is ruimte no­ dig voor energieopwek, bedrijventerreinen en woningbouw. We kunnen en willen het ons niet permitteren om hieraan geen ruimte te geven, gezien de hoge spanning op de woningmarkt. Bedrijven en dus lokale werkgelegenheid lopen tegen grenzen en de transitie naar duur­ zame energie vraagt om locaties voor energie­ opwek. Als deze ruimteclaims niet zorgvuldig worden ingepast dreigt verrommeling van het landschap.

kwaliteit van stadsranden te versterken via landschappelijke verstedelijking. Door middel van “landschapsplannen” kunnen harde over­ gangen tussen stad en landschap verbeterd worden. Deze plannen gaan uit van een ecolo­ gische raamwerk waarbinnen de functies wonen en werken worden gecombineerd met (nieuwe) natuur en water. Woningbouw staat het land­ schap niet in de weg, maar levert een bijdrage aan biodiversiteit, klimaatbestendige inrichting en groene en gezonde steden.

Ten aanzien van woningbouw speelt dat binnen­ stedelijke ontwikkeling tegen grenzen aanloopt. In sommige gevallen raken binnenstedelijke locaties uitgeput en we willen tegelijkertijd ook bedrijven de ruimte willen bieden. Om verdrin­ ging op de woningmarkt te voorkomen is het zaak om ook naar de randen van enkele steden en kernen te kijken.

Doelen 2030 We zoeken nieuwe dragers voor het landschap: • Agrariers met toekomstbestendige verdien­ modellen. • landschappelijke verstedelijking: benutten van woningbouwlocaties voor landschappe­ lijke verstedelijking om de woningbehoefte in goede banen te leiden en nieuwe dragers voor het landschap te realiseren. • Een sterke recreatieve sector met goede, meerdaagse mogelijkheden om het Groene Hart te beleven.

In alle gevallen is het zaak om goed te kijken naar de kwaliteit van het landschap, dat niet overal even hoog is. De hoogwaardige onderdelen vragen om bescherming, laagwaardige onder­ delen juist om versterking. Landschap als kans Evident is dat we ons open landschap willen behouden. Het waardevolle buitengebied ge­ bruiken we als plek waar agrariërs met duur­ zame, toekomstbestendige verdienmodellen fungeren als dragers van het landschap, waar natuurlijke waarden worden versterkt, het landschap beter kan worden beleefd waarin de recreatiever sector een grotere rol speelt. Op een aantal locaties zijn er kansen om de

Platform Groene Hart Werkt! 2017-2020

Hét regionale platform voor circulaire economische initiatieven in het Groene Hart i n sp i reren - ve r bind en - fac i l i t e re n

Inhoud Voorwoord 

Interview: D!vers Woerden 

PGHW! in cijfers 

Project: Stedelijke herstructurering 

Interview: Blue Linked 

Project: Topsurf Veenweidegebieden Hazerswoude 

Project: Move2Social Groene Hart 

Interview: De Terugwinning 

Project: Waterstof 

Project: Parksharing 

Interview: mboRijnland 

Project: CIRCO Track ‘Circulaire Kaassector’ 

Project: CIV Smart Technology 

Interview: Veezel© 

Project: Kom Binnen Bij Bedrijven 

Project: Groene Hart Circulair 

Interview: WPT Biobased 

Project: Groene Hart Kaasacademie 

Project: H₂Onderwijs- en Demonstratiebus 

Nawoord 

Project: Bodemdaling polder Bloemendaal  Samenwerking PGHW! met Economic Development Board Alphen a/d Rijn Vlnr Ingrid de Galan, Johan van Veen, Joost Berkhout en Yolanda Ledoux

3

voor w oor d

Bouwen aan een circulaire economie doe je niet alleen Samenwerken en verbinden, daar is het ons om te doen.

overkoepelend doel: een volledig circulaire economie in

We zijn er nog lang niet, maar de ambities zijn groeiende.

De gemeenten Alphen aan den Rijn, Gouda en Woerden

het Groene Hart in 2050. De activiteiten die wij organiseren

Hergebruik van reststromen, CO₂-reductie, ontwikkelingen

(AGW) besloten ruim vijf jaar geleden een aantal bestuurlijke

en de projecten die wij ondersteunen dragen hier aan bij.

op het gebied van waterstof en emissievrij transport: diverse

tafels in te richten om het beste in elkaar naar boven te

In het verlengde hiervan willen we de propositie van de regio

circulaire kansen. Dit vraagt om een blijvende samenwerking.

halen, best practises te delen en te leren van elkaars

versterken als uniek gebied met zowel landelijke als stede­

Ons platform wil daarin graag een rol blijven vervullen en

successen. De bestuurlijke tafel ‘Economie’, met een focus

lijke kenmerken, waar volop mogelijkheden zijn voor het

neemt haar taak als aanjager van de circulaire economie

op circulariteit, was er één van. Samen met de twee andere

ontwikkelen van circulaire initiatieven.

richting 2050 serieus. Samen maken we het Groene Hart nog groener!

tafels ‘Infra & Bodem’ en ‘Vrije tijd & Groen’ kreeg de zogenaamde AGW-samenwerking in het Groene Hart

Met trots vertel ik u dat ik als voorzitter van dit energieke

vorm en inhoud.

platform het netwerk heb zien groeien van 50 naar ruim

“Overheden, ondernemers, kennis- en onderwijsinstellingen worden uitgedaagd samen te werken binnen het platform en zo een bijdrage te leveren aan de verduurzaming van het Groene Hart.”

500 deelnemers, waaronder tien gemeenten in het Groene Bouwen aan de circulaire economie doe je niet alleen.

Hart. Wij zijn erin geslaagd de regio een geweldige impuls

Steeds meer bedrijven en onderwijsinstellingen haakten aan

te geven: onze investering van € 5 ton aan de start is

en raakten betrokken. In 2017 was de samenwerking toe aan

verdrie­dubbeld tot € 1,5 mln aan co-financiering voor

een nieuwe stap: met steun van de provincie Zuid-Holland

projecten. In het boekje dat voor u ligt, leest u over de

en de AGW-samenwerking transformeerde de bestuurlijke

innovatieve en duurzame projecten die wij de afgelopen

tafel Economie naar een informeel triple helix platform:

jaren steunden. Ook -en wellicht nog belangrijker- laten wij

Platform Groene Hart Werkt!. Overheden, ondernemers,

onze Groene Hart ‘koplopers’ aan het woord. Een koploper

kennis- en onderwijsinstellingen werden uitgedaagd samen

in de eigen branche of in de manier waarop zij hun ambitie

te werken binnen het platform en zo een bijdrage te leveren

willen realiseren of hebben gerealiseerd. Leest u vooral

aan de verduurzaming van het Groene Hart. Met als alles

hun verhaal.

4

George Becht Wethouder gemeente Woerden / Voorzitter Platform Groene Hart Werkt!

5

pghw ! in c ijf er s

1 inspiratiefilm

2

over Platform Groene Hart Werkt!

5 teamleden

provincies (Zuid-Holland en Utrecht)

€ 1.551.980

platform

4

1

nieuwsbrieven special

2 webinars

co-financiering aan regionale projecten in het Groene Hart

op LinkedIn

5 kenniscafés

waterstof, aanbesteding waterstofvoertuig, natuur­vezels, circulair bouwen, bouw waterstoftankstation

70

sprekers tijdens platformbijeenkomsten

157 volgers op Twitter

7.053 uur besteed

66

bijeenkomsten

deelnemers

11

projecten ondersteund

gemeenten (bestuur­ lijke steun)

6 platform­

520

aan de Groene Hart-regio voor activiteiten en projecten

10 deelnemende

267 volgers

1

446 bezoekers

8 innovatiereis

bij platform­ bijeenkomsten

onderwijs­instellingen

7

inter v iew

Blue Linked Aan het woord: Michaël Laterveer, directeur Blue Linked

Foto: Blue Linked

Uw partner in duurzaam blauw

Wat is circulaire viskweek?

voedseldiertjes nodig. Traditiegetrouw worden deze

Aquacultuur, oftewel visteelt, lijkt een veelbelovende sector

onderdelen van de voedselketen binnen de aquacultuur

voor het garanderen van de menselijke voedselvoorziening.

afzonderlijk gekweekt. Bij Blue Linked gebeurt dit in één

Het is de voedselproductiesector die momenteel de grootste

systeem. Het ‘Broedhuis van de Toekomst’ is dé praktijkplek

groei kent. Maar hoe kan je deze sector zo duurzaam

in Hazerswoude-Dorp waar wij kennis en ervaring opdoen

mogelijk vormgeven? Dat was de vraag die mariene bioloog

voor deze innovatie in de aquacultuur. Andere manieren van

Michaël Laterveer zich een aantal jaren geleden stelde.

kweken worden getest en verschillende ecologische elemen­

Circulaire zeeviskweek was zijn oplossing. Een begrip

ten worden toegevoegd. Na ongeveer een maand is de

waarmee hij al bezig was voordat de term bestond. “Het

vislarve uitgegroeid tot een pootvisje en kunnen deze visjes

systeem dat wij bij Blue Linked gebruiken, is 100% gesloten.

uit het kweeksysteem worden gehaald om in uitgroeisys­

Alles wat in het systeem wordt gebracht, wordt verwerkt tot

temen tot consumptieformaat te laten opgroeien. Na een

producten. Er blijven geen afvalstoffen over. Dat is de kern

herstelperiode voor de algen en voedseldiertjes van ander-

van circulariteit. Daarbij kan het systeem jaren draaien en

halve maand kunnen weer nieuwe vislarven aan het systeem

kunnen verschillende vissoorten tegelijk worden gekweekt.”

worden toegevoegd. Zo kunnen wij een aantal keren per jaar circulair op een diervriendelijke en duurzame manier kweken

Dat is echter niet de enige drijfveer die Michaël stuurt.

binnen één systeem. Mijn vis noem ik dan ook wel ‘scharrel-

Vanuit de behoefte iets te willen terugdoen voor de oceaan

vis’, omdat ze gewoon lekker kunnen rondscharrelen.”

om zodoende visserijpopulaties of biodiversiteit te versterken, ontwikkelde hij circulaire viskweek. “Mijn motto daarbij is ‘Eén vis op je bord, één vis in de zee’.”

Blue Linked is een innovatieve onderneming op het gebied van het mariene milieu. De kernactiviteiten zijn circulaire viskweek, herstelprojecten van koraalriffen met seksuele voortplantingstechnieken, consultancy en management. Blue Linked werkt vanuit een wetenschappelijke achtergrond in de mariene biologie, gecombineerd met ruime praktijkervaring in publieke aquaria en kweektechnieken. Blue Linked is pionier in circulaire viskweek. 8

Wat houdt het project ‘Broedhuis van de Toekomst’ in? Waarom moet dit er komen? De core business van Blue Linked is het opkweken van vislarven tot pootvisjes: jonge visjes die overschakelen van levend voer op droogvoer en met dat dieet opgroeien tot volwassen

“Circulaire viskweek, een nieuwe tak van sport in het onderwijs.”

exemplaren. Het unieke waterzuiveringssysteem dat zijn werking voor kwetsbare zeedieren (waaronder koralen) had bewezen, bleek ook te werken voor het opkweken van vislarven tot pootvisjes. Michaël licht toe: “Om vislarven op te kweken tot juveniele visjes zijn eencellige algen en 9

“Ons motto is: één vis op je bord, één vis in zee.”

De circulaire viskweek is van groot belang voor de voedsel-

Waar liggen voor jou de uitdagingen?

technische tekeningen te kunnen maken. Dat was heel

Sustainable Development Goals

“Mijn grootste uitdagingen liggen op het realiseren van

welkom. Meedenken is de verbinding die het platform

PGHW! ondersteunt de 17 duurzame ontwikkelings­

acceptatie binnen de sector”, aldus Michaël. “De wereld van

zo waardevol maakt.”

doelstellingen (sustainable development goals) van de Verenigde Naties. Deze vormen de mondiale duurzame

aquacultuur is vrij conservatief. Het is mijn overtuiging dat mens en natuur in de juiste verhoudingen moeten kunnen

Wat is de toekomstdroom voor Blue Linked?

samenleven. Het is van belang een businessmodel te

Hoewel Michaël aangeeft dat dit toch wel een moeilijke vraag

formuleren met oog en respect voor de natuur. Niet alleen

is, laat het antwoord niet lang op zich wachten. “Hét ultieme

het behalen van financieel gewin, maar ook winst op het

doel, ja zelfs mijn droom, is deze nieuwe manier van kweken

vlak van natuurvriendelijkheid en dierwelzijn is voor mij

voor mariene soorten in de markt te zetten. Niet alleen door

groot goed. Omdenken noem ik dat.”

middel van innovatieve ideeën en duurzame technieken,

productie. Michaël legt uit: “In de aquacultuur is er – als je

Meer informatie: Sustainable Development Goals

maar tevens met een duurzaam businessmodel. Mét

het over zeevissen hebt – in de opkweekfase een overleving

Het vinden van financiële slagkracht en partners blijkt een

wederkerigheid naar onze planeet. In mijn visie dient dat een

van slechts 10-15%. Bovendien zijn er veel problemen als

lastige. “Om de pootvis te laten uitgroeien tot een vis voor

wezenlijk onderdeel van een moderne onderneming te zijn.

het gaat over vorm, kleur en resistentie, omdat de hele

consumptie is een uitgroeifaciliteit nodig. Dit vergt aanzien­

Acceptatie door de markt is daarbij onontbeerlijk.”

voedselketen is opgeknipt. Met het gesloten systeem bij

lijke investeringen en heeft een relatief lange terugverdien-

Blue Linked ligt het percentage van overleving maar liefst

tijd. En door een gebrek aan uitgroeifaciliteiten in Nederland,

Desgevraagd beaamt Michaël dat de acceptatie natuurlijk al

op 80-90%.”

worden er geen bedrijven die pootvisjes produceren opge­

start in de schoolbanken. En in zijn bedrijf brengt hij dit in

richt. Een kip-en-het-ei-situatie dus.” Blue Linked blijft

de praktijk. Blue Linked is een erkend leerbedrijf en heeft al

Wat zijn de succesfactoren?

echter op zoek in de overtuiging dat er ondernemers zijn die

tientallen jonge mensen opgeleid, uiteenlopend van middel-

Het succes van de circulaire viskweek is met name het hoge

deze beproefde methode een waardevolle aanvulling voor

bare scholieren tot universitaire studenten. Michaël: “In mijn

overlevingspercentage van de pootvisjes door het gesloten

het mariene milieu en een verduurzaming van de voedsel­

optiek moet circulaire viskweek een nieuwe opleiding

systeem. “Betere gezondheid, vitaliteit, kleur en vorm van

keten vinden en hierin willen investeren.

worden binnen de aquacultuur. Een aparte tak van sport

de visjes leveren een meer waardevolle vis op. Maar dat niet

zogezegd. De jonge generatie moet ervaren hoe mooi de

alleen. Via de circulaire viskweek is het mogelijk een gene-

Wat is de toegevoegde waarde van PGHW!?

oceanen zijn en op welke manier we die toekomstbestendig

tisch diverse kweek te realiseren of met de seizoenen mee te

“PGHW! heeft een waardevolle ondersteuning geboden.

kunnen laten zijn.”

kweken. Ook vissoorten die via de traditionele aquacultuur

Niet alleen het advies om een LEF-subsidie* aan te vragen,

niet gekweekt kunnen worden doordat niet kan worden

maar ook het inzicht in welke spelers in het veld voor mij

voorzien in de voedselbehoefte van de vislarven, zoals

relevant zijn, hielpen mij destijds verder. Een aantal jaren

bijvoorbeeld bij tonijn en heilbot, kunnen in het Broedhuis

geleden ontving Blue Linked daarnaast een kleine financiële

van de Toekomst wel worden opgekweekt.”

bijdrage om een businessplan te kunnen schrijven en

10

ontwikkelingsagenda voor 2030.

* LEF = lokaal economisch fonds Gemeente Alphen a/d Rijn

11

inspir er en

Project: Move2Social Groene Hart

Ludo de Gruijter, deelnemer aan Move2Social, wil een bedrijf starten voor het kweken van oesterzwammen op koffiedik:

“Het sociale aspect is voor mij dat ik aan de ene kant een duurzaam product creëer en aan de andere kant een plek bied voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.”

Bedrijfsleven, overheid en onderwijs startten in oktober 2019 een regionaal versnellingsprogramma voor ondernemers die maatschappelijke impact (willen) maken. 12 ondernemers (starter of gevestigd) uit Alphen a/d Rijn, Waddinxveen en Zoetermeer namen deel aan het ondersteuningsprogramma van drie maanden om hun sociale onderneming te starten of op te schalen. Samen met experts uit het bedrijfs-

Aanleiding voor de start van Move2Social is een adviesrapport van de Sociaal-

leven, de onderwijssector en de

Economische Raad (SER) aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

overheid werkten zij een businessplan

Hierin is de voorspelling opgenomen dat in de toekomst 6 tot 10% van de

uit dat de ontwikkeling van hun sociale

Nederlandse economie uit sociale ondernemingen bestaat. De SER adviseert

onderneming vorm geeft. Het program-

kenniscentra in te richten en samenwerkingen tussen sociale ondernemingen

ma dat in totaal drie maanden duurde,

te stimuleren. Naast de drie gemeenten maakten de provincie Zuid-Holland,

omvatte workshops, expertmeetings,

Rabobank Haaglanden en adviesbureau KplusV en Platform Groene Hart Werkt!

begeleidend mentorschap en business

dit programma mogelijk. Move2Social is ook in een aantal andere regio’s actief.

coaching. Onderwerpen als ‘(alternatieve) financieringsvormen’, ‘impact meten’ en ‘samenwerken met publieke partijen’ zijn uitvoerig behandeld. Ter afronding van het programma pitchten alle 12 ondernemers voor een publiek van publieke en private investeerders en andere belangrijke spelers uit de regio hun business case en deelden zij hun hulpvraag. Zo kwamen zij in contact met financiers en anderen die hen konden helpen met de door­

Meer informatie: Move2Social Groene Hart KplusV

ontwikkeling. 12

13

v er bind en Project: Waterstof

24-uur Waterstof Challenge

Eén van de onderwerpen in de circulaire economie die momenteel volop in de schijnwerpers staan, is ‘waterstof’. Waterstof gemaakt van groene energiebronnen (zon, wind etc.) is een schone en emissieloze energiedrager die een goede aanvulling is op groene stroom. Waterstof levert hiermee een belangrijke bijdrage aan de energietransitie. Veel bedrijven in het Groene Hart zien dit en ontplooien initiatieven op dit vlak.

Lennart van der Burg, TNO:

“Waterstof kan ons energie­ systeem balanceren in de opslagfunctie.” 14

Platform Groene Hart Werkt! draagt

Een greep uit de activiteiten die het platform op het gebied van waterstof

bij aan verschillende deelprojecten

onderneemt of ondersteunt:

op het gebied van waterstof. Niet

y H₂Onderwijs- en Demonstratiebus, zie pagina 30

alleen ter inspiratie, maar ook om

y Ecorunner 8, ontworpen door studenten van de TU Delft (destijds de meest

verbindingen te leggen tussen partijen die eenzelfde doel voor ogen hebben of door bijeenkomsten op dit vlak te

efficiënte waterstofauto; inmiddels is de Ecorunner 10 al een feit) y Ondernemersinitiatief voor een waterstoftankstation en productie-unit in Woerden

organiseren. In de vervoersbranche

y 24-uur Waterstof Challenge start Waddinxveen (2019, 2020)

bijvoorbeeld is de aandacht vooral

y Kenniscafé ‘Waterstof als brandstof voor voertuigen’ in Alphen a/d Rijn

gericht op het doorbreken van de

y Webinar Waterstof

kip-en-het-ei-situatie: geen waterstof-

y Innovatiereis Waterstof (uitgesteld vanwege het coronavirus)

voertuigen = geen vulpunten; geen

y Animatie reeks ‘Waterstof voor groentjes’ met Witteveen+Bos

vulpunten = geen waterstofvoertuigen.

y Ondernemersinitiatief ‘Waterstof bij de boer’ y Ondernemersinitiatief ‘Groene Hart waterstof’ (waterstof uit gras) y Clean energy hub - A12 corridor

15

en Utrecht, de regionale Omgevingsdiensten Midden- en West-Holland, diverse

Documentaire ‘The making of the H₂Onderwijsen Demonstratiebus’

ondernemers, RVO, H2platform, ECUB, TNO, TU Delft en mbo Rijnland wordt een

Er wordt hard gewerkt aan een documentaire over

gezamenlijke aanpak gestimuleerd en toegewerkt naar een regionaal waterstof­

‘The making of the H₂Onderwijs- en Demonstratiebus’.

programma in 2021.

Deel 1 is inmiddels gepubliceerd.

Met samenwerkingspartners zoals onder andere de provincies Zuid-Holland

Deel 1: ‘The making of the H₂Onderwijsen Demonstratiebus’

Ecorunner 8, waterstofauto ontworpen door studenten van de TU Delft, foto: Team Ecorunner

24-uur Waterstof Challenge Welk team rijdt in een waterstofauto de meeste kilometers in Europa en is na 24 uur weer terug op de startlocatie? De volgende editie van dit ultieme teambuildingevent staat gepland voor vrijdag/zaterdag 19/20 maart 2021.

Meer informatie: 24-uur Waterstof Challenge

Fenna uit de animatiereeks ‘Waterstof voor groentjes’, door Sietsema Productions

16

17

inter v iew

“Daarnaast blijven wij in gesprek met de verschillende

“Veel partners leveren bouwsteentjes voor een gezamenlijk bouwwerk, PGHW! is hierbij het cement.”

mboRijnland Aan het woord: Otto Jelsma, voorzitter college van bestuur, mboRijnland

mboRijnland is een instelling voor middelbaar beroepsonderwijs, contractonderwijs en voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo). In nauwe samenwerking met gemeenten, bedrijven en maatschappelijke instellingen wordt het onderwijs ontwikkeld en wordt zo een bijdrage geleverd aan een duurzame en inclusieve samenleving. De organisatie laat zich inspireren door de duurzaamheidsdoelstellingen van de Verenigde Naties. mboRijnland is partner van Platform Groene Hart Werkt!. 18

zich nemen en geven het project op die manier een impuls. Vaak sluit het aan bij de economische agenda van de gemeente.” Otto legt uit dat zelfs binnen de beroepskolom, onze toeleveranciers zoals hij ze noemt, intensief wordt samengewerkt. “Mooie inspirerende projecten kenmerken zich vaak door het feit dat er én multidisciplinair én multilevel wordt samengewerkt. De combinatie is de succesfactor.” Wat zijn de belangrijkste uitdagingen hierbij? Het inrichten van het onderwijs op deze manier is op zich al

Illustratie: mboRijnland

Méér dan mbo!

gemeenten. Zij kunnen de rol van aanjager of facilitator op

een innovatie. “Het is daarbij van uitermate groot belang om Hoe geeft mboRijnland vorm aan de samenwerking tussen

hierbij een ‘stip op de horizon’ te formuleren met elkaar. Dat

onderwijs, overheid en bedrijfsleven?

is dé uitdaging. Samen stappen zetten richting die stip. Je

Eén van de belangrijkste succesfactoren van PGHW! is het

moet dan ook wel de moed hebben als onderwijsinstelling

bevorderen van de ‘triple helix’-samenwerking. Een verband

om het curriculum niet helemaal in te vullen, zodat er ruimte

waarin de 3 O’s (Onderwijs, Ondernemers en Overheid)

blijft om projecten die voorbij komen gaandeweg in te

elkaar vinden. “Dat vinden wij als mboRijnland ook erg

voegen,” stelt Otto helder. “En daarbij moeten alle partijen

belangrijk”, zo start het gesprek met Otto Jelsma. “De handen

elkaar goed verstaan. Het vertalen van de projecten naar

in elkaar slaan om goed beroepsonderwijs met elkaar neer

een onderwijssituatie is van groot belang.”

te zetten. Om de ontwikkelingssnelheid op technologisch gebied te kunnen bijhouden, is een samenwerking met het

Op welke manier is circulariteit een onderwerp bij

bedrijfsleven onontbeerlijk. Nieuwe technologieën, daar

mboRijnland?

gaan wij voor. In overleg met alle partijen geven we een

“mboRijnland is vooral op zoek naar samenwerking op het

onder­wijsproject vorm en nemen die op in ons curriculum.

gebied van ‘nieuwe’ technologieën. Wij scharen circulariteit

Mooie proefopstellingen bij bedrijven worden ingericht waar

daar zeker onder. Met bedrijven zoals EverUse (Zoetermeer)

studenten praktijkkennis kunnen opdoen. Niet alleen voor

en PLNT (Leiden) werken wij al nauw samen; zij ademen

onze studenten staat dit opleidingsprogramma open. Ook de

circulariteit. Daar vind je startups die zich richten op grote

medewerkers van de samenwerkende bedrijven zijn welkom.”

maatschappelijke vraagstukken aan de hand van nieuwe

19

technologieën. Nieuw ondernemerschap in deze sector tot

mogelijk maken van verschillende projecten. Ik vind zeker

Hoe onderscheidt mboRijnland zich van andere mbo-

TechnoHUB Woerden

ontwikkeling brengen, daar leveren wij graag een bijdrage

dat het platform daarom in stand moet blijven!”

scholen?

PGHW! ondersteunde Woerdens Techniek Talent bij de

Persoonlijke aandacht is iets wat een kleinschalige

ontwikkeling van deze fysieke technische opleidingslocatie in Woerden.

aan.” “Wellicht is het voor het platform ook nog interessant om de ambitie te koesteren dit soort startups te koppelen

Otto ondersteunt zijn betoog met een paar voorbeelden:

onderwijs­instelling makkelijker kan bieden dan de grote

aan al die innovatieve projecten.” Een tip die de bestuurs-

“Mooie projecten van het PGHW! waarbij wij als mboRijnland

spelers in het werkveld. “Wij zitten in een brede regio,

voorzitter ons terloops meegeeft.

participeren, zijn bijvoorbeeld de H₂Onderwijs- en Demon-

maar zijn wel een kleinschalige onderwijsinstelling. Dat

stratiebus, de TechnoHUB in Woerden en de inrichting van

maakt ons toch wezenlijk anders dan veel grootstedelijke

Welke rol kan PGHW! vervullen of heeft zij vervuld?

stadslogistiek in Alphen aan den Rijn. Veel partners leveren

mbo’s. Herkenbaarheid en ruime persoonlijke aandacht

“Een bijdrage leveren aan een duurzame samenleving, dat

een bouwsteentje voor één gezamenlijk bouwwerk; PGHW! is

typeren onze instelling.”

is de ambitie van mboRijnland. Samenwerken is daarin het

hierbij spreekwoordelijk gezien het cement; de verbinder. Zij

sleutelwoord. Dat geldt ook voor het platform. Vandaar dat

kan soms nieuwe geldstromen aanboren die de bewegingen

“Wij proberen betekenisvolle projecten een plek in ons

wij ons daaraan graag als partner verbonden hebben. Het

versterken. De bewegingen die het bouwwerk meer massa

onderwijssysteem te geven, ook bovenregionaal. Daar helpt

PGHW! is een verbindende schakel tussen overheid, onder-

geven.”

het platform ons ook bij. Ik noem dat een lerend regionaal

wijs en het bedrijfsleven. Zij maakt dit concreet door het

Meer informatie: woerdenstechniektalent.nl

netwerk, een soort ecosysteem. Wij staan open voor de samenwerking, ook met onderwijsinstellingen om ons heen,” vertelt Otto vol enthousiasme.

20

de (circulaire) economie en sociale cohesie in de regio? Het antwoord op deze vraag laat niets te wensen over: “Dat gebeurt natuurlijk door middel van de projecten. De kernwaarden ‘vertrouwen’, ‘verbinding’ en ‘vakmanschap’ daar gaat het om. Horizontale verbindingen aangaan en vakmanschap voorop zetten. Dat is de manier waarop het onderwijs van mboRijnland de samenwerking omarmt en de cohesie in de regio een impuls geeft. Dat gaat natuurlijk niet zonder vertrouwen en daar hoort loslaten ook bij. Je zou Illustratie: mboRijnland

“mboRijnland is vooral op zoek naar samen­werking op het gebied van ‘nieuwe’ technologieen. Wij scharen circulariteit daar zeker onder.”

Op welke manier versterkt het onderwijs van mboRijnland

kunnen zeggen wij geven zuurstof aan initiatieven die leiden naar de stip op de horizon. De toekomst begint vandaag.”

Foto: TechnoHUB Woerden

21

fac iliter en Project: CIV Smart Technology

Foto's: Techniekbeeldbank.nl

Het Centrum voor Innovatief Vakmanschap (CIV) is een dynamisch publiekprivaat samenwerkingsverband tussen beroepsonderwijs, bedrijven, instellingen én overheid rondom het ontwikkelen van ‘slimme technologie’-onderwijs.

Ineke de Graaf, projectcoördinator:

“Het CIV Smart Technology helpt onderwijs en bedrijven om sneller en slimmer in te spelen op kansen en maatschappelijke uitdagingen.” 22

Bedrijven in het Groene Hart hebben

met ict-toepassingen (Smart Technology). Door nauwe samenwerking tussen de

behoefte aan praktische mbo’ers met

onderwijsinstellingen, bedrijven en overheid ontstaat een regio waarin personeel

vaardigheden als slimme technolo-

deze vaardigheden heeft en up-to-date kan houden. Bedrijven die deelnemen in

gische oplossingen (Smart Technology).

de samenwerking maken niet alleen gebruik van een excellent netwerk, maar

De grens tussen ict en techniek

hebben ook invloed op de inhoud van het onderwijsaanbod.

vervaagt. Smart Technology draait om slim combineren en integreren van

Platform Groene Hart Werkt! heeft meegewerkt aan de oprichting van CIV Smart

bestaande en nieuwe technieken en

Technology. Zij vormde de verbindende schakel tussen verschillende organisaties

technologieën met ict. Dit zijn innova-

en kon co-financiering organiseren via gemeenten en bedrijven. Inmiddels hebben

tieve processen, producten en diensten

veel partners uit het Groene Hart zich aangesloten bij het CIV. Verschillende

met grote impact op ons leven en werk.

interessante projecten zijn georganiseerd of afgerond en het netwerk richt zich

Multidisciplinair en multilevel samen-

ook op de grote maatschappelijke vraagstukken, zoals de energietransitie.

werken is daarbij van het grootste belang. Het CIV Smart Technology brengt deze samenwerking tot stand. Onderwijs vindt plaats binnen de zogenoemde’ smart toepassingsgebieden’, waarbij het multidisciplinair samenwerken centraal staat. In de toepassingsgebieden bouw, zorg, mobiliteit, industrie, logistiek en energie wordt de techniek aangevuld

Meer informatie: CIV Smart Technology

23

inspir er en Project: Kom Binnen Bij Bedrijven

Hoe komen bedrijven en organisaties in Het Groene Hart in beeld bij werkzoekenden, scholieren, studenten en vrijwilligers? En hoe ontdekken werkzoekenden mogelijkheden voor een baan, raken scholieren geïnspireerd, vinden studenten een stage en vrijwilligers een nieuwe uitdaging? Door Kom Binnen Bij Bedrijven (KBBB). Hét evenement in Het Groene Hart waar je elkaar tegenkomt.

Al jarenlang wordt in maart de projectweek georganiseerd. Honderden bedrijven en organisaties openen die bewuste week hun deuren. Iedereen die in één of meerdere bedrijven geïnteresseerd is, kan zich aanmelden voor een bedrijfsbezoek. KBBB is erop gericht bedrijven en organisaties in het Groene Hart in contact te brengen met werkzoekenden, stagiairs en vrijwilligers. Ook scholen met leerlingen of studenten die zich willen oriënteren op branches en beroepen maken

Een van de deelnemende bedrijven:

“Het succes van zo’n dag is dat we op één dag vier werknemers konden aannemen.” 24

gebruik van de open dagen. Het bedrijf of organisatie kan zelf bepalen wanneer en op welke manier zij bezoekers kunnen ontvangen. Van bedrijfspresentatie tot rondleiding, alles is mogelijk.

“Ik was op zoek naar een nieuwe baan en dit was een mooie mogelijkheid om eens ergens binnen te kijken.”

Platform Groene Hart Werkt! stond aan de wieg van de regionale organisatie vier jaar geleden. Gemiddeld sloten per jaar zeven gemeenten uit het Groene Hart aan om bedrijven en bezoekers enthousiast te maken voor dit evenement. Door een regionale aanpak konden verschillende kosten worden gedeeld, corporate midde­

Meer informatie: Kom Binnen Bij Bedrijven

len worden ontwikkeld en één projectorganisatie worden ingericht. Dit kwam de zichtbaarheid en herkenbaarheid ten goede en versterkte de onderlinge band. Helaas moest de editie in 2020 op het laatste moment worden afgelast vanwege de maatregelen in verband met het coronavirus.

25

inter v iew

van het grootste belang dat er zowel planten in geteeld als

“Zowel telen in de pot als uitleveren in dezelfde pot is uniek. Niet hoeven overpotten scheelt kosten en voorkomt beschadi­gingen aan de plant.”

WPT Biobased Aan het woord: Laura van der Schoor, industrieel ontwerper, team WPT Biobased

WPT Biobased ontwikkelt duurzame producten en doet gedegen (wetenschappelijk) onderzoek. Zo ontwikkelde WPT Biobased de Bolayo teeltpot, een duurzame pot van natuurlijke materialen waarin een plant kan groeien en uitgeleverd kan worden aan de consument. Deze nieuwe innovatieve teeltpot is een sterk, biobased, biologisch afbreekbaar en watervast alternatief voor bestaande verpakkingen, logistieke middelen en ondersteuningsmiddelen. Een oplossing die bijdraagt aan een circulaire economie in de agro- en sierteeltbranche. 26

opgave, maar uiteindelijk is de Bolayo teeltpot ontstaan die wordt gemaakt van gerecycled papier en gepatenteerde biohars. In feite komt de pot dus voort uit een erfenis van al die plastic potjes in de tuinbouw.” Wat is dé succesfactor van deze innovatie? Trots vertelt Laura dat de Bolayo teeltpot uniek is in zijn soort doordat deze van natuurlijke materialen gemaakt is (biobased) én composteerbaar is (biodegradable).

Foto: WPT Biobased

Om een plant te telen, heb je geen plastic nodig

uitgeleverd konden worden. Dat bleek geen gemakkelijke

“Zowel telen in de pot als uitleveren in dezelfde pot is uniek. Niet hoeven overpotten scheelt kosten en voorkomt Waarom heeft WPT Biobased de Bolayo teeltpot

beschadi­gingen aan de plant. Maar natuurlijk is het bestaan

ontwikkeld?

van een duurzame, natuurlijke pot het ideaal.”

De verontwaardiging over het massale gebruik van milieu onvriendelijke plastic potjes in met name de tuinbouwsector

“Er zijn ook alternatieve potten van bioplastic op de markt

was de start van een mooie samenwerking. René Wesselman

die ook degraderen”, zo verzekert Laura ons. “Maar de

(ondernemer in de tuinbouwsector) en Mart van Tol (onder-

gelijkenis met plastic potten is zo groot dat de consument

nemer in hout- en plaathandel) vonden elkaar en konden

deze bij het plastic afval deponeert. Zo komen we nog geen

zo’n zeven jaar geleden niet vermoeden dat de Bolayo

stap verder wat circulariteit betreft. De Bolayo is hét alter­

teeltpot het resultaat zou worden van hun gesprek op die

natief, daarvan zijn wij overtuigd.”

avond. Industrieel ontwerper Laura van der Schoor die het team inmiddels versterkt, doet verhaal: “Het was hun wens

“Dat de pot biobased én biodegradable is, is uniek, maar

zo veel mogelijk plastic te vervangen door een milieu­

dat hij er ook nog uitziet als een natuurlijk product én een

vriendelijke variant. Zij stuitten op een biohars die was

CO₂-reductie oplevert, maakt hem circulair enorm aantrek-

uitgevonden op de Universiteit van Amsterdam (UvA).

kelijk. Laura herhaalt de doelstelling van WPT Biobased

In overleg met de UvA is een jaar lang onderzoek gedaan

nog maar eens: “Om een plant te telen, heb je geen

naar de toepasbaarheid op plastic potjes. Daarbij was het

plastic nodig.”

27

“Om een plant te telen, heb je geen plastic nodig.”

“Recent zijn wij via het platform in contact gekomen met

Welke samenwerking ambieert WPT Biobased voor de

de Economic Development Board Alphen a/d Rijn (EDBA).

toekomst?

Met steun van de EDBA is vanuit de LEF-regeling** gemeente

“WPT Biobased werkt graag samen met zo veel mogelijk

Alphen a/d Rijn co-financiering verstrekt voor de door­

partijen. Een innovatief bedrijf kan niet bestaan zonder

ontwikkeling van het product zodat de pot ook bij boom­

samenwerkingen. Niet alleen kwekers zijn nodig. In het

kwekerijen kan worden ingezet. In die sector hebben we

kader van research en development kunnen zij potten

namelijk te maken met teelt die natter is en langer duurt

voor ons testen of hun kas beschikbaar stellen zodat

waardoor andere eisen aan de pot worden gesteld. Die

wij een proef kunnen doen. Ook met retailers werken

doorontwikkeling van varianten wordt door de subsidie

wij graag samen om het product op de kaart te zetten

mogelijk gemaakt.”

en bij de consument onder de aandacht te brengen.”

“Alweer een mooie verbinding gelegd die een stimulans

Met name in de regio is WPT Biobased op zoek naar boom­

of dit jaar gestart zijn en waarbij PGHW! betrokken is:

oplevert voor de circulaire economie op dit gebied.”,

kwekers om de productverbetering te realiseren. En waar

y Mycobase (project voor het selecteren, kweken en toepas-

aldus Laura.

je misschien niet zo gauw aan denkt, is de machinebouw.

sen van schimmels voor het verwerken van restmaterialen.

Foto: iStock

Projecten in voorbereiding Projecten in voorbereiding die binnenkort starten

Laura beaamt de suggestie dat samenwerking op dat vlak Foto: WPT Biobased

Waar liggen de uitdagingen voor dit product?

ook toegevoegde waarde biedt: “Machinebouw voor groot-

Over deze vraag hoeft Laura niet lang na te denken. “Er is

schalige coatingprocessen zou bijvoorbeeld ook een hele

één hele grote uitdaging en dat is het tegelijk overstappen

interessante zijn.

In potentie geschikt als bouwmateriaal). y Circulaire watervoorziening (ondergrondse opslag van hemelwater in de tuinbouw). y Regionaal Versnellingshuis (pilot voor een regionaal ondernemersloket circulaire economie i.s.m. Het

van de gehele keten op onze innovatie. Alle partijen in de Wat heeft PGHW! betekend in de ontwikkeling van dit

keten moeten overtuigd zijn van het doel en het nut van

Uiteindelijk zal WPT Biobased verder door ontwikkelen

Versnellingshuis Nederland Circulair! en diverse

product?

de Bolayo teeltpot. Kosten kunnen hierbij soms een belem-

richting talloze aanverwante artikelen gericht op de tuin­

omgevingsdiensten in het Groene Hart).

“PGHW! heeft ons in verschillende opzichten ondersteund

mering vormen.” Maar er is goed nieuws: “Recent is een

bouwsector. “Je moet dan denken aan potten in andere

y Waterstof bij de boer (pilot bij een boer in Hazerswoude

in de ontwikkeling van de pot. Tijdens een recente platform-

grote order genoteerd. Een teler die levert aan een grote

maten, trays, clips, etc. Maar dat is een volgende fase.

die groene energie van zonnepanelen wil opslaan via

bijeenkomst kregen wij de mogelijkheid ons product te

supermarktketen in Duitsland gaat de potten afnemen en

Eerst de startfase van de Bolayo teeltpot goed afronden.”

waterstof).

pitchen. Wij kwamen op die manier in contact met andere

gebruiken. Zowel teler als retailer zijn overtuigd van de

duurzame ondernemers en brachten zo onze innovatie

duurzaamheid van het product en bereid deze in hun

onder de aandacht. Verbinding gelegd!”

onderneming in te zetten.” ** LEF = lokaal economisch fonds Gemeente Alphen a/d Rijn

28

29

v er bind en Project: H₂Onderwijs- en Demonstratiebus

Het project ‘H₂Onderwijs- & Demonstratiebus’ heeft tot doel een duurzame bus te ontwikkelen die verschillende mogelijkheden biedt op het gebied van onderwijs, techniek en innovatie. De bus is een mobiel fieldlab* met geïntegreerde energiecentrale.

Elektrisch en op waterstof

Inzetbaarheid

De bus gaat niet rijden op fossiele brandstoffen, maar op

Maar niet alleen het doceren ín de bus is een onderwijsdoel.

elektriciteit. Vervolgens wordt de bus aangevuld met een

Ook het onderhoud áán de bus biedt voldoende mogelijk­

waterstof energiecentrale. Innovatie en duurzaamheid zijn

heden voor multidisciplinair technisch onderwijs. Daarnaast

hier gecombineerd.

is de bus een rijdende showcase die door overheden, bedrij­ven en voor verschillende evenementen op het gebied van

Martin Seiffers, directeur Accenda en I-EM Delft:

“Het project is een samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en onderwijs om kennis over te dragen én op te doen rondom de energietransitie.” 30

Onderwijsproject

techniek of duurzaamheid kan worden ingezet. Inzittenden

Dat hiervoor geavanceerde techniek nodig is, is duidelijk.

kunnen terwijl de bus rijdt of op locatie worden geïnfor-

In samenwerking met o.a. mboRijnland zal de bus ingezet

meerd over de energietransitie.

worden om leerlingen van de opleiding CIV Smart Tech­ nology te vervoeren naar de bedrijven waar zij hun

Deelnemers

technische praktijklessen volgen. De apparatuur ín de bus

Platform Groene Hart Werkt! maakte de start van het project

faciliteert de docenten om tijdens de rit het lesgeven te

én de aanschaf van de bus mede mogelijk. Ook de ‘Alphen-

starten. Het rijdende leslokaal wordt geboren.

Gouda-Woerden-samenwerking’, de gemeente Alphen a/d Rijn en Holland Rijnland zijn partners in dit traject. Accenda en I-EM Delft uit Delft begeleiden het gehele proces en

Meer informatie:

dragen zorg voor de uitvoering van het project. Verschillende

I-EM Delft

partijen en geïnteresseerden worden uitgenodigd om deel te

H2Onderwijs & Demonstratiebus

nemen aan, mee te denken met en de leren van (delen van)

Interview Accenda

het project.

* Fieldlab = plek bij een bedrijf waar de technische kennis in praktijk zichtbaar wordt gemaakt.

31

Foto: iStock

Project: Bodemdaling polder Bloemendaal

fac iliter en

De Stichting Weids Bloemendaal heeft als doel het cultureel en historisch waardevolle veenweidelandschap in polder Bloemendaal in stand te houden. Daarbij is de ambitie geformuleerd verdere bodemdaling te beperken door de inzet van actief grondwaterbeheer. Na de start in 2014 zijn verschillende projecten in het kader van het project Weids Bloemendaal inmiddels afgerond. Momenteel zijn de tijd en het draagvlak rijp om het project bodemdaling in het kader van de regiodeal bodemdaling Groene Hart uit te voeren. Polder Bloemendaal ligt in het zuidwestelijkste deel van veenweidegebied Gouwe