RAAP_rapport

38 H et o ntbreke n va n p reh isto risch e b e w o ningssporen o p d e ze l o cati e is te ve rklaren d o or h e t fei t d at h et g ebi ed e r d ire ct o mheen l a ger l igt d a n d e l ocatie va n h et g rafve ld. H et g rafve ld strekt zi ch e nkel i n zu i del ijke richting u it. Bewo ning za l o o k te n zu i den va n h e t g rafve ld l i ggen , h o ger o p d e Ma a shorst (b uiten d e g eme ente Oss) . Oo k o p a n de re l o caties i n d e g emeente zi j n g rafve lden a ange troffen e n zi jn i n d e a fge lopen d ece nnia d i ve rse n e derzettin gen u it d e i jze rtijd o pgeg rave n zo a ls i n Oss -Ussen, Oss-Mi kkel donk, e en o m g re ppel de n ede rze tting u i t d e l ate i jze rtijd i n Oss -Schalkskamp e n Oss -Metteg eupel , Oss-Horza k e n d i ve rse a n dere o pgravi nge n i n d e g emee nte.

3.7 Romeinse tijd (15 voor Chr. -450 na Chr.) R o n d 5 0 v. C h r krij gen d e b e wone rs va n Zu i d-N ederland te maken m et d e g ro otschali ge ve l dtochten va n d e R o meinse l e gers. D aa rmee b eg int i n o ns l and d e R omeinse ti jd, d i e to t o ngeve er 4 00 n a C hr. zo u d u re n. D e zu i do eve r va n d e R ij n w erd i nge richt a ls rij ksgre ns (l imes), d ie w e rd ve rsterkt me t forten (ca s tella ). In h et g eb ied te n n o ord en d aarva n w as d e R omeinse a a nwezi ghe id ve e l b epe rkter, m aar ze ke r n i e t a fw ezig . Zu i d -Ned erl and w e rd e e n R omeinse p rovin cie . D e i nhe emse b ewo ners va n d it g eb ied n amen d elen va n d e R o mei nse l eve nsstijl o ve r. D at is te rug te zi e n i n vo orwerpen, kl edi ng, g ebo uwen (temp els n abij d e Ma a s e n d e Wa al i n o nder me er d e Brabantse d orpen Emp el e n Kessel 39 e n h et Ge lderse Elst e n H e rw en , m aar o ok b adhu izen ), h et g e bru ik va n g el d e n d e o rgan isa ti e va n d e e conomie (vi ll a’s, s te d en). D e b ewo ning g i ng zi ch concentrere n i n kl eine g ehuchten d i e va a k a an d e ra nd va n d e u i tg estrekte a kkera rea len l ag en. Oo k kw am h et l andschap n o g mee r te n d i enste va n d e mens te sta an, h e tg e en l ei dde to t e en sterke a fname va n h e t b osbestan d.

40 In h e t j a a r 4 0 5 trokke n d e R omeine n zi ch u i t o n ze s treken te rug, n aa r e ig en ze g gen omda t h e t g ebie d w e rd o ve rspoe ld d oo r Ge rman en va n o ve r d e R i jn. In w erke lijkheid w as d e va l va n h e t R omei nse R ijk e e n l a ngd urig p ro ces. R o n d 2 7 n .Chr. ra akten d e to en a ctieve stroomgordels Ma charen e n H uisseli ng -Demen b ui te n g ebruik e n o n tstond d e h uid ige Ma a s stro omg ord el. D eze stroomgordel l ig t g roten deels i n h e t h u idig e b u i te ndij kse g ebi ed w aarbij d e h uid ige ri vi erdi jk (mi n o f mee r) d e g re ns vo rmt va n d e zo n e w aa r h et b e d d ingza nd va n d e Ma as a an wezi g i s. D a arn aast zi jn b innen dijks m et n ame b ij Oi je n e n Me g en o o k

38 39 40

F o k k e n s e .a ., 2 0 09 V a n G i n k e l & Th e u ni sse n , 2 00 9 , p . 1 6 6- 1 69 Ta c k e . a ., 1 9 9 3

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 42]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

b e d d inga fzetting en va n d e Ma a s i n d e o nd erg ron d a anwe zig . R e cen t is d oo r El lenkamp (2 022) i n h et ka d e r va n d ijkversterkingspro ject Me a nd ere nde Ma a s u itgebreid o nderzo ek g e daan n a ar d e u i te rwaa rda fze tting en e n d e h istorische restgeul en va n d e Ma as. D i t o n derzoe k h e e ft n i et a llee n i nzi ch t g e g e ve n i n d e l i gging va n d e d ive rse restge ulen, m aar o ok i n d e o ude rdom e r va n . Ook h eeft h e t o n d e rzo ek d ive rse n ie uwe vi n dp laatsen o pge leve rd . Bi n n en d e g emeente i s e en g roo t a a ntal vi n dpl aatse n u it d e R omei nse tij d a anw ezi g. Arch eo logisch o n d e rzo ek b ij Oss-Schalkskamp, Oss -De Ge er, Oss -H orza k, Oss-Ussen , Oss-Mi kkeldon k h e eft re ste n u i t d e ze p e rio de o pge leve rd , w a arb ij ti jde ns d e o pgravi ng b ij Oss-De Ge er vi e r co mplete h u iserve n zi j n o p g e grave n e n i n Scha lkskamp (a an w e erszi jden va n J.F.-Kenned yba an) e e n me erfasige , o mgreppelde n e d e rze tting. Oo k i n H orza k b le ek e e n me erfasige n ederze ttin g a anw ezi g, samen m et e en g rafve ld. Ti j d e ns d i verse o pgravi ngen zi jn g rep pels u it d e R omeinse ti j d a ange troffen, d u idend o p e en ve rka ve l ing vo or a kkerland e n a fbakenin g va n d e h uispercelen.

Op b asis va n d e o nde rzo eksresu ltaten i n h e t o n derzo eksgebi ed Mi kkeldo nk i s g econclude erd d at d e b ewo ning zi ch l ang zaam va n uit h et ri vi e ren gebie d, w aar d e o udste vi n dpl aatse n l igg en, h eeft u itge bre id i n zu i de lijke r ichtin g w aarbij g e l e idel ijk d e za n dgronde n zi j n o ntgon nen.

3.8 Vroege Middeleeuwen R o n d h et mi dden va n d e vi jfde e euw b reid den d e Franken, d ie zi ch i n d e vi e rde e e uw va n uit Sa lland , Tw e n te e n Westfale n i n d e l a ndstree k Ta xa ndria (te genwo ord ig N oo rdoost -Braban t e n N oord-L imb urg ) g e ve s tigd h ad den, h un i nvl oed u i t to t i n h et h uidi ge N oo rd -Fran krijk e n H ene gouw en. In b eide l a a tstgen oemd e re gio’s l ag o n der d e ko ning C h ilderic (46 0 -48 2) e n C lovis (4 82 -511 ) d e kern va n h un m a chtsgeb ied, te rwijl d e g ebie den w aa rui t ze o o rsp ron kel ijk a fkomstig w are n, w egza kten i n ve rg e te lhei d. 41 Er is n i et ve el b eke nd o ve r w a t zi ch o p h e t g rond gebie d va n d e g emeente Oss i n d e vi j fd e e n ze sde e eu w a fspe elde . D e schaarse a rcheol ogische vo ndsten u i t d eze p eriode i n d e re gio d o e n ve rmoeden d at d e b evo lkingsdichthei d sterk a fn am, e n d e e co nomie kl einscha lig e n ze l fvo o rzi ene nd w as. 42 Al s g evo lg h i erva n tra d e en l ich t h e rstel va n h et b osareaal o p . In d e ze ve nd e e e u w w erden d e Franken va n Zu id-Ned erl and i ng elijfd b ij h et Me ro ving ische ri jk e n b ekee rden ze zi ch g e l e idel ijk to t h e t christe ndom, e erst d e e li te , d aarna d e p l atte landsbevo lking .

Vo o ral i n Zui doost - e n Mi d d e n -Brab ant schonken l e den va n d e l o kal e e lite h u n b ezi ttinge n a an o u de Ka rol ingisch e klo osters, zo a l s Echtern ach . D e Ka ro ling en vo rmden e e n d yn astie d ie h et Fra nkische ri jk i n 7 51 va n d e Me ro vi ngen o ve rnam. D eze d yn a s tie re geerde h et Fra nkische R i jk ve rvo lg ens va n d e a chtste to t d e ti end e e euw . D e n aam va n d e d yn a s tie ze l f is a fge leid va n Ka re l Ma rtel, d ie a ls b astaa rdtel g u it h et g eslach t va n d e Pi ppin iden a ls d e s ta mva der va n e en n ie uw g eslacht w erd b esch ouwd. D o or d e b eke ndhei d va n zi jn kle inzo on Ka rel d e Gro te w o rdt d e h erkomst va n d e n aam Karolin gen o ok w el fo u ti ef a an d e ze p e rsoon g e kop peld. 43 Ka re l d e Gro te h ad zi j n b elang rij kste ze tel i n Ake n, w aa r h ij i n d e D om o ok is b i jgeze t (fig uur 1 7). Va n a f d e Ka ro ling ische ti jd w erd o nder i nvl oed va n e e n sterke b evo lki ngsgroe i h et l an dbouw are aal o p d e h o g ere g ro nden vo ortdurend u i tg ebreid e n g roe ide d e b evo lkin g sterk.

41 42 43

S t o e p k e r & P ro o s, 1 9 97 h t t p : //www. a r che o l og i en e t.n l V a n d e n B r a n d & D ou ma , 2 0 0 2, p . 2 7

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 43]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

D e Ma a s loop d ie i n d e R ome inse ti jd w as o ntstaan, b le ef i n d e vro e ge mi ddele euwen a ctie f. In d e ze p e ri od e zi j n d e d ive rse m eand erg ord els ve rd er u itgebo uwd, vo o ra l o p p le kken w aa r o nd iep i n d e o n d e rg ron d za n d a anwe zig w as. U i t d e Me ro vi ngisch e e n Ka rol ingische p eriode n zi j n i n d e re gio slechts e nke le vi n dpla atse n b ekend, w a a rbi j o ppervl akte von dsten d omi neren. D e vo n dst va n e e n Me rovi ngisch krijge rgraf u it Ma ch aren , s p rin gt d aarbij i n h et o og. U it h e t ve rmoe delij ke g raf w erden e en i jze ren zw a ard met g e damasceerde kn o p , e en Bre itsa x44, e en i j zeren g o rde lgarnituur, tw ee b ronze n g espjes, e en b ron zen riemtong, e e n i j ze re n m esje e n e en i j zeren l a nsp unt o pge ploeg d. Oo k i s e en g rafve ld u i t d e ze p e rio de, D enn enburgL a a gstraat, a ang eduid a ls AMK -te rrein (n r. 5 1 53) e n d ateert d e m otte va n Te e f fe len u i t d e vro ege m i d del eeuwe n. Ve rm o ede lijk zi j n a an h e t e i nd va n d e vro e ge mi ddel eeuwe n d e e erste d o rp en to t o ntwikke ling g e ko men.

3.9 Late middeleeuwen en nieuwe tijd In d e p e rio de l ate m idde leeuw en e n n i euwe ti j d w as d e b edi jki ng l angs d e Ma as i n d e 1 3 e /14 e e eu w h et b e l a ngrijkste e ve nt i n d e l andschappe lijke o ntwi kkeling . N a d e b ed ijking w ordt h et b in nend ijkse g e bied s te e ds ve rder i ngericht, o ntstaa n w egen e n b reiden d e d orpen zi ch g esta ag u it. Oo k o p h et g eb ied va n w a te rbeh eersin g w orden o p d ive rse p lek ke n w atergang en a ang elegd e n sl uisjes w a armee h e t o ve rto l lige w ater o p d e Ma as ka n w o rden g eloosd. H i erdo or o n tstaat e e n g ebie d d at ze e r g eschikt is vo o r a g ra risch g ebruik. Wa t d e b e woni ngsgeschie denis i n d e l ate mi ddele euwen e n n ieu we ti jd b e treft, zi j n u i t d e ze p e rio de stee ds m eer g eschreve n b ronne n b ekend, e ve nals d ive rse h istorische ka arten. In d e o n d erstaan de p aragrafen w o rdt n a der i ngega an o p d e o ntwikke ling va n h et g e bied a a n d e h a nd va n d e th e ma’s n ed erze ttinge n, w aterstaat, e conomie e n mili taire za ken.

3.9.1 Neder zettingen On d e r d eze ca tegorie va l len h oofdza ke lijk d e sta dskernen, d orpskernen , e rve n e n a n dere te rreinen met b e b o uwin g, zo a ls ke rk - e n kap elterrei nen. D eze te rrei nen l ig gen h o ofdza kel ijk a an d e ra nd va n h et d e kza n dla ndschap i n h et zu i den (Geff en, Oss, Berghem, H erpen), o p d e zu i de lijke o eve rwalle n l angs d e Ma a s (Kessel, L i th , L ithoije n, Oi jen, Ma ch are n, Me ge n, D iede n, D emen e n R a venstein ), o p d e n o o rde lijke o eve rwalle n l angs d e Ma a s (Keent) e n o p g eïsole erde za nd opdu ikin gen (rivi erdui nen) tu s sen Ma as e n d e kza ndge bied (Te effele n, H are n, D eursen -De nnenb urg ). Ve e l d orpen e n stad jes b e s tonde n u it co nce ntraties l a ngs d e w egen n abij h et kerk- o f ka pelterre in, i n e en e nke l g eva l o n ts tonde n d aardoor b ijzo nd ere vo rmen , zo als d e co ncentrische s tructuur va n L i th. Me t n ame d e g ro te re kernen kend en soms o ok a l vó ó r 1 83 2 g ebo uwen m et e en b i jzo nder karakter, zo a ls e en s yn a g oge o f ra adh uis. H e t m e re ndeel va n d eze n ederze ttin gen ke nde e en e ig en ke rk o f kape l, w aarvan e en e nkeli ng d oo r o n tw i kkelin gen ti jd ens d e refo rmatie b ui te n d e u itei ndel ijke d orpskern is kome n te staa n (Li th oijen ).

L a n gs d e Ma asdij k l ag e en g root a an ta l kle ine e rfjes, te rwij l d e ke rn en o p d e rand va n h e t za nd d oor e e n u i tgestrekte l intb ebouw ing q uasi m et e lkaar ve rbond en w aren. Wa ar e r ve rb indi ngswegen haaks op d e ze ve rb i ndin g stond en, kw am o o k d aa r w el l intbeb ouwin g to t stand . Be rghem is h i erva n h e t meest u i tg esproken vo o rbeeld .

44

J a n s e n , 20 1 4 : p . 4 35

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 44]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

H e t m e re ndeel va n d e d orpskernen za l zi j n o orsp ron g a ls g eco nce ntree rde b ebou wing i n d e l ate m i d del eeuwe n h ebb en. D ri e kernen w iste n zi ch ze l fs to t s ta d te o ntwikke len. Oss w as d e re giona le h o o fdstad va n d e Ma askantse Me ie rij e n zo w e rd Oss e conomisch e e n b ela ngrijke p lek. Zo stond e r i n 1 3 5 0 a l e en mole n. Va n af 1 399 kree g Oss stadsre chte n w at o ok e co nomische vo o rdelen met zi ch m e e brach t. Oss kree g i n 1 38 7 e n 1 39 9 o p vo o rstel va n ’ s -He rtoge nbosch va n d e h erto gin va n Braba nt to e s temming zi ch te ve rste rken, e n i n d e vro ege 1 5e e eu w w aren d e p o orte n kla ar. 45 Me g en l a g b uiten h e t h e rtogd om e n kreeg i n 1 3 57 p rivi leges va n d e g raaf va n Me g en. D e s tad sta at a ls e n ige s tad i n d e g e m een te Oss i n d e ste denatlas va n Ja cob va n D e ven ter. 46 R ave nstein kre eg i n 1 3 80 p rivi leges va n d e h e e r va n R ave nstein, e n w e rd g esticht n ada t h et zw a artep unt va n d e l andshe erl ijkh eid va n Herpen naar L a n g el w as ve rpl aatst. D e s tad w as d e e n ige va n d e d rie d i e n og i n d e Ta ch ti gjarige Oo rlog va n m ilitair s tra tegische b ete kenis w as.

47 Ge re l atee rd a a n d e d orpen e n stede n zi j n d e kastee lterrein en va n d e l aa tmidd elee uwse l oka le o f re g i on ale e li te (w.o. Oss, Oi jen , Ke ssel , H e rpe n, R ave nste in, Me g en) e n d e ve rsch illen de o ud e kl o o sterterre inen, d i e zi ch h ie r n a d e reformatie (1 648) kon den h a ndhave n o mdat ze b u iten d e Ge n e rali teitsl anden vi el en. Bi j d e kastele n va l t o p d at e en d e el e rva n a l re latief vro e g ve rwoest e n n i et m e e r h e rb ouwd w e rd, w a aron der Oss (ve rdw enen), Kesse l (ve rdwene n), Me g en (ve rdw enen), Oi jen (a l l ee n d e vo o rb urcht i s d eels n og a a nwezi g) e n H erpen (ve rpl aatst). H et kasteel va n R a venstein w erd p a s i n 1 8 18 a fgeb roken e n d at va n Oij en i s i n zi j n h uid ige vo rm n og s teeds a anw ezi g. D aarnaast w as e r e e n a a ntal o mgra chte te rre inen m et b oerderije n o f kle ine h ui zen , zo a ls R in gelen burg. In Me ge n o n tw i kkelde zi ch o p h e t vo o rma lig kastee lterrein e en kl ooste r, te rwijl i n D eursen -De nnenb urg zi ch i n 1 7 3 2 d e Priorij So eterbeeck ve stigde, to en men N u enen h ad m oeten ve rl aten.

In Me g en w aren d e Zu s te rs C larissen (1 72 0, te r ve rva ngi ng va n e en kl ooster i n Boxte l) e n d e Pa ters Fra nciscanen (1 645 , te r ve rva n g ing va n e e n klo oste r i n ’ s -H ertog enbosch) p resent. In R ave nste in w aren s inds 1 636 d e Je zu ïte n a anwe zig . H e t b elang rij kste klo ostercompl ex d a t a l vó ó r d e re formatie i n d e g emee nte a a n w ezi g w as, is Be thleh em va n d e Zu sters Fra nciscanesse n Pen itenten i n H are n, met n og e en ka pel u i t 1 5 2 0. 48 In d i rect met d e n e derzettin gen h eb ben o o k d e m arkeringe n va n b estu url ijke te rritoria te ma ken. Ee n a a n ta l p ale n o p d e ka dastra le mi nuutpl ans i s i n d e d atabase o pg enomen, m aar ve rmoe delij k h eb ben e r ve e l m e er g renspa len g estaan.

45

C ox 2005: 189 C ox 2005: 164 47 C ox 2005: 194 48 h t t p s ://r i jks mo nu me n te n .nl /mo n u me nt /28 5 4 5/k lo o ste r- b et hl e he m-v a n -d e -zu s ter s-f r an ci sca n e sse n- p en i te nt en /h a re n / 46

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 45]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

F i guur 16. Kadastraal minuutplan van Lith, sectie A, tweede blad, waarop de historische kern met z ijn bijzondere s tr uctuur i s afgebeeld. Sommige gebouwen kunnen ook individueel wor den aangemerkt, zoals kerken, pastorieën, s c holen, r aadhuis en s ynagoge (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgo ed, beeldbank).

3.9.2 W aterstaatkunde D e w a te rstaatkundig e structuu r va n d e g emee nte Oss w as e r e ne rzi jds o p g ericht om h e t w a ter va n d e Ma a s te w e ren d oor mid del va n d e Ma a sdijk, e n a nde rzi jds om h e t w ater i n h et l age midd enge bied o p e e n g e re gulee rde mani er kw ijt te ra ke n. N ederze tti ngen d i e d irect a a n d at l ag e mid denge bied g rensden w e e rde n h et w ater soms d oor e igen ka des, zo a ls i n H erpen fra ai te zi e n i s. Wat o p val t i s d at – d o or l a te re a a npassin gen va n d e w a terstaatkundig e to esta nd – va n d ie fi j nmazi ge stru ctuur va n kad es e n d i j kjes w ei nig m eer h erkenb aar is. Ve e l a rche ologische re licten zu l len d a arom u itsluite nd n og o n d e rg ron ds te vi n den zi jn , zo als vro eg ere b ermsloten. Fra aie b o veng ron dse reli cten zi j n n o g w el te vi n d e n l angs d e H amelspoe lweg i n H erp en; h ier h eeft h et d i jkreli ct n aast e en cu ltuurlan dschapp elij ke d u s o ok e en a rch eolog ische b e teken is. Op ve e l u i tg ebreidere s cha al zu l len o u de d ij krelicten b ew aard zi j n g e b leve n i n h e t h u idig e d ijklichaam l angs d e o u de Ma a sloop. Al h oew el b ij d e Ma aswe rken ve e l b o ch ten zi j n a fg esn eden, i s d e ze e r b och ti ge Ma asd ijk g ehan dhaafd.

Op va l l en d is d a arbij d at d e rede n va n d ie b ochtigh eid, d e ve l e d i jkd oorbra ken i n h et ve rle den, n ie t o ve ra l me er g o ed i n h e t l a ndscha p h erken baar is. Ee n g root a anta l o ude w i elen is g ed emp t, e n d a a rmee o ok o nde rde el va n h et b od emarchief g ew orde n. Ene rzi jds b ied en w iel en n amelij k i nfo rmatie o ve r d e a a rd va n d e d ijkdoo rbraak, a nderzi jds kan o o k h e t m ateriaal w a armee h e t w iel i s o pge vul d e en i n fo rmatiewaa rde b iede n. Aa n d e ze g ro te w aterstaa tkund ige w e rken i s e en a an tal typ e n kunstwerken te ko ppele n. Sluisjes m a a kte n h et mo gelij k h et n a tte b roe kge bied n a ar d e Ma as a f te w ateren zo n der d at h et w a te r va n uit d e Ma a s te rug h e t b roe k i nstro omd e. Te gelij k h ie lpen b rugg en e n vo n de rs om d e ve le w aterlopen i n h et

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 46]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

n a tte m idde ngebi eden te p asseren. Bij ve el p assages w aren i n p laats va n b rug gen e n vo nd ers d uikers a a n w ezi g; d eze zi j n n iet i n h et kaa rtbee ld o pge nomen. To t s l o t is d e l iggin g va n d e Ma as ze l f o ok sterk ve ra nderd. Al l ereerst d oor n atuu rlij k m eande rg e dra g, m a a r d i t vo nd vo o ral p l aats i n d e p eriod e vo o r d e b e dijking. N a d e b edi jki ng w erd g etrach t d e Ma asloop zo ve e l m o gelij k va st te l eg gen. D e g rootste ve rand eri ngen vo n de n e ind 1 9 e e n m et n ame e erste h el ft 2 0 e e e u w p la ats w a arbi j d e Ma a swerken va n L e ly i n d e j aren 1 93 0 d e b el angrijkste w a ren e n d ive rse b o ch tafsnijdi ngen g ere aliseerd zi j n e ve nals d ive rse u ite rwaa rdve rlagi ngen. H e t l a a ggel egen ko mgebie d fu ncti oneerde va n af d e 1 7 e e euw to t a a n d e Ma a snormalisatie i n 1 942 a ls o ve rl a at-/o verloop gebi ed, w aarbij h e t w ater va n d e Ma as b ij h o ogwa te r o ve r o verlaten i n d e b an dijk b ij Be e rs e n C u ijk w erd g evo erd . In d i verse d warsdi jke n w erden s luize n a a ngebracht, d ie o pe ngeze t ko n d en w ord en a ls d e o ve rlaat mo est fu nctione ren . In d e 1 9e e eu w w erd d e o ve rlaat ve rbe te rd, o n der m e e r d o or h eggen te ve rwijd ere n, vo oral o osteli jk va n d e g eme ente Oss.

D oor d e a an wezi ghei d va n d e o ve rl a at ko n e r i n h et g ebi ed n iet w o rde n g ebou wd. D e a a nwezi ge h u tte n, rustpunten vo or re izi gers e n b o e ren , w e rde n e lk j aar w eer a fgebroken. H et i s n iet o nd enkb aar d at d e to p va n h et b o demp rofi el ve rs to ord is g e raa kt ti jde ns h o ogwa te rpe rio den. Oo k i s ti jde ns h e t a ctief zi j n va n d e Be erse Ove rlaat e e n d u nne l aag kl ei a fge zet i n h et g ebie d.

3.9.3 Econ omie N a a st h et re guli ere a gra risch g ebruik d at i n d e g emee nte vo o rkwam w aren e r e nke le vo rmen va n g e b rui k d ie fo rsere i ngrepen i n d e b od em m et zi ch me ebrach te n e n w aa r w e n u n og re licten va n ku n n en vi nd en. D e m eest p rominen te d aarvan zi jn d e e end enkooien i n h et n atste d eel va n d e g e m een te , i n h et zu i dwesten. En kel e ko oien b estaan n og a lti jd, maa r e en g rote r a an ta l is g e dempt e n n u a l s re guli er a g rarisch cu ltuu rla nd i n g e brui k. Ee n g root d eel e rva n d atee rt a l u i t h e t d erd e kwa rt va n d e 1 7 e e euw o f e erd er.

3.9.4 Militaire zaken D e ka s te len d i e e en m ilitai re fu nctie h e bben g e had, h eb ben w e h iervoo r a l b esproken. In h et d e kza n dge bied l i ggen d a arnaast e nke le a arden w a llen w aarvan d e n aam o p h istorische ka arten o ok l i j kt te ve rmoeden d at h et o m vo ormalige l andwe ren (ve rd edigi ngsw alle n) g a at. D aarnaast is e r e en u i tg e bre ide l a ndwerenstructuur i n h et o osteli jk d e el va n Oss e n ro nd Be rgh em b e ken d, w aarvan d elen zi j n o p g egrave n. D eze stru ctuu r i s o p ka art w ee rge geve n; w e ve rwi jze n n aar Brokamp (200 7) e n Va n d e r L i nd e (20 07) vo or d e o n derbouwi ng. D ele n va n d e l and weer w orden i n d e tw eede h elft va n d e 1 4e e e u w g eda te erd .49

49

Brok am p 2007

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 47]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

F i guur 17. Beleg en i nname van Sint-Andries door Maurits in 1600, toegeschreven aan Pieter Bast, 1610 (bron: Ri j ksmuseum Amsterdam). In de r ode ovaal het deel van het slagveld dat nu binnen de gemeente Oss ligt.

Al b i j d e stadskernen e n kasteel te rreine n za g en w e h i ervo or d at h et g eb ied, zo d i cht te gen e e n rivi er, l a n g e ti jd e e n mil itair -strateg ische b e teken is h e eft g ehad . Va n d e d rie stede n b leef R a venstein o ok to t i n d e Ta chtig jarige Oo rlog e e n strategisch e b etekenis h ebb en, e n w erd m et a anvu lle nde w erken ve rs te rkt. D eze b epal en n u n o g d e ru imte lijke structu ur b u iten d e vo o rmal ige s tadsmuren. U it d i ezel fde p e ri od e, om p recies te zi jn u it h et j aar 1 600 , d a teert h e t b eleg e n d e i nn ame va n Fo rt St. An d ries, w a a rvo or tussen Ma ren e n Kessel e en l inie w e rd a a ngel egd. D e ke rk va n Ma ren e n ’ t Slo t te Kessel w e rd en d aarbij o mwald e n o mgra cht, te rw ijl d a artusse n e n d aa rbu ite n n og e en a an tal schansen w e rden a a n g eleg d. In d e u iterwaa rd vo o r Kesse l w erd e en ‘ cat’ a an geleg d. Boe iend d e tail i s e en i n 1 832 a l ve rd w e nen sch ipbrug o ve r d e Ma as b i j Kesse l (met n aastgele gen s cha ns). 50 U i t e e n ve e l l ater ti jd d ateren e e n fo rt e n twe e l une tte n b ij L ith oijen . D e ze w erd en i n 1 8 33 a ang elegd a l s o nde rde el va n d e Zu ide rwa terli nie, o m e en i n vasie va n Be lgisch e o f Franse tro epen teg en te h o u d en. D e l u netten vo rmden vo orposten va n h et fo rt.

In 1 8 86 w erd h un status o pgeh eve n, maar e e rd er w aren ze a l i n ve rva l. 51

50

D e l o c a t ie va n sch a ns e n b r ug i s n i et p r e ci es b e ke n d; we h eb b en h e t ka d as tra a l p e r ce el wa a r d e ze sch a n s zi ch mo g el i jk b e v o n d e n h e ef t i n d e d at ab a se o pg e no m en . V r ij we l h e t h e le g e bi e d b u i ten d e d ij k va n K es se l i s ve r g rav e n . 51 h t t p s ://www. zu i d er wa te r li ni e .n l/1 1 -v es tin g ste d en /fo r te n- in - n ed e rl a nd /fo r t- in - li th oi j en

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 48]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Te ve n s zi jn u it d e Tw eed e We rel doorlog d i ve rse rel icten i n d e o nd erg ron d te ve rwachten, zo a ls resten va n l o o p gra ven , s telli ngen, vl i egtu igwrakken e n d ergelij ke. On de r a nd ere b ij H erpen (h erperduin ) is een l o o p graaf u it d e Tw ee de We reldoo rlo g g ereco nstrueerd. Te n w esten va n Ge ffen zi j n b ij a rcheol ogisch o n d e rzo ek schutterspu tjes a a ngetroffen. Ee n u itgeb rei de stu die n aa r d ergel ijke resten i s e en ti jd rove nd g e h e el e n is b ij h uidi ge i nve ntarisatie n ie t m eege nomen.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 49]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

4 Actualisatie van het archeologisch verwachtingsmodel 4.1 Inleiding D e ve rw a chtingskaa rt g ee ft d o or m idde l va n vl akken (ve rwachtingszo nes) vl a kd ekkend i nzi cht i n d e a rch e olog ische ve rw ach ti ngen vo o r d e g emeen te . D e b asis vo o r e en a rch eolog ische ve rw ach ti ng skaa rt i s e e n a rch eolog isch ve rwa chti ngsmode l. Een a rcheol ogisch ve rw achtingsmod el d oe t e e n u itspra ak o ve r d e m eest w aa rschi jnlij ke l o caties vo o r b e woni ng va n (pre -)historische samenlevi ng en. In d e re gel b e tre ft h et kampemente n va n j ager -ve rzamela ars u it h et p al eolith icum e n m eso lithicum (en d e els n e o l ithicum) e n n e derzettin gen va n l an dbouw ende g emee nschap pen (‘ land bouwe rs’) u i t h et n eolithicum to t e n m e t d e mi ddele euwen e n staa tssame nlevi nge n. H et mod el ka n g ebasee rd zi j n o p kwan ti tatieve g e g e ve ns (e en zo g en aamd i nductieve b en adering: b ij v. ve e l b ekend e vi n dplaa tsen va n l a ndbou wers l i g g en o n der e sde kken e n d us krijg en a ll e e nkeerdgronden e en h og e a rcheo logisch e ve rwachting ), te rw i jl e r te ve ns ve rw achtingsmo delle n b esta an d ie sterk l eu nen o p e en h yp othetische b ena dering (e en zo g e n a amd e d eductieve b en adering: b ij v.

a an genomen m ag w orden d at j age r -verzamel aars l ie ver in de b u u rt va n n at-dro oggradiën ten b iva kkee rden e n d us krijge n d ergelij ke g radi ëntzo nes l angs w aterlope n e e n h o ge a rch eolo gische ve rw achting). In d e p ra ktijk treedt b i j ve e l a rcheo logisch e ve rwachtingsmodel len m engin g o p va n a an name n d ie zowel e e n i n ductieve a ls e en d e ducti eve o n derbouw ing h eb ben. Ge spro ken w ord t d a n w el va n e e n h yb ri d emodel. Vo o r h et o pstellen va n h e t ve rwachtingsmo del vo o r o nderhavi g o n derzo ek i s g e bruik g e m aakt va n e en d ergel ijk h yb ridemode l. Ee n vo o rb eeld va n e en u itgewe rkt ve rwachtingsmo del i s h et ve rwa chtin gsmode l d at i s o pgesteld te n b e h o eve va n d e In dicatieve Ka art va n Arch eolo gische Waa rde n (IKAW; R ijkdie nst vo o r h et C ultureel Erfg o e d, 2 009). D e a rche ologische i nfo rmatie d ie vo or d e IKAW i s g e bruikt b estaat u i t e e n se lecti e va n Arch i s -ge geve ns. D e g eo- (of ca rtog rafisch e) a chtergrondin fo rmatie va n d e IKAW b e treft vo or Pl e i stoce en N ede rla nd d e b o demkaart va n N ederlan d, schaal 1 :5 0.000.

D e ve rw a chtingen o p d e IKAW zi j n p e r a rche oreg io g eb ase erd o p kwa ntitatieve g eg evens o ve r l oca ti eke uze fa ctoren d i e o p h un b eurt w e e r g eb ase erd zi jn o p e co nomische m otieve n (D eebe n, 2 008). D e IKAW g e eft u itsluiten d i nformati e o ve r h e t kw an titatieve asp ect va n h et b o demarchief e n d oet g een u itsp raa k o ve r h e t kwal itatieve aspect (g a a fhei d, conserve rin g, w aarde) va n e ve ntu eel a an wezi ge vi n dpl aatse n. Op zo w e l d e IKAW a ls d e h i er g e presen te erd e ve rwachtingskaart e n -model b etekent e en h o ge, m i d del hoge o f l a ge ka ns o p h et a antreffen va n a rche ologische resten d at ve rwacht w ordt d at d e re l a tieve d ichthei d a an a rcheolo gische ve rschijnsele n g root, kle in o f d aar tusseni n is. Arch e o lo gische ve rwachtingsmo delle n zi j n i n h og e ma te g ebaseerd o p ke nnis o ve r l o ca tiekeuze factore n va n mensen d o or d e ti jd h ee n i n e en b epaal d l andschap. To t o p h e den m ake n a rch e olog ische ve rw ach ti ngsmod ellen vo ornamelij k g e brui k va n l ocatiekeuze factoren d ie g eb ase erd zi j n o p e conomisch e mo ti eve n.

Ove r a ndere, zo a ls p olitie ke, re ligi euze e n so cia le mo ti eve n is to t d u s ve r zo w e in ig b ekend, d a t ze n i e t g e bru ikt ku nne n w orden b ij h et o pstellen va n ve rw a chti ngsmode llen. Econ omische m otieve n h ebb en i n h o ofdza ak b e trekki ng o p d e fysi eke m o g eli jkh eden e n b eperki ngen va n h e t l a ndscha p w aarin m en l ee fd e. D eze kun nen o p rela ti ef e e n vo u dige w i jze w ord en h erlei d d oor b estu dering va n h et p a leola ndschap e n d e l a ndschap pelij ke

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 50]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

p a ra meters d aa rbin nen. Al g emeen g e acceptee rd e n a ange nomen w ordt d at te n b e hoeve va n h et o p s telle n va n e en ve rw achti ngsmode l a an ve rg elij kba re l a ndsc hap pelij ke e e nhed en e en ve rg elij kba re ve rw a chti ng ma g w orden g ekopp eld. In d e vo l g e nde p a ragrafen w ord t h e t ve rwachtingsmo del va n d e g emee nte Oss to egel icht, w aa rbi j e en o n d e rve rdelin g g emaakt is i n h e t d ekza nd gebie d (min o f m eer d e zu i delij ke h e lft va n d e g emeente) e n h e t h o l ocene ri vie ren gebie d (n oord elij ke h e lft va n d e g eme ente).

4.2 Verwachtingsmodel voor het pleistocene dekzandlandschap 4.2.1 In leiding H e t zu i d e lijke d eel va n d e g emeente Oss b estaat u it e en d ekzand gebi ed, w aar Oss, Berghem, Ge ffe n e n H e rpe n l igg en. D it za n dgeb ied vo rmt e en re latie f h oogge legen vl akte d ie u itermate g eschikt is vo o r b e w o ning . Vo oral va n af d e i jze rtijd is d it g e bied i n tens ief b ewo ond, h oe wel o ok vro eg ere vo n dsten b e ke nd zi jn . D i t h eeft o nde r m eer te m aken me t d e vru ch tbaarheid va n h e t d e kza nd e n d e n ab ijgel egen l i g g ing va n d e klei gro nden. D a arna ast i s d e co nserve ring va n a rche ologische vi n dpl aatse n o p d e d e kza n den i n h et a lgemee n g oed . D e mate va n co nserve ring i s w el a fha nke lijk va n d e ve rsto rin gsg raad va n d e o n d erg ron d. D e h ui dige b e bouwi ng ka n h et a rche ologische n ive au ve rstoo rd h e bben, a fhankelijk va n d e d i e pte va n fu ndering en.

4.2.2 Ran d van h et Peelblok en dr oogdal D e ra n d va n h e t Pe elb lok w ord t g eke nme rkt d o or e e n stei lra nd (i n fe ite d e g rens tussen tw e e te rra snive aus) w aarbij d e b o ve n d eze steil ran d g ele gen ra ndzo ne ze e r a antrekkelij k w as vo o r b ewoning e n b e g ra vin g. Zo l igge n h et Vo rste ngraf e n d e g rafheu vel gro ep va n Oss-Zeve nbe rge n d irect l an gs d e ze s te i lrand. D e b i jbeho ren de b ew oningslo caties u it d e b ronstijd e n i jze rtij d mo eten e chter zu i de lijker (b u i ten g emee nte Oss) w o rde n g ezo ch t. Aa n d e g e hele rand zon e d ie b i nnen d e g eme ente i s g eleg en ka n e e n h o ge ve rw achti ng vo o r zo w el d e p eriode j ager -ve rzamelaa rs a ls vo or d e l an dbou wers w orden to e g e ken d e n e en midd elho ge ve rwa chtin g vo o r d e p e rio de mi ddele euwe n/nieuw e ti jd (i ntegrale ka art: h o g e ve rwachting ). Ee n u i tzo ndering h ierop vo rmt e en d roogd al d ie l a ngs d e g emeente gre ns (te r h o ogte va n d e Gra a fseb aan) is g e lege n e n w aa r e en midd elhog e ve rwachting g eldt vo o r zo we l j age r-verzamel aars a ls vo o r d e l a ndb ouwe rs e n e en l a ge ve rwa chtin g vo o r d e p eri ode m iddel eeuwe n/nieu we ti jd (i ntegrale ka a rt: m iddel hoge ve rwachting) .

4.2.3 Dekzan druggen D e d e kza ndrugg en vo rmden d e h ogere e n d roge re d e len i n h et l andsch ap e n w a ren d aarom ze e r g e s ch ikt vo o r b ewon ing i n zo w e l d e p eriode va n d e j ager -verzamel aars, l and bouwe rs e n m i d del eeuwe n/nieu we ti jd. Vo o r a lle p e riod en g el dt d an o ok e en h o ge ve rw achti ng. Aa n gezi en Oss o p d e o ve rg ang va n h e t p leistoce ne d ekza ndlan dschap n aar h et h olo cene rivi erenge bied l i gt, d ient h e t a l g eme en g eld end ve rw ach tingsmod el vo o r h e t d ekza nd gebie d te w orden a an gepast , w aarbij e e rde r e e n m idd elhog e ve rwachting zo u moet g e lden vo o r d e p eriode va n d e j ager -verzamel aars e n d a t b e w o ning i n h et l aa t p a leol ithicum e n mesolithi cum zi ch vo o ral a fspeeld e ron d d e n oo rde lijke ra nd va n h e t l a a gterras u it h et l ate d eel va n h et Mi d den Ple nigla ciaa l, o p d e n o ord elijk d aarva n g ele gen ri vi e rdu inen e n o p d e o e vers va n g e ulsystemen d ie i n d e l aatple istocene /vroegho locene te rrasvl akte w o rd en ve rwacht.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 51]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

4.2.4 Dekzan dwelvingen D e kza n dwe lvin gen vo rmen d e o ve rgan gsg ebied en tu ssen d e h oge r g el egen d e kza ndrugg en e n -kop pen e n l a g er g eleg en d ekza ndvl akte n. D ekza nd welvi nge n zi j n g ebi eden d i e w at b etreft h oogtel iggin g, rel iëf e n b o d emvochtigh eid e e n tussenpositie i nnemen i n h et d ekzan dlandschap. H et g a at meestal o m re latief u i tg estrekte e n h omogene , zw ak g olve nd e g ebie den, o pg ebouw d u it Jo ng D ekza nd. H e t m e re ndeel va n d eze g ebied en b estaat u it vo o rmal ige ve l dgrond en, d at w il ze g g en vo o rmalig e h e i d eve lden e n b roekg ebie den, d ie i n d e 1 9e e n 2 0e e e uw zi j n o ntgo nnen . In b o demkun dig o pzi cht b e tre ft h et g ebi eden d i e zi ch ke nmerken d o or d e a anwe zig heid va n m et n ame ve l dpodzo lg ron den m et e e n re la tief h oge g ron dwaterstan d. Bin nen zo n es met d ekza ndwe lvi ngen m oet re ken ing w o rde n g e h o uden met h et l o kaa l vo o rkome n va n klei ne e n h o gere o pdu ikin gen. D ekza ndwe lvi ngen n emen zo we l i n l a n dscha ppeli jk a ls i n a rcheolo gisch o p zicht e en midd enpositie i n . Op d e a rcheo logisch e ve rw a chti ngskaart is a a n d eze g ebi eden e en mi ddelh oge a rch eolog ische to e gekend.

N a a st ‘ ge wone’ d ekza nd welvi nge n zi j n a an d e n oordzi jde va n d e b e bouwi ng va n Oss d ekza nd welvi nge n a a n w ezi g d ie l i ggen o p d e u itl oper va n d e Pee lhorst. Ti jde ns h e t n atter w o rde n va n h et l andschap l ag d e ze zo n e h og er d a n d e d i recte omg evi ng e n w as d aa rom me er g eschikt vo o r b ewo ning. D i t b l ijkt o o k u i t d e d i ve rse vi n dplaa tsen i n d it g ebi ed. Vo o r d eze d e kza ndwe lvi ngen o p h orstuitlo per g eldt vo o r d e p e ri od e mesoli th icum -Romeinse ti jd e e n h oge ve rwachting e n vo or d e p e riod e mi ddele euwen /n ieuw e ti jd e e n m idd elhog e ve rwachting . Op d e i ntegrale ve rwachtingska art g e ldt e ve neens e en h oge ve rw ach ti ng. Oo s te lijk va n d e zo n e va n d ekzan dwelvi ng en o p h o rstuitlop e r l ig gen zo n es met d e kza ndw elvi ngen l angs d e n o o rd elijke ra nd va n h et Mi d den Ple nigla cial e te rras . Ook b in nen d eze zo n es l igge n rel atief ve e l vi n d p l aatse n, resulterend i n e en h o ge ve rwa chtin g vo o r p eriod e mesoli th icum -Romeinse ti jd e n e en m i d del hoge ve rw achting vo o r midd eleeu wen e n n ieuwe ti jd (i ntegrale ve rw ach ti ngskaa rt: h oge ve rw a chti ng). Ee n smal le zo n e i s b ove ndien a fgedekt met o e verafze tti ngen .

Vo o r d eze zo n e g eld t o o k vo o r d e p e riode m idde leeu wen/nie uwe ti jd e en h og e ve rwachting .

4.2.5 Dekzan dvlakte D e d e kza ndvl aktes zi jn d e l aagst g ele gen d e len i n h e t d ekza nd gebie d , zi ch ke nme rkend d o or e e n re l a tief h o ge g rondwa terstand e n a anwe zigh eid va n n attere b od ems a ls g ooreerdgronden e n ve l d p o dzo lgro nden . D e ze g e bied en w aren n ie t o f n auwel ijks a an trekke lijk vo or b e wo ning . Vo o r a lle p e ri od en g eld t d an o ok e en l a ge a rche ologische ve rw ach ti ng.

4.2.6 Stu ifzandruggen en vlakten en u itblazingslaagten H e t g e b ied va n d e H erp erd uin e n e e n g root d eel va n d e Ma ashorst d a t i n d e g emeen te Oss l i gt, b etre ft e e n s tuifza ndg ebied . D o or menselij k h a ndele n (kappe n va n b os e n h et i n g eb rui k n emen va n h et l a nd vo o r d e l a ndb ouw) i n m et n ame d e mi ddele euwen is h e t za n d o p d ive rse p le kken g aa n ve rstui ven e n h e e ft h e t e lders g e resultee rd i n (hog e) l a nddui nen. H et i s n iet p recies b eke nd h oe d e ve rs tu ivi ngsprocessen i n d e l oop d e r ti jd h e bben p laats g evo nden . D o or ve rstuivi ng kunn en o ud e l a n dschap pen e n a rcheolo gische resten a fged ekt, ma ar o o k ve rn ietigd zi jn . H e t s tu ifza ndpakket vo rmt d an o ok e e n a fdekke nde l a ag o p d e o udere d ekza ndafze ttingen . A a n d e u i tb l azi ngslaagte n i n h et s tu ifzan dgeb ied ka n e en l a ge ve rw achti ng w orden to e gekend o mdat d it d e zo n e s zi j n w aar d e to p va n h et d ekza nd i s ve rsto ven .

In d e g ebie den w aa r d e (h og e) l a nddui nen a a n w ezi g zi j n, o ntbreekt j uist i n formatie o ve r h et o orspronkeli jke reli ëf va n h e t o nderligg ende d ekza nd (w a s e r sp rake va n e en d ekza nd rug, -w elvi ng o f vl a kte) e n resultee rt d it i n e e n o nbe ken de ve rwa chtin g vo o r d e p e rioden j ager -ve rzamela ars e n l an dbouw ers. Vo o r d e p e ri ode m iddel eeuwe n e n n ie uwe ti jd

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 52]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

g e l d t vo o r d e l a nddui nen e e n l age ve rwachting. Op d e i n tegrale ve rwa chti ngskaart g eld t e e n m i d del hoge ve rw achting.

4.2.7 Afdekkende lagen: plaggendekken Op d e a kke rs i n h et d e kza ndge bied d i e e euw enla ng zi j n b emest m et h et p otstalsyste em i s ve e lal e e n d i k h u meus d ek a anwezi g, o o k w el p lagg endek g eno emd . D e ze p l agge ndekken vo rme n e en a fd e kkende l a ag o p d e d ekzand afze ttin gen e n d aarmee o ok e e n a fdekke nde, b esch ermend e l aag vo o r a rch e olog ische resten d ie i n d e to p va n h et d ekzan d a anw ezi g kun nen zi j n. Pl agge ndekken h ebbe n d a a rmee g ee n i nvl oed o p d e a rche ologische ve rw achti ng ze l f, maar w el o p d e g aafh eid va n a rch e olog ische vi n dpl aatse n. D oor h et o ntbreken va n g ede ta illee rde b odemka arten (slechts 1 :50 .0 00) i s d e a an wezi ghei d va n p lagge ndekke n n iet g oe d i n ka art te b reng en e n zi j n d e ze zo n es o p d e d i ve rse ka a rte n n iet w ee rge geve n.

4.3 Verwachtingsmodel voor het (holocene) rivierengebied 4.3.1 In leiding D e n o o rd elijke h e lft va n d e g eme ente b etreft h et rivi ereng ebied . In d i t g ebie d is ve e la l sprake va n m e e rd ere p eri oden va n s edimentatie e n d erhalve ku nnen a rcheol ogisch e resten o p m eerdere n ive aus i n d e o n dergrond w o rde n a ange troffen. D e o udste resten b evi nd en zi ch i n d e to p va n d e l a a tp leistoce ne te rrasafze tti ngen e n kun nen zi ch to t m eters o nd er h e t maai vel d b evi nden . Ve rvo l gens ku n n en resten a an wezi g zi j n i n e en a fwissel end p akket va n o e ver -, cre vasse - e n ko mafzettin gen. H er e n d e r s teken l aatple istocene rivi erduin en n og b o ve n d e h ol ocen e rivi erafze ttingen te rwij l d e l ag ere d u i n en zi j n a fge dekt m et j ong ere sedimen te n. D e a an wezi ghei d va n e en d ik h olo cee n g ro ndpakke t met m e e rd ere a rcheol ogisch e n ive aus maa kt h et ri vie ren gebie d e en co mplex g e bie d .

4.3.2 Rivierduinen D e ri vi e rd uine n zi j n va n af h un o ntstaan d o or d e h ogere l ig ging, ze e r g eschikt g ewe est vo o r b ewoni ng. D e ve l e vi n dp laatsen o p d e d ive rse ri vie rdu inen b e vestigen d it. D oor e euwe nlang e b ewo ning e n o ok a g ra risch g eb rui k ka n e r i n d e to p va n d e ri vi erduina fze tting en e en cu ltuu rla ag e n/of p la ggen dek a a n w ezi g zi j n. Vo o r d e rivi erduine n g eld t e e n h oge ve rwachting vo o r a lle p e ri oden. L a g e r g e legen rivi erduin en zi j n i n d e l oop va n h et H o loceen a fge dekt m et komafze ttingen . Vo o r d e p e ri od e mid delee uwen-nie uwe ti jd kan a a n d eze a fged ekte ri vi erd uine n e en m iddel hoge ve rw achting w o rd en to egekend, te rwijl vo o r o ude re p e rio den w el e en h og e ve r wachting g eldt. Op d e g e combin eerde ve rw a chti ngskaart g eld t vo o r d eze a fgede kte d ui nen e e n h oge ve rwachting.

4.3.3 Str oomgor dels en cr evassen u it mesolith icum/neolithicum Te n n o o rd en va n d e b eb ouwin g va n Oss h e eft i n h et l aa t p l eistoce en/vroeg H oloceen e e n g eulsysteem g e l e gen (fi guu r 9 ). U it d eze zo n e zi j n mee rde re vo n dstlocaties e n AMK-te rrei nen b e kend w aardoor a an d i t g e u lsyste em e n b ijbe horende o e vers (bufferzo ne va n 1 50 m ) e e n h oge ve rw achting ka n w orden to e g e ken d vo o r d e p eri ode l aa t p aleol ithicum to t e n met R omeinse ti jd . Om dat d eze a fze tti ngen i n d e l o o p va n d e ti jd zi j n a fge dekt met a nde re a fze tting en, g eldt vo o r d eze zo n e e en m idde lhoge ve rw a chti ng vo o r d e p eri ode m iddel eeuw en/nieu we ti jd. Vo o r d e g ecomb inee rde ve rw achtingska art g e l d t e ve neens e en h o ge ve rwa chtin g.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 53]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

In d e l o o p va n h et mesol ithicum e n n eoli th icum w erden i n h et g eb ied d ive rse s troomgo rde ls a ctief (zo a l s H a ren, L i th e n L itho ijen s troomgo rde ls). Aa ng ezi en va n e en a ccumul ere nd (o phop end) systeem s p rake w as, zi j n d e o u dere stro omg ord els d ieper i n d e o ndergrond kome n te l igge n. D e j ong ere s tro omgordels h eb ben e en h ogere h oo gteligg ing i n h e t l andsch ap (zi e fi g uur 1 2 t/m fi guur 1 4). U it d e b e tre ffende ve rwachtingska art i s e en d u idel ijke rela tie tussen d e a anwe zig heid va n d e a fze tting en va n d e ze s troomgordels e n b e ken de vi n dpla atsen e n vo n dstl oca ti es zi ch tbaar. Aa n d e ze stro omgo rde ls, o e ve rzo n es (b uffer va n 1 50 m) e n creva ssen is e e n h oge ve rw achting vo o r a lle p e rio den to eg eke nd m e t u i tzo ndering va n d e cre vasse n; h iervoo r g el dt va n wege d e g eringe o mva ng e en midd elhog e ve rw a chti ng vo o r l a te midd elee uwen/ni euwe ti j d. Oo k d i e nt te w orden o pgemerkt d at o p s ommig e l ocaties d e a fze tti ngen v a n d eze s troomgordels g e ë rod eerd zi j n d oor stroomgordels d ie i n l a tere p eri oden a ctief w aren (zo a ls b ijvo orb eeld d e Ma as). Vo o r d e ze g e bied en g el dt d an o ok g een ve rwachting vo o r d e p eriod e va n d e j age r -verzamel aars.

4.3.4 Str oomgor dels en cr evassen u it b r onstijd/ijzertijd N e t a l s d e ve rw ach ting vo o r stro omg orde ls e n crevassen u it h e t m eso-/ne olithicum g eldt e e n ze l fde ve rw a chti ng vo o r s troomgordels e n cre vasse n d ie i n b ronstijd , i jze rtijd e n/of R omeinse ti jd a ctief w aren (L i th 3 , H uisseling -Demen, Ma ch are n e n Ma a s; zi e fi gu ur 1 2 t/m fi guur 1 4). Vo or d e s troomgordels (i n cl usi ef o eve rzo ne va n 1 5 0 m b reed) g eld t e e n h oge ve rwachting, te rwijl vo or d e creva ssen e en hoge ve rw a chti ng g eld t vo or p eriode b ronstijd to t e n met R omeinse ti jd e n e en m idde lhoge ve rwachting vo o r d e p e rio de mi ddel eeuwe n/nieuw e ti jd (va n wege d e g eringe o mva ng va n d e creva ssen ). Op d e g e co mbine erde ve rwachtingskaart g e ldt vo o r zo w el d e stroomgorde ls a ls cre vasse n e en h o ge ve rw a chti ng. Op gemerkt w ordt d at i n d eze g e biede n u iteraard a lle en resten ku nne n vo o rkome n va n n a d e vo rm in g va n d e a anw ezig e stroomgordel.

4.3.5 Oeverwallen Op b a s is va n d e d ataset va n Pierik (201 7) zi j n d e o eve rw allen u it d e R omeinse ti jd e n vro ege m i d del eeuwe n i n ka art g e bra cht. Aa n d e d el en va n d e o e verwall en d ie b uiten d e 1 50 m zo n e va n d e s tro omgordels l igg en i s e en m iddel hoge ve rwachting to eg eke nd (vo or d e p e riod eka arten va na f d e l a n d bouw ers e n o o k o p d e g ecombi neerde ve rw ach ti ngs kaa rt).

4.3.6 Maas str oomgor del Va n a f d e R omei nse tij d w as a llee n d e Ma as s troomgo rde l a ctie f. In d e p eri ode to t a an d e b edi jki ng va n h e t g e b ied (i n d e l ate mid dele euwen ) vo rmden d e o eve rwa llen va n d e ze ri vi ere n e n e ve ntuel e h oge r g e l e gen cre vasse -afze ttinge n d e g esch ikte l o cati es vo o r b ewon ing. Bi nnen h et g ebie d w aar h et b e d d ingza nd va n d e Ma as s troomgordel a a nwezi g i s, g eldt g e en ve rwa chtin g vo o r a rch eolog ische re s ten u it o udere p eriod en, a ang ezi en d eze o ud ere a fze tting en zi j n g eërode erd , e ve na ls d e to p va n d e p l e istocene a fzetting en. D e a rch eolo gische ve rwachting vo o r d e Ma as s troomgo rdel is d a n o ok i n te d ele n n aar o uderdom va n d e b e treffend e stroomgordelzo ne. In d e o udste d elen va n d e ze s troomgo rde l kun nen resten u it d e R o m einse ti jd e n/of vro ege mid delee uwen w o rde n ve rwacht. H ierbij moet w orden g edacht a an re ste n va n n e d e rze ttinge n, maar o ok spo ren va n p e rcelering (sl oten), i nfrastru ctuur a ls w egen e n i n h e t b e d d ingza nd kunn en schee psw rakke n w orden ve rw ach t.

N a d e b e dij kin g (be gin 1 4 e e e uw) kwam h et b u itendij kse g ebi ed i n d e o verstromingsvl akte va n d e Ma a s te l i g g en e n w e rd d aarmee ve e l mind er i n te ressa nt vo o r b ew oning . R esten u it d e l ate m idde leeuw en

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 54]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

e n /o f n i euwe ti j d zu l len m et n ame b etre kking h e bben o p p ercel eri ng en e n w aterstaatkundi ge w erke n (s l uisjes). D e vi n dplaa ts Ma asa kker (te ve ns AMK -te rrein) is e chter e en u i tzo nd eri ng. D it b etrof e en w o o n huis/boerderij m et w aterput e n w o ontoren e n w a arb ij d e to ren e rgens n a 1 5 00 zo u zi j n o pge richt e n d e b o erderij va n j ong ere d atum i s. R ecent o nd erzo ek h eeft a an getoo nd d at o ok o p a nde re l o cati es (zo a l s e e n 1 5 e /16 e e e uws omgracht te rrein b i j Ma asbommel) i n h et b ui te ndijkse g ebie d resten u i t l a te m i d del eeuwe n e n/of n ie uwe ti jd a anwezi g ku nne n zi j n. D e Ma asa kker i s ro nd 1 60 0 a ls e iland o ntstaa n. D e Ma a s zo cht zi j n ko rtste w eg o f i s d oor mensen d oorgesto ken . (R .Ja nse n a rcheo logisch e Sch a tkamer d e Ma askant e n El lenkamp (20 22). Aa n d e o u dste d e len va n d e s troomgo rde l, met d atering i n d e R omeinse ti j d, kan d a n o ok e en h o ge ve rw a chti ng w orden to e geke nd, te rw ijl vo o r d e mi ddele euwse d ele n e en m idde lhoge ve rwachting g e ldt, e n e e n l age ve rwachting vo o r d e j on gste d e len u i t d e n ieuw e ti jd. Vo o r d e w a terbodems va n d e n atuurlijke Ma a sloop g e ldt e en w a terg erel ateerde ve rwa chti ng.

Al l een vo o r d e d e len va n d e Ma aslo op d ie e i nd 1 9 e e e uw o f i n 2 0 e e euw g e gra ven zi jn e n d e g rindg aten b ij Ke s sel , g e ld t g een ve rw ach ti ng.

4.3.7 Restgeu l Bi j R a ve nstein l ig t e en d ichtgeslib de restgeu l va n d e H uisse ling -Demen s troomgo rde l e n o ok h et Os s ermee r b etreft i n fe ite d e restgeul va n d e Ma charen s troomgordel . D e rge lijke d ichtgeslibd e g eule n w a re n va n we ge d e l a ge, n atte l an dschap pelij ke l i gging n iet g esch ikt vo o r b ewoni ng, ma ar d a are ntegen zi j n i n d e restgeul vul ling w e l w atergerelatee rde a rcheol ogische resten te ve rwa chten i n d e vo rm va n a fva l d umps, w rakke n va n kan o’s e n b ootjes, vi sfuiken, h o uten b esch oeiin gen e n fu nderingen va n b ru g ge n. Aa n d e ze restgeule n is d a n o ok e en s pecifieke w atergerelatee rde ve rwachting g e kop peld o p d e p e rio dekaarte n b ro nstij d-R ome inse ti jd e n m idde leeuw en/nie uwe ti jd .

4.3.8 Komgeb ied H e t ko mg ebied b etre ft e e n l aag geleg en g ebi ed d at ti jd ens h oogwa terp erio den o ve rstroomd raa kte e n d e rh al ve m inde r g esch ikt w as vo o r b e woni ng. We l d ien t te w ord en o pgemerkt d a t i n h et g ebi ed nog niet o n td e kte s troomgo rdels, crevassen e n rivi erduin en a an wezi g ku n nen zi j n. Zo i s ti jdens d e i n ven tarisatie vo o r h u i dig o nderzo ek e e n n ieu we stroomgordel e n crevasse o ntdekt e n o ok b ij re ce nt o nderzo ek in het ka d e r va n d e d ijkve rsterking i s (w aarschijnl ijk) e en stro omg ord el o ntde kt. Te ve n s kan w o rde n g esteld d at d e h olocene ko mkle ien o ud ere l aatple istocene , vro e ghol oce ne ri vi e rterrassen a fdekken w aarbij g een to t n au welij ks i nzi cht i s i n h et re lië f va n d i t te rras. D ive rse l a a tp leistoce ne/vroeg holocene g eule n va n a fwateringssystemen h e bben d it te rras d o orkruist, w a arbi j d e o e ve rs va n d e ze g e ulen i n d e p eriod e va n d e j age r-verzamel aar e n vro ege l andb ouwers (b ronsti jd) i n te ressa nte l ocaties zi jn g eweest vo o r (a l d an n iet ti jde lijke) b e woni ng. Een ve rgeli jkb are l a n dschap pelij ke s ituatie b e vi ndt zi ch n oo rde lijk va n d e g emeente i n h et L and va n Ma a s e n Wa al.

Arch e o lo gisch o n derzoe k i n o n tzand ingsgebi ed Ge ertjesgolf (te n zu i den va n D eest, g emeenten D ru te n/Beunin gen) h eeft a an getoon d d at i n d at g e bied s prake w as va n e en l aat-glaciaal te rra sse nlandschap w a arb innen meerdere te rrasnive a us zi j n te o nd ersch eiden zo als h et Pl eni glaciale te rra s e n Jo nge D ryas te rras. H et Jo nge D ryas te rras w ordt d oorsn eden d oor p reb ore ale g eu len e n kl e i ne re restg eulen w aarbij d e ze o e vers e n te rrasrand en i n h e t l a at p aleo lithicum e n mesol ithicum ze e r g e s ch ikt w a ren vo or b ewo ning. Te ve ns b lijkt u it d at o nd erzo ek d at o ok o p h et p l eisto cen e te rras ze lf re l i ëf a a nwezi g w as w aar a an d e h ogere d el en e en h ogere ve rwa chtin g kon w ord en to ege ken d d oordat

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 55]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

i n d e e e rste m illen nia va n h et h ol oce en g ee n o f n auwe lijks a ccumul atie va n ri viersediment p laa tsvo nd i n h e t g e bied . 52\ Ki j ke nde n a ar h e t komgebie d va n d e g emeente Oss, d a n moe t w o rde n g esteld d a t vo o r d e p eriode l aat p a l e olith icum -neoli th icum m et l iggi ng va n h et a rcheo logisch rel eva nte n ive au i n d e to p va n h et o ud ere ri vi e rterras (e n b asis va n d e komafze tti ngen) e en o n bekende ve rw achting g e ldt, te rwi jl vo o r d e p eri ode b ro n stijd to t e n m et n ieuw e ti jd e e n l age ve rw achting g e ldt. D eze l age ve rw a chting g e ldt o ok vo or d e g e co mbine erde ve rwachtingskaart. Ee n u itzo nde rin g b etre ft e e n zo n e w aar komafze ttinge n o p d e h o rstu itloper l igg en e n w a ar e e n mi ddelh oge ve rw ach ti ng vo o r p e rio de l aa t p a leoli thicum to t e n m et R o m einse ti jd g eldt, e n e e n l age ve rwac hting vo o r d e mi ddele euwe n/nieuw e ti jd (g ecomb ineerde ka art: m i d del hoge ve rw achting). L a n gs zu i dg rens va n d e g emeen te, w este lijk va n d e Kesse lse weg i s e en d e kza ndrug a a nwezi g d ie is a fg e d ekt m et komafze ttingen .

H i er g e ldt e en h oge ve rw ach ti ng vo o r d e p eri ode j a ger-ve rza melaars, e e n m idd elhog e ve rwachting vo o r d e l a ndbou wers e n l a ge ve rw achti ng vo o r m idde leeuw en/nie uwe ti jd (g e combi neerde ka art: m idde lhoge ve rwachting).

4.3.9 Afdekkende lagen: overslaggronden In h e t b i n nend ijkse g e bied d i rect l angs d e Ma a sdijk is ve e la l e en p a kket o ve rslagg ron d a anwe zig : h e t re s ul taat va n d ive rse d ijkdoo rbraken w aa rbi j b inne ndijks sedimen t i s a fgeze t. D e s edimenten d a teren d u s va n af d e d ij kaa nleg (b egi n 1 4e e e uw), m aar zi j n va a k ve e l j o nger. D at b etekent d at vi n dpla atse n, o u d e r d a n d e 1 4e e euw, h i er o p e nige d i epte b e neden maai vel d vo o rkome n. D eze d i j kdo orb raakafze ttingen vo rme n e en b eschermend e l aag te gen ve rstori ngen va n d e o nderlig gende a rch e olog ische re leva nte n i vea us. D eze o ve rslag gro nden zi j n te r i ndi catie o p d e ka art a angeg e ve n. Te ve n s is (d igitaa l) a a ngeve n h o e d ik d eze l aag i s, w aarbij o n derscheid is g emaakt i n 2 kl assen : m i n der d an 5 0 cm d ik e n mee r d an 5 0 cm d ik. We l d i e nt te w orden o p geme rkt d at te r h o ogte va n d e d ij kdo orb raken ze l f (w aarbij ve e lal n og e en d o o rbraakko lk a a nwezi g i s) d e o ndergrond ve rstoord ka n zi j n d oor d e e roderend e krach t va n h e t w ater d a t d o o r h e t g a t i n d e d ij k kw am.

D e ze zo n es zi j n o ve r h e t a lgemeen zo b e p erkt i n o mvan g d at d e rg el ijke i nformatie n iet vo o rh anden is e n d aarom ko n d eze i nfo rmatie n ie t o p d e ka art w o rden w e e rge geve n.

52

H e u n k s e .a ., 2 0 21

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 56]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

Kaar teenheid

Ple istoceen z andgebied Hor s t ( randzone Peelblok)

V e rwachting laat p aleo lithicumn e o lithicum ( jag erve rzam elaars

V e rwachting b r o nstijdRo m einse t ijd ( lan dbouwers)

V e rwachting m id deleeuwen/ n ie uwe t ijd

Ge com bineerde ve rwacht ing

Hoog

Hoog

Middelhoog

Hoog

Middelhoog Middelhoog

Hoog Middelhoog

Hoog Middelhoog

Hoog Middelhoog

Hoog

Hoog

Middelhoog

Hoog

Hoog

Hoog

Middelhoog

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Laag

Laag

Laag

Laag

Dr oogdal Stuif zandrug

Middelhoog Onbekend

Middelhoog Onbekend

Laag Laag

Middelhoog Middelhoog

Stuif zand ( ruggen en vlakten) Uitblaz ingslaagte

Onbekend Laag

Onbekend Laag

Laag Laag

Middelhoog Laag

Dekz andrug Dekz andwelvingen Dekz andwelvingen op hor s tuitloper Dekz andwelvingen bij ter r asr and Dekz andwelvingen bij ter r asr and en afgedekt met oev erwal Dekz andvlakte

Ho lo ceen rivierengebied Riv ier duin

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Riv ier duin (afgedekt) Inges neden laatpleistocene geul

Hoog Hoog

Hoog Hoog

Middelhoog Middelhoog

Hoog Hoog

Inges neden laatpleistocene geul ( en afgedekt met oeverwal en c r evasse) Str oomgordel

Hoog

Hoog

Hoog

Hoog

Geen / Hoog*

Geen / Hoog*

Hoog

Hoog

Oev erwal binnen stroomgordel

Geen / Hoog*

Geen / Hoog*

Hoog

Hoog

Onbekend / Laag* Middelhoog/ Hoog* Onbekend / middelhoog* Onbekend / middelhoog*

Laag Hoog

Laag Hoog

middelhoog

Laag Middelhoog/ Hoog* middelhoog

hoog

Middelhoog / Hoog*

Hoog

Kom op hor stuitloper Kom op dekz andrug

Middelhoog Middelhoog

Middelhoog Middelhoog

Laag Laag

Middelhoog Middelhoog

Kom op dekz andvlakte Res tgeul

Middelhoog Geen

Laag Geen / Water gerelateer d* middelhoog

Laag Water gerelateer d

Kom Cr ev asse op kom Oev erwal op kom Cr ev asse op oeverwal op kom

Middelhoog

Maas uiterwaard ( Romeinse tijd)

Geen

Laag Geen / Water gerelateerd* Hoog

Maas uiterwaard ( middeleeuwen)

Geen

Geen

Middelhoog

Middelhoge v erw achting

Maas uiterwaard ( nieuwe tijd) dijkdoor braak

Geen Geen

Geen Geen

Laag Geen

Laag Geen

Hoog

T ab el 5. Tabel met de archeologische verwachting per periodekaart en per landschappelijke eenheid . * = ver wac hting i s afhankelijk van de ouder dom van de betreffende eenheid. Zie hiervoor de attribuuttabel in GIS.

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 57]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt

5 Toelichting op de kaartproducten 5.1 Algemeen D e re s ultaten va n d e i n ven tarisatie e n a ctu alisatie w orden g eprese nt eerd i n ze ve n kaa rten. Al l ereerst b e tre ft h et e en a a rdkund ige ka art, a a ngevu ld m et a rcheo logische g eg evens. D eze ka art vo rmt d e b asis vo o r d e l a ndschappe lijke a rche ologische ve rwa chtin g va n d e a rche ologische ve rwa chtin gskaarten. N a a st d e l a ndscha ppeli jke ve rw achtinge n w orden o p d e ze ka art d e ve rwa chtin gen g e presente erd d i e h e t re su ltaat zi j n va n d e a rch eolog ische e n h istorische i nve ntarisati e. D e ve rwachtingskaarten zi j n ve rvo l g e ns o mgeze t i n e e n a rcheo logische b ele idskaa rt. In o ndersta ande p a rag rafe n w ordt n ader i n g e gaan o p d e ve rsch illen de ka arte n.

5.2 De aardkundige kaart 5.2.1 Kaar topb ouw D e a a rdkund ige ka art h e eft e en e en vou dige o p ze t. D e b asis va n d e ka art w o rdt g e vormd d oor d e l a n dschap pelij ke e e nhede n ( de kza ndrugg en, -we lvi ngen, s troomgordels, crevassen e n komgeb ied) . D e l a n dschap pelij ke e e nhede n zi j n h et resul ta at va n d e kartering d i e vo o r o nd erh avi g o nderzo ek i s u i tg e voe rd. Al s o n dergro nd i s d e TOP10 NL g ebruikt.

5.2.2 Kaar tlagen D i t, o p s ch aal 1 :20 .0 00 a fgeb eelde , kaartbeel d 53 is vo o rzi en va n a anvu lle nde g e geve ns a ls a rch e olog ische re leva nte te rre inen (a rcheo logische ri jksmo numenten, AMK-te rrei nen, h istorische (n e d erze tti ngs)locaties e n i s ve rde r vo o rzi en va n b o demversto ring en (a ls a rceri ng). D e kaart is o p g e bouw d u it d e vo l ge nde ka artl agen: - Aa rd ku nd ige s ituatie: o

Aa rd ku nd ige e e nhede n (vl akken ): o nd erve rdeeld n aar e enhe id (met i n d e l egen da o n d e rsch eid i n d ekza nd gebie d, rivi erenge bied e n h et b uiten dijkse g ebied (uite rwa ard) .

- Arch e o lo gie: o

Te rre i nen m et e en a rch eolog ische re leva ntie (vl akken);

o

Arch e o lo gische vo nds tlocaties (p untlocaties);

o

Ou d e w o ongrond en (zo als w ee rge geve n o p d e d ive rse g ede ta illee rde b odemka arten ) .

- Ove ri g : o

Bo d e mversto rin gen (d ie d ie per reiken d a n h et a rche ologisch re leva nte n ive au)

- Bi j zo n derhede n: o

Ove ri g e b odemve rstori ngen ( w aa rva n n iet b e ken d is o f h e t a rcheol ogisch re leva nte n i ve au ve rs to ord is );

o

Afd e kke nd e l aag: o ve rsla ggrond (d ijkdoorbraakafzettin gen) ;

o

Bre u klij nen (b ro n: p ro vincie N o ord -Brab ant);

o

R a n d en va n d e p l eisto cen e rivi erterrasse n (op b asis va n C ohe n & Sto uthamer 2 012).

53

D e k a a r t sch a al va n d e g e b ru i kte br o n ne n e n v erv a a rd i gd e ka a rte n i s 1 :10 .0 0 0 , ma a r i s o m p r ak tis ch e r e d en e n ( A 0 p a p i e r f o r ma at ) af g e be e ld o p sch a al 1 :2 0. 00 0 zo d at d e ka a rt en b e pe r kt ko n d en b li jv e n t ot 1 d e e lb l ad .

R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24

[ 58]

A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt