A17 - Ingekomen stuk Regionale Samenwerking AGW - NOVI Groene Hart, gemeenten acteer nu.pdf
Tekst van het document
Onderwerp NOVI Groene Hart, gemeenten acteer nu!
Geacht college en raad, Sinds 2014 werken Alphen, Gouda en Woerden samen om in het Groene Hart de economie te versterken en het gebied aantrekkelijker te maken voor recreatie en toerisme. AGW heeft een belangrijke rol gespeeld in het tot stand komen van de Regiodeal Bodemdaling. Ook is door AGW de ontwikkeling van een strategische agenda voor het Groene Hart in gang gezet. Dit heeft, naast vier concrete bouwstenen, de oproep aan gemeenten opgeleverd om met een eigen agenda voor het Groene Hart te komen. In het verleden is te vaak over en zonder gemeenten over de toekomst van dit gebied gesproken. Het Groene Hart is onlangs door het Rijk aangemerkt als NOVI-gebied. Het is nu dan ook het moment voor gemeenten om te acteren door vanuit de eigen doelstellingen een aanbod voor de realisering van opgaven in het Groene Hart te formuleren.
Aanleiding netwerksamenwerking AGW AGW is een samenwerking zonder eigen organisatie en zonder eigen middelen. Iedere gemeente stelt € 50.000 handgeld beschikbaar en levert bestuurlijk en ambtelijk inzet. Met de toekenning van een subsidie ‘Gebiedsgericht werken’ van 1,5 miljoen euro, is de provincie Zuid-Holland sinds 2017 als partner aan AGW verbonden. Aanleiding voor de samenwerking tussen de AGW-steden vormen de conclusies uit een aantal rapporten, waaruit blijkt dat de Randstad zich na een crisis economisch beter herstelt dan het Groene Hart. De verklaring hiervoor is dat kansen voor economische groei in het Groene Hart onvoldoende worden benut, vanwege het ontbreken van een ruimtelijke en economische agenda. Tevens werd aan het Groene Hart geadviseerd bij het opstellen van deze agenda vooral uit te gaan van de eigen kracht en de ligging te benutten tussen de grote steden in de Randstad.
Concrete resultaten AGW AGW is een netwerksamenwerking die tot concrete resultaten komt. Er wordt in drie samenwerkingstafels gewerkt aan inhoudelijke onderwerpen. Onderstaand geeft een bondig overzicht van waar deze tafels zich mee bezig houden en wat bereikt is. Groene Hart werkt! In 2019 is het platform Groene Hart werkt! verder uitgebouwd naar meer dan 500 deelnemers die allemaal met kennis, tijd en middelen een bijdrage leveren aan het doel: Groene Hart Circulair in
Datum
Blad
30 april 2021
2 van 4
2050. Hiermee zijn er, naast een aantal gemeenten dat in losse projecten deelneemt, (formeel) 10 gemeenten die het platform ook bestuurlijk steunen. Er is sprake van een toenemende aandacht voor de zogenaamde Human Capital-agenda, zowel bij de politiek als bij bedrijven. Platform Groene Hart Werkt! faciliteert dit onder andere door het ontwikkelen van themagerichte netwerken, zoals de Kaasacademie. Om een oplossing te bieden voor het toenemende tekort aan goed en ook juist opgeleide technici en installateurs, worden gesprekken gevoerd met brancheorganisaties als Techniek Nederland en de Otib. Zij willen “waterstofhubs” realiseren, o.a. in het Groene Hart. Het platform sluit aan bij dit soort initiatieven en speelt een verbindende rol richting lokale partijen. Ook is er aandacht voor het versterken van techniekonderwijs in brede zin. In Woerden wordt in dit kader een Technohub gerealiseerd. Dit is een initiatief van bedrijven (stichting Woerdens Techniek Talent), MBO Rijnland en de gemeente Woerden. Er zijn diverse circulaire pilots gestart en de ontwikkeling van een H2Onderwijs & Demonstratiebus is op gang gebracht. De werkwijze van het platform, die feitelijk neerkomt op het organiseren van kansen die zich spontaan voordoen, is iets wat goed werkt. Van het één komt vaak het ander.
Zo is vanuit een eerder georganiseerd kenniscafé over natuurvezels door twee samenwerkende drukkerijen uit Alphen aan den Rijn een nieuwe papiersoort, Veezel©, ontwikkeld, waarbij gebruik wordt gemaakt van bermgras van de N11. Aangejaagd door de Regiodeal Bodemdaling neemt ook de interesse in de thema’s bodem en water toe. In samenwerking met het platform zijn drie projecten ontstaan: Mycobase (ophoogmateriaal van groene restromen en schimmel), Circulaire watervoorziening (ondergrondse opslag van hemelwater in de tuinbouw) en project Bloemendaalpolder (onderwaterdrainage). Bodemdaling en Infrastructuur In 2018 besloten de gemeenten Alphen aan den Rijn, Gouda en Woerden, de provincies ZuidHolland en Utrecht en drie waterschappen het voortouw te nemen bij de aanvraag van een regiodeal rondom bodemdaling Groene Hart. Dit heeft geresulteerd in de toekenning van € 10 miljoen aan het Groene Hart vanuit de regio-envelop van het Rijk. Met de toekenning van deze regiodeal is de problematiek van bodemdaling in het Groene Hart definitief op de Rijksagenda gekomen. Vanuit de regiodeal zijn inmiddels 24 projecten opgestart die zijn gericht op het ontwikkelen en toegankelijk maken van kennis over bodemdaling voor inwoners, ondernemers en overheden in het Groene Hart en daarbuiten, onder andere door te experimenteren in pilots en proeftuinen.
Er wordt geëxperimenteerd in stad en op land, en in kennisontwikkeling. De projecten worden momenteel gemonitord om te zien welke bijdragen ze leveren aan het toekomstig handelingsperspectief. Vanuit de tafel Bodemdaling en Infrastructuur wordt aangesloten op bestaande tafels, zoals het Platform Slappe Bodem en de tafel Verkeer en Vervoer binnen de samenwerking regio MiddenHolland. De snelfietsroutes in het Groene Hart zijn mede hierdoor goed belegd. Tevens heeft de tafel Bodemdaling en Infrastructuur de projecten gerealiseerd zoals living Lab Gouda 2.0 en Veenweiden in beweging.
Datum
Blad
30 april 2021
3 van 4
Vrije tijd, Water en Groen Het Groene Hart als toeristisch en recreatief gebied, zit in de lift. Inzet van de tafel is om zo hoog mogelijk te scoren op de ranglijst van bekendste recreatiegebieden in Nederland. Tijdens de looptijd van de tafel Vrije tijd, Water en Groen is het Groene Hart per saldo gestegen van een plek van ver beneden de top 20 tot plek 15 in 2019. De ambitie is om in de Top 10 te komen van de bekendste recreatiegebieden in Nederland. Projecten die voortkomen en/of ondersteund worden vanuit de tafel zijn o.a. businesscase portals, Cheese Experience en Waterrecreatie Hollandsche IJssel. Het is van belang dat projecten die lopen ook goed geborgd zijn en blijven. Daarom wordt ingezet op lokale verankering. Daarnaast wordt er vanuit de tafel op gestuurd dat iedere aangesloten Groene Hart-gemeente de lokale marketing op orde heeft. Ook wordt samenwerking tussen ondernemers en gemeenten op thema’s verder gestimuleerd (zoals Cheese Valley). Het ‘Groene Hart van Holland’ in woord en beeld uitgedragen op álle plaatsen die zich daarvoor lenen.
Bouwstenen voor een Groene Hart aanbod Door de netwerksamenwerking AGW is de afgelopen periode met betrokkenheid van raadsleden, wethouders, burgemeesters, maatschappelijke partijen uit het Groene Hart en met ondersteuning van Bureau Birch gewerkt aan een Strategische agenda voor het Groene Hart. Dit traject is afgesloten met een webinar op 20 november jl. en heeft de volgende vier bouwstenen opgeleverd: 1. Ruimtelijke ontwikkeling als motor voor een landschap van hoge kwaliteit 2. Toekomstbestendig Leven in het Groene Hart 3. Toekomstbestendige Landbouw in het Groene Hart 4. Versterken Innovatiekracht van het MKB
NOVI Groene Hart, gemeenten acteer nu! Het Groene Hart is door het Rijk aangemerkt als NOVI-gebied. Hiermee staan de bestuurlijke schijnwerpers vol op het Groene Hart. Dit biedt gemeenten de kans om vanuit de eigen doelstellingen en realisatiekracht invulling te geven aan opgaven van het Groene Hart. Met NOVI Groene Hart wil het Rijk samen met provincies, waterschappen én gemeenten als één overheid werken aan een gebiedsagenda voor het Groene Hart. Het Rijk wil hiermee vanuit de kernopgaven - tegengaan van bodemdaling en reductie van CO2 - in een gewaardeerd landschap een extra impuls geven aan grote transities en opgaven, zoals: 1. Klimaatadaptatie en energietransitie 2. Duurzaam economisch groeipotentieel 3. Sterke en gezonde steden en regio’s 4. Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijke gebied Om gemeenten bij NOVI Groene Hart goed in positie te brengen, is door de netwerksamenwerking AGW in samenwerking met het coördinatiebureau Platform Groene Hart het initiatief genomen om bottom-up lokale doelen te inventariseren en met de realisatiekracht als basis een aanbod van gemeenten in beeld te brengen. Om dit proces op gang te brengen zijn de burgemeesters Robbert-Jan van Duijn (Nieuwkoop), Joyce Langenacker (Ouder-Amstel), Theo Segers
Datum
Blad
30 april 2021
4 van 4
(Molenlanden), Christiaan van der Kamp (Bodegraven), Pieter Verhoeve (Gouda) en Victor Molkenboer (Woerden) bereid gevonden om voor hun regio het initiatief te nemen voor het organiseren van gesprekken. Zij worden hierbij ondersteund door het bureau Partners + Pröpper. Op korte termijn zal uw gemeente hiervoor worden benaderd of is daar inmiddels al voor benaderd. Mede namens mijn AGW-collega’s Pieter Verhoeve en Victor Molkenboer nodig ik u uit om vanuit de eigen gemeentelijke doelstellingen mee te doen aan het NOVI Groene Hart-traject. U kunt hierbij de hiervoor genoemde vier bouwstenen voor een Groene Hart aanbod gebruiken als inspiratiebron. In het vertrouwen u voldoende geïnformeerd te hebben,
Met vriendelijke groet,
Liesbeth Spies
Als bijlage treft u aan: •
Factbook Groene Hart en uitkomsten Webinar 201120
•
Drie bouwstenen strategische agenda Groene Hart
•
Vierde Bouwsteen Groene Hart Verstedelijking
•
Brochure Groene Hart Werkt!
Naar een strategische agenda voor het Groene Hart Factbook, Bouwstenen en Vervolgstappen
In opdracht van netwerkorganisatie AGW November 2019 (Update November 2020)
Inhoudsopgave
• Factbook (update november 2020) • • • • • • •
Inleiding Fysieke en bestuurlijke afbakening van het Groene Hart Beleidsclassificatie De mensen in het Groene Hart De banen in het Groene Hart Het onderwijs in het Groene Hart De leefbaarheid van het Groene Hart
• Bouwstenen Strategische Agenda Groene Hart • Vervolgstappen uitvoering Strategische Agenda Groene Hart • Bijlagen
Inleiding Het Groene Hart van Nederland is het veenweidegebied tussen Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag. Vaak wordt het Groene Hart geassocieerd met rust en ruimte, in groot contrast met de dynamische drukte in omliggende Randsteden. Om een rol aan te kunnen nemen in de grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd zoals de energietransitie en digitalisering, heeft het Groene Hart behoefte aan een gezamenlijk verhaal, een gezamenlijke strategie/agenda. Dit verhaal moet antwoorden geven op vragen als: Wat is de kracht van het Groene Hart nu en wat is de kracht van het Groene Hart in de toekomst? Hoe kan het Groene Hart zich ontwikkelen tot een regio met hoge brede welvaart? Hoe kan het Groene Hart aansluiten bij de ontwikkeling en strategieën van omliggende metropolen? Het eigen maken van het verhaal van het Groene Hart zorgt ervoor dat de regio vanuit haar eigen kracht gezamenlijk kan gaan handelen. Centrumgemeenten Alphen aan den Rijn, Gouda en Woerden, in de vorm van netwerkorganisatie AGW, pakken gezamenlijk de verantwoordelijkheid om dit verhaal vorm te geven. In dit document geven we dit verhaal vorm. Onderbouwd met een factbook met cijfers en feiten en de uitkomsten van twee strategische sessies met Groene Hart gemeenten in najaar 2019 en 2020. Tenslotte geven we aan op welke manier verder invulling kan worden gegeven aan de Strategische Agenda.
Dit proces loopt samen met het NOVI-traject om een gebiedsagenda voor het Groene Hart te maken.
3
Het Groene Hart staat op de radar
Financieel Dagblad 24-08-2019
4
Trouw 26-08-2019
Fysieke en bestuurlijke afbakening
5
Fysieke en bestuurlijke afbakening
Bestuurlijke structuur van het Groene Hart In dit document rekenen we 15 gemeenten onder het Groene Hart, zie kaart. Dit is een kleiner gebied dan het Nationaal Landschap Groene Hart, dat 37 gemeenten (geheel of gedeeltelijk) omvat. De gemeenten Alphen aan den Rijn, Gouda en Woerden hebben een bestuurlijk convenant gesloten en opereren vanuit drie bestuurlijke tafels: Groene Hart Werkt, Infrastructuur en Bodemdaling en Vrije Tijd, Water en Groen. Het Groene Hart is verdeeld over de provincies Zuid-Holland en Utrecht. Verder is er een gemeenschappelijke regeling Midden-Holland (Gouda, Waddinxveen, Bodegraven-Reeuwijk, Zuidplas en Krimpenerwaard) en een gemeenschappelijke regeling HollandRijnland, waar een deel van de Groene Hart gemeenten onder valt. MiddenHolland is tevens een nationale pilot regio voor de ontwikkeling van een Regionale Energie Strategie (RES). Een deel van de Groene Hart gemeenten valt onder samenwerkingsverband Hart van Holland dat nationale pilot is voor de omgevingswet.
6
Fysieke en bestuurlijke afbakening
Veiligheidsregio’s Het Groene Hart valt onder twee veiligheidsregio’s. • Utrecht (Ronde Venen, Oudewater, Woerden, Montfoort, Lopik, Vijfheerenlanden) • Hollands Midden (Kaag en Braassem, Alphen aan den Rijn, BodegravenReeuwijk, Waddinxveen, Zuidplas, Gouda, Krimpenerwaard en Nieuwkoop). Gemeente Molenlanden valt onder veiligheidsregio Zuid-Holland-Zuid
7
Fysieke en bestuurlijke afbakening
Waterschappen • Het Groene Hart valt in vijf hoogheemraadschappen: 1. Rijnland (11) 2. De Stichtse Rijnlanden (8) 3. Amstel Gooi en Vechtstreek (9) 4. Rivierenland (14) 5. Schieland & Krimpenerwaard (13)
8
Fysieke en bestuurlijke afbakening
Het Groene Hart is verdeeld over meerdere RES regio’s • Regionale Energie Strategie (RES): 30 energie-regio’s in NL • Het Groene Hart is verdeeld in meerdere RES regio’s • Midden-Holland is een nationale pilot regio voor een ontwikkeling van een RES en valt volledig binnen het Groene Hart. Regio Holland-Rijnland Regio U10/U16 Regio Midden-Holland Regio Alblasserwaard
9
Beleidsomgeving: wat gebeurt er om het Groene Hart heen?
10
Welke programma’s en agenda’s zijn er? Horizon 2020 2014-2020 (€80 mld) EFRO 2014-2020: €500 mln voor NL
Horizon Europe 2021-2027 €100 mld
Programma Nederland Circulair in 2050 (met daarin het Grondstoffenakkoord)
Regio Envelop 2018-2022 €950 mln Invest-NL €2,5 mld
Nationale Tuinbouwakkoord 2019-2030 Klimaatakkoord (incl. Regionale Energie Strategieën) vanaf 2019
Energieakkoord Topsectorenbeleid €7 mld
Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid vanaf 2019
Nationale Klimaatadaptatie Strategie (NAS) 2016 en Uitvoeringsplan NAS ‘18-’19
Omgevingswet en nationale omgevingsvisie Omgevingsvisies van provincies
Economic Board Utrecht: Strategische agenda 2013-2020 2012
11
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
MRA Agenda 2.0 2020-2024 MRDH Strategische agenda 2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
Beleidsomgeving Regio's
Sectorindeling
MRDH
MRA
U10
EBU
Bronnaam + Looptijd
Ruimtelijke Roadmap Next economische Economy 2016. Benoemt in koers U10. Samen aan het introductie de Ontmoetings Strategische werk! Strategische samenwerking Ruimtelijkplaats voor agenda agenda met Middeneconomische Stepping Healthy Metropoolregio Holland en Actie-Agenda Stones 2013Rotterdam Den Holland Rijnland 2016-2020 Urban 2020 Living. Haag. 2019-2022 maar concreet is (2016) en daar niks over te vinden in het REP U10, document. update 2019
EBZ
Provincies
AEB
MiddenHolland
Holland Rijnland
bestuursc Groene onvenant hart AGW monitor
EBZ heeft geen strategisc he Strategisch agenda Heeft geen e agenda Regionale Bestuursco Groene maar regio structuurvis nvenant hart strategische middenbouwt op ie HollandAGW monitor Roadma agenda. nederland Rijnland (2014) (2018) p Next 2016 Economy en MRDH agenda
Regio Deal bodemdaling
Provincie ZuidHolland
Aanbiedingsbrief Regio Deal Bestuursakkoord Bodemdaling Groene Hart 2016 Groene Hart (2019)
U, ZH, NH
Notitie perspectief GH irt provincies
Rijk
Provincie Utrecht
Provincie ZuidRegeerakkoord Holland
Nieuwe Energie voor Utrecht. Coalitieakkoord 2019-2023
Elke dag beter. Zuid‐Holland. Vertrouwen in de Coalitieakkoord toekomst. 2017 2019 - 2023
Mate van fysieke overlap Bevolking Economie Leefbaarheid Recreatie en toerisme Landbouw
Natuur Water Bodemdaling Ruimtelijke kwaliteit Energietransitie Mobiliteit en bereikbaarheid Wonen Onderwijs
Overig
Geen geografische overlap
12
Gedeeltelijke geografische overlap
Volledige geografische overlap
Komt voor in beleidsdocument
Komt niet voor in beleidsdocument
Novi
Beleidsomgeving
Wat valt op? • Het Rijk benoemt het Groene Hart in zijn omgevingsvisie. • Zuid Holland heeft het Bestuursakkoord Groene Hart • Provincies Zuid-Holland en Utrecht noemen het Groene Hart in de coalitieakkoorden ’19-’23. Met name op onderwerp bodemdaling (Regio Deal participatie). • De metropolen benoemen het Groene Hart nauwelijks. Dit is niet verrassend: • Er is geen heldere claim of propositie van het Groene Hart richting metropolen en Rijk. • Er is geen helder aanspreekpunt of entiteit waarmee afspraken gemaakt kunnen worden. • Er is een aantal kenmerken in het Groene Hart (kaas, landschap, water, landbouw) deze zijn wel bijzonder, niet uniek • Er is geen uitgesproken urgentie naast bodemdaling • Er is geen bedrijfstak die overheerst en daarmee koers biedt.
13
De mensen in het Groene Hart
De mensen in het Groene Hart
Het Groene Hart vergrijst snel ten opzichte van de metropolen De grijze druk in Groene Hart, Metropolen en Nederland 40 35 30
Grijze druk (%)
• Wanneer de grijze druk* voor het Groene Hart, metropolen en Nederland bekeken wordt, is te zien dat de afgelopen 25 jaar een grote verandering heeft plaatsgevonden. Waar 25 jaar geleden het Groene Hart de laagste grijze druk van deze drie had, is het Groene Hart nu een regio met een relatief hoge grijze druk. • De sterke vergrijzing is (als we kijken naar afzonderlijke leeftijdscohorten) met name zichtbaar in relatieve afwezigheid van inwoners in de leeftijdsgroep van 25 tot 40 jaar. Deze groep was in 1995 nog wel sterk aanwezig, maar deze groep is ouder geworden en is niet meer in eenzelfde proportie vervangen. Dit komt weer door minder geboorten en een groter vertrek uit de regio onder de jeugd.
25 20 15 10 5 0
Nederland
15
Bron: CBS, Beeld: Birch
* Grijze druk meet het aantal 65+’ers ten opzichte van het aantal personen tussen 20 en 65. Een grijze druk van 25% betekent dus dat er per 3 personen in de categorie 20 tot 65, één 65+’er is.
Groene Hart
Metropolen
De mensen in het Groene Hart
Metropolen blijven groeien, Groene Hart stabiel en krimp • Er wordt verwacht dat er binnen het Groene Hart diverse veranderingen plaats gaan vinden betreft de groei en/of krimp van de bevolking. • Er wordt verwacht dat het Groene Hart licht groeit (tussen de 2,5% en 10%) tussen 2015 en 2030. • In de periode daarna (2030 – 2040) wordt echter een lichte krimp verwacht (zie afbeelding). In de meeste gemeenten binnen het Groene Hart wordt verwacht dat de bevolkingsontwikkeling stabiel zal zijn, maar in Bodengraven en Lopik en Molenlanden wordt krimp verwacht. • Verwacht wordt dat de bevolking van Nederland zich verder concentreert in agglomeraties. Het Groene Hart hoort daar in de huidige prognoses niet bij. • Dit is van betekenis voor de woningbouwopgave voor de eigen bevolking. • Het Groene Hart kan een rol spelen voor de woningbouwopgave voor de Randstad als geheel.
16
Bron: PBL (2016). Regionale bevolkingsprognose.
Prognose bevolkingsontwikkeling 2030-2040 per gemeente
De mensen in het Groene Hart
Krimp komt in gemeenten op verschillende momenten Bevolkingsontwikkeling in het Groene Hart 8% Percentuele groei t.o.v. vorige 5 jaar
• Gemiddeld gezien wordt er vanaf 2035 bevolkingskrimp verwacht in het Groene Hart. • Wanneer en of krimp inzet, verschilt per gemeente. Zo wordt in BodegravenReeuwijk de krimp al vanaf 2020 verwacht, terwijl in Vijfheerenlanden, Woerden en Zuidplas geen krimp verwacht wordt. • Terwijl in de omliggende metropolen sterke bevolkingsgroei wordt verwacht, horen de Groene Hart gemeenten niet bij de gebieden waarvan verwacht wordt dat de bevolking zich steeds sterker zal concentreren.
6% 4% 2% 0% -2%
-4%
2015-2019 17
Bron: PBL/CBS regionale bevolkings- en huishoudensprognose 2016-2040
2020-2024
2025-2029
2030-2034
2035-2039
De mensen in het Groene Hart
Deel van Groene Hart weet jong professionals te binden •
•
•
•
18
Binnen het Groene Hart is een negatief verhuissaldo van jongeren (18-24 jaar). Veelal zijn dit (aankomend) studenten die in de nabijheid van hun universiteit, hbo-instelling of specialistische mbo-instelling gaan wonen. Deze bevinden zich veelal in de metropolen. Dit is niet uniek voor het Groene Hart. Door heel Nederland vertrekken jongeren naar de grote stad. Daartegenover staat dat de leeftijdscategorie daarboven, die vaak net werken en/of net kinderen hebben, vaak (noodgedwongen) vertrekken vanuit de stad. Deze groep gaat vaak in de ‘groenstedelijke’ buitenwijken wonen of in in de randgemeenten van de grote steden. Verwachting is dat de komende jaren dit type migratie toe gaat nemen.1 Na verhuizing is deze groep vaak relatief honkvast en van grote economische toegevoegde waarde. In de afbeelding zijn migratiestromen te zien van werkende 24- t/m 29 jarigen tussen 2011 en 2014. Opvallend is dat sommige gemeenten binnen het Groene Hart een positief migratiesaldo hebben (blauw) terwijl andere en negatief saldo hebben (rood). Dit kan te maken hebben met de woningvoorraden of mate van voorzieningen voor deze bevolkingsgroep. Voor het Groene Hart ligt hier potentie: door goede voorwaarden te creëren voor jonge professionals kan er een economisch interessante bevolkingsgroep voor langere tijd gebonden worden aan de regio.
Verhuizingsstromen werkende 24- t/m 29-jarigen 2011-2014
Bronnen: Tordoir & Poorthuis (2017). Zuid-Hollandse netwerken: analyse van ruimtelijke interactie tussen gemeenten en kernen. Laarman & van Dam (2018). Waar willen jonge gezinnen wonen?
De mensen in het Groene Hart
Forenzen gaat met name het Groene Hart uit •
•
•
•
19
Het Groene Hart heeft een belangrijke functie betreft pendel binnen de randstad. Rondom de drie grootste steden binnen het groene hart (Alphen aan den Rijn, Woerden en Gouda) voltrekken zich daily urban & regional systems waar deze steden als centrumgebied voor de omliggende gemeenten kunnen worden gezien. Binnen deze systems domineren verplaatsingen voor werk, zakenverkeer, gespecialiseerd onderwijs en niet-dagelijkse voorzieningen. Vanuit deze systems is er vervolgens veel pendel naar de Metropolen (zie afbeelding). Alle drie de gebieden kleuren rood, wat inhoudt dat er dagelijks negatieve pendel is vanuit deze gebieden. Er vertrekken dus dagelijks meer mensen vanuit deze gebieden naar de metropolen (voor bijvoorbeeld werk) dan dat er binnenkomen. Hiermee kent het Groene Hart dus een gezamenlijke kracht c.q. uitdaging. Hoger opgeleiden (hbo-/ac.-niveau) reizen over het algemeen langer en vaker naar hun werk. De uitgaande pendel vanuit het groene hart bestaat daarom voornamelijk uit deze groep. Hierbij speelt Rotterdam een hoofdrol voor industrieel kenniswerk. Gouda en Alphen aan de Rijn kunnen worden gezien als afzonderlijke ‘arbeidsmarktregio’s’ voor middelhoog opgeleiden (mbo-/vwo-niveau). Dit komt voornamelijk door de inkomende pendel van specialistisch geschoolde mbo’ers. De pendel van lager opgeleiden (lbo-/mavo-niveau) blijft veelal beperkt tot de directe omgeving.
Hierin spelen de centrumgemeenten van het groene hart een belangrijke rol.
Pendelstromen en daily urban systems
Bovenstaande kaart kent twee lagen: een bovenlaag met lijnen tussen regio’s en een grondlaag. De lijnen geven ruimtelijke interacties aan tussen twee plaatsen: stromen van (dagelijkse) verplaatsingen. Lijndikte en kleurintensiteit tonen de omvang van de stroom. Naast de omvang zijn ook stroomrichtingen aangegeven. Iedere lijn heeft een rood deel en een blauw deel. Het blauwe deel haakt aan op de plaats met een per saldo netto inkomende stroom. Het rode deel haakt aan op de plaats met per saldo uitgaande stroom. De verhouding tussen de lengte tussen de twee kleurdelen reflecteert de verhouding tussen de twee stroomrichtingen. Bij gelijke lengte van de rode en blauwe lijndelen zijn in- en uitgaande stromen tussen beide plaatsen in evenwicht. De onderlaag van de regio’s geven het totale saldo van alle inkomende en uitgaande stromen weer: blauw voor een positief saldo en rood voor een negatief saldo. De kleurintensiteit reflecteert de omvang van de saldi.
Bron: Tordoir & Poorthuis (2017). Zuid-Hollandse netwerken: analyse van ruimtelijke interactie tussen gemeenten en kernen.
De mensen in het Groene Hart In het Groene Hart wonen minder wo-studenten dan in metropolen en gemiddeld in NL • Van alle studenten in het hoger- en beroepsonderwijs die in het Groene Hart wonen, studeert bijna 50% in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo), 37% in het hoger beroepsonderwijs (hbo) en 14% in het wetenschappelijk onderwijs (wo). • Binnen de groep studenten volgt bijna de helft een opleiding in het mbo. • Er zijn relatief weinig studenten in het wo bij vergelijking met Nederland en metropolen; het aandeel wo studenten in de metropolen is meer dan twee keer zo groot als in het Groene Hart. Gegeven de aanwezigheid van universiteiten in de metropolen en de afwezigheid van universiteiten in het Groene Hart is dit verklaarbaar. • Hbo studenten moeten grotendeels het Groene Hart uit voor hun studie, maar zijn wel vrij sterk vertegenwoordigd. Dat kan komen omdat ze relatief vaak thuis (kunnen) blijven wonen, en/of omdat ze vaker dan elders voor hbo in plaats van wo kiezen.
Opleidingsniveau studenten
47%
40%
38%
36%
34% 24%
Bron: CBS, 2019, Beeld: Birch
28%
15%
GH NL Totaal middelbaar beroepsonderwijs Hoger beroepsonderwijs Wetenschappelijk onderwijs 20
37%
Metropolen
De banen in het Groene Hart
21
De banen in het Groene Hart
Relatief veel werkgelegenheid in landbouw, handel en industrie •
•
• •
•
22
Het Groene Hart kent qua werkgelegenheid een bovengemiddelde concentratie in de landbouw, industrie, handel en overige dienstverlening ten opzichte van gemiddeld in Nederland. Dat wil zeggen: het relatieve aandeel van werkgelegenheid in deze sectoren is hoger dan gemiddeld in Nederland. Bijvoorbeeld: 5 procent van de werkgelegenheid in het Groene Hart is in de landbouw, tegenover 3 procent in Nederland. De werkgelegenheid in de landbouw is dus 1,84 zo geconcentreerd in het Groene Hart als in Nederland. Opvallend is dat er een lage concentratie werkgelegenheid binnen de recreatie en toerisme is, terwijl de regio diverse toeristische attracties en cultuurhistorisch erfgoed bezit. Opvallend is dat de industrie zich vooral lijkt te concentreren in de kleinere gemeenten (zie bijlage). In Alphen aan de Rijn, Gouda, Woerden en Waddinxveen is deze niet bovengemiddeld aanwezig en is het aandeel van de commerciële dienstverlening groter (dan elders in de regio), maar nog steeds kleiner dan in Nederland. Over het algemeen lijken de drie grote gemeenten zich vooral te concentreren op handel en verschillende soort van dienstverlening, terwijl kleinere gemeenten sterker geconcentreerd zijn in landbouw, industrie en recreatie en toerisme. Bron: waarstaatjegemeente.nl
Aandeel van totale werkgelegenheid
Concentratie Groene Hart t.o.v. Nederland
Concentratie Groene Hart t.o.v. metropolen
Landbouw Industrie Handel
5% 19% 23%
1,84 1,20 1,27
23,00 2,55 1,70
Collectieve dienstverlening
24%
Zakelijke dienstverlening
27%
Overige dienstverlening
2%
Recreatie en toerisme
5%
Sector
0,80
0,86 1,09 0,73
0,67 0,64 0,86 0,40
De banen in het Groene Hart Verwachtte daling werkgelegenheid in landbouw en financiële dienstverlening raakt Groene Hart * relatief zwaar • De verwachting is dat sectoren zich verschillend zullen ontwikkelen t/m 2022. • De sectoren waar veel banen bij gaan komen in het Groene Hart zijn de zorg en de specialistische zakelijke dienstverlening. Net als in de rest van Nederland neemt de landbouw af. • Ten opzichte van het gemiddelde in Nederland hebben deze sectoren relatief meer banen in het Groene Hart. De verwachtte krimp van deze sectoren raakt het Groene Hart relatief zwaar.
Prognose sector ontwikkeling t/m 2022
15%
Specialistische zakelijke dienstverlening; …
Zorg; 12%
10%
Vervoer en opslag; 4%
Informatie en communicatie; 4% Horeca; 4%
5%
Openbaar bestuur en overheidsdiensten; 2%
Bouwnijverheid; 8%
Detailhandel; 3%
Welzijn; 5%
0%
0,40
0,60
0,80
1,00
-5% • De grootte van de bollen geeft het huidige aantal banen weer. • Het getal na de sectornaam geeft de verwachte groei van de sector in het Groene Hart weer tot en met 2022. -10% • Een grote bol in het kwadrant linksonder is zorgelijk. Dit betekent dat er veel banen verloren gaan. Een grote bol rechtsboven betekent dat die sector veel nieuwe banen gaat opleveren. • De positie op de horizontale as geeft aan of de sector -15% in het Groene Hart gemiddeld meer of minder banen heeft dan in Nederland.
1,20
1,40
1,60
Onderwijs; 0%
Metaalindustrie; 0%
23
Groothandel; 9%
Verhuur en overige zakelijke dienstverlening; 0%
Overige dienstverlening, huishoudens en extraterritoriale organisaties; -1%
Financiële dienstverlening en onroerend goed; -3%
Overige industrie; -2%
Bron: ROA (2018). * Midden-Holland wordt als illustratie gebruikt voor het Groene Hart i.v.m. databeschikbaarheid. Niet alle sectoren zijn meegenomen i.v.m. databeschikbaarheid.
Landbouw, bosbouw en visserij; -8%
1,80
2. Gevarieerde bedrijvigheid – weinig sturing naar mbo en ho
Grootste werkgevers in verschillende categorieën Groene Hart totaal
Groene Hart Industrie
2.
2.
1.
3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
10.
Groene Hart ziekenhuis (2101 werknemers) Promen B.V. (1025 werknemers) Ipse de bruggen, landgoed kooistra (835 werknemers) Careyn Weddesteyn (811 werknemers) Jumbo Distributiecentrum Woerden (794 werknemers) Sogeti B.V. (760 werknemers) Vergeer Holland (720 medewerkers) Gemeente Alphen a/d Rijn (687 werknemers) Rijnvicus (660 werknemers) De Goudse verzekering (637 werknemers)
1.
3. 4. 5. 6. 7. 8. 9.
10.
Promen B.V. (1025 werknemers) Rijnvicus (660 werknemers) IHC True North (598 werknemers) Compaxo Vleesverwerking (500 werknemers) Ferm Werk (484 werknemers) T. Boer en zonen (470 werknemers) Avery Dennison Materials (449 werknemers) S.C. Johnson Benelux (363 werknemers) Terberg B.V. (342 werknemers) Croda Nederland (341 werknemers)
Groene Hart Kaas*
Legenda • Vestiging van buitenlands concern • Bedrijf met hoofdvestiging in de regio
1. Vergeer B.V., Reeuwijk (720 werknemers) 2. Friesland Campina, Leerdam (358 werknemers) 3. Royal Bel Leerdammer B.V., Schoonrewoerd (309 werknemers) 4. Vepo Cheese, Bodegraven (152 werknemers) 5. Vandersterre B.V., Bodegraven (140 werknemers) 6. Grozette B.V., Woerden (117 werknemers) 7. Deltamilk B.V., Bleskensgraaf ca (105 werknemers) 8. Kruijt B.V., Zegveld (104 werknemers) 9. Wijngaard Kaas B.V., Woerden (102 werknemers) 10. Friesland Campina, Bodegraven (86 werknemers)
Grootste commerciële werkgevers 1.
Jumbo Distributiecentrum Woerden (794 medewerkers) 2. Sogeti B.V. (760 medewerkers) 3. Vergeer Holland (720 medewerkers) 4. De Goudse Verzekeringen (637 medewerkers) 5. BAM Infra (615 medewerkers) 6. IHC True North **#36 (598 medewerkers) 7. Compaxo Vleesverwerking (500 medewerkers) 8. T. Boer en zonen (VanDrie Group) (470 medewerkers) 9. Avery Dennison Materials (449 medewerkers) 10. Zeeman Textielsupers (431 werknemers)
*In totaal werken er 3267 mensen in de zuivelindustrie. Dit is 6% van de groot- en detailhandel in het Groene Hart en 1% van het totaal aantal banen in het Groene Hart. Schatting is dat ongeveer 25% van de Nederlandse banen in kaasindustrie en handel in het Groene Hart zijn. Bron: LISA 2018. Ter beschikking gesteld door provincie Utrecht en provincie Zuid-Holland. Aanvullende analyse: Birch 24
De banen in het Groene Hart Met name gazellen in ICT- en maaksector •
•
•
•
25
Gazellen worden jaarlijks bekend gemaakt door het Financieel Dagblad. Het zijn Nederlands’ meest snelgroeiende (naar omzet). De tabel geeft weer in welke sector de gazellen van 2014 tot 2018 in het Groene Hart actief zijn. Met name de ICT-sector en de maakindustrie zijn prominent aanwezig in het Groene Hart. Als dit wordt vergeleken met de sectoren van de gazellen uit de omliggende metropolen valt op dat ICT in beide gebieden de grootste sector is van de gazellen. Opvallend is dat de sector ´zakelijke dienstverlening’ significant kleiner is in het Groene Hart dan in de omliggende metropolen. De sectoren van de gazellen sluiten aan bij de opleidingsprofielen zoals eerder geschetst. In vergelijking met de omliggende metropolen is er relatief veel mbo-geschoolde bevolking actief in het Groene Hart. Op ICT na zijn in de hiernaast genoemde sectoren relatief veel werknemers op mbo niveau werkzaam. Naast het aantal gazellen valt op dat de omzet van gazellen in de maakindustrie en handel, ondanks hun kleinere aantal, groter is dan de omzet van de gazellen in de ICT-sector.
Bron: FD Gazellen (2014-2019)
Sector
Aantal gazellen in Groene Hart
ICT
10
148m
Maakindustrie
6
331m
Dienstverlening
5
8m
Bouw
3
6m
Handel
3
180m
Marketing
3
1m
Totale omzet
De banen in het Groene Hart Bedrijfsnamen, sector, plaats en omzet van gazellen Bedrijf FES Holding (Frames Group) Den Hartog Agile Software J. van Walraven Holding (Walraven Group) Otolift Trapliften Technolution Pluto Sport Europe Every Angle Software Solutions AllSolutions LB Transport (DtD Cargo) Doosopmaat.nl Relaties Cloudwise Van der Waay Machinebouw Bouwbedrijf Ad Spruit SilverFit Tilaa Eteck Inter Tender Consult Critical Minds Sera Business Design Drieborg Trendel Merosch SERA Busin. Design (Alphens.nl) DoubleSmart B.V. H&O E-commerce specialisten De Vries Investment Services Niels Zuijdwijk Reclame Yourstyledesign
26
Sector Maakindustrie Handel ICT Maakindustrie Maakindustrie ICT Handel ICT ICT Dienstverlening Maakindustrie ICT ICT Maakindustrie Bouw Dienstverlening ICT Bouw Bouw Maakindustrie ICT Handel Dienstverlening Dienstverlening ICT Marketing ICT Dienstverlening Marketing Marketing
Gemeente Alphen aan den Rijn Groot-Ammers Alphen aan den Rijn Mijdrecht Bergambacht Gouda Ter Aar Gouda Woerden Mijdrecht Waddinxveen Waddinxveen Woerden Hazerswoude-Dorp Montfoort Woerden Woerden Waddinxveen Woerden Kamerik Alphen aan den Rijn Vinkeveen Alphen aan den Rijn Bodegraven Alphen aan den Rijn Gouda Roelofarendsveen Alphen aan den Rijn Hazerswoude-Dorp Roelofarendsveen
Omzet € 170.700.000 € 168.373.612 € 104.000.000 € 98.100.000 € 55.165.202 € 19.279.271 € 10.082.000 € 8.700.000 € 5.576.687 € 5.092.821 € 3.727.881 € 3.173.322 € 3.141.234 € 2.683.353 € 2.679.253 € 1.757.359 € 1.693.073 € 1.500.000 € 1.500.000 € 1.433.895 € 1.195.000 € 1.100.000 € 877.665 € 700.000 € 700.000 € 500.000 € 435.813 € 358.949 € 340.000 € 273.903
Bron: FD Gazellen (2014-2018)
De banen in het Groene Hart
Banen in sector recreatie & toerisme • Ongeveer 2% van alle Nederlandse banen in recreatie & toerisme bevindt zich in het Groene Hart • Het aantal banen in sector recreatie & toerisme groeit sneller dan gemiddeld in Nederland.
Ontwikkeling van het aantal banen in sector recreatie & toerisme per jaar 115 113 111
110 107 105
100
27
Bron: LISA 2018
110 Nederland
107
GH
104
100 2015
2016
2017
2018
De banen in het Groene Hart
Groene Hart bezit een unieke positie in de nabijheid van veel banen • Door de unieke positie van het Groene Hart tussen drie metropolen in kenmerkt de regio zich door een hoge mate van de aanwezigheid van banen op pendelafstand. Alleen binnen binnen de G4 en op de as tussen Rotterdam en Den Haag is de nabijheid van banen hoger. • De nabijheid van banen in het Groene Hart is daarmee vergelijkbaar met directe randgemeenten van de G4. • Oftewel, indien het Groene Hart zich daarnaast onderscheidt van andere gebieden (bijvoorbeeld naar leefbaarheid, ruimte, groen, etc.) heeft het een unieke propositie ten opzichte van de G4 en de gemeenten daaromheen.
28
Bron: PBL (2014). Bereikbaarheid verbeeld.
De banen in het Groene Hart
Het Groene Hart: aantrekkelijk woongebied, relatief minder bedrijvigheid • In het Groene Hart is de beroepsbevolking gemiddeld van grootte: 72% van de bevolking behoort tot de beroepsbevolking. • Het aantal banen als percentage van de bevolking is relatief laag als dit vergeleken wordt met grootstedelijke regio’s zoals Utrecht, Rotterdam en Amsterdam: het aantal banen uitgezet tegen de bevolking laat een percentage van 52% zien, waar dat in regio Utrecht bijvoorbeeld 73% is.
100% 80% 60% 40% 20% 0%
Beroepsbevolking als percentage van bevolking (beroeps- en niet beroeps) Banen als percentage van de bevolking (beroeps en niet beroeps)
29
Bron: CBS (2017)
De banen in het Groene Hart Opleidingsniveau van werkenden in het Groene Hart is vergelijkbaar met Nederland • Werkenden worden gedefinieerd als personen tussen 15 en 74 die minimaal één uur per week werken in het Groene Hart. Het is niet gezegd dat zij ook in het Groene Hart wonen. • Het opleidingsniveau van werkenden in het Groene Hart* is zeer verschillend van dat van werkenden in de metropolen. • De verdeling van opleidingsniveau onder werkenden in het Groene Hart is vergelijkbaar met dat in Nederland. • Het kleine aantal banen op wo-niveau komt goed overeen met wat wordt gezien in de data over het forenzen in de regio. De hoogopgeleiden in de regio gaan in de stad werken, terwijl de lageropgeleiden in de regio blijven werken.
Opleidingsniveau Midden-Holland 30%
25%
20%
15%
10%
5%
0% NL BASISONDERWIJS EN VMBO
30
Bron: ROA, 2018. Cijfers zijn voor arbeidsmarktregio Midden-Nederland. * Midden-Holland wordt als indicator gebruikt voor het Groene Hart i.v.m. data beschikbaarheid
GH NIVEAU: MBO 2/3
NIVEAU: MBO 4
Metropolen NIVEAU: HBO
NIVEAU: WO
Het onderwijs in het Groene Hart
31
Het onderwijs in het Groene Hart
Omvang opleidingsinstituten in het Groene Hart • In totaal volgen er 7878 studenten onderwijs in het Groene Hart. Het merendeel van de instellingen biedt mbo onderwijs aan. De meeste leerlingen volgen onderwijs aan Mbo Rijnland in Gouda. • Gouda is de stad waar de meeste onderwijsinstellingen zijn: Mbo Rijnland Gouda, Hoornbeeck College en Driestar Educatief. • In de regio zijn 3 PPS-en in het beroepsonderwijs actief (zie een volgende slide). • Om de samenwerking tussen mbo, hbo en wo te versterken is in 2009 de Groene Hart Academie in Nieuwkoop opgericht, waar aan kennisvragen voor het Groene Hart kan worden gewerkt. Hieraan werken Hogeschool InHolland Delft, het Wellant College en Wageningen University mee. Bestuurlijk zijn de gemeente Nieuwkoop en stichting Groene Hart hierbij betrokken. • Gouda en omliggende gemeenten nemen samen met ondernemersorganisaties en drie mbo-instellingen deel in Campus Gouda.
32
Bron; Jaarverslagen onderwijsinstellingen. Jaartal geeft aan uit welk jaarverslag informatie komt.
Wellant College Gouda MBO (2013)
397
MBO
MBO Rijnland Woerden (2018)
555
HBO
Hoornbeeck College MBO (2018)
713
Driestar Educatief HBO (2017) MBO Rijnland Alphen (2018) MBO Rijnland Gouda (2018)
1275
1541 3397
Het onderwijs in het Groene Hart
Studierichtingen in het Groene Hart zijn verspreid • De studierichtingen die de studenten in het Groene Hart kiezen zijn zeer divers. De relatief grote percentages voor educatie en groen kunnen worden verklaard door de aanwezigheid van het Driestar Educatief en het Wellant college. • Als de opleidingsrichtingen worden vergeleken met de grootste groeisectoren in het Groene Hart (zie eerder), is te zien dat de grootste studierichtingen goed overeenkomen met de grootste sectoren.
Studierichtingen in het Groene Hart 5% 16%
15% 10%
19%
Bron: Jaarverslagen onderwijsinstellingen
16%
Dienstverlening
Economie
Gezondheidszorg
Techniek & ICT
Welzijn
Educatie
Groen
33
14%
Onderwijs in het Groene Hart
Van 31 PPS-en in Zuid-Holland: 3 PPS-en in het Groene Hart • CIV Smart Technology Mbo Rijnland • CIV Welzijn en zorg Mbo Rijnland • PPS Waterroute, Wellantcollege
34
Bron: Regioanalyse Zuid-Holland, Platform Beta Techniek (2018)
Stad (Zuid-Holland)
Aantal PPS
Rotterdam
9
Den Haag
4
Leiden
3
Dordrecht
3
Vlaardingen
2
Rotterdam/Dordrecht
1
Gouda/Zoetermeer
1
Hardinxveld-Giessendam / Dordrecht
1
Delft
1
Westland-Oostland Barendrecht
1
Schiedam
1
De leefbaarheid in het Groene Hart
35
Leefbaarheid • Het Groene hart scoort op de Leefbaarometer van BZK net iets onder het Nederlands gemiddelde. Hiermee sluit de leefomgeving net iets minder goed aan bij de voorwaarden en behoeften van de bevolking dan gemiddeld in Nederland. • Tussen de verschillende ‘dimensies’ in deze Leefbaarometer zitten grote verschillen. Het Groene Hart scoort vooral goed op de dimensies veiligheid en bewoners. • Er wordt (ver) onder het Nederlands gemiddelde gescoord op de dimensies voorzieningen, fysieke omgeving en woningen. • Wanneer er uitgesplitst wordt naar gemeente (zie bijlage) is te zien dat vrijwel alle gemeenten in het Groene slechter scoren op woningen (m.u.v. Lopik en Oudewater) en voorzieningen (m.u.v. Gouda en Woerden). Bij de dimensie fysieke omgeving scoort ongeveer de helft van de gemeenten boven het Nederlands gemiddelde en de andere helft hier onder. • Hieruit kan dus worden geconcludeerd dat het Groene Hart gemiddeld gezien een veilige regio is waarin de inwoners een relatief sterke sociaaleconomische status hebben. Echter zijn er relatief weinig voorzieningen zoals horeca, musea, winkels, etc. Ook sluit het woonaanbod niet voldoende aan bij (toekomstige) woonwensen en profiteren de inwoners onvoldoende van de nabijheid van al het natuurlijk gebied en de aanwezige infrastructuur. 36
Bron: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2016). Leefbaarometer.
Leefbaarometerscore Groene Hart, als afwijking van het Nederlands gemiddelde (2016) Score totaal Fysieke omgeving Veiligheid Voorzieningen Woningen Bewoners -5
-4
-3
-2
De Leefbarometer is opgezet door het ministerie van BZK om de leefbaarheid in wijken en gemeenten in Nederland in kaart te brengen. Het geeft “de mate waarin de leefomgeving aansluit bij de voorwaarden en behoeften die er door de mens aan worden gesteld.” Er wordt gebruik gemaakt van 100 indicatoren die onderverdeeld zijn in 5 dimensies. Als een dimensie 0 scoort is die dimensie gelijk aan Nederlands gemiddelde.
-1
0
1
2
3
4
5
Dimensie
Voorbeeld van indicatoren
Dimensie woningen
Woningvoorraad, bouwperiode, woningtypering, woningoppervlak
Dimensie fysieke omgeving
Afstanden tot infrastructuur, rijksmonumenten, groen, water, geluidsbelasting
Voorzieningen
Nabijheidstatistieken, verenigingsleven
Bewoners
Inkomens, opleiding, uitkeringen, samenstelling, ontwikkeling
Veiligheid
Overlast, criminaliteit
Leefbaarometer per gemeente
Wisselende leefbaarheid. Gouda blijft iets achter bij andere gemeenten. • De tabel geeft in verschillende scores van de individuele Groen Hart gemeenten weer. • De scores zijn weergegeven als een afwijking op het Nederlands gemiddelde. Indien de score positief is (groen) scoort de gemeente op deze dimensie hoger dan het Nederlands gemiddelde. Indien de score negatief is (rood) scoort de gemeente lager. • Hieruit blijkt dat de scores van de gemeenten onderling redelijk overeen komen. Enkel Gouda lijkt significant anders te scoren betreft leefbaarheid. Deze gemeente scoort alleen boven het Nederlands gemiddelde betreft voorzieningen.
37
Bewoners
Woningen Voorzieningen
Veiligheid
Fysieke omgeving
Score totaal
Alphen aan den Rijn
0,9
-1,1
-2,6
4,7
-1,2
0,8
Bodegraven-Reeuwijk
3,8
-1,9
-2,6
10
-1,1
8,2
Gouda
-1,9
-1,6
6,8
-8,9
-6,7
-12,3
Kaag en Braassem
3,9
-3
-7,5
11,6
0,8
5,7
Krimpenerwaard
4,5
-2,1
-7,3
7
-0,3
1,7
Lopik
4,7
1,6
-13
5,9
0,9
0,1
Montfoort
4,9
-0,7
-2
4,6
-1,1
5,7
Nieuwkoop
4
-2,5
-11,6
10,1
0,2
0,1
Oudewater
4,3
0,8
-9,6
2,2
-1,2
-3,5
De Ronde Venen
2,7
-3,3
-5,5
3,5
0,9
-1,8
Waddinxveen
2
-5,7
-0,3
3,4
-1,5
-2,1
Woerden
3,3
-0,3
1,5
0,4
-2,1
2,8
Zuidplas
3,6
-1,1
-1,5
3,8
-2,7
2,2
Molenlanden*
6,7
-1,1
-11,5
11
3
8
Vijfheerenlanden*
2,7
-2,9
-11,1
5,4
0,4
-5,5
Telos duurzaamheidsbalans • De Telos duurzaamheidsbalans meet op drie verschillende ‘kapitalen’ drie pijlers waarop duurzame ontwikkeling van een regio is gebaseerd. Dit zijn Ecologisch kapitaal, Sociaal-cultureel kapitaal en Economisch kapitaal. Deze kapitalen zijn uitgedrukt in scores tussen 0 en 100 • Onder elk van van de kapitalen liggen meerdere kwantitatieve indicatoren. Deze kunnen betrekking hebben op objectieve grootheden (i.e. het percentage groen in de wijk), jaarlijkse wijzigingen op een bestand (i.e. aantal opgeleide leerlingen), of op de perceptie door de bevolking van een aspect (i.e. tevredenheid over de zorg). Deze zijn gescoord en samengevat in een ‘voorraad’. Bij bijvoorbeeld ecologisch kapitaal zijn de voorraden o.a. afval en grondstoffen, energie, bodem, etc. • Het Groene hart scoort onder het Nederlands gemiddelde op Ecologisch Kapitaal en gemiddeld op het economisch kapitaal. Qua sociaal-cultureel kapitaal scoort de regio hoger. Vooral op de voorraden water(kwaliteit), natuur en landschap scoort het Groene Hart laag. Dit is opvallend voor een gebied met veel groen zoals het Groene Hart. Ook op het gebied van kennis binnen het economisch kapitaal wordt lager gescoord. Dit is redelijk logisch gezien het ontbreken van grote kennisinstellingen in de regio. Ook op kunst en cultuur wordt onder het gemiddelde gescoord.
• De regio scoort juist goed op vrijwel alle sociaal-culturele voorraden en economische voorraden. Het lijkt dus dat uit deze balans (weer) het beeld ontstaat van een sociaal-economisch sterke regio, waar onder gemiddeld veel kunst en cultuur te vinden is en waar onvoldoende geprofiteerd kan worden van natuur en groen. 38
Indicator (2017)
Nederland Groene Hart
Ecologisch Kapitaal
52
Afval en grondstoffen Energie Bodem Lucht Hinder en calamiteit Water Natuur en landschap
Sociaal-cultureel kapitaal
49 46 50 54 74 56 38 50
48
Regio Food Valley
56 46 48 52 77 54 28 40
51
MRA
50 48 48 60 78 69 35 50
52
MRDH
47 38 57 50 75 45 30 54
47
30 53 46 70 42 36 54
43
Economische participatie
41
55
51
38
31
Maatschappelijke participatie Kunst en cultuur Gezondheid Veiligheid
48 44 55 43
53 37 60 49
53 39 61 49
43 49 56 36
41 46 55 33
Woonomgeving Onderwijs
50 52
52 54
58 55
51 54
47 48
Economisch Kapitaal Arbeid Ruimtelijke Vestigingsvoorwaarden Concurrentievermogen Infrastructuur en bereikbaarheid Kennis
Bron: Telos (2017). Duurzaamheidsbalans.
48
48
53
51
50
48
50
57
50
46
54 47
56 46
60 47
43 54
51 50
43 50
44 46
51 51
48 61
45 57
Bouwstenen Strategische Agenda Groene Hart
Strategische bouwstenen
Inspiratie en verbinding om Brede Welvaart te versterken Kenmerken van de bouwstenen: 1.
Gaan uit van het DNA van het Groene Hart
2.
Spelen in op de unieke opgaven/empirie van het Groene Hart
3.
Maken een verbinding met de transformatieopgaven van Nederland. Drie opgaven zijn kansrijk voor het Groene Hart: Klimaatadaptatie; Energietransitie; Vergrijzing
4.
Bieden ruimte voor fieldlabs om later uit te groeien tot verdienmodel
5.
Verbinden bestaande initiatieven
6.
Versterken elkaar onderling
7.
Vragen betrokkenheid van alle stakeholders
De bouwstenen zijn geïntroduceerd tijdens een grote (digitale) werksessie op 16 november 2020 met 50 deelnemers vanuit de landelijke, provinciale en gemeentelijke overheid -zowel burgemeesters, wethouders, beleidsadviseurs als raadsleden - bedrijven; onderwijsinstellingen en overige maatschappelijke organisaties. Tijdens de bijeenkomst is aan de deelnemers gevraagd welke doelen zij in 2030 willen realiseren, welke icoonprojecten ze zien en wat belangrijke randvoorwaarden zijn. De deelnemers gingen uiteen in drie groepen. Hierna volgen de conclusies en de belangrijkste elementen van de discussie, vaak in de verwoording van de deelnemers zelf. 40
Vier Bouwstenen voor de Strategische Agenda GH
Toekomstbestendig Leven in het Groene Hart
Toekomstbestendige Landbouw in het Groene Hart
Versterken Innovatiekracht MKB
Versterken centrumsteden en infrastructuur* 41
* Deze bouwsteen is een uitkomst van een overleg in december 2021 tussen de burgemeesters va Alphen a/d Rijn, Gouda en Woerden en is niet meegenomen in de bijeenkomst van 16 November.
Toekomstbestendig Leven (1) Bijdragen aan de transitieopgaven van de regio en NL met deze bouwsteen Klimaatbestendig en energieneutraal bouwen Het Groene Hart is een regio waar klimaatbestendig en energieneutraal bouwen door de bodemdaling niet een ‘wens’ is, maar een noodzaak. Het is ook een probleem dat op veel plekken in de wereld leeft en daarmee een kans om de kennis en ervaring te exporteren/kapitaliseren. Tevens sluit dit aan op de opdracht die alle gemeenten hebben gekregen om de woningvoorraad aan te passen zodat deze klimaatbestendig en energieneutraal is. Veel gemeenten hebben hiervoor al plannen die we hierbij kunnen benutten om snelheid en massa te creëren. Voor de benodigde kennisontwikkeling staat de regiodeal Bodemdaling centraal. Partners in deze deal kunnen worden uitgebreid met regionale uitvoerende partijen, zoals bouwondernemingen, installatiebedrijven, bouwmaterialenproducenten, etc. In de regiodeal zijn de projecten met een paar living labs nog in een verkennende fase. Het project ‘Drijvend Bouwen’ gaat de fase in om de laatste beleidshobbels te inventariseren voordat er gestart kan worden met experimenteren. In deze fase is het ook van belang om het bedrijfsleven breder aan te haken. Tevens om te kijken hoe het aantal experimenten snel opgeschaald kan worden en redelijk evenwichtig verdeeld binnen de regio.
Verbinding met de Bouwagenda en de Transitieagenda circulaire bouweconomie zorgt voor aansluiting op het landelijk innovatienetwerk en vergroot de zichtbaarheid van het Groene Hart. 42
Woon-zorg concepten om ouderen langer zelfstandig te laten wonen Het op 15 januari 2020 uitgebrachte advies van de commissie Toekomst Zorg Thuiswonende Ouderen biedt kansen om als regio zelf in te spelen op de vergrijzing en woningnood, maar dit ook uit te bouwen naar een verdienmodel. Het advies is drieledig: ‘ga (ver)bouwen; ga digitaliseren; ga samenwerken’. Partijen die hierbij betrokken kunnen worden zijn bouwondernemingen; bedrijven in life science&health en ICT/AI; woningcorporaties; ziekenhuizen; overige zorginstellingen; onderwijs- en kennisinstellingen; gemeenten; ministeries en ouderenorganisaties. Insteek bij dit thema is om in het Groene Hart door goede coördinatie een omvang aan experimenten te creëren waardoor er door schaalvoordelen meer bereikt kan worden dan allerlei kleine initiatieven die nu in Nederland plaatsvinden. Bijkomende voordelen zijn dat er koop- en huurwoningen vrijkomen, omdat ouderen ergens anders gaan wonen. Dit biedt kansen voor woningcorporaties en (startende) kopers om te investeren in deze (soms wat oudere) woningvoorraad. Daarnaast zijn er mogelijkheden om te kijken naar het in stand houden van de bereikbaarheid in de regio. Tenslotte ligt de link met klimaatbestendig en energieneutraal bouwen voor de hand. Op dit gebied is er binnen de regio een klein experiment gedaan in CIV Smart Technologies met het living lab ‘Verpleeg Thuis’.
Tevens heeft het Groene Hart Ziekenhuis met een living lab meegedaan voor zijn eigen processen.
Toekomstbestendig Leven (2) Doelstellingen 2030; icoonprojecten en aandachtpunten. Uitkomsten Strategische sessie 16 november 2020. Doelstellingen 2030: • • • • •
Het Groene Hart is toonaangevend voor innovatieve woningbouw in bodemdalingsgebied. Er is sprake van kwalitatief hoogwaardige functiemenging van wonen en landschap. Voor jong en oud (en jonge hangouderen) een levendig Groene Hart. Onderling afstemmen van het bedrijventerreinenareaal. Hierbij is het idee geopperd om bedrijventerreinen en distributiecentra meer te verbinden met het landschap. Bijvoorbeeld door meer faciliteiten ‘ondergronds’ te realiseren. Binnenstedelijk bouwen met een goede mix van vrije sector en sociale woningbouw.
Voorbeelden icoonprojecten: •
•
• 43
Bouw nieuwe woningen versnellen. Ook buiten bestaande contouren. • Betere leeftijdsverdeling en daardoor instandhouding leefbaarheid en zorg. • Bieden van woningen aan werkenden in het Groene Hart. • Nieuwkoop heeft ruimte voor 1900 woningen extra. • Gouda heeft weinig ruimte en wil de hoogte in. Innovatiever bouwen: • Combineren parkeren en groen. • Tijdelijk bouwen zodat aangesloten kan worden op levensloop. • Groene muren realiseren. Investeren in marketing Cheese Valley en historische stad Gouda.
Toekomstbestendig Leven (3) Doelstellingen 2030; Icoonprojecten en aandachtpunten. Uitkomsten Strategische sessie 16 november 2020. Aandachtspunten genoemd door de deelnemers: • • • • •
44
Vele opgaven in het GH en hoe dit te combineren. O.a. de energieopgave, bodemdaling, etc. Leefbaarheid en bereikbaarheid kleine kernen borgen. Teveel inbreiding en daardoor onvoldoende groen realiseren. Er is meer ruimte in de plannen dan nu wordt gebouwd, o.a. door lastige besluitvorming. ‘Tegenstem’: alleen woningen voor eigen bewoners en niet bouwen voor nieuwe bewoners uit de omliggende steden. Dit is echter wel waar de verjonging vandaan moet komen.
Toekomstbestendige Landbouw (1)
Aansluiting zoeken bij programma’s Zuid-Holland Nederland staat op plek 2 in de wereld als exporteur van agrarische producten. De effecten van landbouwproductie worden in het Groene Hart goed gevoeld. Het ecologisch kapitaal staat onder druk. Vanuit de conferentie van 25 november 2019 kwam de oproep om nieuwe agrarische verdienmodellen te ontwikkelen, o.a. door verkorting van de keten en circulaire landbouw grootschalig te introduceren. Een andere kans is om de aanwezige productiekennis te exporteren naar de gebieden/landen waar de producten ook worden geconsumeerd. De omvangrijke aanwezigheid van bedrijven in de machinebouw en installatietechniek versterkt dit. In de regiodeal is een aantal projecten opgenomen die inspelen op nieuwe verdienmodellen. Deze zijn ingestoken vanuit bodemdaling/waterbeheer, maar leveren o.a. gewassen op die dienen als bouwmateriaal. Verkorting van productieketens en exporteren van productiekennis zijn hier geen onderdeel van. Nagegaan moet worden of dit wel mogelijk is of dat er een aparte programmalijn moet komen. Hierbij kan aansluiting gezocht worden bij o.a. de programmalijn ‘Feeding & Greening Megacities’ van de Economic Board Zuid-Holland. Aanvullend kan gekeken worden of vrijkomend land geschikt is voor natuurontwikkeling, (kleinschalige) woningbouwinitiatieven of recreatie en toerisme.
45
Toekomstbestendige Landbouw (2) Doelstellingen 2030; Icoonprojecten en aandachtpunten. Uitkomsten Strategische sessie 16 november 2020. Doelstellingen 2030: • • •
Platteland heeft een onderscheidende rol in het realiseren van de transitieopgaven waar Nederland voor staat. Een landelijke regio is meer dan landbouw. Het moet een toekomstbestendig platteland zijn met o.a. energie opwekken, zorg verlenen, etc. Duurzaam verdienmodel voor boeren
Aandachtspunten genoemd door de deelnemers: • • • •
46
Doorkruising nieuwe wegen is vaak een opmaat voor nieuwe bebouwing Verpaupering door het sluiten van stallen. Wel krimp veestapel, maar er is geen plan voor erna. Niet alleen duurzaamheid in icoonprojecten, maar integraal onderdeel van plannen. Verdozing en grote energieopweklocaties. Dit is weinig innovatief en biedt weinig werkgelegenheid.
Innovatiekracht MKB (1)
Brede versterking innovatief vermogen Naast een specifieke focus op toekomstbestendig leven en toekomstbestendige landbouw is het goed om het algemene innovatievermogen van de regio te versterken door breed innovatief MKB te ondersteunen in zijn ambities. Ook als het niet direct binnen bovengenoemde transitie-uitdagingen past. De regio heeft veel innovatieve (maak)bedrijven die in hun niche heel onderscheidend zijn. Het is wel belangrijk om deze bedrijven in contact te brengen met bovengenoemde uitdagingen om onvoorspelbare kansen niet te missen. Speciale aandacht kan gericht worden op bedrijven in de sector recreatie en toerisme. Met hen kan gekeken worden hoe hun verdienmodel verbeterd kan worden door in te springen op de specifieke kenmerken van het Groene Hart. Tenslotte is het belangrijk om het innovatief MKB in het Groene Hart zichtbaar te maken voor de buitenwereld. Dit draagt bij aan het beeld over de regio. Het platform ‘Groene Hart Werkt!’ dient hiervoor als basis.
47
Innovatiekracht MKB (2) Doelstellingen 2030; Icoonprojecten en aandachtpunten. Uitkomsten Strategische sessie 16 november 2020. Doelstellingen 2030 • • • • • • •
Het Groene Hart is een krachtige, herkenbare, toekomstbestendige economische motor. Het MKB is goed aangehaakt bij de maatschappelijke opgaven waaraan gewerkt wordt. O.a. koploper duurzame bouw; domotica zorg; circulaire economie. Concentratie van sterke maakindustrie t.b.v. werkgelegenheid. Het innovatief vakmanschap is versterkt. En de woningbouw is afgestemd op werknemers in de maakindustrie Innovatieprogramma met projecten vanaf fase R&D tot scale-up financiering (met concreet loket voor support, financiering en oplossen knelpunten). Hierbij verbinding aangaan met InnovationQuarter. Alle ondernemers in de recreatief/toeristische sector hebben zich verbonden. Aandacht voor de creatieve industrie. Bereikbaarheidsagenda GH ten behoeve van o.a. MIRT spoor, weg, water.
Voorbeelden icoonprojecten • • • • • • 48
Het Groene Hart bouwt letterlijk de toekomst van de Randstad Maakindustrie versterken Technohub Woerden Greenport Boskoop. Agro meets digital tech. Het Groene Hart als kenniscentrum bodemdaling/Veenweide innovatiecentrum/Slappe bodem campus: internationaal vermarkten als deltawerken 2.0 Platform Groene Hart werkt!
Innovatiekracht MKB (3) Doelstellingen 2030; Icoonprojecten en aandachtpunten. Uitkomsten Strategische sessie 16 november 2020. Aandachtspunten genoemd door de deelnemers • • • • •
49
Gebrek aan aanwezigheid hbo Versnippering van het mkb Onvoldoende goed opgeleid personeel in relatie tot de transformatieopgaven Onvoldoende ruimte voor mkb-bedrijven verbonden aan het Groene Hart (familiebedrijven) Nu nog geen trots op ‘Made in Groene Hart’
Belangrijke randvoorwaarden
Massa in experimenten en zichtbaar zijn als regio Massa in experimenten/fieldlabs en uitbouw naar een investeringsagenda. Insteek is om voor de transitieopgaven niet een paar losstaande experimenten uit te voeren, maar massa in kennis en ervaring op te bouwen door een geregisseerde keten van fieldlabs/livinglabs met uiteindelijk een bijbehorende investeringsagenda. Massa creëren past ook in de politieke en maatschappelijk trend van grote gebaren die burgers vertrouwen geven. De coördinatie van de investeringsagenda wordt opgepakt door het op te richten Innovatiecentrum Groene Hart. Dit centrum ondersteunt ook het innovatief MKB bij hun ambities. Daarnaast is het zichtbaar maken van alle innovatie-initiatieven belangrijk – zie het volgende element - en dit wordt eveneens opgepakt door het Innovatiecentrum. Het thema vergt een fysiek innovatiecentrum, maar moet rekening houden met de grootte van de regio en het gegeven dat meerdere steden met verschillende accenten actief zijn. Belangrijke transitieopgaven en de verdeling van fondsen vergen een zwaardere beslistafel.
Zichtbaar zijn. Voor de werving van initiatieven, maar zeker voor de resultaten van alle initiatieven, moet gestructureerd geïnvesteerd worden in een communicatiecampagne en stakeholdermanagement. Er zijn al verschillende websites die het Groene Hart op de kaart zetten. Wel allemaal vanuit een andere invalshoek. Het Groene Hart als levendige toeristische trekpleister, als regio met fysieke uitdagingen zoals bodemdaling of als regio met een innovatieve maakindustrie. En ‘innovatieve maakindustrie’ is te breed voor onderscheidende communicatie. Een gerichte campagne en een aanpak van stakeholdermanagement biedt een uitkomst om de diverse communicatie-initiatieven te verbinden.
50
Vervolgstappen Strategische Agenda Groene Hart
Strategische agenda/investeringsprogramma: epiloog Birch
Bidbook Nieuwe Kabinet. De Regio Groene Hart kan een bidbook neerleggen bij nieuwe kabinet, zo werd ook gesuggereerd op 16 november 2020. Op basis van factbook, de bijeenkomst en onze ervaring met het Groeifonds/ReactEU zou de kern bijvoorbeeld kunnen zijn: ‘De regio Groene Hart wil een bijdrage leveren aan nationale ambities op het terrein van woningbouw, toegankelijke natuur, innovatief mkb, omgaan met bodemdaling en transitie van de landbouw. De regio heeft de programma’s en consortia samengesteld op het terrein van Toekomstigbestendig leven/wonen Toekomstbestendige landbouw Innovatief MKB Versterken centrumsteden en infrastructuur
Partijen in en rond het Groene Hart hebben plannen om met een investeringsprogramma van 100 miljoen in 10 jaar deze opgaven en kansen op te pakken. Zelf kunnen bedrijven, kennisinstellingen en overheden 50 miljoen inbrengen, zij doen voor 50 miljoen een beroep bij het Rijk (Groeifonds, Europees Herstelfonds et cetera, Regio Deal 2.0). Daarnaast vergt dit aanpassing van regelingen, procedures en governance (NOVI).