Ontwerp RES 1.0 Achterhoek definitief.pdf
Tekst van het document
Wat kunt u doen? Als er mogelijk een zonnepark of windmolen komt in de omgeving van uw woning of werkplek, dan roept dat natuurlijk vragen op, zoals: “Welke gevolgen heeft dat voor mij? Ga ik er hinder van ondervinden? Wie verdient er aan die zonne- en windprojecten en kunnen de mensen in de omgeving ervan meeprofiteren?” Wil je daarover in gesprek of meer weten over de stand van zaken in jouw regio, ga dan naar iedereendoetwat.nl/res
24
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
3 Duurzame energie in de Achterhoek
Gemeente Bronckhorst
25
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
3.1 Uitgangssituatie Achterhoek Vroegtijdige ambitie
Met het akkoord is het vooral een taak van de acht individuele
69 biomassacentrales en 36 biovergistingsinstallaties”5. Hierbij is
Achterhoekse gemeenten geworden om bij te dragen aan de
vanwege onzekere gegevens geen rekening gehouden met de behoefte
gezamenlijke doelstellingen: Samen d’r an avant la lettre.
vanuit elektrificatie van verkeer en groei van de elektriciteitsbehoefte door een toename van bedrijvigheid.
In 2009 is klimaat en duurzaamheid op de politieke agenda in de Achterhoek gezet. Vanaf dat moment tonen de Achterhoekse
De in 2016 geactualiseerde Regionale Uitvoeringsagenda Duurzame
gemeenten een grote ambitie om stappen te zetten en de
Energie Achterhoek (RUA) gaat ervan uit dat in 2030 naar
Duidelijk was toen al wel dat tussen het aantal windmolens
energietransitie vorm te geven. Uiteenlopende projecten worden
verwachting voldoende elektriciteit in de Achterhoek op duurzame
en het aantal zonnestroominstallaties geschoven kan worden:
op poten gezet, zoals de oprichting van de Achterhoekse Groene
wijze kan worden opgewekt om aan de vraag vanuit de gebouwde
“Er kan bijvoorbeeld ook voor gekozen worden om het aantal
Energie Maatschappij (Agem) en de stichting Achterhoek Duurzaam
omgeving te voldoen, uitgaande van een besparing van 20%. Hiervoor
zonnestroominstallaties te verminderen en het aantal windmolens
Verbouwen.
diende dan volgens de agenda wel de volgende ambitieuze opgave
te vergroten, als dat wenselijk is”.
gerealiseerd te worden: “124 windmolens, 958 zonnestroominstallaties
De verhouding en wijze waarop dit gerealiseerd wordt is ook
Eind 2013 ondertekenden alle Achterhoekse gemeenten het Akkoord
op bedrijfsdaken, 355 zonneparken (veldopstellingen, waarvan
afhankelijk van de investeringsbereidheid en investeringskeuzes
van Groenlo 2013.
300 Zon op Erf-projecten, met een totaal grondoppervlak van 415 ha),
van particulieren, energiecoöperaties, bedrijven en investeerders. Opwekking van zon en wind is uitwisselbaar, maar van belang
Akkoord van Groenlo 2013
is hier voldoende spreiding tussen te houden. Dit omdat ze complementair aan elkaar zijn, denk daarbij aan dag en nacht, maar ook zomer en winter, aldus de agenda.
Tijdens de conferentie op 27 november 2013, vier jaar na het eerste Akkoord van Groenlo in 2009, verklaren de acht gemeenten van de Regio Achterhoek:
Stappen gezet
• Vastbesloten te zijn zich te blijven inzetten voor de realisatie van de duurzaamheidsdoelstelling uit de Achterhoek Agenda 2020;
De ambitie in de Achterhoek heeft tot resultaat geleid. Alle gemeenten
• Een duidelijke visie te hebben over duurzaamheid waarin de energietransitie een belangrijke impuls is voor de economische
zijn aan de slag gegaan om een ruimtelijk beleid in te richten dat
ontwikkeling van de Achterhoek; • Te streven naar een energieneutrale Achterhoek in 2030 door inzet op grootschalige energiebesparing en productie van hernieuwbare energie.
het mogelijk maakt om bewust om te gaan met initiatieven voor de productie van duurzame energie door zonnepanelen en ook met behulp van windturbines. De gemeenten gaan daarbij veelal uit van de zogenaamde uitnodigingsplanologie. Dit houdt in dat bepaalde
De rol van gemeenten
gebieden in de gemeente zijn opengesteld voor zonneparken en/of
• Bestaande initiatieven blijvend ondersteunen en succesvol maken, zoals:
windturbines. Voor de beoordeling van initiatieven is daarnaast een
− De Achterhoekse Groene Energie Maatschappij voor de levering van duurzame energie, de ontwikkeling en exploitatie van lokale groene energieproductie en energiebesparing; − Stichting Achterhoek Duurzaam Verbouwen voor de hulp aan woningeigenaren, huurders en ondernemers om gebouwen te verduurzamen;
separaat kader opgesteld dat diverse criteria bevat voor de inpassing van zonneparken of windturbines. Binnen dit stelsel van aangewezen gebieden en beoordelingscriteria wordt het aan de markt overgelaten om initiatieven voor zonne- of windparken te ontwikkelen.
• Faciliteren en verbinden van nieuwe duurzame initiatieven uit de samenleving (burgers, bedrijven, organisaties); • Op lokaal niveau duurzame projecten uitvoeren en de samenwerking zoeken met bedrijven, burgers en organisaties; • Monitoren van duurzaamheidsdoelstellingen.
5
Inmiddels zijn deze aantallen sterk gewijzigd. Zo zal het aantal benodigde windturbines dat bijgeplaatst zou moeten worden ergens tussen de dertig en vijfendertig ligt (uitgaande van 5.5 MW per windturbine).
26
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Participatie bij opstelling gemeentelijke kaders
De Achterhoekse gemeenten hanteren in hun ruimtelijk beleid een
tot beschermde dorps- en stadsgezichten. Er wordt onderscheid
Gemeenten hebben bij de opstelling van hun ruimtelijke kaders
aantal inpassings- en ontwikkelingsprincipes, waaronder:
gemaakt tussen kleine, middelgrote en grote windturbines. Voor
voor de omgang met duurzame energie op uiteenlopende wijzen
• We zijn zuinig op het landschap. We sparen locaties met een hoge
alle typen geldt dat ze niet toegestaan zijn in woongebieden of in
met bewoners van hun gemeenten en andere stakeholders gecommuniceerd. Veelal zijn stakeholders, onder mee via werk bijeenkomsten, betrokken bij de opstelling van de kaders. Daarmee hebben de gemeenten intensief gewerkt aan het krijgen van een zo groot mogelijk draagvlak voor de opwekking van duurzame energie op hun grondgebied. Met deze participatie is een stevige grondslag gelegd voor een participatie van inwoners en organisaties in de realisatiefase van de RES 1.0.
3.2 Inhoud bestaand beleid Welk beleid hebben gemeenten al voor zonne-energie?
landschappelijke kwaliteit;
gebieden die zijn aangemerkt als Gelders Natuurnetwerk (GNN).
• Hoogproductieve agrarische gronden worden zoveel mogelijk gespaard; • We zetten in op dubbel ruimtegebruik, waarbij we speciale
3.3 Provinciaal beleid
aandacht hebben voor koppeling van zonnevelden met agrarische functies; • We geven de voorkeur aan locaties die vanuit net- en
Het gemeentelijk beleid is uiteraard te bezien in combinatie met het provinciale beleid. Beiden werken door naar concretisering van
kostenefficiëntie eenvoudig op het elektriciteitsnet aangesloten
initiatieven voor windturbines en zonneparken. Het provinciale
kunnen worden;
omgevingsbeleid, de Omgevingsverordening Gelderland,
• Participatie en medezeggenschap in de projecten is van groot
speelt daarbij een voorname rol. Daarin neemt bijvoorbeeld het
belang voor de gemeenten met het oog op behoud van geld en
natuurbeleid een belangrijke positie in. Relevante onderdelen van
werkgelegenheid in de Achterhoek en met het oog op eerlijke
dat beleid zijn:
verdeling van zowel de lusten als de lasten.
• Het Gelders natuurnetwerk (GNN); • Groene ontwikkelingszone (GO); • Ganzenrustgebieden;
Achterhoekse gemeenten de randvoorwaarden voor het realiseren
Welk beleid hebben gemeenten al voor windenergie?
van zonnevelden vastgelegd. Hierin wordt een verschil gemaakt
De Achterhoekse gemeenten hebben in hun beleid al kaders gesteld
• Natura-2000 gebieden.
tussen zon op erf en zonnevelden buiten het erf. Er zijn minder
voor windenergie. In het uitnodigingsbeleid wijzen de meeste
planologische voorwaarden aan zonnepanelen binnen erfgrenzen.
gemeenten geen specifieke ontwikkelgebieden aan, maar laten
Bij de uitwerking van zoekgebieden voor windturbines in de fase
Voor zonnepanelen buiten het erf hebben de gemeenten in hun
initiatieven van onderop ontstaan. Het beleid stelt voorwaarden
van de RES 2.0 wordt duidelijk hoe de zoekgebieden uiteindelijk
ruimtelijk beleid de landschappelijke kaders geborgd. Per gemeente
op basis van landschapstype, afstand tot woongebied en afstand
kunnen worden ingericht.
In het Koersdocument Duurzame Energie Achterhoek hebben
• Weidevogelgebieden;
zijn er accentverschillen, maar de basis is gelijk. Uitgangspunt is daarbij dat initiatiefnemers worden uitgenodigd om met projecten te komen die passen binnen de ruimtelijke structuur en voldoen aan de ruimtelijke voorwaarden. Daarbij is de inpassing van zonnevelden in het landschap afhankelijk van het landschapstype en de omvang van het project. Extra aandacht is er in het beleid voor braakliggende terreinen en VAB-locaties (vrijkomende agrarische bedrijfslocaties). Hier liggen kansen voor al dan niet tijdelijke opstelling van zonnepanelen.
NP RES
27
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Tabel a: Huidige opwekking van duurzame energie (TWh) in de Achterhoek (Bron SDE + omgevingsvergunningen peildatum 1 januari 2021)
Grootschalig zon op dak
Windturbines
Totalen
Gerealiseerd
Inclusief harde pijplijn1
Gerealiseerd
Inclusief harde pijplijn
Gerealiseerd
Inclusief harde pijplijn
Gerealiseerd
Inclusief harde pijplijn
Aalten
0,007
0,010
0,002
0,002
0,040
0,040
0,050
0,053
Berkelland
0,010
0,019
0,000
0,080
0,000
0,000
0,010
0,099
Bronckhorst
0,008
0,013
0,002
0,004
0,000
0,000
0,010
0,017
Doetinchem
0,006
0,011
0,000
0,000
0,000
0,000
0,006
0,011
Montferland
0,007
0,009
0,004
0,004
0,012
0,012
0,023
0,025
Oost Gelre
0,009
0,013
0,002
0,018
0,000
0,000
0,011
0,032
Oude IJsselstr.
0,010
0,016
0,004
0,030
0,025
0,120
0,039
0,166
Winterswijk
0,006
0,010
0,0003
0,059
0,000
0,000
0,007
0,070
Totalen
0,064
0,102
0,015
0,198
0,077
0,172
0,155
0,471
3.4 Huidige productieniveaus van duurzame energie De Achterhoekse ambitie en het daartoe eerder opgestelde
Zonneparken op land
beleid heeft tot resultaat geleid. In de Achterhoek zijn inmiddels diverse wind- en zonneparken aangelegd. Ook zijn een aantal projecten gerealiseerd voor grootschalige (>15 KW piek) opstellingen van zonnepanelen op daken. De bijgevoegde tabel toont de productie van duurzame energie naar methode – zon op dak, zonneparken op land en windturbines – verdeeld over de gemeenten. De cijfers laten zien dat, in vergelijking met de cijfers uit 2019 die zijn opgenomen in de concept-RES, met name de groei in zonneparken op land aanmerkelijk is. Ook de plaatsing van zonnepanelen op daken is toegenomen. Ten opzichte van de concept-RES is er geen toename in de productie van windenergie.
1
Voor de harde pijplijn zijn de volgende slagingspercentages gebruikt: wind: 100%, zon op land: 75% en zon op dak: 25% (vanwege netcongestie).
28
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Schets maatschappelijk krachtenveld Landschap en windturbines
opwekken van duurzame energie in natuurgebieden niet strookt met
Daarnaast zijn er twijfels van belanghebbenden over de invloed
De Achterhoek heeft vooral een kleinschalig coulisse(n)landschap.
de natuurdoelstellingen. Het Gelders Natuurnetwerk, Natura2000-
die zij hebben op de voorwaarden en locaties van windmolens en
We verrichten veel inspanningen om dit type landschap te behouden
gebieden en vogelgebieden zouden om die reden moeten worden
zonnepanelen. Een aantal gemeenten hanteert momenteel een
en op sommige plekken zelfs te versterken of terug te halen. Willen
uitgesloten van duurzame energieopwekking.
zogenaamde uitnodigingsplanologie, waarbij het projectontwikkelaars
we opwekking van duurzame energie inpassen, dan moeten we
Voor windenergie geldt dat ook de omliggende zones uitgesloten
worden uitgenodigd om initiatieven voor zonneparken
één landschappelijk verhaal hanteren. Duidelijke ruimtelijke
zouden moeten worden. Natuurgebieden zijn de leefgebieden van
of windparken te ontwikkelen op locaties die zij kansrijk achten.
keuzes zijn wenselijk zodat het landschap herkenbaar blijft en
(beschermde) vogel- en vleermuissoorten. Deze kunnen in de
Veel belanghebbenden maken zich zorgen dat deze in hun woon- en
verrommeling wordt voorkomen. Daarvoor is overheidsregie nodig
wieken van de windturbines vliegen. Daarom is het bij het plaatsen
leefgebied een plek vinden zonder dat zij betrokken worden.
is, geven stakeholders aan. Belangrijk hierbij is dat de afweging rond
belangrijk om een gedegen vogelonderzoek te doen. Belanghebbende
landschap ook juridisch en beleidsmatig wordt geborgd, zodat de
organisaties geven aan dat de ruimtelijke strategie ‘clustering’ het
Landbouw
bescherming ervan wordt gegarandeerd.
beste rekening houdt met natuurwaarden. Zo wordt het aantal
Achterhoekers zijn van mening dat duurzame energie vooral opgewekt
Vanuit deze optiek geven belanghebbenden aan dat koppeling van
locaties voor wind beperkt en blijft de totale impact beperkt.
moet worden met zonnepanelen op daken of in openbare ruimte. En
windturbineparken aan bedrijventerreinen of aan infrastructuur te
Voor zonne-energie zien belanghebbenden meer kansen in relatie met
pas in de laatste plaats via zonnevelden op landbouwgrond, waar ook
overwegen is; bundeling van bebouwing en infrastructuur dus, wat
natuur. Er is geopperd om zonneparken rondom natuurgebieden te
LTO voor pleit. LTO vreest onder meer het prijs opdrijvend effect op
de invloed op de omgeving beperkt. Denk ook aan aansluiting van
realiseren waardoor het een bufferzone wordt tussen natuur en
agrarische grond en de afname van beschikbare grond voor met name de
windturbines bij één van de locaties waar direct over de Duitse grens
stikstof-intensieve landbouw. Ook ziet men kansen voor zonne-energie
melkveehouderij, die voor verduurzaming juist méér grond nodig heeft.
al wind is gerealiseerd. Deze hebben al (visuele) impact in Nederland.
in groene ontwikkelzones in combinatie met natuurontwikkeling.
Anderzijds zoeken veel individuele agrariërs door de huidige situatie in
Om de (visuele) impact te beperken, spreken belanghebbenden
de landbouw (onder andere de stikstofcrisis) naar oplossingen om hun
zich uit voor clustering van windturbines. De opwekking van
Leefbaarheid en draagvlak
bedrijf te kunnen voortzetten, en soms ook financieel gunstig te kunnen
windenergie op enkele plekken in de Achterhoek beperkt dan
Belanghebbenden zijn zich grotendeels bewust van de
beëindigen.
de impact. Wind is niet landschappelijk in te passen vinden
klimaatverandering en maken zich daar zorgen over. Maar het
Het beschikbaar stellen of verkopen van (landbouw)grond voor de
diverse betrokkenen; het betekent een transformatie van het
overwegende geluid is: “We zijn voor groene energie, maar…”. Er zijn
aanleg van zonneparken wordt genoemd als één van de opties. De
landschap. Plaats grotere clusters van windturbines daarom
vooral veel zorgen over de mogelijke gezondheidseffecten van (grote)
weerstand van omwonenden kan een reden zijn hiervan af te zien
in het grootschalige, rationeel verkaveld landschap.
windmolens en de zichtbare hinder die het welzijn en woongenot
om te voorkomen dat ze in een impasse komen en maatschappelijk
kunnen verminderen. Deze argumenten voerden in elke (online)
buitengesloten worden.
Zonneparken op land
participatiebijeenkomst de boventoon. Er is vooral behoefte aan
Over het algemeen zijn stakeholders van mening dat zon op
duidelijkheid over de afstand van windmolens ten opzichte van
Veel agrariërs en Achterhoekers zijn van mening dat landbouwgrond niet
land beter landschappelijk is in te passen dan windenergie. De
woonkernen en aan recente, Nederlandse onderzoeken over de
voor andere doeleinden gebruikt moet worden als hierdoor het landschap
visies hierop lopen uiteen. Een aantal stakeholders geeft aan
gezondheidseffecten. Zolang dat er niet is, is er nauwelijks draagvlak.
te veel wordt aangetast en de biodiversiteit afneemt. Dit laatste is afhankelijk van de bodemgesteldheid en de inrichting van het zonnepark
dat de locatie van een zonnepark niet uitmaakt, mits deze met
en zal per initiatief apart onderzocht en bekeken moeten worden.
landschapselementen in de omgeving wordt ingepast. Anderen
Daarnaast hebben belanghebbenden voorkeur voor clustering van
geven aan zon-op-land aansluitend op bebouwd gebied wenselijk te
windmolens langs grote wegen en op industrieterreinen, zo ver
vinden. Hierdoor worden de ‘groene’ buitengebieden ontzien.
mogelijk weg bij woonkernen. En zonnepanelen zoveel mogelijk
Agrariërs geven aan dat ze positief staan ten opzichte van ‘zon op
op daken van bedrijven en langs snelwegen. Het mogelijke
agrarisch dak’ en dat hier ook maatschappelijk draagvlak voor is. Het
Natuur
financiële voordeel, zoals lokaal eigendom, is in deze fase van de
is in sommige gebieden echter lastig te realiseren vanwege het huidige
Wat is de relatie tussen het opwekken van duurzame energie en
energietransitie van minder belang. Inwoners willen hun huizen
fijnmazig vertakte netwerk in het buitengebied. Het energienetwerk
natuur? Willen we natuurwaarden zoveel mogelijk beschermen
wel energiezuinig(er) maken, energie besparen en duurzamer
uitbreiden vergt behoorlijke investeringen en een lang tijdspad.
tegen de impact van energieopwekking? Of zorgt duurzame energie
leven, mits dat voor hen op korte termijn voordelen oplevert. Zoals
opwekking juist dat de natuur kan floreren? Natuurorganisaties
een goed gevoel door zelf direct een bijdrage te leveren aan de
geven aan dat beiden van belang zijn. Aangegeven is dat het
klimaatdoelstellingen en lagere energierekening.
29
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
4 De keuze van de RES-partners
Gemeente Aalten
30
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
4.1 Waar staan we voor?
4.2 Het voorstel voor de productie van duurzame energie
Gegeven het vertrekpunt van de Achterhoek, waarin al een koers
Samenvatting voorgestelde bijdrage duurzame energie
naar energiebesparing en opwekking van duurzame energie is
De gezamenlijke bestuurders van gemeenten, provincie en
ingezet, waarin een duidelijke ambitie is geformuleerd die richting
waterschap kiezen ervoor om 1,35 TWh aan duurzame energie
geeft aan de mate van inspanningen die de Achterhoek wil leveren,
te produceren met zonnepanelen en windturbines en bij te
en waarin al concrete resultaten op het vlak van de productie van
dragen aan de nationale afspraken in het kader van het nationale
duurzame energie zijn bereikt, was het de vraag voor de RES-
Klimaatakkoord.
partners hoe in te spelen op de afspraken uit het Klimaatakkoord en
De voorwaarde aan deze bijdrage is dat 0,35 TWh wordt geproduceerd
De RES-partners stellen voor om 1,35 TWh productie
hoe om te gaan met de afspraken om een Regionale Energiestrategie
door grootschalige opstelling van zonnepanelen op bedrijfsdaken en
van duurzame energie in te brengen als bijdrage aan het
te gaan ontwikkelen.
agrarische bebouwing. Hiermee wordt dus maximaal 1 TWh op land
Klimaatakkoord. De voorwaarde aan deze bijdrage is dat
geproduceerd door windturbines en zonneparken.
0,35 TWh wordt geproduceerd door grootschalige opstelling
Ondanks de wereldwijde dynamiek van een groeiende zorg over
van zonnepanelen op bedrijfsdaken en agrarische
klimaatverandering, een tegelijkertijd groeiend elektriciteitsverbruik
Het tekstkader hiernaast toont de verdeling van dit productieniveau
bebouwing. Hiermee wordt dus maximaal 1 TWh op land
en de daaruit voortvloeiende noodzaak tot de productie van
over zon op dak, windturbines en zonnepanelen op land.
geproduceerd door windturbines en zonneparken.
Achterhoekse doelstelling voor de productie van duurzame energie
De argumentatie van deze verdeling is in de navolgende
De realisatie van deze voorgestelde productiehoeveelheid
te handhaven. Uit de eigen Achterhoekse doelstelling spreekt
hoofdstukken uiteengezet. Daar is de relatie beschreven tussen
moet in ieder geval deels met zon op dak worden
afdoende ambitie; er is geen noodzaak om in het kader van de RES
beschikbare ruimte, de rol van het elektriciteitsnetwerk en het
gerealiseerd. Voorgesteld wordt om 0,248 TWh extra aan
een hoger productieniveau van duurzame energie na te streven.
belang van een goede energiemix: de verhouding tussen wind- en
duurzame energie via grootschalige opstellingen van
zonne-energie die op het netwerk wordt aangesloten.
zonnepanelen op dak te realiseren zodat het totale niveau
duurzame energie, kiezen de RES-partners ervoor om de huidige
Met deze RES 1.0 geeft de Achterhoek een logisch vervolg op de
op 0,35 TWh komt.
eigen ingeslagen weg naar een duurzame toekomst. Deze RES 1.0 geeft een impuls aan de realisatie van de productie van duurzame
De bijdrage aan windenergie die de gemeenten in het kader
energie waarbij een balans wordt nagestreefd in ruimtegebruik,
van deze RES 1.0 bieden, bedraagt 0,546 TWh. Met deze
behoud van Achterhoekse karakteristieken, een stabiele en tijdige
bijdrage is gestreefd om een zo goed mogelijke verhouding
productie van duurzame energie tegen acceptabele kosten en
wind – zon te realiseren.
een eerlijke verdeling van lusten en lasten. De Achterhoek en de Achterhoeker moeten mee kunnen profiteren van de revenuen van
De resterende energieproductie om tot de bijdrage aan
de energie die in hun regio wordt opgewekt.
het Klimaatakkoord van 1,35 TWh te komen kan worden opgevuld met zonne-energie. Vanwege netwerkefficiëntie en kosten voor de Achterhoeker is het zinvol om ook extra windenergie toe te voegen en niet uitsluitend zonneenergie.
31
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
4.3 Hoe gaan we om met de Achterhoekse ruimte?
Zon op land
Op weg naar de RES 2.0 worden daarom technische ontwikkelingen
Om het relatief beperkte resterende productieniveau voor zon
op de voet gevolgd en wordt waar mogelijk ingespeeld op
De realisatie van het gewenste productieniveau vindt op een
op land in te vullen wordt in eerste instantie gekeken naar de
mogelijkheden om deze in de Achterhoek in te zetten.
afgewogen wijze plaats. In de latere hoofdstukken in deze RES 1.0
beschikbaarheid van openbare ruimtes en de mogelijkheden deze
wordt uitvoerig uiteengezet wat de achterliggende redenen zijn voor
in te zetten. Overdekken van parkeerplaatsen en busstations, het
het gekozen productieniveau en de wijze waarop dit is te realiseren.
benutten van overhoeken bij industrieterreinen, overheidsterreinen
Deze paragraaf schetst de hoofdlijnen.
en infrastructuur draagt bij aan het ontzien van het buitengebied.
4.4 De Achterhoek aan zet
Daarnaast wordt de voorkeur gegeven aan kwalitatief hoogwaardige
Regionale benadering; gemeentelijke beslisruimte
Zon op dak
voorstellen voor zonneparken waarin natuur-inclusieve inrichting
De regionale benadering in deze RES 1.0 houdt ook in dat
Bij de realisatie van deze energieproductie wordt de grootste zorg
van het park of agrarische nevengebruik en andere innovatieve
gemeenten zelf de mogelijkheid hebben om nog keuzes te maken.
besteed aan het behouden van de Achterhoekse karakteristiek en
aanpakken in doorklinken.
Er is gemeentelijke beslisruimte binnen de overkoepelende RES
identiteit. Daarom wordt 0,35 TWh energieproductie op daken van
Daarnaast kan zon op land gecombineerd worden met de te
Achterhoek. Tijdens de uitvoeringsfase, op weg naar de RES
bedrijven en agrarische bebouwing gerealiseerd. Dit bespaart ruimte,
ontwikkelen windparken. Door de kabel te delen ontstaat een
2.0, intensiveren de gemeenten zelf de dialoog met inwoners
voorkomt onttrekking van landbouwgrond in het buitengebied en
substantiële (maatschappelijke) kostenbesparing. Door deze aanpak
en organisaties met betrekking tot de concrete invulling van de
verlies aan biodiversiteit en leidt tot productie van energie nabij
van meervoudig ruimtegebruik wordt de inzet van landbouwgrond
zoekgebieden voor windturbines en zonneparken. Op deze wijze
verbruik, wat de netwerkkosten en daarmee de kosten voor de
voor zonnepanelen beperkt.
kan met de direct betrokkenen worden nagegaan hoe zorgen over bijvoorbeeld gezondheid kunnen worden weggenomen. Ook kan
consument, zo laag mogelijk houdt. Met het plan van aanpak zon op dak wordt op weg naar de RES 2.0
Innovatie
tot een concrete inpassing van windturbines worden gekomen
het realiseren van grootschalige zonnepaneelopstellingen op daken
Met deze RES 1.0 wordt een invulling gegeven aan de wijze
die op zo min mogelijk bezwaren stuit. Dit doet recht aan de
met kracht gestimuleerd.
waarop de Achterhoek voor 2030 een bijdrage kan leveren om de
roep voor meer participatie van inwoners en organisaties in het
klimaatverandering tegen te gaan door de productie van duurzame
besluitvormingsproces. Gemeenteraden blijven zo nadrukkelijk aan
Windenergie
energie. Deze bijdrage is urgent. Op dit moment zijn vooral wind-
het stuur.
De RES-partners onderkennen de noodzaak om het aandeel
en ook zonne-energie de productiemethoden die substantiële
windenergie in de totale productie op peil te brengen. Het potentieel
hoeveelheden energie kunnen produceren. Vandaar dat hierop nu de
Lusten naast de lasten in de regio
daarvoor is ruim voorhanden. Hiermee wordt voorkomen dat de
focus ligt.
Windparken en zonneparken moeten leiden tot voordeel voor
kosten van de energietransitie stijgen en wordt ook de benutting van
De tijd staat echter niet stil en innovaties in energieproductie,
omwonenden en andere betrokken organisaties. De lusten
landbouwgrond voor zon op land zoveel mogelijk beperkt.
transport en opslag zijn op de middellange en lange termijn te
van energieproductie, in de vorm van revenuen of andere
Met betrekking tot de plaatsing van windturbines kiest men
verwachten. Nieuwe, verbeterde batterijtechnieken zijn de komende
maatschappelijke lokale voordelen, moeten landen in de Achterhoek!
ervoor het aantal zoekgebieden beperkt te houden. Daarmee wordt
jaren te verwachten. De inzetmogelijkheden van duurzaam
Om dit te bevorderen bevat deze RES 1.0 een plan van aanpak lokaal
het Achterhoekse landschap maximaal ontzien. De voorgestane
geproduceerde waterstof in bedrijven, voor transport en ook voor
(collectief) eigendom van energieproductie. Met dit plan van aanpak
upgrading van een aantal bestaande windparken, wat niet tot extra
verwarming van vastgoed wordt momenteel verkend in studies,
wordt een traject uitgezet richting de RES 2.0 waarmee onder meer
ruimtebeslag leidt, en het aansluiten bij ontwikkelingen van al
maar ook al in concrete (demonstratie)projecten aangetoond.
omwonenden, inwoners en energiecorporaties mede aan het stuur
bestaande parken onderstreept dit voornemen.
De eerste commercieel, als serieproduct verkrijgbare auto die op
zitten bij de realisatie van zonne- en windparken en de financiële
waterstof rijdt is al enige tijd een feit.
vruchten van productie van duurzame energie kunnen plukken.
32
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Figuur 4: Zoekgebieden windturbines Achterhoek Samen d’r an Voor de realisatie van wind- en zonne-energie zijn de gemeenten het erover eens om als uitgangspunt ‘Samen d’r an’ te gebruiken. Samen d’r an als motto houdt in dat iedere gemeente bijdraagt. In goed Nederlands vertaald: iedereen doet wat.
4.5 Ruimtelijke keuzes Windenergie Aan het identificeren van ruimte voor windenergie ligt een afgewogen zoekproces ten grondslag. Daarnaast hebben bestuurlijke inzichten een belangrijke rol gespeeld bij de totstandkoming van het voorstel voor de zoekgebieden voor windenergie in de Achterhoek. Figuur 3 toont de zoekgebieden voor windenergie die worden voorgesteld. Duidelijk is dat de Achterhoek met dit voorstel keuzes maakt. Uit het brede palet van mogelijke zoekgebieden voor windturbines is een duidelijke selectie gemaakt; niet alles wat kan qua plaatsing van windturbines wordt ook benut. Er is restrictief omgegaan met potentiële zoekgebieden om uiteindelijk het karakteristieke, gesloten landschapsbeeld van de Achterhoek zo min mogelijk te beïnvloeden. De gemeenten hebben zich meer gericht op concentratie van windturbines binnen een beperkt aantal zoekgebieden. Diverse gemeenten hebben daarvoor eigen beleidskaders opgesteld die
Legenda Gemeentegrens
doorklinken in dit kaartbeeld.
Bufferzone Veluwe Wespendief
De principemogelijkheid bestaat dat de daadwerkelijke realisatie
N2000-gebieden
van projecten afwijkt van de zoekgebieden zoals deze op de kaart staan aangegeven. Zoals ook uit bijlage 1 blijkt zijn er meer gebieden geschikt voor de plaatsing van windturbines. Het is mogelijk dat projectontwikkelaars een locatie willen ontwikkelen buiten de zoekgebieden en daartoe op juridische gronden de ruimte voor (moeten) krijgen.
Gelders natuurnetwerk Groene ontwikkelzone Zoekgebied windturbines Zoekgebied windturbines - verkenning na 2022
0
4
8
16 kilometer
* Zoekgebied B raakt aan de 8 km-zone rondom de Veluwe (Wespendief). Voor de omvang met windturbines binnen deze zone zijn bovenregionale afspraken gemaakt tussen de Gelderse RES-regio’s. ** Voor gebied K geldt dat het Ministerie van Defensie actief de daar gelegen laagvliegroute moet intrekken. Inmiddels is al wel bekend dat het Ministerie geen bezwaar gaat maken tegen windturbines gelegen in de laagvliegzone.
33
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Bovenregionale afspraken Wind Veluwe
Onderstaande tabel toont de bijdragen aan de productie van
De resterende energieproductie om tot de bijdrage aan het
De Wet Natuurbescherming (Wnb) richt zich onder meer op
windenergie die de gemeenten leveren binnen deze zoekgebieden.
Klimaatakkoord van 1,35 TWh te komen kan worden opgevuld met zonne-energie. Vanwege netwerkefficiëntie en kosten voor de
soortenbescherming. Via de soortenbescherming beschermt de provincie plant- en diersoorten die in het wild voorkomen. Soortbescherming geldt overal, dus niet alleen binnen N2000-
Tabel b: De bijdragen windenergie (TWh) van de gemeenten
Achterhoeker is het zinvol om ook extra windenergie toe te voegen en niet uitsluitend zonne-energie.
gebieden. Een van de beschermde soorten is de wespendief. Om windenergie op en rondom de Veluwe niet te laten conflicteren
Zoekgebied
met de instandhoudingsdoelstellingen van de wespendief is vervolgonderzoek nodig. Zoekgebied B valt deels binnen de 8km-zone voor de wespendief van N2000 Veluwe. De Achterhoek is daarmee gehouden aan en betrokken bij de bovenregionale
Bijdrage
Aalten
Gebied G
0,088
Berkelland
Gebied K
0,071
Bronckhorst
Gebied B
0,054
Overijsel, de zes Gelderse RES-regio’ en RES-regio’s Flevoland
Doetinchem
Gebied B
0,060
en West-Overijssel bovenregionale afspraken gemaakt over windenergie op en rondom de Veluwe inclusief een vervolgproces.
Montferland
Gebied A
0,095
In het invloedgebied rondom de Veluwe (een zone van circa 1 tot
Oost Gelre
Gebied K** en I
0,058
Oude IJsselstr.
Gebied A
0,120
dan gedacht bij het opstellen van de concept RES’en. De kans op een vogelslachtoffer door een windmolen wordt wel snel kleiner
Winterswijk
Gebied N1
0,000*
naarmate de afstand tot de Veluwe toeneemt. Ook hier tellen effecten van verschillende initiatieven op het leefgebied van de
Totalen
0,546
zorgvuldig en in samenhang gebeurt. Dit heeft draagvlak bij alle RES-regio’s. Er wordt een bovenregionaal afwegingskader ontwikkeld om de energetische ruimte voor wind rondom de Veluwe (invloedzone 1-8 km) te benutten. De afspraken zijn relevant voor het meest westelijke deel van de Achterhoek
ook de voorkeuren van raden en provinciale staten doorklinken. De balans in gemeentelijke bedragen is niet alleen te meten in termen het bod en de gemeentelijke bijdrage daarin waar te kunnen maken. Van belang is dat de gemeenten en andere RES-partners een helder commitment hebben afgegeven wat het vertrouwen geeft dat de bijdragen worden waargemaakt. De voorkeuren van gemeenten met betrekking tot de zoekgebieden staan navolgende vermeld.
van de Oude IJssel, in de buurt van Eldrik, in. Het gemeentelijke beleidskader verbindt aan dit zoekgebied de randvoorwaarde dat de tiphoogte van turbines niet boven de 150 meter mag uitkomen. De gemeente Aalten kiest nadrukkelijk voor het upgraden van het bestaande windpark Hagewind. Met de modernisering van het
Wespendief met elkaar mee. Daarom is het belangrijk dat in deze zone de verkenning naar mogelijke zoekzones voor windenergie
samenhangende strategie, gemeentelijk en provinciale inzichten en
De gemeente Bronckhorst brengt een zoekgebied ten zuiden
8 km die alle zes RES-regio’s in Gelderland raakt –zijn volgens de verkenning de mogelijkheden voor windenergie beperkter
genuanceerd geheel, waarin strevend naar een regionaal
van hier en nu. In diverse gemeenten zijn nog stappen te zetten om
bestuurlijke afspraken over windenergie op en rondom de Veluwe. Op 17 februari 2021 hebben provincies Gelderland, Flevoland,
De wijze van invulling van de gemeentelijke bijdragen is een
* De gemeente Winterswijk heeft geen bod gedaan vanwege een moratorium voor wind tot 2023. De windenergie-opbrengst uit gebied N1 die mogelijk op de middellange termijn (maar voor 2030) kan worden geleverd bedraagt 0,049TWh.
** Voor gebied K geldt dat het Ministerie van Defensie actief de daar gelegen laagvliegroute moet intrekken. Inmiddels is al wel bekend dat het Ministerie geen bezwaar gaat maken tegen windturbines gelegen in de laagvliegzone.
park kan met minder, hogere turbines binnen een gelijkblijvend ruimtebeslag driemaal zoveel duurzame energie worden geproduceerd. De gemeente Oost Gelre kiest bewust voor twee zoekgebieden voor windturbines op het gemeentelijke grondgebied uit de meerdere
en een (klein) gedeelte van het zoekgebied Wind B ten
zoekgebieden die binnen de gemeente bestaan. De gemeente ziet
oosten van Doetinchem.
deze gebieden gezien de omvang, het landschap en het huidige
34
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
gebruik als het meest kansrijk. Op dit moment loopt er in de gemeente een traject dat kan leiden tot een bijstelling van de gemeentelijke kaders voor windturbines. De uitkomst van dit traject zal (mede) de ruimte bepalen voor windturbineprojecten binnen de zoekgebieden. De twee zoekgebieden grenzen aan of overschrijden de gemeentegrenzen. Dit betekent dat afstemming met buurgemeenten noodzakelijk is om tot een invulling te komen. De gemeente Oude IJsselstreek kiest voor ontwikkeling van windenenergie uitsluitend op de zuidflank van de gemeente waar nu al windturbines zijn geplaatst. De gemeente Montferland kiest ervoor om alleen in de zuidoosthoek van de gemeente windturbines te plaatsen. Dit in het daarvoor
NP RES - Gemeente Berkelland
vastgestelde ontwikkelgebied voor windenergie, conform de gestelde voorwaarden in het gemeentelijke afwegingskader. De locaties voor windenergie zullen in de RES 2.0 nader worden
inclusieve inrichting van het park of agrarische nevengebruik en
De gemeenteraad van Winterswijk heeft in het verleden tot een
bekeken zodat de locaties zo concreet worden dat ze uitvoerbaar zijn
andere innovatieve aanpakken in doorklinken.
moratorium op windturbines besloten. Tot in 2022 zet de raad de
in 2030 en windturbines vergunbaar zijn in 2025.
mogelijke plaatsing van windturbines in de gemeente niet op de
Een ander aandachtspunt bij het toelaten van zonneparken is
agenda.
Ruimtelijke keuzes zon op land
de gecombineerde invloed van meerdere parken in onderlinge
Wel is de opwekking van duurzame energie in de gemeente met
De opgave voor extra zonneparken op land in de Achterhoek in het
nabijheid op het Gelders Natuur Netwerk (GNN) en de Groene
behulp van alleen zonneparken onderwerp van gesprek. Op termijn
kader van de RES relatief gering. De in beginsel beschikbare ruimte
Ontwikkelzones. Parken die dicht bij elkaar liggen kunnen de
is een onderzoek naar de haalbaarheid van windturbines wellicht te
in de Achterhoek is meer dan genoeg om de opgave te realiseren. Dit
ecologische verbindingszones negatief beïnvloeden terwijl de
overwegen.
laat toe dat selectief wordt omgegaan met potentiële locaties voor
individuele parken dit niet doen. Ditzelfde cumulatieve effect van
zonneparken.
zonneparken kan zich ook in landschappelijke zin voordoen. Het
De gemeente Berkelland kiest voor een concentratie van grotere
Het toelaten van nieuwe zonneparken moet in het licht staan
is daarom uiterst zinvol dat gemeenten in overleg treden met de
windmolens. Deze concentratie vindt bij voorkeur plaats in het
van de consequenties daarvan op de aansluitmogelijkheden van
provincie om zo vanuit een meer regionale insteek de mogelijke
grensgebied met een andere gemeente. Het meest voor de hand
windparken op de onderstations in het netwerk van Liander. De
vergunningverlening van zonne-initiatieven te beoordelen.
liggende zoekgebied met de minste impact op inwoners en
prioriteit ligt bij windenergie; voorkomen moet worden dat nieuwe
landschap is de zuidoostelijke hoek van de gemeente.
zonneparken de aansluiting van windparken blokkeren of vertragen.
De gemeente Doetinchem ziet ruimte voor wind ten westen van
De Achterhoek kan zich volop richten op het kiezen voor kwalitatief
realisatie van het gewenste productieniveau van zonne-energie op
Doetinchem langs de Oude IJssel. In het gebied B voor zover dat op
hoogwaardige voorstellen voor zonneparken waarin natuur-
een kwalitatief hoogwaardige wijze qua locatiekeuze en inrichting
In het realisatietraject in het kader van de RES 2.0 is nadrukkelijk aandacht te besteden aan een programmatische aanpak om
Doetinchem’s grondgebied ligt
van zonneparken te bevorderen.
35
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
4.6 Verdere samenwerking bij de realisatie van het voorgestelde productieniveau
netwerkimpactanalyse levert een inzicht in de betekenis van het
over de wijze van benutting van deze gebieden en een adequaat
aansluiten van de voorgestelde windenergie en zonne-energie
participatietraject met alle omwonenden en andere stakeholders te
op het netwerk. Dit mondt uit in een advies over de ruimtelijke
komen. De provincie kan desgewenst een facilitaire rol vervullen
Deze Achterhoekse RES 1.0 schetst vanuit een regionale invalshoek
programmering van de wenselijke productie van zonne-energie.
bij de nadere invulling van de gemeentegrens overschrijdende
op welke wijze de Achterhoek de eigen energie-ambitie invult. Met
Daarmee wordt duidelijk hoe voorgenomen netwerkinvesteringen
zoekgebieden.
deze RES 1.0 kan vanuit de huidige situatie gestructureerd worden
adequaat kunnen worden benut en kunnen onnodige congestie op
toegewerkt naar invulling van de toekomstige energiestrategie.
het netwerk en kosten voor infrastructuur worden vermeden. Ook
De rol van de provincie heeft nog een ander dimensie. Op grond van
Dit traject van ‘toewerken naar’ is essentieel om recht te doen
draagt Liander bij aan het uitrollen van het plan van aanpak zon
de elektriciteitswet heeft de provincie de rol van bevoegd gezag
aan bestaand gemeentelijk en provinciaal beleid, opinies in
op dak zodat een belangrijke Achterhoekse ambitie succesvol kan
voor windparken met een opgesteld vermogen van meer dan 5 MW
gemeenteraden, eerdere besluiten over duurzame energie en
worden ingevuld.
en kleiner dan 100 MW. Met het vermogen van de huidig gangbare turbines is de provincie daarmee al snel het bevoegde gezag om
uiteindelijk de ruimtelijke mogelijkheden die gemeenten hebben om de ambitie voor duurzame energie te realiseren.
De gemeenten pakken hun rol op in het nader onderzoeken van de
over de omgevingsvergunning voor een windpark te besluiten7.
concrete benutting van de zoekgebieden voor windenergie. Zij gaan
De provincie heeft daarmee de bevoegdheid om een windpark
Samenwerking in dit traject en het afgewogen invullen van de rollen
daarvoor het verdere gesprek aan met direct betrokken stakeholders,
ruimtelijk in te passen via een provinciaal inpassingsplan. De
van de RES-partners is essentieel voor het verdere succes.
sturen nader onderzoek rond de concrete benutting van de
provincie is daarbij verplicht deze bevoegdheid toe te passen als een
zoekgebieden aan en zetten de nodige stappen om deze op te nemen
initiatiefnemer een afwijzing heeft ontvangen van de gemeente. De
Zo levert Liander een belangrijke bijdrage direct in het begin van
in ruimtelijke plannen. Daarmee wordt een juridische basis gelegd
provincie moet voor het betreffende project dan wel van mening zijn
het traject naar de RES 2.0 door het totaalbeeld van de voorgestelde
voor de finale besluitvorming over windenergieprojecten.
dat sprake is van een goede ruimtelijke ordening, zoals dat op grond
energieproductie en de verdeling daarvan over wind en zon en het
van de Wro moet worden aangetoond. Deze RES 1.0 is een belangrijk
bijbehorende ruimtegebruik onder de loep te nemen wat betreft
Daar waar de zoekgebieden op en over gemeentegrenzen liggen,
de consequenties voor het elektriciteitsnetwerk. Deze tweede
werken de gemeenten nauw samen om tot afstemming te komen
7
onderdeel bij deze afweging.
Deze bevoegdheid vloeit voort uit artikel 9f tweede lid Chw (Crisis- en Herstelwet) en betekent een afwijking van de standaard bevoegdheidsverdeling op grond van de Wabo. Daarnaast coördineert de provincie de overige vergunningen die nodig zijn voor de ontwikkeling van een windpark (artikel 9f lid 1 van de Elektriciteitswet).
Liander
36
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
5 Naar een Regionale Energiestrategie
NP RES
37
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
5.1 Wat is de opgave?
2,42 TWh aan extra windenergie en 2,77 TWh aan zonne-energie8
5.2 Achterhoekse ambitie
worden geproduceerd in de Achterhoek. De Achterhoek kent een bestaande gunstige uitgangssituatie. Het is
Duidelijk is dat deze puur ruimtelijke benadering geen recht doet
daarom zaak om de RES-systematiek, die is gericht op een stimulans
aan de realiteit waarin vele andere factoren het ruimtegebruik in
Doelstelling van het Gelders Energie Akkoord (GEA)
voor de productie van duurzame energie, soepel te laten aansluiten bij bestaande doelstellingen en daartoe geformuleerd beleid. Het nationale RES-proces leidt in de Achterhoek dus niet zozeer tot beleidsinitiatie maar tot aanpassing en waar mogelijk verbetering van het bestaande beleid. Die aanpassingen focussen zich op: • Koppeling van opwekking van duurzame energie aan andere
de Achterhoek beïnvloeden. Ook wordt duidelijk dat de Achterhoek wat te kiezen heeft. De vraag hoe de ruimte voor de productie van duurzame energie in te zetten ligt prominent op tafel: concreet binnen welke gebieden wil de Achterhoek duurzame energie produceren, en hoe is die energie op te wekken? Met windturbines of met zonnepanelen?
ruimtelijke thema’s;
De Gelderse gemeenten hebben afgesproken dat met
Kortom, er kan veel, maar wat wil de Achterhoek? En hoe past dit in
• Een afstemming van de zoekgebieden voor de opwekking van
de RES ook wordt gekeken naar de uitvoering van het
de planologische kaders van gemeenten en de provincie?
duurzame energie op de kansen en mogelijkheden van het
Gelders Energie Akkoord (GEA). Door in 2030 1,35 TWh
elektriciteitsnetwerk;
aan duurzame elektriciteit op te wekken en daarnaast in
Daarnaast is de vraag dus aan de orde hoeveel duurzame energie
te zetten op energiebesparing en productie van duurzame
de Achterhoek wil produceren als bijdrage aan het Nationaal
• Het expliciteren van de mogelijke inzet van warmte ten behoeve van ruimteverwarming.
warmte realiseert de Achterhoek een CO2-besparing van
Programma RES. Bij de beantwoording hiervan kan gekeken
63%. Hiermee voldoet de Achterhoek ruimschoots aan
worden naar de afspraak in het Klimaatakkoord, tenminste 35TWh
Voor de Achterhoek betekent het RES-proces een geleidelijke
de doelstelling van het Gelders Energie Akkoord, dat als
op land verdeeld over de RES-regio’s. Ook kan worden stil gestaan
transformatie naar een gezamenlijke benadering van de productie
doel heeft gesteld om 55% CO2-emissiereductie in 2030
bij mondiale, Europese en nationale ontwikkelingen die er alle op
van duurzame energie. Vandaar ook het motto van ‘voortbouwen op’
te bereiken ten opzichte van de jaarlijkse uitstoot in 1990
duiden dat inspanningen om klimaatverandering tegen te gaan
en ‘verrijken van bestaand beleid’.
(Bron: Overmorgen Tussenrapportage, mei 2020)
moeten worden geïntensiveerd en dat er meer duurzame energie
9
noodzakelijk is. Ook kan in beschouwing worden genomen dat Door het RES-proces kwam de vraag hernieuwd op tafel hoeveel
het kabinetsbesluit om geen gas meer te gaan gebruiken voor
ruimte in de Achterhoek beschikbaar is voor de productie van
ruimteverwarming een toenemende elektriciteitsvraag, zeker in de
duurzame energie via wind en zon, hoe die ruimte kan worden
Achterhoek, tot gevolg heeft. En dat toenemend elektrisch rijden een
ingezet en wat een redelijke bijdrage is aan het nationale streven
vergelijkbaar effect zal hebben
van 35 TWh op land? Tegen de achtergrond van deze wereldwijde dynamiek heeft Beginnend bij de beschikbare ruimte in de Achterhoek kan
het bestuur besloten om de aansluiting met de eigen ambitie, al
worden geconstateerd dat de Achterhoek in beginsel veel ruimte
uitgesproken met het Akkoord van Groenlo, en nader geduid in de
beschikbaar heeft. Op basis van wettelijke normen voor de plaatsing
Regionale Uitvoeringsagenda Achterhoek (RUA) in 2016, vast te
van windturbines, planologisch-juridische belemmeringen en provinciale en gemeentelijke beleidskaders voor de inpassing van windturbines en zonneparken kan er veel. Bij benadering kan er
houden. Besloten is om niet nu al te anticiperen op intensivering 8
Bron: Ruimtelijke check op concept-RES Achterhoek, HNS, 28 mei 2020
9
Zie hoofdstuk 10 Regionale Structuur Warmte
van inspanningen voor de productie van duurzame energie maar de eigen Achterhoekse productiedoelstellingen in ere te houden.
38
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
De regionale bijdrage aan het Klimaatakkoord
De doelstelling voor de productie van duurzame energie die is af te
agrarische bebouwing. Hiermee wordt dus maximaal 1 TWh op land
leiden in de uitvoeringsagenda energie is 1,35 TWh. De gezamenlijke
geproduceerd door windturbines en zonneparken.
bestuurders van gemeenten, provincie en waterschap kiezen ervoor dit ‘bod’ te doen als bijdrage aan het nationale Klimaatakkoord. De
Bij dit bod mag rekening worden gehouden met de al geproduceerde
voorwaarde aan deze bijdrage is dat 0,35TWh wordt geproduceerd
energie door windturbines en zonnepanelen. In de Achterhoek
door grootschalige opstelling van zonnepanelen op bedrijfsdaken en
wordt al 0,471 TWh duurzame energie geproduceerd. Dit betekent dat ruimte is te zoeken voor de productie van 0,879 TWh extra in uiterlijk 2030.
Figuur 5: TWh in windmolens en zonneparken De Achterhoek draagt 1,35TWh bij aan het Klimaatakkoord
1 TWh (Terawattuur) komt overeen met:
met deze RES 1.0. De hoogte van deze energieproductie is gelijk aan de in 2016 geactualiseerde Regionale Uitvoeringsagenda Achterhoek (RUA), wat een actualisatie was van de afspraken in het Akkoord van Groenlo. Dit akkoord ging uit van een energieneutrale Achterhoek in 2030 voor de onderwerpen gebouwde omgeving en industrie, dus het energieverbruik van deze sectoren. De ontwikkelingen, zoals elders geschetst in deze RES 1.0, laten zien dat de bijdrage van 1,35 TWh maar deels bijdraagt aan de werkelijke behoefte aan duurzame energie. Elektrisch autorijden, elektrificatie van ruimteverwarming als gevolg van het terugdringen van het gasverbruik, de elektrificatie van de industrie en het meetellen van elektriciteitsverbruik van de landbouw leiden alle tot een aanzienlijk hogere energiebehoefte. Deze aanvullende behoefte aan duurzame energie wordt niet met deze RES 1.0 opgepakt. Deze RES 1.0 is gebaseerd op het nationale kader voor de regionale energiestrategieën en gaat niet daarbuiten.
45 á 70 windturbines (5,6MW)
of
85 á 115 windturbines (3,6MW)
of
850 á 1100 ha zonnepark (oost-west-oriëntatie)
of
1400 á 1500 ha zonnepark (zuid-oriëntatie)
NB: De bandbreedte in aantallen turbines of hectares hangt onder andere af van aanname vollast uren per jaar
39
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
5.3 Zoektocht naar de ruimte Met deze bijdrage op tafel, al eerder neergelegd in de concept-RES, verschoof de focus bij opstelling van de RES 1.0 naar de vragen: binnen welke gebieden de Achterhoek duurzame energie wil produceren, en hoe die energie is op te wekken? Met windturbines of met zonnepanelen? Beide vragen zijn beantwoord door de uitvoering van een uitgebreide ruimtelijk-functionele analyse en een analyse van de mogelijkheden van aansluiting van duurzaam geproduceerde energie op het elektriciteitsnetwerk in de Achterhoek. In de zogenaamde netwerkimpactanalyse uitgevoerd door netbeheerder Liander is nagegaan hoe de zoekgebieden, voor wind en voor zon, aan te sluiten zijn op het netwerk. Ook is nadrukkelijk gekeken naar de zogenaamde energiemix. Dit is de verhouding tussen windturbines en zonneparken. Deze is van groot belang om de kosten van de elektriciteitsinfrastructuur te beperken en de energieleverantie stabiel te kunnen houden. In de ruimtelijke analyse zijn diverse aspecten van de Achterhoek in ogenschouw genomen die een rol spelen in het zoeken naar de ruimte voor duurzame energie. Deze aspecten zijn systematisch gecategoriseerd en beoordeeld, waarmee een afgewogen ruimtelijk beeld van zoekgebieden voor windturbines en zonneparken tot stand is gekomen. De navolgende hoofdstukken gaan hierop dieper in.
NP RES
40
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
6 Systeemefficiëntie en energiemix
Gemeente Montferland
41
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
6.1 Het Achterhoekse elektriciteitsnetwerk Onderstaand figuur geeft het elektriciteitsnet in de Achterhoek schematisch weer alsmede de huidige teruglevercapaciteit. De kaart toont de hoogspanningsnetten (380, 150 en 110 kV) die door TenneT worden beheerd.
Figuur 6: Elektriciteitsnet en teruglevercapaciteit op onderstations en regelstations (situatie juni 2021)
Legenda Onderstation (OS) (Liander)
Onderstation Angerlo (Liander, gevoed vanaf OS Doetinchem)
380 kV hoogspanningsstation (TenneT)
Regel- (RS) of Schakelstation (SS) (Liander)
Onderstation Haaksbergen (beheerd door Enexis)
10/20/50 kV kabel (Liander)
380 kV lijn (TenneT)
150 kV lijn (TenneT)
Capaciteit beschikbaar Maximum capaciteit bijna bereikt
110 kV lijn (TenneT)
Maximum capaciteit bereikt
42
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Het Achterhoekse netwerk wordt gevoed door het zogenaamde
6.2 Netwerkproblematiek
in het netwerk is belangrijk om kostenstijgingen voor de consument binnen de perken te houden en voor de mogelijkheid om productie
koppelnet vanuit Doetinchem (station Langerak). Dit koppelnet
van duurzame energie tijdig te kunnen uitbreiden.
verbindt Nederland met de rest van Europa en heeft een
Het elektriciteitsnetwerk raakt op steeds meer plekken vol. Dat
spanning van 380.000 volt. Het koppelpunt in Doetinchem
komt onder meer door de snelle groei van het aantal zonnepanelen
voedt de Achterhoek via het hoogspanningsnet van 150.000
op daken, zonneweides en windmolenparken die elektriciteit
Systeemefficiëntie is erbij gebaat de volgende ontwerpprincipes aan
volt (de blauwe lijnen). Zowel het koppelnet (rode lijnen) als
aan het net leveren. Ook aan de vraagzijde dreigt het net tegen
te houden:
het hoogspanningsnet (blauwe lijnen) worden beheerd door de
zijn grenzen aan te lopen. Uitbreiding van industrieterreinen,
• Benut bestaande en geplande infra optimaal
landelijke netbeheerder TenneT. Dit net is grotendeels zichtbaar door
woonwijken en trends als elektrisch rijden zorgen voor een grotere
Niet overal in de Achterhoek is evenveel capaciteit beschikbaar.
de hoogspanningsmasten.
elektriciteitsbehoefte. Deze belasten het net in toenemende mate.
Door opwek te plannen op locaties waar capaciteit beschikbaar is
In de Achterhoek voedt het hoogspanningsnet de regio in een ring.
Het netwerk in de Achterhoek kent op dit moment al een aantal
Op deze ring zitten een aantal onderstations waar het fijnmazige,
knelpunten in geval van piekbelastingen. De keuzemogelijkheden
ondergrondse, middenspanningsnet op is aangesloten. Vanuit dit
voor locaties voor zonneparken en windparken worden hiermee
Hoe verder opwek en verbruik uit elkaar liggen, hoe meer
middenspanningsnet worden vrijwel alle huishoudens en bedrijven
ingeperkt. Op het elektriciteitsnetwerk in het algemeen, en dus ook
infrastructuur nodig is. Door opwek en verbruik geografisch dicht
voorzien van elektriciteit. Zonnepanelen op daken en kleinschalige
in de Achterhoek, kan niet zonder meer op iedere denkbare locatie
bij elkaar te plannen worden onnodige capaciteitsuitbreidingen
zonneweides worden aangesloten op het middenspanningsnet.
een windpark of zonnepark worden aangesloten. De locatiekeuze
Grootschalige duurzame opwek, zoals windmolens en zonneparken
voor een wind- of zonnepark, of een grootschalige opstelling van
van meer dan twee hectare, wordt direct op de onderstations
zonnepanelen op daken, heeft daarmee een relatie met de ligging en
Als de wind waait, schijnt de zon meestal niet en vice versa. Door
aangesloten.
capaciteit van dit elektriciteitsnetwerk.
de duurzame opgave in te vullen met zowel wind als zon is in de
Deze infrastructuur is in het verleden ontworpen op basis van
De factor ‘netwerk’ bepaalt dus in toenemende mate waar de productie
verbruik en daarmee levering van energie. Er werd geen rekening
van duurzame energie nog mogelijk is. Hiermee kunnen locaties die
Grootschalige projecten (zonneweides groter dan twee ha
gehouden met kleinschalige lokale opwek die een teruglevering op
vanuit andere overwegingen in aanmerking komen, niet worden
en windturbines) worden met een eigen kabel direct op
het net betekent. Waar veel verbruik is, is infrastructuur aanwezig.
benut. Toevallige kansen als grond die beschikbaar komt, een agrariër
het onderstation aangesloten. Het aansluiten van enkele
Alle stations bevinden zich dan ook in de directe omgeving van de
die zijn bedrijf afbouwt, een overhoek langs een weg die in beginsel
clusters van opwek is vele male efficiënter dan kleinschalige
(grote) kernen in de Achterhoek.
voor wind- of zonne-energie kan worden ingezet, worden minder
of in de toekomst komt, worden onnodige capaciteitsuitbreidingen en kosten vermeden. • Combineer opwek en verbruik
vermeden. • Combineer zon en wind
Achterhoek tot wel vier keer minder infrastructuur benodigd.
bepalend voor de locatiekeuze voor zonneparken of windturbines.
opwekinstallaties verspreid over de hele Achterhoek • Slimme technische oplossingen Slimme oplossingen als het inzetten van de vluchtstrook van het
Het hoogspanningsnet is te vergelijken met een snelweg:
net (‘redundantie loslaten’), het aftoppen van zonnepanelen en of
hier wordt met hoge snelheid gereden (150.000 volt) en zijn er verschillende afritten (onderstations) richting de N-wegen (het
• Cluster duurzame opwek projecten
6.3 Systeemefficiëntie
combineren van zon en wind op één kabel (‘cablepooling’) zorgt voor een efficiëntere benutting van het bestaande net.
middenspanningsnet). Het middenspanningsnet heeft een lagere spanning van 10.000 volt, hier wordt langzamer gereden dan op de
De locatie ten opzichte van het elektriciteitsnet bepaalt of het
snelweg.
mogelijk is een wind- of zonnepark zonder veel extra kosten aan te
Dat de systeemefficiëntie, en daarmee beperking van de kosten voor
sluiten op het net. De locatie bepaalt ook of de aansluiting binnen
de consument, gebaat is bij een juiste energiemix laat figuur 7 zien.
een acceptabele termijn kan worden gerealiseerd. Systeemefficiëntie
43
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Figuur 7: De invloed van de energiemix op de kosten van infrastructuur
Kosten infrastructuur voor wind en zon
Alleen zon op land 80ha zonneweide
0,076 Wh € 330.000.000 / TWh Capaciteit
80 MW
Kosten
€ 25.000.000
Doorlooptijd
5 - 7 jaar
Alleen wind 15 turbines
Wind + zon op land gecablepooled 80ha zonneweide + 15 turbines
0,28 TWh € 90.000.000 / TWh
0,336 TWh € 70.000.000 / TWh
Door niet te kiezen voor wind kunnen de kosten Kentallen op basis van basisdocument infrastructuur Netbeheer Nederland. Windturbine van 5,6 MW.
voor infrastructuur met een factor 4 toenemen.
44
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
6.4 Opgave en energiemix
zijn kosteneffectief en vragen minder (directe) ruimte dan zonneparken. Er is wel meer indirecte ruimte nodig voor inpassing
Een evenwichtige energieproductie met zon en wind, een
van windturbines in verband met hinderzones, laagvliegroutes,
juiste energiemix, zorgt voor een efficiënter gebruik van het
trekroutes en zichtbaarheid. Windturbines hebben een grote impact
elektriciteitsnet. Wind en zon hebben vrijwel complementaire
op het landschap en de omgeving en daarom is een zorgvuldige
pieken. Met andere woorden, als de zon schijnt, waait het meestal
afweging gemaakt om tot geschikte locaties te komen.
Figuur 8: Elektriciteitsproductie met windturbines en zonnepanelen
niet hard en als het hard waait, schijnt de zon meestal niet. De leveringsonzekerheid neemt daardoor af. Wind heeft een bijna
Een adequate zon-wind-verhouding zoals hierboven geschetst,
vier keer hogere bedrijfstijd dan zon. Tegen dezelfde kosten voor
betekent dat een aanzienlijk deel van het bod opgewekt moet
infrastructuur kan dus vier maal zoveel energie worden opgewekt.
worden door wind. Het bod is dan op de volgende manier
Of louter zon kost wat infrastructuur betreft bijna vier keer zoveel
samengesteld:
als louter wind. Door zon én wind te combineren op dezelfde kabel
• Zon op dak: 0,35 TWh
(cable pooling) kan nog eens 25% kosten worden bespaard. Door een
• Zon op land: 0,21 TWh
adequate energiemix kan veel meer duurzaam opgewekte energie
• Wind: 0,79 TWh11
worden aangesloten tegen dezelfde kosten, in dezelfde ruimte en tijd. Wanneer de opgave wordt verminderd met de projecten die zijn Figuur 8 toont de hoeveelheid elektriciteit die een zonnepark
gerealiseerd of met zekerheid gerealiseerd gaan worden, ontstaat de
of een windturbine opwekt. Opwek met zonnepanelen is
onderstaande ideale verdeling van restopgave van 0,879 TWh:
seizoensgebonden, terwijl de opwek door windturbines het gehele
• Zon op dak: 0,248 TWh
jaar doorgaat (maar ook wel fluctueert).
• Zon op land: 0,013TWh • Wind: 0,618 TWh
Een streven naar een adequate energiemix betekent dat met enige marge een verhouding van zon en wind van een-op-een in opgesteld
Deze restopgave en de verdeling over zon op dak, zon op land en
vermogen moet worden nagestreefd. Via de bedrijfstijd vertaalt zich
wind op land was het vertrekpunt bij het zoeken naar de ruimte
dat tot een gewenste zon-wind-verhouding van 1 op 3 op het niveau
voor realisatie van de bijdrage aan het Klimaatakkoord van de
van onderstations.10
Achterhoek.
In de Achterhoek wordt op dit moment 0,172 TWh met windenergie opgewekt. Om aan de vraag aan duurzame elektriciteit te voldoen
10
In de praktijk is het wat ingewikkelder. Van zon op dak op bedrijventerreinen is ervan uitgegaan dat deze wordt weggevangen door de vraag. Het onderstation “ziet” dit zonvermogen niet en behoeft voor de netinpassing op onderstation niveau dus niet te worden meegenomen in de mix. De verhouding mag daardoor dus minder zijn dan 1-op-3.
11
De zon-wind verhouding in de land opties is dan zelfs 1 op 4. Het deel zon op dak dat in het buitengebied ligt trekt dat richting 1 op 3.
is meer windenergie nodig. Er is al relatief veel zonne-energie gerealiseerd en nog (veel) meer grondgebonden zonne-energie brengt de energiemix uit balans. Windturbines zijn dus naast zonnepanelen nodig omdat deze elk jaar zorgen voor een min of meer continue stroom elektriciteit. Ze hebben een hoog rendement,
Opwekprofielen bij onderstations. Energieopwekking verdeeld over de maanden per methode. Bron: Quirion/Liander (03-2020).
45
Regionale Energiestrategie 1.0 Achterhoek
Opslag van energie
Innovatie
Het is belangrijk de flexibiliteit in energiesystemen te vergroten, zodat het productievermogen maximaal kan worden ingezet.
De Achterhoek wil ook zelf bijdragen aan de ontwikkeling
De combinatie van productie en opslag speelt daarin een rol. PBL onderzoekt momenteel in opdracht van EZK de mogelijkheden
van nieuwe technieken. Bijvoorbeeld door ‘launching
om batterij-opslag in combinatie met zon- en windprojecten in de SDE++ te ondersteunen. In de voorgenomen Energiewet wordt
customer’ te zijn en zo een proeftuin te worden voor nieuwe
opgenomen dat netbeheerders, als het efficiënt is, verplicht zijn om flexibiliteit in te kopen waarmee ook opslag van elektriciteit wordt
technieken. Dergelijke innovaties en initiatieven kunnen
gestimuleerd.
de regio en hoogwaardige werkgelegenheid een belangrijke impuls geven.
Opslag zal in toenemende mate een relevante rol spelen in de transitie naar een CO2-vrij energiesysteem doordat met bijvoorbeeld een
De Achterhoekse gemeenten doen dit niet alleen, maar
batterij het aanbod van elektriciteit kan worden opgeslagen en afgeleverd op het moment dat er vraag is. In recente onderzoeken van
zoeken hiervoor de samenwerking met het bedrijfsleven.
de landelijke en regionale netbeheerders en EZK is deze rol ook goed geduid voor het energiesysteem na 2030. In deze RES 1.0 is de rol
Om innovatie in de regio te stimuleren zijn ontmoetingen