RAAP_rapport
Tekst van het document
RAAP -RAP P ORT 5923
Archeologie in de gemeente Oss
Actua l i sa tie va n de a rcheologische ve rwachtings- e n be l e idska art
Colofon Op d r achtgever: gemeente Oss T it el: Archeologie in de gemeente Oss; Actualisatie archeologische verwachtings- en beleids kaart. V e rsie: 30-01-2024 Au t eur: ir. E.H. Boshoven, ir. L.J. Keunen Pr o jectcode: ACOSS Be s tandsnaam: RAAPr ap_5923_ACOSS_20240130
ISSN: 0925- 6229
RA A P Leeuw enveldseweg 5b
Telef oon: 0294 -491 500
1382 LV Weesp
E- mail: r aap@raap.nl
Pos tbus 5069
Webs ite: www.raap.nl
1380 GB Weesp © RA A P A rcheologisch Adviesbureau B.V., 2024 RA A P A rcheologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele s c hade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing v an de adviezen.
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Samenvatting In o p d racht va n d e g emeen te Oss h e eft R AAP Arch eol ogisch Ad vi esbureau i n 2 022 e e n a ctua lisatie d o o rge voe rd va n d e g emee ntelij ke a rch eolog iekaarte n e n ra pportage. D e b esta ande a rch eolo gische b e l e idska art va n d e g emee nte Oss d ateert u it 2 014, m aar b etro f e e n b epe rkte a ctua l isatie va n d e ka art va n w e g e d e u itbreid ing va n d e g emee nte met e e n d eel va n d e vo ormalige g eme ente Ma asd onk. Omdat (ze ke r d e l aatste j aren) h et a antal a rcheol ogische o nderzo eke n e norm i s g estegen e n d ive rse b ronne n b e s ch ikb aar zi jn g ekomen , i s h et za a k om d e a rcheolo gische vi nd plaatsen- e n ve rwa chtin gskaart te a ctu a liseren. Bi j d e h ui dige a ctual isati e g aat h et o m : -
H e t b i j werken va n d e b esta ande kaartgrenze n;
-
H e t b i j werken va n d e a ch te rli ggend e d atabestan den m et n ieuw e/aanvu lle nde a rch eolog ische e n l a n dscha ppeli jke (geomorfolog ische) g ege vens e n i n zichten ;
-
H e t to e vo eg en va n i nformati e o ve r b od emve rstoringe n;
-
H e t to e vo eg en va n d e ve rwa chti ng vo o r w a te rge biede n;
-
H e t u i tb rei den va n d e b e wonin gsg eschie denis n aar d e h u idige g eme ente e n h e t a ctual ise ren er va n .
D a a rbo ven op h eeft d e a ctual isa ti e va n uit e en b rede re cu ltuu rhistorische e n ruimtelij ke a n alyse p l a a tsge von den te n o p zichte va n d e e e rde re i n ven ta risaties. Zo is e r o nd erzo ek g edaa n n aar h i s torische n e derze ttingslo caties va n weg e d e b el angrijke l eemte i n d e b estaa nde a rch eolog ische re g i straties te n a a nzi en va n d e l ocatie va n n ed erze ttingsresten u it d e Mi d del eeuwe n e n d e (vro ege ) N i e u we ti jd e n is m eer a and ach t b esteed a an b od emve rstoring en. D e a ctualisatie va n d e a rch e olog ische ve rw ach ti ngskaa rt h eeft o ok g ele id to t e en n i euwe ve rsie va n d e a rcheo logisch e b e l e idska art. N a a st h et ra pport e n d e ka artbijla gen zi j n o o k d e d i gitale GIS -g egeve ns a ange leve rd n a ar d e g emeente m e t o p vl a kni vea u e en a rch eolo gische ve rw achting, b ron e n o n derbouw ing.
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 3]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Inhoud Samen va tti ng .................................................................................................................................3 Inh oud ...........................................................................................................................................4 1 Inl eidin g......................................................................................................................................5 1.1 Kader en doels telling ............................................................................................................. 5 1.2 Onderz oeksopzet, leesw ijz er en r ichtlijnen ................................................................................. 5
2 Me thod en en b ronne n ..................................................................................................................7 2.1 Analys e van de arc heologisc h- landschappelijke contex t ................................................................ 7 2.2 Bronnen en methoden ............................................................................................................ 7 2.3 Archeologisch r elev ante locaties uit his tor ische bron .................................................................. 12 2.4 Inventar isatie v an bodemvers tor ingen...................................................................................... 24 2.5 Str uctuur digitale kaar tbes tanden ( GIS) ................................................................................... 26
3 L andscha psontwikkel ing en b ewoni ngsgeschie denis ....................................................................2 7 3.1 Inleiding ............................................................................................................................ 27 3.2 Midden en laat paleolithic um ................................................................................................. 27 3.3 Mesolithicum...................................................................................................................... 31 3.4 Neolithicum ( 4.900-2.000 v oor Chr.) ........................................................................................ 36 3.5 Bronstijd (2.000- 800 v oor Chr .) .............................................................................................. 39 3.6 IJz ertijd ( 800-15 voor Chr .) ................................................................................................... 40 3.7 Romeinse tijd ( 15 voor Chr.- 450 na Chr .) ................................................................................. 42 3.8 Vroege Middeleeuw en .......................................................................................................... 43 3.9 Late middeleeuw en en nieuw e tijd .......................................................................................... 44
4 Actua lisatie va n he t arche ologis ch ve rwa ch tin gsmodel .................................................................5 0 4.1 Inleiding ............................................................................................................................ 50 4.2 Verw achtings model voor het pleistocene dekzandlandschap......................................................... 51 4.3 Verw achtings model voor het ( holoc ene) r iv ierengebied ............................................................... 53
5 Toe lichting op d e kaa rtp rodu cten ................................................................................................5 8 5.1 Algemeen .......................................................................................................................... 58 5.2 De aar dkundige kaar t........................................................................................................... 58 5.3 Dr ie per iodes pec ifieke arc heologisc he verw achtings kaar ten ......................................................... 59 5.4 De archeologische verw achtingskaar t v oor alle per ioden ............................................................. 60
6 De archeol ogisch e belei dskaa rt ..................................................................................................6 2 6.1 De archeologische en beleids kaart.......................................................................................... 62 6.2 Toelichting op de vr ijstellingsgr enz en ...................................................................................... 63 6.3 Status onderzoc hte gebieden................................................................................................. 65
Li te ra tu ur .....................................................................................................................................6 7 Ove rzich t van fig ure n , ta belle n , bijla gen en a ppen dices ...................................................................7 0 Geffen ................................................................................................................................... 75 Megen ................................................................................................................................... 77 Ravenstein ............................................................................................................................. 79 Oss....................................................................................................................................... 81
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 4]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
1 Inleiding 1.1 Kader en doelstelling Arch e o lo gie, cu ltuurlandschap e n g ebou wde m onumenten s pele n e en s teeds g ro tere ro l b i j ruimteli jke o n tw i kkelin gen. Op grave n o f i npassen va n a rcheo logische vi n dpla atsen , h et h isto risch cu l tu urlandschap a ls creati eve i nput vo o r o n twerp, b eschermi ng e n h e rbe stemmi ng va n b ouwkund ig e rfg o ed: h e t zi j n a l lemaal m anie ren w aarop b ewust a an dacht w ord t b estee d a an d e b ove n - e n o n d e rg ron dse h istorische kwal iteiten va n e e n g ebie d. H et zi chtba ar e n b eleefb aar maken va n cu l tu urhistori e kan e en g eb ied e en e igen i dentitei t g eve n. D aardoor w ordt n iet a ll een d e i n trinsie ke w a a rde vo or d e l o kale b evo lki ng ve rho ogd, m aar o n tstaan o ok e con omische ka nse n. Een vo o rbeel d d a a rva n i s e en h istorische d o rpske rn, m aar h et g eldt o o k vo o r l andel ijke g ebi eden w a ar b i jvo orb eeld fi e ts recre anten o p a fkomen. Ee n zo rgvu ld ige o mgang met cu ltuurhistori e e n b en utti ng va n h istorische kw a l itei ten ka n d us e con omisch l one nd zi j n, zo i s u it o n derzo ek g ebl eke n.
D e b e staa nde a rch eolog ische b e leidska art va n d e g emee nte Oss d ateert u it 2 014 1, m aar b etro f e en b e p e rkte a ctu alisatie va n d e ka art va nw ege d e u itbreidin g va n d e g emeente m et e en d e el va n d e vo o rm ali ge g emeen te Ma asdon k (Ge ffe n). Omd at (ze ke r d e l a atste j a ren ) h et a a ntal a rche olog ische o n d e rzo eken e n orm is g esteg en, is h e t za ak o m d e a rcheo logische vi n dpla atsen - e n ve rwachtingska art p e ri od iek te l a ten a ctualiseren. In o pdracht va n d e g emeente Oss h ee ft R AAP Arch e olo gisch Ad vi e s bu rea u i n 2 02 2 e en a ctualisatie d oorgevo erd va n d e g emeentel ijke a rcheo logie kaa rten e n ra p p ortage. H e t g a at h ierbij o m : -
H e t b i j werken va n d e b esta ande kaartgrenze n;
-
H e t b i j werken va n d e a ch te rli ggend e d atabestan den m et n ieuw e/aanvu lle nde a rch eolog ische e n l a n dscha ppeli jke (geomorfolog ische) g ege vens e n i n zichten;
-
H e t to e vo eg en va n i nformati e o ve r b od emve rstoringe n;
-
H e t to e vo eg en va n d e ve rwa chti ng vo o r w a te rge biede n;
-
H e t u i tb rei den va n d e b e wonin gsg eschie denis n aar d e h u idige g eme ente e n h e t a ctual ise ren er va n .
D a a rbo ven op h eeft d e a ctual isa ti e va n uit e en b rede re cu ltuu rhistorische e n ruimtelij ke a n alyse p l a a tsge von den te n o p zichte va n d e e e rde re i n ven ta risaties. Zo is e r o nd erzo ek g edaa n n aar h i s torische n e derze ttingslo caties va n weg e d e b el angrijke l eemte i n d e b estaa nde a rch eolog ische re g i straties te n a a nzi en va n d e l ocatie va n n ed erze ttingsresten u it d e Mi d del eeuwe n e n d e (vr o ege ) N i e u we ti jd e n is m eer a and ach t b esteed a an b od emve rstoring en.
1.2 Onderzoeksopzet, leeswijzer en richtlijnen D e a ctu al isati e va n d e kaa rten h eeft b etre kking o p h et a ardku ndige , a rcheolo gische , h istorisch b o u w ku ndige e n h istorisch-steden bouwkund ige e rfgoed o p h et g rondge bied va n d e g eme ente Oss (fi g u ur 1 ) vo o r zo ve r d eze e en a rch eolog ische comp onent h e bben. Ge stree fd is n a ar e e n n aad loze i n h o udel ijke e n ru imte lijke a anslui ti ng va n d e a rche olog ische w a arde n - e n ve rwachtingskaarte n met d e
1
J a n s e n , 20 1 4
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 5]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
b u u rgemee nten, ma ar a a ngezi en d e kaarten va n d e m eeste b uurgemeente n a l ze ker ti en j a ar o u d zi j n b e va tte n d e ze n o g n iet d e l aatste o n dergro nd- e n ve rwachtin gsmodel len e n is e en n aadl oze a ansluiting n i e t a l tijd m ogeli jk. D e resultaten va n d e a ctua lisa tie zi j n g eïnteg ree rd i n d e n ieu we g emeente lijke a rch e olog ieka arte n (kaartb ijla gen 1 t/m 7 ).
F i guur 1. Ligging van de gemeente Oss.
In h o o fdstuk 2 w orden d e g ebruikte b ro nnen g e noemd e n d e metho den b eh andel d. In h oofdstuk 3 vo l g t d e i n h oud elijke ve ran twoording . D e g eactualiseerde ka arten zi j n b ijg evo egd a ls ka artb ijlag e 1 (kaart m e t l a ndsch appel ijke o nde rgrond e n a rcheol ogisch e vi n dplaa tslocaties, schaal 1 :10.000 ; a fg ebeel d o p s ch aa l 1 :12.00 0), ka artb ijlag en 2 t/m 5 (a rcheo logische ve rwa chtin genkaart en; schaal 1 :10.000 ; a fg e b eeld o p schaal 1 :12.000) e en kaartbijl age m et u itgevo erde (e n vri jg egeve n) o nderzo eksgeb ieden (ka a rtbij lage 6 ) e n to t sl ot d e a rche ologische b el eidska art (kaartbij lage 7 ) . H e t s ame nstel len va n d e a rcheolo gische ve rwachtinge nkaa rten is u itge voe rd vo l ge ns d e n ormen va n d e a rch eolo gische b ero epsgroe p (zi e a rtike l 2 4 va n h et Beslu it a rcheo logisch e mon ume nte nzo rg ). H et u i tg e voe rde o nderzo ek b estond u it e en b u rea uonde rzo ek. Er i s g ee n ve l donde rzo ek u itgevo erd. D e Kw a l itei tsnorm N ederlandse Arch eol ogie (KN A), b eheerd d o or d e Stichting In frastructu ur Kw a l itei tsborgin g Bod emb eheer (SIKB; w ww.sikb .n l), g e ldt i n d e p raktijk a ls ri chtsno er.
D e p raktische u i tvo e ring va n h e t o n derzoe k vo l doe t a a n d e n o rmen o pg estel d i n h et H an dboe k R OB -specifica ti es va n d e R i j ksdie nst vo o r h et Ou dhei dkun dig Bo demond erzo ek .
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 6]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
2 Methoden en bronnen 2.1 Analyse van de archeologisch-landschappelijke context D e a rch eolo gische ve rwachtingska arten vo or d e g emee nte Oss is n i et a lleen g ebaseerd o p e e n analyse va n b e ke nde a rcheol ogisch e e n h istorische vi n dpl aatse n e n te rrei nen, ma ar i n n og h og ere mate o p d e fys i e k-l andsch appel ijke e n b od emkundi ge co ntext va n h et g emee ntelijk g rondge bied . In d e a rch e olog ische s tudie d i e va n h et g emeentel ijk g ron dgebi ed i s g ema akt, ku nnen o p g ro nd va n d e o n d i epe g e olog ie, d e te rrei nke nmerken e n d e b odemgesteldhe id n ameli jk ve rsch ille nde l an dschap pen w o rd en o nderschei den d ie i eder e ige n o ntwikke linge n e n b ew oningsmogel ijkheden h ebbe n g ekend. Ju i st d o or a n alyse va n d eze b e wonin gsmogel ijkheden e n o ntwi kkeling en d oo r d e ti j d h een ka n e e n ve rw a chti ngsmode l w orden o p geste ld.
2.2 Bronnen en methoden 2.2.1 Lan dsch appelijke-bodemkundige gegev ens D e a ctu al isati e va n d e b estaande kaart en e n h et o nderlig gende ve rwachtingsmo del vo o r d e o ndergrond b e tre ft h et b ijw erken va n h et b estaan de ve rwa chtin gsmode l a an d e h and va n e en a antal (n ieu we) g e g e ve nsb ronn en: 1 . D e i n 2 0 12 g e actu aliseerde p al eogeo gra fis che ka art vo o r h et rivi ereng ebied .2. 2 . Actu e e l H oogte besta nd N ed erla nd (0 ,5 m g rid; AH N 4). 3 . D i ve rse g e detail leerde b od emkaarten: - D i e p en, D . va n , 1 954. D e b odemgesteldh eid va n d e Ma a skan t. Proe fschri ft. - D i e p en, D . va n & L .A. C e ele n, 1 958. Bo demka art R ui lve rk ave lingsgeb ied R a venstein. Sti b o ka-rappo rt 4 63 - L e e n ders, W.H . e .a., 1 983. L a ndinrichting L a ge Ma a skant. Bo demgesteldhe id e n b o d e m gesch ikthe id. Stib oka -rappo rt 1 663 - Sto ffe lse n, G.H., 1 99 3. Bod emkundi g-h ydrolo gisch o n derzo ek i n h e t w a terwi ngeb ied N ul and. D e b o d emgeste ldhe id e n d e h uidig e h yd rol ogisch e situa ti e. D LO -Staringrap-port 2 99 4 . Ge o m orfo logische re constru cties va n h et o eve rwalle nlandschap i n d e R ijn -Ma asdelta ti jd ens h et e e rste mill ennium n a C h r. (Pierik, 2 017); 5 . Pa l e og eografische kaarten va n Vo s m et a anda cht vo o r d e ve e nbede kking 6 .
D IN Ol o ket. 7 . D e o n d ergro ndkaarte n va n d e b estaande ve rwachtingskaarte n Oss (200 9), L i th (201 1) e n Ma a s d onk (201 0) 8 . On d e rzo eksresu ltaten va n u itge voerd a rch eolog isch (vo or)onderzo ek.
2
Cohen, K., E. Stouthamer, H.J. Pierik & A.Geurts, 2012. Rhine-Meuse Delta Studies. Digital Basemap f or Delta Ev olution and Palaeogeography . Departement Fy sische Geograf ie, Univ ersiteit Utrecht.
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 7]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Vo o r d e n i euw e ka art i s h et o nde rgrondmode l g eactualisee rd a a n d e h an d va n d e h ierbove n g e noemde b ro n ne n. D e i n fo rmatie, d ie i n h et o nd erg ron dmod el i s o pgen ome n, is i n ta bel 1 g especificeerd. V e ld
Op m erking
id
Elk v lakje heeft een eigen nummer
lands chap
Uiterw aard, binnendijks, of uiterwaard (voorheen binnendijks)
eenheid
Bes c hrijving van ondergrondtype of - typen. Oudste afzetting eerst.
Toelic htin
Toelic hting op de eenheid. Bijvoorbeeld stroomgordelnaam, informatie ov er ouderdom uiterwaard
Br on
Br on( nen) waarop de begrenzing is gebaseer d
Ouder dom
Dater ing van betreffende archeologisch relevante niveaus
V erwachting
Gec ombineerde verwachting
A r ea
Opper vlakte ( m2)
pleis tocee
Inf or matie over de top van de pleistocene afzettingen
V w MeNt
V erwachting voor middeleeuwen en nieuwe tijd
V w MesoNeo
V erwachting voor laat paleolithicum, mesolithicum, neolithicum
V w BronsRom
V erwachting voor bronstijd, ijzertijd, Romeinse tijd
Beleid
beleidscategorie
T ab el 1. Tabelstructuur van het basisbestand ACOSS_ondergr ond.
2.2.2 Ar ch eologische vondstlocaties/vindplaatsen Al g e meen Arch e o lo gische vi nd plaatsen zi j n (p unt)locaties w aar (in h et ve rlede n) vo n dsten/wa arnemin gen zi j n g e d a an d i e va n a rcheol ogisch b e lang zi jn e n d ie h e t moge lijk maken b e paald e u itspraken te d o en o ve r d e a rch eolo gische b eteke nis va n e e n l ocatie. Ve e lal b etreft h et e e n l ocat ie w aa r a ntropog ene g ro n dsporen e n a l d an n i et i n l os ve rban d vo o rkome nde m ateri ële reste n, zo als a ardew erk, vu u rs teen artefacten o f o rganische a rtefacte n vo o rkome n. D e a ard, o ude rdom, ve rspre iding , g a afheid e n co n servering h i erva n ku nne n w orden b e nut o m d e a an- o f a fwezi ghe id va n ve rgel ijkb are maar n og o n b e ke nde resten e lders i n h et l andschap (to t o p ze kere h oo gte) te vo o rspe llen. Ve e l a rch eolo gische w a a rnemin gen u it h e t ve rl eden staan g ere gistreerd i n e e n l and elijke d ata base : AR CH IS3, d e n a tional e a rch e olog ische d a ta bank va n d e R ijksd ienst vo or h et C ul turee l Erfgoed . Bu iten d eze registraties zi jn e ch te r n og ve e l m eer w a arn emi ngen b e ke nd e n a l d an n iet o p genomen i n col lecti es va n h e e mkunde verenig ingen . Oo k h istorische b ronne n zi j n e en w a ard evo lle b ron va n i n forma tie.
Op d it m o men t is h et, g ezi en h et h uid ige m aatschap pelij ke g e zichtsp unt te n a an zie n va n d e o mgang m et m a te ri eel e rfgoed , va n ze lfspre kend om o o k d eze b ronne n te g ebruiken b ij h et o pste llen va n e e n ve rw a chti ng te n a an zie n va n cultuu rhistorisch e rfgo ed (zi e ve rder § 2 .3). AR C H IS-wa arnemin gen Be l a ng rij kste u itgangspu nt vo o r d e a rch eolo gische i n ven tarisatie zi jn d e i n AR C HIS3 a angemel de o n d e rzo eken e n w aarnemingen ( https://zo eken.cultureelerfgoe d.nl/ ). El k i n N ederlan d u it te vo e ren a rch e olog isch o nd erzo ek w ordt i n d it sys te em o n der e en u ni eke n ume rie ke co de, h et AR C HIS za a ki d entificatien ummer (of C IS-code) a ang eme ld. To t d eze reg istratie h oren o o k g e ogra fische
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 8]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
g e g e ve ns (to poni em, l o catie , o mva ng) e n a nd ere a dmi nistratieve g eg eve ns (u itvo erd er, o p dra chtge ver, a a n l eidi ng). Eve n tueel a angetroffen a rch eolog ische reste n (in divi duel e vo n dsten , complexty p e n, e tc.) w o rd en i n AR C HIS3 e ven eens g eregistree rd o n der h e tzel fd e za a kid entificatienummer. Om dat i n d e GIS-g e ge vens va n d e ka art u i t 2 014 d e a ttribu utgege vens o ntbreken i s e r vo o r g ekozen e en n ie uwe d a ta set m et a rcheol ogische vo n dstlo caties o p te b o uwen. In AR C HIS staan 5 179 w a arn emi ngen g e re gistreerd e n d eze ku nnen w o rde n sameng evo egd to t 7 45 vo ndstlocaties (zo nd er a dmin istratief g e p l aatste l ocaties). 3 Zi e b ij lage 3 vo o r d e ca talogus m et vi n dplaa tsen. Vo o r e l ke g eïnve ntarisee rde a rcheol ogische vi nd plaa ts i s e en ca talogusnummer u i tg edee ld ( n rs. 1 t/m 7 4 5 ). H et b etreft d imensieloze p un tloca ties w aar a rcheol ogische vo ndst en zi j n g ere gistreerd. E é n vi n d p l aats ka n m eerdere p erioden e n/of vi n dplaa tstyp en o mva tten e n me erd ere AR C HIS w a a rnemin gsnummers. D eze staa n i n b ij lage 3 o n der h etze lfde ca talogusnummer, m aar i n e en a n dere re g e l (‘ vo lgnr’) o pgen omen . In h et AR CH IS3 s ysteem staan d e vi n dplaa tsen o n der e en za a ki d entificatien ummer ve rme ld.
Me t d i t za akide ntifica ti enumme r ka n o p d e w ebsite h ttp s ://a rchis.cultureel erfgo ed.nl/ u itg ebre ide e xtra i nformatie o ve r d e vi n dpl aats w o rde n o pge zocht. Aa n 7 4 vo n d stloc aties is va n we ge d e a dministratieve l igg ing (l iggi ng o p ki lometergri d) g e en ca ta l ogusnummer u i tgedee ld. D eze l ocaties zi j n w el o p genomen i n d e d atab ase o mda t d e vo n dsten wel i e ts kun nen ze g ge n o ve r d e o u derdom va n i n d e b uurt a an te tre ffen vi n dpla atsen .
A ttr ibuutnaam
V oor beeldwaarde
CatNr
1
CatNr Sub
A
Z aakIdenti
2924849100
A r c his2_wa
39304
Pr ov incie
Noor d- Br abant
Gemeente
Os s
Plaats
A lem
Toponiem V ondstdatu
1970- 06-01
Datum_melding
1970- 06-09
Ty pe_label
c omplextype niet te bepalen
Beginperio
Midden Romeins e Tijd A
Eindper iod
Midden Romeins e Tijd A
X_c oordina
153400
Y _c oordina
421400
A dmin
‘A dminis tratief’ indien administratief geplaatst
BPer HCode
ROM
EPer HCode
ROM
Br on
A RCHIS ( Peildatum 07-01-202)
T ab el 2. Samenvatting van de archeologische vi ndplaatsgegevens.
3
P e i l d a t u m: 7 j a n ua r i 2 0 2 2
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 9]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Po rta b le An ti quitie s o f th e N e th erl ands D e a rch eolo gische vo ndstlocaties d ie g e reg istreerd staa n i n PAN (Portable An tiq uities o f th e N e th e rla nds) m ogen (va n wege a fspraken va n PAN me t d e metaa ldetectoramate urs) n i et o p d e ka art w o rd en w eergegeve n. Bi nne n d e g emeente Oss zi j n m omenteel 5 0 1 vo n dste n g eregistree rd i n PAN . 4 D e g e g eve ns i n d eze d atab ase zi j n g e bruikt o m h et a rche olog isch ve rwa chtin gsmode l te to etsen . In d i e n n odi g is h e t o ndergrondmodel a angep ast, d an w el d e b e gre nzi ng va n h istorische d orpskernen o f o u d e w oon gron den. D e 5 0 1 vo n dste n h ebbe n b etrekking o p ruim 5 0 vo n dstlocaties, met n ame i n d e n oordeli jke h elft va n d e g e m een te . U it h et za n dgeb ied tu ssen Ge ffen e n Be rgh em zi j n 8 vo n dstlocaties g eregistree rd i n PAN .
2.2.3 Ar ch eologische r ijksmon umenten R i j ksmon ume nten zi j n te rrei nen, g eb ouwen o f a ndere o bje cten d ie o m h un n atio nale cultuu rhistorische w a a rde d oor d e ri jksove rhe id zi j n a an geweze n a ls b eschermd m onument. Ze zi j n o nde r h e t ri j ksmonumentenn ummer te vi nd en i n h e t m onumente nre giste r (h ttp s://mo numentenregister.cultureel erfgo ed.nl/ ). Bi nn en d e g emeen te zi j n d ri e a rcheo logisch e ri j ksmonumenten a a nwezi g: - N e d e rze tting u i t d e R omeinse ti jd l a ngs d e Me g ensebaa n (N3 29) te r h oo gte va n d e Bro e kstraat (n r. 4 5 083) - N e d e rze tting u i t d e R omeinse ti jd te r h oog te va n d e Tussenrijtstraat (n r. 4 5 082) - Te rre i n met g rafheu vels e n e e n u rn enve ld u i t d e p eriode Mi d de n -Bro nstij d t/m Vro eg e IJze rti j d te r h oogte va n kn oop punt Pa algrave n i n d e o ksel va n A5 0 e n A5 9 (nr. 4 508 1).
2.2.4 T er reinen van ar cheologische waarde H e t h o o fddoel va n a rcheol ogisch vo o ronde rzo ek i n h et ka der va n d e a rcheo logisch e mon ume ntenzo rg (AMZ) i s o m vo o rafgaan d a an ve rg unnin gve rle ning d e a rcheol ogisch e w aarde va n h et te rrei n d at za l w o rd en ve rstoo rd i n vo ld oende mate va s t te s tellen . D a arto e w ordt g ekeken n aar d e kw alitei t, d e ze l d za a mheid e n d e co ntextw aarde va n (eve ntue el) a anwezi ge a rcheol ogisch e resten. D it w ordt ‘ w a a rd estel ling’ g enoemd. Va n e e n a a ntal te rrei nen i s d eze w aardestelli ng i n h e t ve rl eden reeds d o or h e t R i jk (i .c. d e R ijksdi enst vo o r h e t C u ltureel Erfgo ed) b epaal d. D e me este va n d e ze te rre inen w e rde n o nde rge bracht o p d e p ro vi n ci ale a rch eolog ische m onumenten kaa rt (AMK). D e g egeve ns i n d e ka artbijl agen 1 t/m 5 zi jn o n tl e end a a n d e l aa tst a ang epaste ve rsie va n d e AMK, vo o r h e t l aatste g epu bliceerd i n j ul i 2 014 d oor d e R i j ksdie nst vo o r h et C ultureel Erfgo ed. D e AMK w o rd t n iet me er g e actua liseerd. In d it rap port e n o p d e ka a rten w orden d e AMK -te rrein en ve rmeld a ls ‘ terre inen va n a rch eolog ische w a ard e’ o f TAW.
Sa m en vatten d zi j n e r b i nnen d e g emeente 6 0 AMK -te rreine n a anw ezi g. D eze omva tten i n to taa l 7 4 co m pl exe n (bi nnen e nke le te rrein en zi j n tw ee o f d rie co mplexe n a an wezi g).
4
P e i l d a t u m: 11 j a nu a ri 2 0 22 ; h ttp s:/ /po r ta bl e -a n tiq u i tie s.n l /p an /# /p ub l ic
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 10]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Va n d e 6 0 te rreinen h ebbe n 7 te rreine n d e s ta tus ‘ va n a rch eolog ische w a ard e’, 4 8 te rrei nen zi j n a a n g edui d a ls te rrein ‘ va n h o ge a rche ologische w aa rde ’ e n 5 te rrei nen zi j n a a ngemerkt a ls te rrein ‘ va n
n ieu we tijd
lat e m iddeleeuwen
vro eg e middeleeuwen
Ro m einse tijd
ijz ert ijd
b ro n stijd
3
n eo lithicum
c r ematiegraf
m eso lithicum
co m plex
t o t aal aantal
ze e r h o g e a rch eolog ische w a ard e’.
2 1
Gr af heuvels/urnenveld
1
Gr af veld (onbepaald)
2
Huis plaats ( onverhoogd)
1
huis terp
2
1 2 1 1 1
kapel
1
1
kas teel
4
4
ker k
2
Neder z etting
54
2 1 1 1 1 1 3 18 5 1 4 2 1 4 4 7
s tad
3
Ter p/w ierde
1
3 1
T ab el 3. Overzicht van aanwezige complextypen en bijbehorende perioden van de AMK -terreinen. Een aantal c omplexen heeft een datering die binnen een archeologische periode valt, terwijl andere c omplexen i n meerdere per i oden vallen
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 11]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Te n o p zi chte va n d e s ituatie i n 2 014 zi j n e r b in nen d e g eme ente g ee n w ijzi gin gen i n h e t b esta nd me t AMK-te rre i nen. We l i s ti jde ns o n derhavi ge i nve ntarisatie e en a antal AMK -te rreinen , te w e ten h i s torische d o rpske rne n, h erb egrensd a an d e h and va n h istorisch ka artmateriaal zo a ls d e ka dastral e m i n uut 1 8 32.
2.2.5 W atergebieden Aa n d e h a n d va n d ive rse b ronne n, w aaronder h istorisch ka artmateriaal zo a ls d e s eri e b onne kaarten, de s e rie rivi erka arten e n d e ka dastral e min uutplan u it 1 832 , zi j n d e n u a anw ezi ge w atergeb ieden (w a te rgange n, g ra chten , vi j ve rs; zo a ls w e erg egeve n o p d e BGT) g eïnve ntarisee rd. Va n d e w a te rgeb ieden is ve rvo lg ens b epaal d o f e r e e n a rche ologische re leva ntie g e ldt o f n iet. Zo zi j n d e w a te rgeb ieden d ie i n d e 2 0 e o f 2 1 e e e uw zi j n g egrave n a an gedu id a ls ‘ arche ologisch n iet re leva nt’. Ste rke r n o g, d oor h et g rave n va n d eze w atergange n kan h et a rcheo logisch rele van te n ive au vo o r l a n d bodems ve rsto ord zi j n. D e ze w a terge bied en zi j n d an o o k a ls ve rstori ng a an geme rkt (zi e p aragraaf 2 .4 ).
2.2.6 On der zoeksgebieden D e g e b ied en me t u i tgevo erd a rcheol ogisch o nderzo ek zi j n g e downl oad b i j AR C HIS. D e a ttribuu tta bel va n d e GIS-g eg eve ns b e vat g eg eve ns o ve r typ e o n derzoe k, i de ntifica ti enumme r, u itvo erder, u i tvo e ringsperiod e e n d ergeli jke . D e g e mee nte h eeft b estand en a ang eleve rd va n g ebied en d ie o p b asis va n u i tg evo erd a rcheol ogisch (vo o r)o nderzo ek zi j n vri j geve n. In d e a ttribuuttab el w ordt ve rweze n n a ar h e t t yp e o n derzoe k e n h e t n u mme r va n h et s electiebeslui t.
2.3 Archeologisch relevante locaties uit historische bron 2.3.1 In leiding Me t n a m e vo or d e p e rio de va n af d e l ate midd eleeu wen b ie den h istorische b ronn en e en g oede a a n vu l ling o p d e re gulie re a rcheolo gische b ronn en e n m ethod en o m p otentiël e vi n dplaa tsen o p te s p o re n. Kaa rten e n soms o o k a n dere schri fte lijke d ocume nten g eve n i mmers a an w a ar re licten te vi n d e n kunn en zi j n d ie d oor midd el va n a rcheo logische o f d aaraan ve rwante te chni eken (opg rave n, g e o fys ica , e tc.) o n derzocht kun nen w o rde n. Soms i s d e ve rw ach ti ng o ok vo o r d e l eek te b e grijpen , vo o ra l a ls e en g e bouw d a t vo or w at b etreft h et o nde rgrondse d ee l a rcheo logische p oten ti e h eeft, b o ve n g ron ds n o g a anwe zig is. Ee n su bstan ti eel d e el va n d eze b ebo uwing za l b o ven dien a ls ri jks - o f g e m een te lijk mon ume nt b eschermd zi j n o f p lano logisch e b esche rming g e n ieten .
2.3.2 Br on n en Vo o r h e t s ystematisch ka rte ren va n d e ze p o tentiële a rcheol ogisch e vi n dplaa tsen h e bben w e i n e erste i n s tantie g ebruik g ema akt va n d e ka dastral e min uutpla nnen, d i e tussen 1 8 11 e n 1 8 32 me t h e t o og o p h e t o p te ri chten s te lse l vo o r d e h e ffi ng va n g rondbe lasti ng w erden g e ka rteerd. D aarbij w erd g eka rteerd p e r ka d astrale g eme ente, d ie m eestal o ve re enkwamen me t d e to enmalige b urgerl ijke g emeenten . D o or g e m een te lijke h erinde linge n e n ve rl eggin gen va n h et s troombed va n d e Ma as me t b ijbeh ore nde g re n scorrecties g aa t h e t vo or d e h u idige g eme ente Oss o m 2 9 g ehe le o f d ele n va n kadastrale g e m een te n, te w eten Al p he n, Al em c.a., Ap p eltern, Ba lgoy, Be rghem, D eursen, D iede n, D ri el, Empel, Ge ffe n , Gra ve, H ee rew aarden, H eesch, H erpen, H uisseling e n N eerloo n, L ith, L ithoi jen, Ma a sbommel,
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 12]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
N e d e rasselt, N iste lro de, Me g en, N ul and, Oi jen e n Te effelen , Oss, R ave nstein, R e ek, R osmalen, Sch a i jk e n Ve l p. D eze zi jn ve rvo lgens me t b e hulp va n ArcMa p g ege orefe ree rd, o m e en zo h o og m o g eli jke n auwkeurighe id te b ereiken. To ch kan, a fh anke lijk va n d e n auw keu rig heid va n d e o pme ti ng e n h e t a a ntal b eschikbare refe renti epunten i n d e h u idige situati e, d e a fwijking n og a ltij d e nkele m eters b e d rag en. Me t d e ka rte ring va n h et m inuu tp lan a ls b asis zi jn d aar a ndere b ronne n a an to eg evo egd. In ci dentee l zi j n o o k j ong ere kadastrale (h ulp)kaartj es g e bru ikt, vo o ra l a ls h et g ing o m h ee l rel eva nte structuren d i e m a a r i e ts j on ger d an 1 83 2 w aren. D aarbij b etreft h e t b i jvo orb eeld e e n d ri etal l un etten n ab ij L itho ijen, a a n g eleg d i n 1 83 3. Eve n e e ns va n b e lang w as d e col lecti e man uscri ptkaa rten va n h e t Bra bants H isto risch Info rmatie C e n trum (BHIC) i n ’s -Hertogen bosch e n h et Ge lders Arch ief (GA) i n Arn hem. D e d a te rin g va n d ie ka a rtj es va ri eert va n h e t m idde n va n d e 1 6e tot h e t midd en va n d e 1 9e e euw, w aa rbi j h e t vo o r d i e l a a tste p eriod e g aat o m d e e erste g e neratie ri vi erkaarten.
We liswaar w aren e r o ok j onge re ka arten a a n w ezi g, maa r e n kele b ijzo nde rhed en d aa rge laten h e bben w e stru cturen va n n a h e t midd en va n d e 1 9 e e e uw n i et a ls a rcheolo gisch re leva nt b eschouwd . 5 In h e t GIS zi j n b ro nve rwi jzin gen o p genomen n a a r d e ka arten d ie d aadw erkelij k i nformatie h eb ben o pg eleve rd.
5
O n d e r d e ze b i j zo n d er h e de n b est aa n we b ijv o o rb e el d vr o eg e re vo r me n va n i n d ust ri ë le o nt wik ke li n g zo a l s ste e nf ab r ie ke n , d ie e c h t e r i n he t o n d er zo e ksg e bi e d n i et vo or ko me n .
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 13]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
F i guur 2. Plan van de stad O ss, 1806. De kaart toont een aantal wezenlijke kenmerken van de omwalling, zoals de gr ac ht, de ‘Bosch Poort’ en een ‘s luit boom’ (bron: BHIC, Collectie k aar ten, tekeningen en kadastrale tekeningen van O s s (…), i nventarisnummer 344).
2.3.3 Algemen e u itgangspun ten van de meth odiek D o o r h et n a uwkeurig g eorefereren va n h et vo o rna amste b ronne nmate riaa l – h et ka dastraa l min uutplan u i t 1 8 3 2 – e n d e w ijze va n i ntekenen va n a l le o bje cten (a ls vl a k) a ch te n w e h et o p nemen va n b uffers o m d e ve rschi llend e o bje cten n i et strikt n o odza kel ijk. H e t kan o m a rche ologisch -i nhoud elij ke re dene n w e l zi n vo l zi j n o m, a ls a rcheol ogisch o nderzo ek ve rp licht w ordt g estel d, h et p lan gebie d a ls g ehee l te b e s ch ouwe n, e n n iet a l leen d i e d ele n, d ie a ls ‘ arch eolog isch ka nsrijke l ocatie u i t h istorische b ron nen’ a a n g emerkt zi j n. H et kan n ame lijk, o ndan ks d e co ntext d i e mee gekartee rd i s (zi e i n divi duel e u itwerki ng i n § 2 .3 .4 ), vo o rkomen d at e r b ijb ehorende stru cturen b u iten d e g e karteerde zo n e l ig gen. Al s vo o rbeeld n o e men w e d e d ij ken e n ka des: w e h ebbe n zo g o ed a ls i nho udeli jk m ogel ijk w as h e t tracé va n d e vro e g e re d ijk o f kade g eka rtee rd, m aar o o k b u iten d e te e n va n d e d ijk kun nen g repp els g elege n hebben d i e to t d e con te xt va n d e d ij k b eh oord h ebb en. An d er vo o rbeel d zi j n d e h istorische k e rkhove n: d ie ku n n en g roter zi j n g ew eest d a n w at e r i n 1 832 n og va n o ve r w as.
Ee n b e la ngrijk u itgangspu nt vo or d e ka rtering is d a arna ast g e weest is d a t zo ve e l m ogeli jk g e tracht is te vo o rko men d at p o lyg onen zo u de n g aan ‘stape len’ . Ee n ke rkterrein is w e lisw aar ó ók o n derdeel va n e e n d o rp skern, ma ar p e r p l ek o p d e kaa rt h eb ben w e g e tracht sl ech ts é én typ e te b en oemen. An d erzi jds ku n n en d elen va n d i jke n d ie d o or e e n stad l o pen, zo a ls i n Me g en, a l leen a ls d orpskern e n n iet o ok n og e e n s a ls d ijk a an geme rkt zi jn . H o ofdza ak: ze zi j n a ls a rcheo logisch kansrijke l ocatie u it h istorische bron g e ke nmerkt. Op d it ve rtrekp unt is s lechts é é n u itzo ndering g ema akt: o mwill e va n d e samenh ang i s d e
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 14]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
l a n d weer va n Berghem e n Oss w e l zo ve el m oge lijk a ls d o orlopen de structu ur i n getek end, w at b e te ken t d a t e r s oms a ndere p ol ygon en o nd er h e t p olyg oon ‘ l andwe er’ schuil ku nne n g aan .
2.3.4 On der delen D e te ka rte ren stru cturen e n e l eme nten h eb ben w e i n e en a a ntal typ e n i ng edeel d, d ie w e h i er a ch te reenvo lge ns b e hande len. Al s e r te n a an zie n va n d e m an ier va n ka rte ren n og i ets o p te me rken i s, d a n h e bbe n w e d at i n d e b etre ffe nde p a rag raaf ve rmeld . Vo o r a lle o bjecten g el dt d at ze a ls p o lygo on o p d e ka a rt zi j n g eze t. Pun te n e n l ij nen – d i e g een d ime nsi e h ebbe n – komen n i et vo o r. Aa rd e n w al o f l a ndwee r Aa rd e n w all en h eb ben w e a l leen o pgenomen a ls ze o p h istorisch ka artmateriaal zi jn a fgebee ld. Er h e e ft g e en ka rtering o p b asis va n d e h u idig e h oogte kaa rten (AH N 2, AH N 3) p l aatsg evo nden. Wa t w el g e ka rteerd is, i s d eels n og b ove ngronds h erkenb aar, maar kan o ok o ndergronds b ij a rch eolog isch o n d e rzo ek h erken baar zi j n (grepp els, s trui kel kui len). Op b asis va n a rcheo logisch g ra ven d o nderzo ek, h i s torisch-geografisch o nderzo ek va n Brokamp, h et o nderzo ek va n Va n d er L ind e (20 07) e n n ieu we s tu d ie va n ka dastrale minu utplans e n h e t AH N3 is m et e en vri j g oede n a uwkeurighei d h et ve rlo op va n h e t vro e g ere l and weerstelsel ro nd Be rghem e n Oss te reconstru ere n.
In d e d atabase i s a ang egeve n h o e n a uwkeurig h e t b e treffend e d eel kon w o rde n i nge te ken d. 6 Zi e § 3 .9 .4 vo o r d e d e len w a arva n d e i dentificatie a ls l a ndwee r ze ker i s. Be g ra afplaa ts D e m e este b egraafpl aatse n i n d e g emee nte zi j n g erelatee rd g e weest a an ke rken, zi e d aa rvo or § 3 .9.1. D e e n i ge o u de b eg raafp laats w aarvoo r d at n i et g old i s d e j o odse b egraafpla ats va n Ge ffen, a an h et Kra a i jeve n, d ie n o g a ltijd b esta at. D e j oodse b e gra afplaats va n Oss h e bben w e n iet i n d e d atabase o p g e nomen, o mdat d eze ve e l j on ger is, n amelij k u it 1 8 88. Be s taa nd w iel Bi j d i jkdoo rbraken ka n d oor d e kracht va n h et d oor d e d i jk h e en b reke nde w ate r zo ve e l g ro nd w orden ve rp l a atst d a t ter h oo gte va n d e d ijkbreuk e en d ie p g at o ntstaat. D ergelij ke g a te n zi j n g evu ld m et w ater e n zo ’ n w a te rpl as w o rdt o o k w el w iel g e noemd. Wi elen d ie o p h istorische ka arten u it 1 8 32 o f d aarvo or zi j n a fg e beeld , zi j n i n getekend. Me e sta l i s d aarbij d e h istorische co ntou r va n h et w ie l a ang ehoud en. In d e ze s p ecifieke categ ori e g aat h et o m w iel en w aa rva n te nminste e en d e el n og a ls o p en w ater i n h et l a n dschap a anwezi g i s.
In ve e l g eva lle n g aat h et o m e en d e el va n e en o o it ve e l g ro te r w ie l. Bi j zo n der p ercee l So m s is e r o p a kke rcomplexe n o f i n d e n abij heid va n e rve n e en p e rceel a a nwijsbaar, d at o pva lt d oo r zi j n to p o niem, d oor zi jn vo rm o f d o or d e context w a arin h e t l i gt. Kaa rten g e ven h ier n iet d irect b e b o uwin g a an, m aar vo orsta ande ke nmerken g e ve n w el h e t ve rmoed en d at e r i ets b ijzo nders ka n zi j n g e w e est. We h e bben d e ze p e rcelen i n d eze ca te gorie o pg enomen. Bru g Ee n b ru g i s e en ku nstw erk d at w erd g eb ouwd o m e en w a terg ang te ku nnen p asseren, va a k a ls o n d e rd eel va n e en route d i e a an w e erszi jden va n d e b rug d oorliep . D e b ru g ze l f ka n h e el ve rschi llend e ve rs ch ijnin gsvo rmen e n mate rial ise rin gen h e bben g e had, m aar tw e e b ru ggen hoofden e n e en l i ggen d g e d e elte zi j n w e l b asiskenmerken va n e e n b rug. Soms l igt e r o p d e b etreffende p lek n og e en b rug ,
6
Brok am p 2007
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 15]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
s o ms is d e b ru g ve rdwe nen, b ij voorbee ld d oo r ve rbredi ng va n d e w atergan g, d emping va n d e w a te rgan g e n/of h et ve rl eggen va n d e rou te . Bru g g en zi j n a ls p olyg on en w ee rgeve n, d i e va a k e en conto ur h e bben d i e i ets g rote r w as d an d e b rug ze l f i s a fg ebeel d. D at is i n d e e erste p l aats g edaa n om e ve ntu e le b ij behorend e w erken b innen e en co n to ur o p te n emen, m aar o o k d e o nnau wkeu rig heid va n d e g eorefere ntie w ordt e r (dee ls) i n o p g e va ngen. C i rcumva lla ti elini e Fo rt St. An d ries In 1 6 0 0 w erd h et o ude Fo rt St. An d ries b e lege rd, e n h iervoor w erd e en circumva lla tie linie a ange legd. D e l i n ie b estond u it mee rde re s cha nse n e n m et omwa lling en ve rsterkte ke rken e n ka ste elterrei nen. D e i n d i vi duele l iggin g va n d e w erke n is m aar te n d ele b eke nd, ma ar d o or e e n combin atie va n i nterpretatie va n d e h i storische ka arten i n comb inatie met d e h o ogtekaarte n i s h et g ebie d w aar d e w erke n vo o r zu l l e n komen, g oe d te b egrenze n. D e d i chthe id w aarmee sp ore n zu l len vo o rkomen i s va n zel fspreke nd te r p l a atse va n d e schansen ve el h oger d an i n d e tussenl iggen de zo n es, d i e o ok b inne n d e co ntour zi j n o p g e nomen.
Dam Bi j d e a a nduid ing va n w aterwerende kunstwerke n a ls d ammen, d i jke n e n ka des h ebbe n w e vo o rn ame lijk d e n aamge ving g evo lgd zo a ls d eze o p h istorische ka arten sta at a fgebee ld. Een d am l ag d o o rga ans h aaks o p d e stroomrichting va n e e n rivi er, te rwi jl ka den e n d ijken p aralle l d aaraan l a gen (m e t u itzo nde rin g va n d wars - e n zi j ka den e n -dij ken). Bij d ammen h e bben w e, n et a ls b ij ka den e n d i j ken , zo w el d e kruin a ls d e ta luds va n d e w erken b inne n d e co ntour g eprobee rd o p te n eme n, maar zi j n w e l te rug houde nd g ew eest a ls h et g a at om d e soms e rg b rede zo n es a an d e te en va n vo o ral d e d i j ken . On d er d e d ammen h o ren o ok d e ve e rdammen. D i j ken Aa n s l uitend o p d e h ie rvo or b esproken d ammen g a at h et b ij d e d ijken zo w el o m d e ve l e ki lometers Ma a s d ijk a ls o m d e kl ein ere d ijken l angs w a te rlo pen i n h e t ‘ binne nlan d’ va n d e g emeen te . Oo k h ierbij h e b b en w e o ns vo o ral g ericht o p kruin e n ta lud va n d e d ijk, m et ve e lal e e n smalle zo n e a an d e tee n va n d e d i j k. Wa ar e en d i jk i s o pge nomen i n h e t s tedel ijk w eefse l, zo a ls i n Me ge n, w ord t d e d ijk o n d e rb roken e n is a an h et p olyg oon e en a n dere l egen da -eenhe id g ekoppe ld.
D i j kpa al D e ri vi e rkaarten u i t h e t midd en va n d e 1 9e e euw g e ven o p e nkele p l ekken d i jkp alen w e er. In w e rke lijkheid zi jn e r ve rmoed elijk ve l e ti ental len d i jkpa len g e wee st, w a arvan e r sp ora disch i n h et ri vi e ren gebie d n og w e l é én te vi n de n is. D e ze g a ven d e ve rhoe fslag ing a a n, w at b etekent d at ze m a rkeerden va n w a ar to t w aa r h et o n derh oudsva k va n i ndi vid uele o n derhoudspli chti gen l ie p. D e m o g eli jkh eid b estaat d at o u de d ijkpal en b ij vro egere d ij kve rsterking en i n h e t d ijklich aam te recht zi j n g e ko men, w aardoo r ze a rcheo logisch rele van t g eworden zi j n. D o rp skern D u i d elij ke co ncentraties va n b e bouw ing h eb ben w e a ls é é n p olyg oo n i n d e d a taset o p genomen. In d e m e este g eva llen g a at h et h ier o ok om d o rpe n i n h istorische zi n , me t e e n ke rk met ke rkhof. In e en h e el e n ke l g e val g aat h et o m g ehuchten m et e en s terk g econcentreerde b eb ouwin g. Binn en d eze l eg enda e e n h eid zi j n h u ize n w aarva n d e h istorische fu nctie b e ken d is, zo a ls p asto rie ën d i e n iet o nde r d e l e g e nda-een heid ke rkterrei n g ereke nd zi j n, va n e en a a nteke ning vo o rzi en. H etze lfde g e ldt vo o r
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 16]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
w i n dmo lens e n ra adhui zen . In e e n g root a antal g eva llen i s o ok d e n a am va n d e ke rn a an d e d atabase to e g e voe gd. Ee n d en koo i Ze ke r i n g eva llen w a ar e enden koo ien ve rd wenen zi jn , e n d at g eld t vo or d e m eeste e ende nko oien i n d e g e m een te Oss, zi j n ze m e t a rcheolo gische method en e n te chnie ken te o nderzo eke n. Al le h isto risch te tra ce ren e e ndenkooi en, zo w el d ie , d i e i n 1 8 32 n og b eston den a ls d ie , d i e vo o r 1 8 32 re eds ve rdwen en w a re n, zi j n i n d e d atabase o p genomen. H i erb ij i s d oorgaans h et re chth oekige p erce el b eg rensd w a a rbi nnen d e e ende nko oi l ag.
F i guur 3. De vier Maaspolders tussen Oss en ’s-Hertogenbosch, c irca 1680 (bron: BHIC, 1823 Collectie kaar ten en pr enten, i nventarisnummer 4).
Erve n Ee n b e la ngrijk e n omva ng rij k typ e i n d e d a tabase i s d at va n d e h isto risch e e rven. D e ze zi j n h o o fd zakeli jk o p b asis va n h et ka dastraa l min uutpla n g ekartee rd. Va a k zi jn n aast e l ka ar l i ggend e e rve n b i n n en é é n p olyg oon o pgen ome n, te nzij sprake w as va n e e n d orp skern (zi e § 3 .9 .1 ). In d e d a ta base is ve rd e r o o k h ie r e en b ijzo ndere fu nctie o pg enomen, i nd ien d e ze b e ken d is. H et b e treft o nde r m eer d e w i n dmo lens b uiten d e d orpskernen. Bi j d e b e gren zin g va n d e e rven zi jn w e n iet s trak va n h et e rf vo l g e ns h et ka dastraa l min uutpla n u itgeg aan. Afh a nkelijk va n h et soo rt l an dschap h ebben w e o ok tu i n e n e tc. m eege nome n, d ie zi ch meestal d u ideli jk a ftekende n te gen e e n a fw ij ken de ve rkave ling va n h e t cu l tuurlan d e romhe en. Al s h et e rf d ich t teg en e en h istorisch e kave lgrens l ag, i s d e co ntour va n h et p o l yg o on w at ru ime r o m h et h istorische e rf g etro kken, om te ve rmij den d at ra ndve rschijnsele n b uiten d e p o l yg oon zo u de n va l len. E n ige u i tzo nd eri ng d aarop zi j n h e el kl eine , ve e la l re latief ko rt vo o r 1 8 32 a a n g eleg de e rfjes w aarvan ve rwacht mag w ord en d at e r e erder n iet méé r s to nd d an o p h et mi nuutpl an i s a fg ebe eld. Gra ch t
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 17]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Gra ch ten rond kastelen e n b oerderijen zi jn a fzon derlijk g eka rte e rd. Soms o ok l ag e r i n 1 83 2 g een b e b o uwin g mee r b i nnen d e g racht. In e nkele g e val len zi j n o o k w aterpartijen g eka rteerd w aa rva n o n d u idel ijk is o f zi j o oit a ls (om)grach t(ing ) g ed iend h e bben . In d a t g eva l staat e r e en vra a gteken a chter h e t w o o rd ‘ gra cht’. Gre n sp aal Zo w e l o p h et ka dastraa l min uutplan a ls o p man uscri ptkaa rten zi j n o u de g renspale n, b ijvo orbeeld va n g e m een te n, a ange geve n. Ve rmoedel ijk g aat h et h ie rbi j sle chts om e e n fractie va n h et a an ta l g re n spale n d at o oit d a adwerke lijk b estond. Ze zi j n a ls re chthoe kig p olyg oon g e karteerd, zo d at d e vi n d p l aats va n d e g renspa len m et e en zo h o og m ogel ijke w aarschij nlijkhei d b inne n h et p olyg oo n l igt. To ch i s n i et a ltijd d e p lek e xa ct b ekend . D a arom h eb ben w e o ok e n kel e l ang werpige zo n es i nge teken d w a a rva n w e w e ten d at zi ch d a ar meerdere g renspalen moet h e bben b e vo nden, w a arva n n u n o g re licten a a n w ezi g ku nnen zi j n.
F i guur 4. Detailkaart van het gr ensgebied van Oss, Berghem en Heesch waarop een aantal grenspaallocaties i s aangegeven (bron: BHIC, 0008, i nventarisnummer 295A).
H e i d eve n In h e t zu i d oosten va n d e g eme ente, o p d e h ogere za n dgronde n, l agen u itgestrekte h ei deve nnen w a a rva n n u s oms n og d elen b estaa n. D eze ve n nen h eb ben o p zi chze lf n iet d irect e en h og e
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 18]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
ve rw a chti ng vo o r a rch eolog ische r e ste n u it d e h istorische ti j d, maar ku nnen w é l b ijd rag en a an e e n n a u w ke uri ger ve rw achting vo o r steen ti jdvo ndsten. Om d ie rede n zi j n ze a a n d e ka artlaag to e gevo egd. H e rd en kin gspl ek Ee n b i jzo nd ere p lek i n Oss is d e l oca ti e w aar i n h et ve rl eden d e Sin t -Will ibro rdusbo om s tond. D eze s ta a t a l o p 1 8 e-e euwse kaa rten a fg ebee ld, e n w as te ve ns e e n o ud g renspun t va n d e vro egere g e m een te Oss. D e e rva ring l ee rt d at d ergel ijke g re nsp unten o o k Si nt -Wil librord usp utten kunnen hebben g e ke nd , w a ard oor e r e e n b ijzo nde re a rcheolo gische co nno tatie a an va st zi t. Om d ie red en h ebb en w e d e p l e k ro ndom d e vro egere sta ndpla ats va n d e b o om i n d e d atabase o p genomen . Ka d e N a a st d amme n e n d ij ken h ebben w e, vo o rnamel ijk i n d e u iterwaa rde n e n l an gs d e w eteri ngen i n h et ce n tra le d eel va n d e g emeente, te m ake n met ka des. H et zi j n va a k l ag ere d ijkjes d ie d e a g rarisch g e b rui kte g eb iede n te gen h e t l a gere h oog water moesten b eschermen . Ve e l e rva n b estaan n i et mee r, m a a r m oge lijk zi jn o nder d e b o uwvo or n o g re licte n va n b egele iden de g reppels a an wezi g.
Wa ar ze n og w e l b esta an i s h et a arden l ichaam va n d e ka de a rch eolog isch o ok re leva nt. Ka p e lterrein In d e g e mee nte Oss komen e n kel e l ocaties va n (vo o rmalig e) ka pel len vo o r, va ri ërend va n kl eine ve l d ka pel letjes to t g rotere ka pell en me t e en te rrein e romhee n. N aast reli cten va n d e kape l ze l f kunn en h i e r o ok b egravi nge n vo o rkome n, a lhoe wel i n mind ere mate d a n b ij d e ke rkterre inen (zi e § 3 .9.1). Ka s tee lterrein On d e r kasteel terrein ve rstaan w e d ie te rre inen, w a ar ka ste len o f d aa rmee ve rwa nte stee nbou w met w o rte ls i n d e l a te mid delee uwen h e eft g esta an. Een kasteelterre in b etreft d an zo w el h e t omgrachte d e e l met h o ofd- e n b ijge bouwe n a ls d e a realen b uiten d e g ra cht d ie d ire ct i n ve rb and m et h et kasteel s to n den e n w aar kasteelg ere lateerde re licten te ve rwa chten zi jn . We d e nke n d an b i jvo orb eeld a a n o ve rb l ijfselen va n d e (moes)tuin o f a ndere vo rmen va n a anl eg, o f w erken d ie te ma ken h ebbe n met d e w a te rbeh eersin g ron d d e kastee lterreine n. Grachten e n vi jve rs zi j n a ls a pa rte e en heid b enoemd, e ve n a ls o mgra chte terreinen w aar g een ve rmoed en b estaat d at d aa r e e n kasteel o f a n der steenh uis g e s taan h e eft.
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 19]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
F i guur 5. Mogelijk het oudste kaartje van de gemeente Oss, uit 1556. We herkennen de Maas, een veerweg met ‘tveer stat’ en het aangelegde veer, de kerk van Kessel en ’ t Slot te Kessel’ op een motteheuvel (bron: Gelders Ar c hief, 0124 Hof van Gelre en Zutphen, i nventarisnummer 4935).
Ke rkte rrein Ke rkte rrein en vo rmen d oo rga ans h et h art va n d orpen , maar e r zi j n o ok ke rken b e ken d d ie b u iten h et d o rp l ag en zo a ls d at i n 1 83 2 b esto nd. D eze d orpen w a ren ve e lal o m e en vro e gere schuurke rk g e g roe id, w aardoo r d e n e derzetting zi ch va n d e m iddel eeuwse ke rk w eg h a d ve rpla atst o f d aa r n oo it e e n n e derze tti ng ro nd o ntstond. Afh a nkelijk va n d e co ntext b estond e en ke rkterrein a lleen u it e en ke rk m e t d a arom g e lege n ruimte (a l d an n i et met e e n b egraaffunctie), a ange vul d met d e e rve n va n p astori e e n /o f s ch ool. L ag en d eze n iet d i rect a an e l kaar, d an zi j n ke rk e n ke rkhof a ls ke rkterrein g eka rteerd, e n zi j n p a storie e n/of s cho ol a fzo nderlijk g ekarte erd . In é é n g eva l tro ffe n w e e en kerkho f a an w aa r g ee n ke rk m ee r o p s tond, n ameli jk i n Me g en. Kl o o sterterre in D o o r d e b i jzo ndere sta atkun dige o n twikkeli ng va n e en d e el va n d e g emeen te Oss kond en h ie r e nkele m i d del eeuwse kl oosters o ok n a d e Vre d e va n Mü nster e n d e d a armee g ep aard g aan de g ed wonge n re fo rmatie va n Brab ant b lij ven b estaa n.
D eze te rreine n, e nke le i n e e n stadskern e n e e n a a ntal d a a rbu iten, ke nden va a k i n 1 83 2 (ee n d eel va n ) d e o ud e b ebo uwing n og e n w e rde n a ls ‘ patersklooster’ o f ‘ n o n nenklooster’ a ang eduid . Een e n kel e w as omgracht, a l d an n i et va n wege d e vo o rgeschiede nis als ka s tee lterrein . Kri b Vo o rd a t R ijksw aterstaat zi ch e r i n d e 1 9e e eu w mee g ing b emoe ien w aren kri bben e e n re latief o n g e organiseerde e n l oka le p og ing o m d e ri vie rlo op te b eïnvl oed en. N iet ze l de n za t m en e lkaar a an w e e rszij den va n d e ri vi er i n d e w eg . D e len va n d eze o ud e kribbe n kun nen ve rb org en g aa n i n d e u i te rwaa rde n o f i n j on gere kribben , e n l eve re n i nformati e o p o ve r d e vro egere te chnisch e man ier va n ri vi e rbe ïnvlo eding .
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 20]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
Om g racht te rrein N a a st kastele n w aren s oms o ok b oerderijen o mgracht, o f i s n ie t b e ken d o f e r d a adwe rkelijk va n e en ka s tee lachtig b ou wsel sprake w as. In d i e g eva lle n h ebbe n w e d e o mschrijvi ng a l gemener g ehouden, en s p reken w e va n ‘ omg racht te rrein ’. D e g rachte n zi j n steeds a ls ze l fstan dige i tems i ngetekend (zi e § 3 .9 .1 ). Sl u i s D e ve l e w a terg angen i n d e g emeen te Oss w aterd en ve e lal d o or d ijken h een o p a nde re g rotere w a te rlop en, soms o ok d e Ma as, u it. Om h e t o n gecontro leerd te rugstromen va n w ater te vo o rkome n w a re n o p d ie p le kken s luisjes a anwe zig. D e ze h e bben w e a ls p olyg oon g e ka rteerd, ve e lal d o or te r p l e kke e en kl ein b lokje u it d e d ijk te ‘ snij den’ . D e w erkeli jke contou ren va n d e slu is zi j n u i teraa rd l a ng n i e t i n a lle g e va llen b e ken d. Sta d skern In d e g e mee nte Oss komen m eerdere o ude stadske rnen vo or (Oss, Me ge n e n R ave nstein). D eze o n d e rsch eiden zi ch va n d e d orpskernen d oor h un s te rkere con centratie va n b eb ouwi ng, sted elijke fu n cti es e n b ebo uwing e n o mwalli ngen, a l d an n ie t m et u itge brei dere ve stingw erken zo a ls R ave nstein.
N e t a l s b ij d e d orpskernen zi j n b i nnen d e stadskern en b ijzo nd ere fun cties a fzo nderlijk o nd ersch eidin g d o o r e en ve rme lding i n d e ko lom ‘ opmerking ’ va n d e d atab ase . Stu w vi j ve r Op h e t m ome nt d at e r i n dustrië le w erken a ls w atermole ns o p w aterg ange n w orden g ep laatst e n h et w a te r e rvoo r o f e rach ter g a at o pstu wen o f j uist me t kra cht vri j komt, e rod ere n d e ra nden va n d e w a te rgan gen e n o ntstaa n e r s tuwvi jve r-achtige s tructure n. In d e g emeente Oss komt é é n situ atie vo o r va n tw e e va n d ergel ijke vi j vers a chter e lkaar a an e en w aterg ang, d ie w e a ls stuwvi jve r h ebbe n a a n g edui d zo n der d e fu nctie me t ze ke rh eid te ke nnen . D e ze l o cati e l igt m omen teel e chter i n d e h ui dige Ma a s l oop te n zu i d weste n va n Ma ren e n i s d aa rmee n ie t m eer te a ch te rha len. Syn a g o geterre in L o s va n kerkte rreinen h ebbe n w e o ok é én s yn agoge te rrein b e gre nsd e n g eïden tifice erd, i n d it g eva l i n L i th , m et e en d a arb ij g ele gen s cho olge bouw. Er w erd n ie t b ij b eg rave n; d e e n ige j o odse b egraafpla ats d i e va n vó ó r d e 1 9e e euw d a te ert, i s d ie va n Ge ffen (zi e § 3 .9.1). 7 d e j oodse b egraafp laats i n Oss d a te e rt u it 1 8 88.
Ve e rs toep Ve e rs toep en l igg en a an d e o eve r va n d e rivi er e n b estaat soms u it e en tra p i n e en kad emuu r (b ij vo e tve re n ) o f e en n aar d e rivi er a flope nde w e g w aar d e ve e rp ont a anl egt. Er h eeft g ee n i ntegraal o n d e rzo ek n aar d e l ig ging va n p o te ntiële ve ersto epen p l aatsgevo nden . Ee n d e el va n d e ve e rstoepe n is d e d a ta base o pge nomen o mdat zi j h et u itein de va n (ve er)d ammen vo rmen. Ee n e nkeli ng i s i ndivi due el a a n g emerkt o p d e ka art. Ve rd w e nen w iel / Zo n e m et ve rdwe nen w ie l D e g e mee nte Oss ken t re lati ef ve el w iele n d ie i n d e l oop va n d e g eschie denis g edempt zi j n, e n h oogui t n o g h e rkenb aar zi jn a an d e b e waard g eb leve n b ocht i n d e d i jk. Om dat d eze w iel en i nteressan te i n fo rmatie ku nnen b eva tten , zo we l te n a anzi en va n h e t materiaal w aarmee d e w iel en g ed empt zi j n a ls i n fo rmatie o ve r d e d ijkdoorbraak ze lf, h eb ben w e d eze w ielen a ls a rcheolo gisch re leva nte l o cati e o p
7
L i t h - J o o d s Cu l tur e el K wa r tie r ( jck .nl )
R A A P- r ap p or t 5 9 2 3 / v e rsi e 3 0- 0 1- 2 0 24
[ 21]
A r c h e o l o g ie i n d e g e me e nte O ss; A ctu al i sat ie a rc he o lo g is ch e v er wa ch ti ng s - e n be l ei d ska a rt
ka a rt g e zet. D aa rbi j zi j n w iele n d ie tu sse n 1 832 e n n u g ed emp t zi j n, m aar o ok – zo als i n Me g en – e en w i e l d at i n 1 5 75 a l m oet h ebb en b estaan, m aar vó ór 1 832 w erd g edempt. Wa n n e er d e l egen da-eenhe id ‘ ve rd wenen w iel’ is, i s d e co ntour va n d i t o ude w i el o ok i ngete ken d.
F i guur 6. De r ivierkaart geeft i n combinatie met het k adastraal minuutplan een prachtig beeld van water gerelateerde structuren (br on: Gelders Archief, 0509 Kaartenverzameling Rijksarchief in Gelderland, i nventarisnummer 427, d.d. 1849 -1856).
Ve rh o o gde w eg We g e n w aarvan w e n iet ze ke r w e te n o f ze e e n w aterke rend e fu ncti e h add en, maa r d ie d uide lijk w el ve rh o o gd l a gen, h eb ben w e o nder d it typ e g evo egd. D e w e gen ke nne n mog elijk e en o p hogi ngspakket d a t a rch eolog isch re leva nt ka n zi j n. We h ebbe n a lle en d ie w e gen m eege nomen d ie u i t h et h isto risch o n d e rzo ek d uid elijk n aar vo ren g ekomen zi jn . Ve s ti n gwerken N a a st d e h i ervo or a l b esproke n circumva lla ti elin ie (zi e § 3 .9 .4 ) zi j n e r mee r ve stin gwerken d ie re leva nt zi j n vo o r d e a rcheo logisch e w aarden - e n ve rw ach tingskaa rt. H et g aa t i n e erste i nstantie u itera ard om d e ve s ti ngwerken va n R ave nste in, d ie g e karteerd zi j n o p b asis va n h et kad astraal m inu utplan. D a ar m o e t u iteraard a an to e gevo egd w o rde n d at d e ve stin gwerke n to en a l i n ve rva l w aren, e n d at d e o p g e nomen co ntouren d a t ve rva l o ok i l lustreren. U iteraard i s e r o ve r d e a rche ologi e p otentie va n d i t s o o rt g e laagd e p atronen ve e l m eer te ze g gen d a t d e é éndimension ale p o lyg onen o p d eze kaa rt, maa r h e t g e e ft w el a an w aar e r w at a a n d e h an d kan zi jn .