RAAP_rapport

Ten a anzi en va n h et w e rk te n n oordoosten va n d e s ta d d oen manuscrip tkaarten ve rmoed en d at d it w e rk o oit g roter w as, m aar h i ern aar h ebbe n w e g ee n

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 22]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

n a d e r o n derzoe k u itge voe rd. D a arna ast h e bben w e e en d rietal l unetten b i j L ithoi jen o p genomen, d i e i n 1 8 3 3 zi j n a ang elegd .

F i guur 7. De i ndr ukwekkende vestingwerken van Ravenstein (br on: BHIC, 7999 Collectie k aar ten, tekeningen en k adastrale tekeningen van Oss ( …), i nventarisnummer 317, d.d. ca 1600).

Vi j ve r H e t m e re ndeel va n d e a rcheo logisch i nteressante w a terpa rtije n b etreft w ielen e n g rach te n, maar e r zi jn o o k s tructu ren – b ijvo orbeeld b ij kastel en – d ie n iet o nde r d ie n oemer te p l aatse n zi j n. We h ebbe n e en a a n ta l e rvan a ls vi j ve r a a nged uid, o ok omd at e en d e el e rvan d at met ze ke rhei d is. H e t g aat b i j vo o rbe eld o m e en a a ntal vi j ve rs b ij h et vro e gere kasteel D i eden . Mo e rassig e l aagten d ie o g e nschij nlijk va n n atuurlijke o orspron g zi j n, h ebbe n w e b ui ten d it typ e g ela te n. Vo n d e r Vo n d e rs zi j n e e nvo udig e b ru ggetjes, va a k n i et meer d an w a t p lanken o ve r e en w ate rloo p. Omdat n i et u i tg eslo ten ka n w orden d a t h i er to ch i ets va n e en co nstructi e a an w e erszi jden is a an gebracht, h e bben w e ze o p w a a rd enkaart g e plaatst. Vo o rd e H e t ka d astraa l min uutpla n g eeft soms kruisingen va n w a ter e n w egen w eer, zo n d er d u ideli jk ku nstwerk. Of h e t i n a ll e g eva lle n om e e n d oorwaa dbare p lek, e en vo o rde, g ing mag b e twijfeld w orden. In h et g e va l va n e en vo o rde w as d e o eve r w el licht ve rstevi gd e n/o f w aren e r stene n o p d e b o dem va n d e w a te rgan g a ang ebracht. Oo k kan h et g aan o m p le kken w aa r e ertijds e en b rugg etje l ag , d a t d oor

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 23]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

o m stan dighe den ve rd wenen is. D oo r d eze p le kken a ls a ttentie zone o p d e ka art te ze tte n, ka n re keni ng g e h o uden met d e e ve ntu ele a an wezi ghei d va n d ergelij ke reste n.

2.3.5 V er werking D e g e karteerde i tems zi j n m erendee ls o n der vi er n oemers te va tte n, te w eten d e n e d e rze ttingsgerela te erd e sites, d e w ate rstaatku ndige sites, sites d ie te m ake n h ebb en me t e co n omische e xpl oitatie va n h e t l a ndscha p e n d e s ites d ie g erela te erd zi jn a an h et m ilitai re ve rl eden va n h e t g e b ied. El k va n d eze vi e r o n derdelen w ord en i n h o ofdstu k 3 i n vo g el vlu cht b e hande ld o m d a a rmee e en impressie va n d e a rcheo logisch e p otenti e vo o r d e p e rio de l ate m idde leeuw en – n ie uwste ti j d te kri jgen.

2.4 Inventarisatie van bodemverstoringen Op d e b e staan de b el eidska art u it 2 0 14 zi j n w el b o demversto rin gen w ee rge geve n, ma ar d e a ch te rligge nde i n fo rmatie a ls typ e b odemve rstori ng, b ro n e .d. o ntbreekt . Aa n g ezie n d ergeli jke a ch te rligge nde i n fo rmatie w el rele van t i s te n a a nzie n va n e ve ntueel a a nwezi ge a rcheol ogische resten, i s e e n n i euwe i n ven ta risatie va n b o demverstoring en u itge voe rd. D eze i nve ntarisatie vo n d p l aats a a n de h a n d va n d e vo l gend e b ro nnen: •

D e ve rs toringsbronnen kaa rt va n d e R CE (h ttp s://rce.web gispublishe r.nl/Vi ewe r.aspx?map =Ve rstoringsbronnen kaa rt); D e h ier ve rme lde b ro n ne n zi j n g eraadpl eegd ;

• H e t b e stand ‘ vergrave n g ro nden ’ va n Al terra (me t n ame d e w aarden d elfstoffen , transportleidi ngen, ve rw e rkinge n u it d e a ttribuuttab el). N i et a lle g e reg istreerde ve rstori ngen zi jn e ven i ngr ijpen d g e w e est o f s ommige i n d it b estand o p genomen ve rstoringtyp en (beg raafp laatsen, d ijk e n ka de) zi j n j u i st va n cul tuurh isto risch e b etekenis. D e R CE w aarschuwt d a arom d at h e t vo o r d eze kaa rt g e ïn ve nta riseerde o ve rzicht va n p otentie el ve rstoren de a ctivi te iten n ie t i s g emaakt vo o r e en e en-ope e n g e bruik i n d e a rch eolog ie e n d a t ze s l ech ts e en e erste i ndi catie ve rschaft vo o r d e a anwe zig heid va n e e n ve rstoorde b o dem. H e t is d a n o ok n iet mo gelij k o m a llee n o p b asis va n d e i nformati e u it d ie b e s tande n met ze ke rhe id i ets te ze g gen o ve r d e w erkel ijke mate va n b o demverstoring .

Me d e va n w e g e d it g ege ven zi jn d e n iet-ingrijp ende ve rstoringe n (zo als g eïnve ntariseerd o nder d e g e n e ri eke a ttribu utwaarden ‘ b ebouw d’ o f ‘ na tu uro ntwikkel ing’ o f ‘ o pen w a te r’ o f ‘ g olfterrein ’ o f ‘sp ort e n re crea ti e’, ‘ vo lkstuin’ , ‘ begraafpla ats’) e n ve rstoringen met e erder e en cu ltuu rhistorische b e te kenis, u it h e t a a ngemaakte b estand ve rw ijderd; • D e d i ve rse g edeta illee rde b o demkaa rten w aarop b odemve rstoringen staan w eergegeve n: o

D i e p en, D . va n , 1 954. D e b odemgesteldh eid va n d e Ma a skan t. Proe fschri ft.

o

D i e p en, D . va n & L .A. C e ele n, 1 958. Bo demka art R ui lve rkave lingsgeb ied R a venstein. Sti b o ka-rappo rt 4 63

o

L e e n ders, W.H . e .a., 1 983. L a ndinrichting L a ge Ma a skant. Bo demgesteldhe id e n b o d e m gesch ikthe id. Stib oka -rappo rt 1 663

o

Sto ffe lse n, G.H., 1 99 3. Bod emkundi g-h ydrolo gisch o n derzo ek i n h e t w a terwi ngeb ied N u l a nd. D e b o demgeste ldhe id e n d e h uidig e h yd rol ogisch e situa ti e. D LO -Staringrapp o rt 2 9 9

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 24]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

• D e i n 2 0 e d an w e l 2 1 e g e grave n w a terg angen e n vi j vers. D e b ron nen h i ervo or zi j n h et BGTve cto rb estand e n h isto risch to pografische ka arten (met n ame h istorische ka art u i t omstree ks 1 950); • Bo d e mversto rin gen d ie zi jn g eïdenti fi cee rd a a n d e h an d va n h et AH N 4 (0,5 m g rid) e ve n als ve rs to ri ngen o p p ercee lsni vea u va n d e a fgel open 2 0 j aar d oor h et combin ere n va n d e g ege vens va n AH N 1 (i n win jaar 1 999/2 000) e n AH N 4 (i nwinj aar 2 020) mid dels e en GIS -calcu latie (AH N 4 mi n AH N 1 ); • Be s tan d met p rovi nciale o n tgro ndingsve rg unnin gen e n va n (vo o rmalig e) s tortlo caties; • Ee n b e stand va n d e g emee nte Oss met d e u itgevo erde b od emsanering en. D e l ocaties w aar a ll een g ro n dw atersane rin g h eeft p laa tsgevo nd en zi j n h ie rbi j u it d e d ataset ve rw ijderd. • Bo d e mloket: d e o p b od eml oke t.n l w eergege ven sane rin gslo cati es zi j n n i et g ebruikt a a ngezi en d e w e e rge geve n i nforma ti e n iet b e trouw baar is (d eze o nbe trouw baarheid b leek o .a. b ij d e a ctua lisatie va n d e ve rw a ch ti ngenkaart va n g eme ente Ve e nen daal). Sp e ci ale a a ndacht is b estee d a an m ogel ijke ve rgravi ngen i n d e u iterwaard d oo r h istorische kl eiw innin g t.b .v.

b a ks te enind ustrie e n d e Ma aswe rken va n L ely u i t d e j a ren 1 930. H ie rbi j zi j n h uid ige m a a ive ldh oogtes ve rgel eken met m aaive ldh oogtes zo a ls w e erg egeve n o p d e serie ri vi erkaarten u i t eind 1 9 e /b e gin 2 0 e e euw. H e t to ta l e o ppervl ak a a n b odemve rstoringen b edraagt 2 62 1 h ectare (zi e ta bel 4 ). L et w el , o p e en l o ca tie ka n s pra ke zi j n va n m eerdere b odemve rstori ngen (b ijvo orbee ld zo w el o p hogin g va n e en p erce el a l s ve rstorin g o nde r e en d eel va n h et p e rceel w a ar e e n transportleid ing l i gt ). T yp e verstoring

Oppervlakte ( h e ctare)

A f gegraven

402

Bedr ijventerrein

93

Geëgaliseerd

64

Ontgr ondingsvergunning

716

Ophoging

81

V er graven

211

Saner ing

90

V oor malige s tortplaats

111

20/21 e eeuwse waterlichamen

121

Onbekend (overgenomen v an beleidskaart 2014)

732

T ab el 4. Oppervlakte aan bodemverstoringen, onder verdeeld naar type verstoringen.

In d e GIS-ta be l met b o demve rstoring en staa t h et typ e ve rstoring g e reg istreerd, d e b ron e n, i nd ien b e ke nd , to t h o e d iep d e b odem ve rstoord is e n o f h et a rcheo logisch rele van te n ive au ve rstoord is . In de m e este situati es i s d e d ie pte n iet b e ken d e n za l a an d e h and va n e e n b ro nneno nderzo ek (b ijvo orbeel d h e t ra a dp legen va n e e n sa neri ngsrap port) d e e xa cte d iepte (e n o mva ng) va n d e b odemve rstori ng m o e ten w o rden b epaa ld. Op hogi ngen staan te r i ndi catie o ok o p d e ka art a a ngege ven . D e n atuurlijke b o d em za l h ie r i n m ind ere o f m eerdere ma te samenge dru kt zi j n, w at va n i nvl oed is o p e ve ntu ele a rch e olog ische resten . D eze g ebied en zi j n n ie t vri j gege ven .

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 25]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

2.5 Structuur digitale kaartbestanden (GIS) Ee n va n d e e in dproducten va n d e a ctualis atie zi j n d e a an e e n g eografisch i nformatiesysteem (GIS) g e ko pp elde ka artbeeld en. H et b etreft d igita le g is -tab ellen w aarin p er p unt-, l ijn- o f vl a kel eme nt ve rs ch illen de so orten va n i n formatie zi j n o p geslagen . D e stan daardprojectie va n d e g is -besta nden i s h e t R i j ksdriehoe kstelsel (EPSG 2 899 2).

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 26]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

3 Landschapsontwikkeling en bewoningsgeschiedenis 3.1 Inleiding Va n a f h e t e in de va n d e l a atste i jstijd (We ichse lien) ci rca 1 2.000 j aar g eled en, i s o nder i nvl oed va n e e n b e l a ngrijke temp era tu urstijgi ng d e n a tu url ijke ve g etatie a an e en vo o rtd ure nde ve ra ndering o n derhevi g g e w e est. D e ze ve g etati eontwikkeling is d ermate kenmerke nd vo o r h e t H oloceen, d a t d e typ ische o n d e rve rdelin g va n h et H olo cee n i n p eriode n h ierop i s g ebasee rd (b iostra ti gra fische i nd eling ). D a a rna ast h ee ft i n d e l aatste 7 000 j aar d e me ns i n to enemende mate i n vlo ed g eha d o p (ve rande rin gen i n ) d e ve g etatie .8 Vo o r e en g o ed b eg rip va n h e t l andscha p e n d e g e bruiksmogeli jkh eden vo o r d e me ns d o o r d e ti j d h een , w o rdt e e n korte b esch rij ving va n d e l andschapsontwikke ling e n ve g etatieo n tw i kkelin g g ege ven. Va n af h e t L a at Pal eolith icum w orden p e r g e ologische e n a rcheolo gische p e rio de (zi e ta b e l 1 ) d e b ela ngrijkste ka ra kteristie ken va n d e b ewon ingsontwi kkeling i n re latie to t l an dschap e n ve g e ta tie b eschreve n. Ee n ve g e tatiereconstructie va n vro ege re a rcheolo gische p e rio den w o rdt vo o r d it o nderzo ek n i et re l e va nt g eacht.

D oor g eol ogisch e p ro cesse n is h e t l andsch ap u it h et vro e g p ale olithi cum d ermate g e ë rod eerd e n/of a fged ekt, d at d it n a uweli jks o f n iet h e rkenbaa r i s i n h et h u idige l andsch ap. Al s g evo lg h i e rva n ku nnen g een g o ed o nde rbo uwde u i tspraken w orden g edaan o ver d e ve rw ach te l iggi ng va n vi n d p l aatse n u it d eze p eriode n. In d e vo l g e nde p a ragrafen w ord en d e ve rsch illen de re leva nte a rch eolog ische p e rio den e n h u n l a n dschap pelij ke co ntext g l oba al b esch reve n. Te ve ns w ord en (e nke le va n ) d e b elan grij kste a rch e olog ische vi n dpl aatse n u it h et o n derzo eksg ebie d b espro ken. D i t i s s lech ts e en sele ctie. Ee n co m pl eet o ve rzi cht va n d e vi n dplaa tsen (p ei ldatum 7 -1 -20 22) i s o pg enomen i n b i jlag e 3 . Vo o r e en u i tg e bre ide b eschri jvi ng va n d e a rche ologi e va n d e b etreffende p reh istorische p eri oden vo o r N oord Bra b a nt ve rwij zen w e n aar h et b oek va n Va n Gi nke l e n Th eun issen (2 009 ): ‘ Onde r h ei de e n a kke rs. D e a rch e olog ie va n N oord-Brabant to t 1 20 0’’9 e n specifiek vo o r Oss n aa r h et b o ek va n Ja nsen (2 014): ‘ De a rch e olog ische scha tkamer Ma a ska nt; b ewoni ng va n h et N oo rdo ost -Braban tse ri vi eren gebi ed tu ssen 2 5 0 0 v.

to t 1 500 n .Chr.’ e n h et b oe k ‘ Onde r Oss’ (Jansen e n va n Gi nke l, 2 019)

3.2 Midden en laat paleolithicum Al g e m een w o rdt a a ngenomen d at h et mid den p a leoli th icum (3 00.000 -33 .000 j aa r vo o r C hr) d e o udste p re h istorische p eriod e is w a ari n me nsen i n h et h ui dige N e derland w oonde n. We h ebbe n h et d an o ve r d e n e a nde rthal ers, i n e vo lutio nair o pzi cht e e n n eef va n d e m oderne m ens. Zij trokken i n kl eine g roepen ro n d e n g e bru ikte n o nder me er vu i stbijle n, e en a mande lvo rmig o f d riehoe kig w erktuig m et e en s pitse p u n t, vo o r h et sla chte n va n ve e. Ve rmoed elijk h ebb en zi j g eja agd o p o l ifanten , n i jlpa arde n, n eu shoorns e n l e e uwe n d ie h i er d estijds l ee fd en. 10

8 9

Berends en, 1997 V a n G i n k e l & Th e u ni sse n , 2 00 9 V a n G i n k e l & Th e u ni sse n , 2 00 9 , p . 2 0 -2 4

10

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 27]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Ge o l o gisch g e zie n spe elt d e m idden -pa leoli thische b e woni ng va n N ede rlan d zi ch a f i n d e tw eede h elft va n h e t Mi d d en e n L aat Pl eistoce en. In h et Mi d den Pl eistoceen w o rden i n h et n oo rdo osten va n h e t h u i d ige N o ord -Bra bant se dimenten a fge zet d o or d e Ma as, b estaande u it za n d e n g rind. D oo r a a n w ezi ghei d va n d ive rse b reuken i n h e t o osten va n d e p rovi ncie o n tstaat e en g ebie d w aar te kton ische o p h e ffing p la atsvi ndt (Pee lblo k) met a an w eerszi jden g ebie den w a ar te ktonisch d aling o ptre edt: te n w e s ten va n d e Pe elb lok b etreft d it d e R oerdalslenk e n te n o osten d e Ve n loslenk.

F i guur 8. Overzicht van breuksystemen en bijbehor ende bl okken en slenken in Zuid Nederland en omgeving (bron: https ://nl.wikipedia.org/wiki/Peelrandbreuk)

In d e l o o p va n d e ti jd kwam h et Pe elblo k s teeds h oger te l igg en me t a ls g e vol g d at d e Ma a s zi ch i n o o s telij ke ri chting ve rp laatste ; n aar d e Ve n loslenk. D oordat d e n o ord elijke h el ft va n N ed erl and i n d e Sa a l e i jstijd met i js b ede kt w as, w erd d e Ma as g e dwon gen o m a an d e n oordzi jde va n d e Ve n losle nk e e n w este lijke richtin g a an te n emen. D o or d e e rod ere nde w erking va n d e i nsni jdend e Ma as i n d e p e ri od e tussen d e Saal e- e n We ichselg lacialen o ntston d a an d e o ostzi jde va n h e t Peel blok e en s te i lrand. Ee n d ergeli jke ra nd is o ok a an d e n oordzi jde va n d e Pe elh orst o ntsta an, o nge vee r o p d e l ijn H e e sch, Schaij k e n Gra ve n et te n zu i den va n d e N 3 24 e n d a armee o o k n e t d o or h e t zu id elijkste p untje va n d e g e meen te Oss l oopt. Te n zu i den va n d e ze rand l agen l a nge ti j d d e a fze tti ngen va n Be egd en a a n h e t o ppe rvl ak, te rwijl n oordeli jk va n d e ra nd o o k ti jd ens d e We ichsel i jsti jd se diment w erd a fgeze t d o o r d e Ma a s. D eze a fzettin gen w orden g ere ken d to t d e Fo rmatie va n Kreften heye .

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 28]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Vo o r h e t m idd en p al eolithi cum w ordt o nde rsche id g emaakt i n 3 b el angrijke cul turel e trad ities: h e t Ach e u l éen , h e t Mi coqui en e n h e t Mo u stéri en. On derzo ek va n b ui te nlan dse vi n dp laatsen h ee ft d u idel ijk g e m aakt d at d e to esch rij vin g a an e e n b epaa lde cu lturele tra ditie ter d iscussie ka n w orden g esteld . In N e d e rl and d ate ren d e o udste vo n dste n d ie o p menseli jke b e woni ng w ij zen u i t d e p eriode vó ór d e vo rm i ng va n d e stuwwa llen i n d e Sa ale-ijstijd, ca . 1 50.000 j aar g eled en. Ti jdens d e l a te fase va n h e t Mi d d e n e n h et L aa t Pl eistoceen ve rb leve n N ean derth alers ( H omo nea nderthalensis) i n N o ord westEu ro p a, zi j h et o p n ie t-perma nente b asis. H e t la a t pa leolithicum (3 5.000-9.70 0 vo o r C hr.) b e treft h et l aa tste d ee l va n d e l aatste i jstijd (We i chsel ien). In e e rste i nstantie o ve rheersten n og ko ude o msta ndigh eden (Pl enigl aci aal; to t 1 2.50 0 vo o r C h r.). Eerst h oo rde n agen oeg d e g e hele g eme ente Oss n og to t h e t s troomda l va n d e Ma as, m aar va n a f 2 0 .00 0 j aar g ele den b eh oorde a ll een h et n o ord elijk d eel va n d e g emeente Oss n og to t h e t s tro omdal va n d e rivi er .

D it g ebie d w as to en e en toe ndralandschap m et, o p d e d roog geva llen za n d b a nke n tussen d e s tro omge ulen va n d e Ma as, e en ze e r o pen ve g eta ti e met ve e l krui den. Zu id elijk va n d e vl a kte va n d e a ctie ve Ma a s w erd d ekzan d a fgeze t (Forma ti e va n Boxte l; o ud d e kza nd). Be w o ni ng i n h e t g e bied w as i n d ie p eriod e vri jwe l o nmogeli jk. U it h e t l aat p ale olithicum zi j n u it (Zui d-) N e d e rl and m aar w einig a rcheol ogisch e g egeve ns b ekend. Aa n ge nome n w ordt d at d e m ens , vo o r h et e e rst n u o ok d e mod ern e mens (H omo Sap iens sapi ens), i n d e ze fa se i n w a rmere e n b esch utte o ord en ve rto e fd e te n zu i den va n N e derland (zo a ls i n g ro tte n i n Be lgië). 11

F i guur 9. Overzicht van de diverse laatpleistocene en vroegholocene terrassen ( en geulen) i n de omgeving van O s s (data: Cohen & Stouthamer, 2012).

In h e t L a a t Gl acia al (1 4.650-11.65 0 j aar g ele den) w aren re latief s nelle o peen volg inge n va n koud e e n w a rme re p e rio den ke nmerkend vo or d e o ve rgang va n h e t We i chselie n n aar h et H ol ocee n. In d eze

11

V a n G i n k e l & Th e u ni sse n , 2 00 9 , p . 4 3

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 29]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

p e ri od e vi e l h et p len iglacial e Ma asterras d roog e n kon zi ch e en ve g etatie o ntwikke len e n o o k i n d eze p e ri od e w erd d ekzan d a fgeze t (jo ng d ekza nd). D o or h e t p akket d ekza nd w erden d e steil ran den a a n d e n o o rd- e n o ostka nt va n h et P ee lblok min der g epronon ceerd. D e h o gere l igg ing va n h et Pe elbl ok zo rg de d a t ve e l d e kza nd w e er ve rw aaid e, w aardoor i n d it g e bied te g enwoo rdig n og m aar e en d un ne l aag d e kza n d a an wezi g i s, o f ze l fs g ehee l o ntbreekt. D e ko u de re p e rio den (Ou de e n Jo ng e D rya s st adia len) w erden g e kenmerkt d o or e e n b oomloze e n open to e n d ra-ve getatie met kruid en e n d w ergstru ike n. In w armere p eriode n (Bølling e n Al l erød i nterstadia al: ro n d 1 2.5 00-1 2.000 e n 1 1.600-11.0 00 j aar vo o r C h r.) w as s prake va n e e n ta iga-achtige ve g etati e w a a rbi j e en g root o pp ervl ak u it e en g eme ngd d e nnen-berke nbos b esto nd. H et p le nigla cia le Ma asterras w e rd w aa rschi jnlij k vo o ral i n d e ze w a rmere i nterstadi alen b e woond d oor j ager -ve rzamela ars. In d e i n te rsta diale n n am h et b omenbestand (vo ora l b erk e n d en) to e, w aa rdoor d e typ ische ta ig a-b ewone rs zo a l s ren dieren l an gzamerhand ve rdwen en.

H un p l aats w erd i ngenomen d oor b osd ieren a ls e lan d, e d e l hert, w ild zw i jn e n o errund . D e mensen i n d eze p eriode trokken i n kle ine fa milie gro epen d o or e e n b o s ri jk l a ndscha p d at d oorsneden w erd d oor d ive rse kl eine b e ekj es e n rivi eren. D e ti jd elij ke ka m pemen ten b evo nde n zi ch o p g u nsti ge p laa tsen i n h et l andschap e n w erd en d an o ok h e rha alde lijk b e zo ch t. Geschikte l ocaties, zo a ls vo o rmalig e za n dban ken va n d e Ma as , rivi erdui nen, o eve rwalle n e n d e kza n druggen , l agen i n d e n ab ijhei d va n w ater, zo d at o p timaa l g ebruik kon w ord en g emaakt va n d e d i ve rsite it a an n atuu rli jke vo edsel bron nen, d rinkwater e n tra nspo rtroutes. 12 Va n a f ci rca 1 2.50 0 j aar g eled en zi j n e r te nmi nste 3 cu lturele traditi es te o nd er scheide n i n Zu idN e d e rl and: h et Ma g dal énie n, d e Fe dermesser-trad itie (vro eger o ok w el Tj on gercul tu ur g e noemd) e n d e Ah re n sbu rg-cu ltuur. 13 Bi n n en d e g emeente Oss zi j n d rie l o caties te d ui den w aa r a rch eolog ische reste n u it h et mi dden e n /of l a a t p a leol ithicum zi j n g e von den. H et b e treft:

- D e L i thse H am w a ar ti j dens d e o ntza ndin g i n d e za n d put d ive rse vo n dsten u it h et m idde n /l a a t p a leoli thcium zi j n a a ngetroffen. Zo is e r e en m ammoe tta nd g evo nde n w aarop b e w e rkingssporen zi chtba ar w a ren 14, e ve n a ls b o tte n va n e en h ol enlee uw 15 . Te ve ns zi j n vu u rs tene n a fsla gen e n klin gen g evo nd en 16 . Aa n gezi en d e ze vo n dsten m et d e za n dzu iger zi j n o p g ezo gen i s w ein ig b ekend o ve r d e d ie pteligg ing va n d eze vo n dsten. D e L ithse H am i s vo l g e ns d e w e bsi te w aterkaa rt.net to t 2 9 m d iep.

- Bi j D e Kamp en i n L i th oijen is o p e en g ep loegd e a kker e en vu u rstene n A-steker gevonden met d a te ring i n h et l aa t p a leol ithicum B. Mo g e lijk is d e vo n dst va n e lde rs (op h et p erceel ) a fko mstig o mdat o p d e l oca tie va n d e w aa rneming ze l f h o locene a fze ttinge n va n d e L ithoi jen 1 -s troomgordel i n d e (on diepe ) o nd erg ron d a anwe zig zi jn . 17

- Ee n d e rde l ocatie b etreft d e Ma a ska de/El zen burg w aar i n e en zo ne met d ekza ndwel vin gen a a n h e t maa ive ld e en vu u rsten en a fslag u it h e t m idd en p ale olithi cum is g e von den . 18

12

R e n s i n k , 1 99 9 D e e b e n & A r t s, 2 0 05 ; De e b en & Re n si nk , 2 00 5 14 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 2 9 1 25 5 21 0 0 15 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 3 1 3 29 2 91 0 0 16 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 3 0 8 94 5 71 0 0 17 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 2 9 5 94 9 31 0 0 18 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 2 9 5 42 2 71 0 0 13

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 30]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Op b a s is va n d e vo n dstlo catie e n -omsta ndig heden (za ndwi nput e n o p pervla ktevo ndst) ka n h el aas g e e n b eel d w orden ve rkre gen va n h et l a atpaleo lithisch l andsch ap te r p l aatse.

3.3 Mesolithicum D e a a n va ng va n h et mesol ithicum (h et Prebo rea al: 9 .700-8.70 0 j aar vo o r C hr.) ke nmerkte zi ch d o or e e n s terke kl imaatsverbetering. D a ard oor ve rande rde d e Ma as va n e en vl e chtend rivi ersysteem i n e e n m e a nde ren de ri vie r me t é én h oo fd geul, w a arb ij d eze zi ch te rugtrok i n h et h olo cene Ma asdal . D it d al d o o rkruiste h e t o ostel ijke d eel va n d e g eme ente Oss, n amelijk va n af d e o ostgrens te r h oog te va n Keent to t a a n N e erl ange l. Va na f N e erlange l vo l gde d e toe nma lige ri vi er e en me er n o ord elijke ro ute n oo rde lijk va n d e g e meen te zo a ls w e erg egeve n m et d onkerrode kleu r i n fi g uur 9 . Va n a f d e ze p e rio de w erd d us h e t o ve rg ro te d eel va n h et o n derzoe ksgebie d vo o r d e mens to egan kel ijk. D e ve g etatie d ie zi ch a an h e t e i n d va n d e i jstijd n o g kenmerkte a ls e e n to endra-veg etatie, ve ran derde i n e e n g esloten b e rkenbos, g e vo l g d d oor e en g eslo te n d enn enbos (tai ga). Va n af h e t Boreaal (8 .700 -7.30 0 j aar vo o r C h r.) a rri ve erden d e e erste w a rmtemin nend e p lante n (zo als d e h aze la ar e n e ik), w aarbij h e t a ande el d en e n b e rk s nel w erd terugg edrongen .

Bij a a nva ng va n h et Atl a nticum (circa 7 .300 j a ar vo o r C hr.) w as h et kl i ma at ree ds d e rmate ve rbe te rd d a t d e ve g etatie vo o rnamelijk b estond u it w a rmtemi nnend e soo rten. Op d e h o g er g eleg en za n dgronde n o ntwikke lde zi ch i n korte ti jd e e n e iken -berken bos, i n d e ri vie r- e n b e e kda len e n a ndere l age r g el egen d elen, zo a ls vo o rmalig e stroomgeule n va n d e Ma as, w erd d e ve g e ta tie g edominee rd d o or vo ch tige e l zenb ossen. D e d en w as vri jwe l ve rdwe nen. Ge durend e h et Atl a n ti cum (7 .300-3.70 0 j aar vo o r C hr.) ve ra nderde e r ve rvo lgens re latief w e inig i n d eze ve g etatie o p b o uw. Me t n a m e d oor d e vri j s nell e o ve rga ng va n n aald bos met e en rela tief h oge ve rdamping n a ar l o ofbos m e t e e n re latief l a ge ve rdampi ng, trad i n h et Atl a nticum e en sterke g rond waterspi egelstijg ing o p (Be re ndsen 1 9 97) . D eze ve rnatting h a d to t g evo lg d a t i n d e l aag gele gen zo n es o p g rote schaal ve e n vo rming kon o p tred en. Bee kda len, ve n nen e n l aag geleg en restgeu len va n d e Ma a s g ro eiden h i e rdo or d i cht. Al s g e volg h iervan w erd d e a fwatering va n d e Pee lhorst b el emmerd, w aardoor va n uit d e ve n n e n h oogve en to t o n tw ikkeli ng kw am. H oo gve en b estaat g rotende els u it ve enmossen.

D e me este ve e n m ossoorten ku nnen 1 5 to t 2 5 ke er h u n e ige n d ro ogge wich t (gew ich t va n p la ntenmateriaal w a nneer a l h e t vo ch t u it h et w ee fsel i s ve rdw enen) a an w a ter o p nemen e n va sth ouden . H i erd oor w erkt g oed o n tw i kkeld h o ogve en a ls e en soort spo ns d i e h et w aternive au meters b o ven h et g ro ndwaterpei l i n d e o m g evi ng u i t ka n ‘ til len’. H i erd oor kon h e t h o ogve en zi ch o ok zi jw aarts u itbreide n o ve r d e h ogere za n d g rond en o p d e Peel horst (Stiboka, 1 976 ). D o o r d e m eer g esloten ve g etati e e n d e kl ein ere fa u na o ntwi kkelde d e mens g el eide lijk a ndere vo e d s elpa trone n. H et ve rzamel en va n p lan te n e n vru chten, vi sva ngst e n j a cht b le ven b elang rij k. Binnen d e j a cht ve rschoof h et a cce nt e chte r n aa r kl ein s tandwi ld, d at d e g rote ku dde n ron dtrekke n de d i ere n va n h e t ta i ga landschap d e fi nitief ve rva nge n h ad (Arts, 1 98 8; Ve rhart 2 000). D e w a te rrijke g ebi eden vo rmde n e en i d eale l e efomgevi ng vo o r d e mens d oo r d e g rote ve rscheide nheid a a n fl o ra e n fa una. Bi nne n d eze g ebie den zo ch ten d e b e woners d e h oger g ele gen p u nten i n h e t l a n dschap o p.

In h et ritme va n d e s eizo enen trok men ro nd i n kle ine g roepe n d ie w a arsch ijnli jk i n h u tte n e n te nten b i vakke erd en. Vu u rsteen b l eef d e b el angrijkste g rondstof vo o r w e rktuigen , maar me n ra a kte steeds me er b e dre ven i n d e fi jne b ewerki ng e rvan . Er o n tstond en d an o ok a l lerlei s pecialistische vo rm e n zo a ls p ijlspitsen, s te kers e n schra bbers.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 31]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Str oom gordel, k ronkelwaa rd, c revas se, m eander boc ht, oe verwal. Toe lichting op de te rm en va n e e n m e a nderende r ivier In d e l o o p va n h et H ol ocee n zi j n i n N e derl and m eand eren de ri vie ren a anwe zig. D e ze ri vi ere n zi j n g e n e igd o m vo o rtd uren d h un l o op te ve rle ggen, w a ard oor s teeds w eer n ieu we ri vie rbo chten (m e an derbochten) o ntstaa n. D oordat d eze me ande rs zi ch i n d e l oop va n d e ti jd ve rplaa tsen (d oo r e ro si e/se dime ntatie) w ordt o udere l op en va a k o p geruimd o f o ve rspoeld d oor n ieuw e rivi erafze tti ngen . Me a n d e ren de ri vie ren zo rg en vo o r e en typ e re nde o pb ouw va n d e b o dem. Wan neer e en o n bedij kte ri vi e r b ij h oog w a ter b u iten zi j n e ig en b ed ding tre edt, w ordt b eh a lve w ater o o k i n h et w ater zw eve nd m a te ri aal m eegevo erd. H et g rove materiaa l, vo ornameli jk za n d e n za ve l, b ezi nkt e igen lijk d irect a ls h et o ve rs tromen de w ater a an s nelh eid b e gint te ve rli eze n. D it materiaa l vo rmt d i rect a an d e o eve r va n d e ri vi e rbe dding e en o eve rwal, d i e b ij i ed ere o verstroming ve rd er w o rdt o p gehoo gd. Op g ro tere a fstand va n d e ri vi e r n e emt d e stro omsnelh eid va n h et w a te r zo ve r a f d at o ok h et fi jne re m ateriaal b e zi nkt i n de ko m ge bied en.

Bij h et ve rpla atsen va n e e n me anderbocht tree dt (do or h o gere stroomsnel heid) e rosie op va n d e o e ve r a an d e b uitenb och t, te rwijl j uist s edimenta ti e p laa tsvi ndt a an d e o eve r va n d e b i n n enbo cht. H ie rdo or o n tstaan a an d e b i nnenb och tzi jd e e en comp lex va n s ikkel vormi ge ru ggen d i e va a k g e scheid en zi j n d oo r g eu len. D it comp lex va n ru gge n e n g eu len w o rdt e en kronkelwaa rd g e n o emd. D eze kronkelwaa rdrugg en e n g e ulen zi j n s oms n og zi chtbaar i n h e t te rre in a an d e b i n n enbo chtzi jde va n e e n o ude rivi erbedd ing.

F i guur 10. Links: Blokdiagram met weergave van een rivierloop en bijbehorende afzettingen; Rechts: Dwar s doorsnede van het holocene r ivierengebied met actieve en begraven stroomgordels, crevassen en r i vi erduinen.

N a d e b e dij kin g kon den ri vi ere n steeds m inder vri j m ean d eren . D it n atuurlijke g ed rag va n d e rivi er w erd m e t n ame i n d e a fge lopen d rie e euwe n steeds ve rd er i n geperkt d o or a a nleg va n kri bben w a arb ij d e s tro omsn elhei d va n d e ri vie r ste eds meer w erd b eteug eld e n e rosie va n d e o e ve rs n auwe lijks m eer vo o rko mt. D e kro n ke lwaard (met g eu len e n b eddin g), o e verwal e n d e (rest)ge ul samen vo rmen d e stroomgordel. L e t w e l , d e o eve rwalle n strekken zi ch u it to t b uiten d e zo ne w aar d e ri vie r zi ch h e eft mean derd. Een d e e l va n d e o eve rwal ka n d aardoo r o p (o ude re) komafze ttinge n l igge n. Bi j e e n (n atuu rlij ke) d oorbraak d oor e en o e verwal w o rdt g esproken o ve r e e n crevasse e n w o rde n d e (ve e l a l s te rk g eme ngde ) se dimenten creva sse -afze ttingen g enoemd. In di en sp rake i s va n e en d i j kdo orb raak, d an l i jke n d e a fze ttingen ve el al o p d i e va n cr evasse-a fze tting en, maa r w ordt g esproke n o ve r d o o rbraa kafze ttinge n. D eze d oorbraaka fzetting en l ig gen o ve r o udere a fze tti ngen e n b odemkundig w o rd t d an o ok w e l va n e en o ve rslag gro nd g esproke n.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 32]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

D o o r s ti jging va n d e ze espi egel ve ra nderde h e t g e drag va n d e ri vie ren . D i t h angt s ame n met d e te rra sse nkruising (fi guu r 1 1). D eze kruising i s e en d e nkb eeld ige l ij n w aarbij, i n d e N ede rla ndse situatie, o o s telij k va n d eze l ij n sprake is va n i nsnij dend e, e rod ere nde ri vi ere n, te rwij l w estelijk va n d eze l ijn s p rake i s va n n etto a ccumulatie (op hopen ) va n se diment e n w aa r d e ri vi ere n zi ch ke nmerken d o or d e a a n w ezi ghei d va n e en o eve rwal. D oo r d e ze espie gelstijgin g schoof d e terrassenkruisin g i n o ostelij ke ri ch ti ng o p. D it b e treft e en p roces w at to t o p d e d ag va n va n da ag d oo r g aa t.

F i guur 11. G lobale l igging ( en verplaatsing) van de terrassenkruising door de tijd. Westelijk van de betreffende l ijn i s s prake van accumulatie van r ivier(sediment)en, terwijl oostelijk van de lijn s prake is van een i nsnijdende rivier.

D o o r d ecenn ialan g fys isch-geog rafisch o nderzo ek va n U ni versi teit U tre cht i s vo o r h et g e hele ri vi e ren gebie d d e l ig ging va n d e rivi eren Ma as e n R ijn e n w ijzi gin gen i n d e l oop va n d e ze ri vi ere n d oor d e l o o p va n d e ti jd i n kaa rt g eb racht 19. Bij e lke ve rlegg ing va n d e ri vi er, va a k l igt d aa r e en crevasse (o e ve rwa ldoorbraak) a a n te n g rondslag, o ntstaat e en n ieuwe rivi erloop e n a an e l k va n d eze ri vie rlo pen zi j n n a men to e gekend. Op b asis va n d e b eschikbare g eg eve ns i s d e h istorische o n twikkeli ng va n d e ri vi e rlo pen b i nnen d e g eme ente te re co nstrueren. Zo b lij kt d at te r h oogte va n g emeen te Oss d oor d e ve rp l a atsing va n d e te rrassenkruising d e Ma as i n h et l aat mesol ithicum b u iten h aa r h ol oce ne d al is ko m en te l igge n e n va n af d ie ti j d zi ch m et e nige rege lma at ve rplaa tste. N a h e t ve rp laatsen va n d e g e ul w e rd d e o u de, ve rla te n g eul l angza am a fgede kt me t j o ngere a fze ttingen . Zo o n tstond i n d e l oo p va n d e ti j d e e n compl ex a a n stroomgordels i n d e o n derg ron d (zo als w eergeg eve n i n fi guu r 1 3), w aarbij d e o u d e re stro omg ord els d i eper l igg en d an d e j ong ere. . Te r h oogte va n Oss tra d d e Ma as ro nd 5 3 70 v. C h r.

b u iten h aar h olocene s tro omda l. D it w as zi chtbaa r i n h e t n oordwesten va n d e g emeen te , w aar to e n d e g eul va n d e Ma as kw am te l i ggen.

19

To c h k o m t he t n o g vo or d a t n ie u we str oo mg o r de l s of cr ev as se n wo r d e n o n td ek t of d at d e b e gr e nzi n g va n s tr oo mg o rd e ls to ch a n d e r s b l i jk t te zi jn . Ti j de n s o n de r h avi g o nd e rzo e k zi j n aa n d e h a n d va n l u ch tfo to ’s n o g ni e t b e ken d e cr ev ass en o n td ek t en o o k e e n m e a n d e r b oc ht v an e e n s tr oo mg o rd e l bl e ek aa n zi en l ij k g r ot er d a n b e ke n d. D eze i nf o rm at ie i s va stg e le g d i n d e a tt ri b uu tta b el v a n h e t g i s- be sta n d me t o n de r gr o nd g e gev e n s.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 33]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

F i guur 12. O verzicht met de diverse stroomgordels (met bijbehorende ouderdom) die binnen de gemeente hebben gel egen. De blauwe lijnen geven de perioden weer die zijn weergegeven in figuur 13

Arch e o lo gische vo ndsten u i t h et mesolith icum b etreffen o pp ervl aktevo ndste n d ie ti j dens o p p e rvl akteka rteringe n d oor a mateurarcheol ogen zi jn g evo nden o p e en (a fgede kte) rivi erduin b ij Te e ffe le n 20. Oo k o p d e rivi erduin en b ij D enne nburg e n R ave nstein (n oordel ijk va n G ro ene ndijksestraat e n o o stel ijk va n H i llekamp ) zi j n vu u rstene n a rte fa cten g e von den 21. D aa rna ast i s d e za n dwi nput d e L i th se H am e en l oca ti e w aar resten u i t h e t mesoliticum zi j n a ange troffen. Ee n o n de rzo ek i n H erpen-Wilge ndaal h eeft vu u rstenen a rtefacten u it h e t vro e g mesol ithicum o p g e leve rd u it d e b ee kvu lli ng va n e en ve rl ande b eek. 22 Op d e o eve rs va n d eze b eek is e e n g ro ot a antal s p o re n u it ve rschi llen de fase n va n d e b rons - e n i j zertijd g e von den i n clusief e e n h uisplatteg ron d, s p i ekers e n ku ilen va n e en e rf u it d e mi dden-ijze rti jd. H et g eh eel i s i n d e l a te i jze rtij d o ve rstove n g e ra akt. En ke l e vo n dstl oca ti es l i ggen l a ndscha ppeli jk g e zie n i n e erste i nstan tie i n e e n vre emde se tti ng, ma ar w e l l icht is s pra ke va n e en rela tie me t e e n (a fg edekte) te rrasrand.

Aa n gezi en g edetai lleerde g e geve ns o ve r d e o n dergrond o p d eze l ocaties o ntbre ken is d i t vo e r vo o r to ekomstig o n derzoe k. To t s l o t is e e n te rrein i n d e h oek va n d e Gro enend ijksestraa t/Bre destraat a a ngedu id a ls AMK -te rrein m e t re sten va n b ewo ning u i t d e p eriode mesolithi cum to t e n me t R omei nse ti jd. 23 Ove r d e b eg indatering ka n w o rden g e twijfeld om da t d e o nde rgrond b estaa t u i t a fzetting en va n d e H aren s troomgo rde l w aar van d e b e g ind ateri ng i n h e t m idde n n eol ithicum l i gt. Ja n se n (2 014) mel dt: ‘ o p b asis va n d e schaarse vo n dsten ka n w ei nig m eer w ord en g eze gd d an d at h et h u i d ige Ma a ska ntgebie d g eregel d vo o r ko rtere o f l an gere ti jd b ezo cht is d o or m eso lithisch e e n w a a rschi jnlij k o ok vro eg neoli th ische j a ger -ve rza melaa rs maar d at h un fo otpri nt i n h et g eb ied b e s ch eide n is.’

20

A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr . 3 0 3 99 2 51 0 0 A R C H I S -za a ki de n tif ic ati e nr s. 2 7 7 13 2 0 10 0 e n 2 7 7 31 2 7 10 0 22 J a n s e n , 20 1 4 : p . 4 53 23 A MK - n r . 1 1 6 8 5 21

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 34]

F i guur 13. O verzicht van actieve en verlaten s troomgordels en crevassen voor zes tijdsperioden (bewerking van data van Cohen & Stouth amer, 2012).

3.4 Neolithicum (4.900-2.000 voor Chr.) H e t Atl a n ticum l iep d o or va n h et m eso lithicum i n h et n eo lithicum, d us te n o p zichte va n d e l a atste fa se va n h e t m esol ithicum b l eve n klimaa t e n ve g etatie vri j wel o ng ewijzi gd . N og a ltij d d omineerden w a rmtemin nende soorten zo a ls e ik, b e uk e n e ls. In d e l oop va n h e t n e olithi cum w erd d e ve g e ta tie ontwikke ling e chter steeds m eer b epaal d d oor d e i n trodu ctie va n d e l a ndbo uw, o ok w el a a n g edui d met d e te rm ‘ neol ithiseri ng’. Me t d e i ntro ductie va n d e l an dbouw (meer s pecifiek d e a kke rbou w) s telde d e mens g el eidel ijk a ndere e isen a a n d e l an dschap pelij ke o mgevi ng e n kreeg e r te g e l ijkertij d o ok mee r va t o p . D e l ocatiekeuze w erd stee ds m eer b epa ald d oo r d e m ate w aa rin g ronden g e s ch ikt w a ren a ls a kkerareaa l. D oor h et ka ppen va n b ossen (h iervoor w erden v u u rsten en b ij len g e b rui kt) o ntstond en o pe n te rreine n me t g rassen e n kruid ach ti gen. Be lang rijk vo o r d e ve rande rin gen va n h e t l a n dschap is d at va n af h et n e olithi cum d e h ou ding va n d e mens te geno ver d e n a tu ur g e leid elijk ve rs ch oof: vo o r h et e e rst w e rd zi j n l eefomgevi ng m odele erb aar.

H e t p roces va n ‘ n eoli th ise rin g’ w as l a n g e n compl ex, w a arb ij me t n ame i n h et b egi n sprake w as va n h et n aast e lka ar b estaa n va n g e m eenschapp en va n j ager -verzamela ars e n l a ndbou wers. Oo k vo n d h e t p roces n iet o ve ra l g eli jktij dig p l a a ts. In h et (L imburgse) Ma asd al vo n d d eze o ve rg ang re latie f s nel p l aats, m aar vo o r d e za n dg ron den i n Zu i d -N ederland l ijkt h e t w aarschijnl ijk d at d e o ve rsch ake ling va n j a gen -verzame len n aa r l an dbouw p a s i n h e t l a at n eoli thicum e cht o p g an g kw am. 24 Vo o r d e reg io Oss l ijkt h et w aarschij nlijk d at g e d u re nde h e t n e olithi cum b eid e systemen va n vo e dselvo orzie ning n a ast e l kaar vo o rkwamen. D e b o e ren zo chten vo o rnamelijk d e vru chtbare h og ere d elen i n h et l andschap o p . Wa n neer d e b od em w as u i tg e put, w erden n i euwe a kkers a ang elegd e n d e b oe rde rij ve rplaa tst. 25 Op d e o ude ve rlaten a kkers o n tw i kkelde zi ch i n d e l oop va n d e ti jd w eer e en b os e n vo n d e e n n atuurlij k h erste l va n d e vru ch tb aa rhei d p laa ts.

H et fe it d at o p vi n d plaatsen va n d e e e rste l andb ouwers j ach ta ttribu te n e n ke ra misch va atwe rk n aast e lka ar vo o rkomen, d u idt e ro p d at n aast l and bouwa ctivi teiten o ok j a cht e n vi s va n gst p laa tsvo nd. D e j a cht w as n og s teeds b ela ngrijk vo or d e vo e dselvo orzie ning e n g ebeu rde d an h o o fd zakeli jk i n d e l age r g el egen zo n es, zo a ls re stgeule n va n d e Ma as. D o o r ve rd ere ze e spieg elsti jgin g kwam d e te rrassenkruisin g steeds o ostelij ker te l igg en e n o n tstonde n n i e u we ri vi erl open. Ie ts n a 3 100 v. C h r. o ntston d d e H aren s troomgordel , s troomafw aarts o ve rga and i n L i th o ijen e n L ith s troomgordel (zi e fi guur 1 4). Bij d e ze twe e l aatste stroomgordels zi j n b ove ndie n m e e rd ere fases te o nde rsche iden.

24 25

L o u we K o o i j m a n s, 1 9 93 ; V e rh a rt , 2 00 0 V e r h a r t & W a ns le e be n , 1 99 9

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

F i guur 14. De namen van de diverse stroomgordels (en bijbehorende crevassen) in de gemeente Oss (data afk omstig uit Cohen & Stouthamer, 2012) .

Va n a f h e t n eo lithicum g ing d e mens, mo gelij k a ls g evo lg va n d e m eer sed entaire l ee fw ijze , d e d ode n o p va s te p lekken b egrave n. In sommi ge g eva lle n w erd o ve r e en g ra f e e n g rafheuve l o pg eworpen. In N e d e rl and w orden vro eg, mi dden e n l aat n eo lithicum e n ve rschi llend e cul tu ren o nderschei den. H et o u d ste g e deelte va n h e t n e olithi cum b epe rkt zi ch vri jwe l a lle en to t d e l össg ebied en va n Zu id -Limburg. D e ve rs chille nde m aatschap peli jke s troming en d ie w e i n d e p rehistorie zi e n ve rsch ijnen , w ord en m e esta l a ange duid met e en n aam, e i ndig end o p -cu ltuur. H e t b etre ft ve e la l e en g roep m ensen d i e g e b rui ken d eelde n e n s oortg elijk ma te ria al (zo als a ardew erk) g e bru ikte n . U i t d e vo n dste n d ie w e d oen, d e p l e k w a ar d e ze zi ch b evo nde n e n o ok d e o ud erd om e rva n, kun nen w e a fl eide n to t w elke cul tu u r w e d e m e nsen d ie h ier w oond en, mo eten re ken en. Ve rgel ijk h et maa r m et h et ve rschil i n ritu ele g eb rui ken e n m a teriële za ke n tu ssen d e i nwon ers va n In donesië e n d ie va n d el en va n Afri ka , b i jvo orb eeld . Aa n g e b rui ksvoo rwe rpe n kun nen w e h e rkenne n o f w e m et e e n Eu rop eaan o f e e n Afri ka an te maken hebben.

On d e rzo ek n aar p reh istorische cultu ren h a ngt n ie t vo o r n iets n auw s amen me t a n trop ologisch o n d e rzo ek. Ve e l va n d eze cultu ren w o rd en g eno emd n aar d e p lek w aar h un o ve rblij fsele n g evo nde n zi j n o f d e typ i sche kenmerken va n h e t a ard ewerk w a t ze g e b rui kten. H e t vro e g n eol ithicum b e gint i n Zu i d L imburg met d e e e rste b oeren va n N ed erl and: d e zo g en aamde L i n e aire-bandkerami ekcultuu r (L BK), tu ssen ca. 5 30 0-4 900 vo o r C hr. H i erna vo l gt d e zo g enoemde R ö sse ncu ltuur (ca. 4 900-420 0 vo o r C hr.), m aar h iervan zi jn slechts ze er w ein ig vo n dste n a ang etroffen .

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 37]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

In N o o rd-Nede rla nd w ordt i n d e ze ti jd g esp roken va n d e Sw ifterban tcultuur. H et mi dden n e olithi cum (ca . 4 2 0 0-3 400 vo o r C hr.) komt i n Zu id-Ned erl and vo o r met d e zo g en aamde Mi che lsbe rgcultuu r (MK, ca . 4 2 0 0-3400 v. C h r.) e n d e zo g enaamde Ste ing roep (ca. 3 400- 2 600 ), te rwijl i n West-N ederland d e H a ze n d onkcultu ur e n d e Vl a ard ingen cul tuur (VL ) b estaan e n i n N oo rd -Nede rla nd d e Sw ifterbant- e n Tre ch terbekercul tu ur (TR B). H e t l a a t n eoli th icum (ca. 2 90 0-2 000 vo o r C hr.) is i n Zu id-Nederlan d ve rtegen woordigd d oor d e l aatste fa s e va n d e Stei ngroep, i n We st -Ne derland d o or d e Vl a ard ingen cul tu ur e n i n N oord-Nede rlan d d oor d e Tre ch terbekercul tu ur e n d e En kel gra fcultuu r, te rwijl vo o r h et e ind e va n d ez e p eri ode (ca. 2 5 00-2000 vo o r C h r.) i n a l d e ze re gio ’s a l gemeen o ve r d e Klo kbe kercu ltuur w ord t g esp roken.

F i guur 15. Een vuurstenen bladspits van de Michelsbergcultuur ( foto: Stichting Archeologie Maasland).

Bi n n en d e g emeente Oss i s te n n oorden va n d e Frankenb eemdweg e e n a rcheo logisch te rrein g e lege n m e t re sten u it h et n e olithi cum (terre in va n a rcheo logisch w aarde). 26 H et b etre ft e e n n ede rze ttingsterrein u i t h e t l a at n eol ithicum, d e vro e ge b ronstijd e n w ellicht d e m idde n -b ronstijd. H i er w e rd zo w el w i kke ldraad- a ls h et i ets l a tere H ilve rsum -aa rdew erk g evo nde n. Op d it te rrein h e eft i n 1 999 e en b o o ron derzoek p la atsge von den. Ee n va n d e co ncl usies w as d at h et te rre in w aarschi jnlij k g ed eelteli jk i s g e ë g aliseerd. Ee n tw e ed e vi n dplaa ts u it d eze p eriod e l igt te n o osten va n Be rg hem met to pon iem Wa atsel aar (een te rre i n va n h oge a rch eolog ische w a ard e). 27 Va n d it te rrei n zi j n o nde r a nd ere e en sp its e n e en s ch rabbe r a fkomstig. In Ma cha ren l igt e en l a atneol itische kl okbekervi nd plaats. H ier w erd i n 2 00 7 e en

26 27

A MK - n r . n r 1 1 6 8 0; A R CHIS za a ki de n tif ic ati e 2 92 2 7 75 1 00 A MK - n r . 4 6 9 8 ; A RC HIS - zaa ki d en ti ef ic ati e 2 90 4 2 25 1 00 , 2 9 0 42 7 41 0 0 , 2 95 4 2 43 1 00 , 3 1 3 00 7 7 10 0 , 3 20 6 0 47 1 0 0

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 38]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

o n d e rzo ek u itgevo erd w aa rbi j n eoli tisch a ardewe rk i n g rondsporen w erd a a ngetroffe n. 28 U it Me g en ko m t e en vro egne olithische ste nen ‘ Brei tkei l’ d ie w i jst o p contacten m et mensen va n d e Zu idlimburgse R ö sse ncu ltuur. 29 Bij d e Vre estrra at is e e n vu u rstenen b l adspits va n d e Mi chelsberg g evo nd en d oor e en a m a teurarcheo loog ( figuu r 1 5)

Ove ri g e vo n dsten u it h et N eol ithicum b e treffen w e derom re ste n u it d e za n dw input L i thse H am, m e e rd ere vu urste nen a fslage n, e n kl okb eker - e n p otbekerscherven u it h et mi dden-/laat n e olithicum i n H e rp en -Wilg endaa l 30, o ppervl akte vondsten e n ‘ losse ’ vo n dsten va n d e d ive rse ri vie rdu inen e n u it o p g ravi ng en. Bij zon der is d e vo n dst va n e en n e olithisch e b ijl i n e en p a alkuil va n e en R ome inse h u i spl attegro nd i n Oss -Horzak 31 e n re ce ntelijk n og (202 2) i s e en n e olithisch g ra f a angetroffen b i j d e Ge w a n dewe g (rappo rt i n vo o rbereidin g).

3.5 Bronstijd (2.000-800 voor Chr.) In d e b ro nstijd d omin eerde i n g rote d e len va n h et (zu id elijke) za n dlandschap h e t g esl oten e iken b e rke nbos n og. H e t n a tuurlijke b osbestand kw am s teeds me er o n der d ruk te staa n, omda t i n d e b ro n stijd l an dbou wacti vitei te n structureel w erd en e n h e t a rea al l and bouw gron d g ele ideli jk to en am. Ke n me rkend vo o r d e b ronsti jd i s d e i ntroductie va n me ta len w e rktu igen d ie e en i ntensieve re l andbo uw m o g eli jk m aakten. Er vo n d i n to enemen de ma te o ntbossi ng p la ats e n m ogel ijk o ntston den i n re la ti e h i e rmee a l d e e erste h ei deve lden . D o or b eweid ing va n g ekapte b osgrond en ko nden j o nge za a il ingen zi ch n i e t o ntwikke len e n vo nd g een re gen era ti e va n h et b os p laats. Bove ndi en vo n d a ls g evo lg va n d e a fn e mend e n atuurlij ke ve g etati e steeds m eer e rosi e p l aats. D o or h e t o n tbre ken va n e e n b o d emb edekke nde ve g etatie o p d e a kkers w erd rege nwater min der va st g ehou den e n w e rd d e b odem m a kkelij ker ve rspoeld . Bove ndie n vo n d h ierdoo r e en ve rsn elde a fvo er va n h et h emelwate r p la ats, w a a rdo or d e rivi eren m eer w a ter te ve rw erken kre gen.

D it h ee ft ze ke r to t g evo lg g ehad d a t h et i n d e ri vi e rde lta e n Ma a sdal va ke r to t o ve rstroming en kw am. In Zu id -Ned erl and w o rden d e vro eg e, midd en e n l a te b ro nstij d o nde rsche iden. In d e vro ege b ronstijd s pre ekt m en i n N e derland o o k w e l v a n d e w i kke ldraadcultuu r, e en re latie f korte p eriode (ca . 2 0 00 -1800 vo or C hr.). In d e m idden b ro nstij d (ca. 1 8 0 0 -1 100 vo o r C hr.) w ordt i n N ede rla nd d e H i lve rsumcultuu r o nd ersch eiden e n i n d e l ate b ronsti jd (ca . 1 1 0 0-8 00 vo o r C h r.) d e N ede rrijnse Grafh euve lcu ltuur. D eze l aatste cultuu r l o opt d oor to t i n d e i j ze rti jd. D e p e rio de w aarin d e N ederri jnse Grafhe uve lcul tuur (110 0 -6 00 vo o r C h r.) l eiden d w as w ord t o o k w e l d e zo g enaamde u rnen vel dentijd g enoemd. Zo als d e n a am a l a ange eft, ke nmerkt d eze p eriode zi ch d o o r e en b eg ravi ngsri tueel w a arb ij d e d o den g e creme erd w erd en e n i n u rne n b ijge zet. Same n met d e u rn m et crema ti eresten w e rde n soms o ok n o g a nde re g rafgiften meeg egeve n, zo a ls a nder a a rd ew erk, sie rade n e n kl eine p ersoon lijke u itrustin gstu kken.

Ka rakteristiek i s vo orts d a t d e ze u rne n i n g e za m enli jk g e bru ikte g rafve lden w erd en b ij geze t e n d at g ed uren de l an gere p erioden , zo d a t u i tg estrekte g rafve lde n o ntsto nden. D e e erd er n o g g ebruikelij ke g rafheu vel o ntbre ekt o f e r w ordt n og

28

A R C H I S za ak id e nt ifi ca ti e 2 1 4 88 6 01 0 0 (h u id i g pr o je ct: ca tnr . 5 1 0 ) J a n s e n , 20 1 4 : p . 4 53 30 J a n s e n , 20 1 4 : p p. 2 0 3 -2 2 0 ; p . 4 53 31 Fokkens & Jansen 2002, 318 29

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 39]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

s l e ch ts e en l aag h e uve ltje o pg eworpen. D e cu ltuu r s trekt zi ch u it o ve r Oo st - e n Zu id-N ederland a l sme de o ve r a a ngrenze nde d elen va n D u itsla nd e n Be lgië . 32 D e b ro nstijd i s vo o ra l b ekend d o or zo g en aamde d eposities. H et b e grip d epositie w o rdt g e bru ikt i nd ien w e va n m e ning zi jn d at d e m ens o pze tte lijk b epaa lde vo o rwerp en h ee ft g e depon eerd. H oewe l ze ker o o k p ro fane re den en vo o r e n kel e g evo nden d eposities b estaan e n d it ü berhaup t m oeil ijk is va st te s te l len, g a an w e e r va n uit d at d e m eeste d eposities e en spiritue le a chterg ron d h ebbe n. Ze kerhei d h i e rin h eeft men n atuurlijk a lle en a ls e r d u idel ijk g ema rkeerde sa crale ru imtes b estaan (zo als tempe ls). Ma a r o o k o p b asis va n o pva lle nde vo n dstsamenstelli ng e n/of vo n dstcon text (l andsch appe lijke o m g evi ng) w orden ri tuele d eposities o nde rsche iden. H e t b e ken dste fen ome en b etreft h et d epo neren va n b i j zo nd ere b ron zen vo orwerpen, vo o rnamelijk w ap ens i n n atte g ebi eden zo als mo erassen. Op m e rkeli jk zi j n o o k d e vo n dsten u i t ri vi ere n, zo a ls o o k b li jkt u i t b a ggervo ndste n u it d e Ma a s.

D eze b a g g ervon dsten , w a arb ij re latief ve e l w a pens w orden g evo nd en, komen vo oral vo o r i n d e Ma a s, d e Wa a l e n d e R ij n, met n ame b in nen d e d rie hoek Ti el-Duisburg-R oermon d. 33 In d e m i dde n b ro nstij d vi n den b e langrijke ve rpl aatsingen va n d e Ma asloo p p laa ts. D e g eu lsystemen g e n a amd H uisse ling-Demen e n Ma charen w erden a ctief, w aa rbi j o pgemerkt m oet w orden d a t d e H u i sselin g-Demen stro omg ord el d irect zu i de lijk e n te r p laatse va n d e h uid ige Ma a sloop l a g. D e o e ve rwal len va n d e ve rl aten s troomgordels a ls d ie va n d e H a re n, L ith e n L i th oijen l agen n og l an ge ti j d h o ger d an h e t o mlig gende l andsch ap e n w a ren ze er g esch ikte l o caties vo o r b ewoni ng. Vo l g e ns Ja nse n (2 014) w ord en i n d e b ro nstij d steeds m eer za nd gro nden o n tgonne n, zo als o o k b li jkt u it o p g ravi ng en me t d a teri ng i n d e vro ege e n midd en b ronsti jd. In d e g e mee nte zi j n d ive rse vi n dpl aatse n me t b e woni ngsresten u it d e b ronstijd o pgegrave n. Ve e lal l i ep d e b e w oni ng e r d oor to t i n d e i jze rti jd e n/of w as sp rake va n e erdere b ewo ning ((l aat -)neo lithicum.

H e t b e tre ft o nder a nd ere Oss -Mi kkeldon k (b ewon ingssp ore n u it vro ege b ronstijd ), Oss -Schalkskamp , OssH o rza k e n Oss-De Ge er (e rf u it m idden -bronstijd) 34. R ecent n og i s b ij d e Ge wande weg i n Oss e e n n e d e rze tting m et g rafvel d o pge grave n u i t d eze p eri ode (rap port i n vo o rbe reid ing) We l l ijkt h et a anta l vi n d p l aatse n i n d e l a te b ro nstij d a f te n emen, n et a ls i n g rote d ele n va n h et rivi ereng ebied e n d e za n d g rond en.

3.6 IJzertijd (800-15 voor Chr.) H o e w el h e t kl imaat i n d e i jze rtijd vri jwel o ngew ijzi gd b le ef, ve ra nderde d e ve g etatie i n d e ze p e rio de i n g rij pend. H e t e i ken -be rkenbos n am stee ds ve rd er a f a ls g evo lg va n d e u itbreidin g va n h et a re aal l a n d bouw gro nd e n d a armee s ame nhan gend e e n to enemend e o ppe rvl akte a an h ei deve lden . D e l ager g e l e gen e l zen bro ekb ossen b l eve n vo o rlo pig i nta ct. D e ve e ngroei i n d e l aa ggele gen d e len va n h et l a n dschap b ere ikte ve rmoed elij k i n d e i jze rtijd zi jn maxi male o mva ng. D e ve rsneld e a fvo er va n h et h e m elw ater, d i e i n d e b ronstijd a l w as i n geze t, n am d o or d e to enemend e o ntbossi ngen va n af d e i j ze rti jd a ll een m aar to e. D e ve rsnelde a fvoe r va n h et o pp ervl aktewate r resulte erd e i n e en stagna tie van d e ve e n g roe i e n za l w aarschij nlijk to t mee r o ve rstromin gen va n d e Ma a s h ebbe n g ele id. Bij vo ortdurend g e b rui k a ls a kkerland raakten vo o rts o ok d e vru chtbare b od ems o p d en d uur u itgepu t, w a ard oor b oeren m o este n u itwij ken n a ar n ieuwe vru ch tb are g ron den. In i ed er g e val va na f d e l ate b ronstijd e n i j zertijd

32 33 34

V a n d e n B r o e k e e. a., 20 0 5 V a n d e n B r o e k e , 2 00 5 J a n s e n & V a n Ho of , 2 00 3

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 40]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

o n ts tond h i erd oor e en l an dbouwsysteem d at n oo dza kel ijke rwi js g e bru ik m oest maken va n e en re la ti ef g ro o t l an dbouw are aal w aa rbi j vo o rtdurend n ieuwe a kkers w erden a ange legd m et a ch terla ting va n d e u i tg e putte g ronde n. 35 D e b oerderijen ve rhuisden soms m ee n aa r h et n i euwe a kkera rea al, w aardoor w o rd t g esproke n va n ‘ zwe rve nde e rve n’. U it d i vers g rootsch alig o n derzoe k b li jkt d a n o ok d at d e b e w o ning i n Zu id-Nede rla nd g ed uren de d e i j zertijd w e rd g e ke nmerkt d o or ve rspreid i n h et l andschap l i g g ende b oerderijen (vo o r e e n o ve rzi ch t: zi e H i ddink, 2 005, p . 9 ) , maa r o p b asis va n d ive rs a rch e olog isch o nd erzo ek w ordt d e l aatste j aren s te eds va ker g e dacht d at d e e rve n ve e l p laa tsvaster w a re n d a n e erder g edacht. N a ve rl o op va n ti jd trad e r e en n a tuurl ijk h erstel o p va n d e e erd er b e akkerde g ronde n e n ko nden d eze o p n i euw i n g ebruik w orden g en ome n. In d eze p erioden o ntston den h ie rdo or g rote a kke rareal en (‘ Celtic fi e l ds’), d ie d o org aans ve l e h ecta ren omva tten. Vo o rw aarde vo o r e e n d ergelij k l an dbou wsysteem i s d e a a n w ezi ghei d va n g rote e n a ane engesloten vru ch tb are te rrassen d i e e en d e rge lijk zw erve nd s ysteem to e l i eten.

In d e l o op va n d e IJze rtijd w erden d e e rven p l aatsvaster e n o ntsto nden kl ein e d orpjes. 36 In d e i j ze rtijd w o rde n d e vro eg e (8 00-5 00 vo o r C h r.), midd en (5 00-250 vo o r C hr.) e n d e l a te i jze rtij d (2 5 0 -15 vo o r C h r.) o nderschei den. D e vro e ge i jze rtijd b e hoort n og to t d e u rnenve ld enperiod e, met ve rs p reide b e woni ng ro nd g eza menlij ke u rnen veld en. Va n af d e m idden e n l ate i j zertijd e chter o n ts tonde n g elei delij k m eer p laatsvaste n ed erze ttinge n e n ra ken d e u rnenve lde n b uiten g ebruik. In p l a a ts d a arva n w o rden klei nere ‘ familieg rafve lde n’ g ebruikt. D e l aatste fase va n d e l ate i jze rtijd, vl a k vo o r d e ko mst va n d e R omei nen, w ordt d eze e en vou dige, a g rarische samenle ving w aarschijn lijk co m pl exe r. Zu id-Ned erl and l ag i n d e i jze rtijd n e t b u iten d e i n vlo ed va n d e Ke lten, d ie vo o ral i n h et h u i d ige Fra nkrij k e n Zu i d-D uitsl and ve rb leve n. D e compl exi te it va n d eze Keltische , e ve neens a g ra rische s amenlevi ng en b lij kt o nd er a n dere u it b estuurlijke cen tra ( oppi da ), e en surplusproductie i n d e l a n dbo uw, markte n e n h et e e rste Kel tische g el d.

Bove naa n staa t e e n kl eine krij gersel ite, w ier macht g e b ase erd is o p d e l oya liteit va n zi j n o nd erd anen ( Gef olgschaft). Ee n mi ddenl aag o n tstaat me t d e o n tw i kkelin g va n rurale ce ntra e n s te den (markte n), w aa rin amba chtslied en e n ko opl ui w one n. On d e raan staan d e kle ine b o ere n d ie i n i ndivi due le b oerderije n o f kle ine n ed erze tting en l eve n. D eze Ke l ti sche maatscha ppij kend e g een ce ntrale m ach t, m aar b esta at u it ve l e ‘ koning en’ e n ‘ chi efs’ d i e e l ka ars g e lijken zi j n. Sp oren va n d eze comple xere ma atschapp ij me t g rote o p pida zi jn i n N ede rla nd e ch te r n og n ie t g e von den; i n o n ze s tre ken l i jkt d e ze h o gere compl e xitei t p as va n af d e R ome inse ti jd e e n ro l te s pele n. D e s troomgo rde ls Ma ch are n e n H uisseling -Demen d ie i n d e l ate b ronsti jd a ctief w aren, b leve n d a t g e d u re nde d e i jze rtijd e n vro eg R omei nse ti jd. We l ka n w orden g estel d d at d oo r d e n o g stee ds s tijgen de ze esp iegel o ok d e g ro ndwatersta nd h ee l l a n g za am h o ger kwam te staa n zo d at d e l aagste d e len i n h e t l andsch ap ve rna tte . D i t moet m et n ame g e vo l g en h eb ben g eh ad vo o r h e t w estel ijke d eel va n d e g eme ente (Ge ffe n e n d e p o lders te n n oorden d a a rva n) d at i n d e s lenk l igt.

Op d e p a leog eografische re constructies va n Vo s 37 w ord t vo o r d e p eriod e ro n d 5 00 v. C h r. b ijvo orbeeld a ange geve n d at e en g roo t d e el va n Oss is b e dekt met ve e n. D e a a n w ezi ghei d va n d ive rse vi n dpla atsen u it d e i jze rtijd d oe n e ch ter ve rmoed en d at d eze w ee rga ve s terk g e s implificeerd i s e n d at i n w e rkelij khe id h et ve e n i n d e l age, n a tte l andsch appel ijke zo n es a a nwezi g w a s , te rw ijl d e h o gere d ele n (zo als d e d ekza ndrugge n) b o ven h et ve en u itstaken. D e k aarten va n Vo s

35 36 37

F o k k e n s & Roy m an s, 1 9 9 1 ; Roy ma n s & G er r its en , 2 0 0 2 V a n d e V e l d e & K e n e ma ns , 2 00 3 h t t p s ://www. c ul tu re e le rf g oe d .n l/p u b li ca ti es/ pu b li ca ti es /20 1 9 /01 /0 1 /p al e og e o gr af is ch e - ka a rte n -p df

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 41]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

zi j n d a n o ok o p e en l a ndeli jk s cha alni veau ve rva ard igd, w aa rmee d eze n ua nces n ie t o p l oka al n iveau in b e e l d zi j n g eb racht. D e b e ken dste vi n d plaats u it d e i jze rtijd l ig t i n h et u iterste zu id en va n d e g emeen te , a a n d e n o ord rand va n d e Pe e lho rs t, n abij h e t knoo ppunt Pa alg rave n e n e nke le h ond erd en me ters va n d e g rafheuvelgroep va n Os s -Zeve nb erg en. H ier l igt h et zo g en aamde Vo rste ngraf va n Oss, e e n g ra f u i t d e Vro ege IJze rtijd w a a rin ze er ri jke g rafgi fte n w erden a an getroffe n. Tw ee g rafheuve ls va n g ra fh euve lgroep Ze ve nbe rge n zo u d e n i n d e Vro e ge IJze rti jd zi j n a ang eleg d e n e en a ndere h ergebruikt. Ve rder w erden e r i n d eze p e ri od e kle inere h euve ltjes o p geri cht o ve r u rne ngrave n met krin ggreppels. Oo k p alenrije n i n h et g ra fve l d va n Oss -Zeve nbe rge n d ateren u it d e vro ege i j zertijd. H et g e hele g e bied rond Vo rsten gra f e n g ra fh euve lg roe p Ze ven bergen l i jkt tu ssen d e mid den b ronstijd e n vro ege i j zertijd e e n b ela ngrijke functie vo o r d e b e gravi ng va n me nse n te h ebbe n g espeel d.