Gebiedsvisie Stadjes en Kernen.PDF

inzetten. Een plek is onmisbaar voor ontmoeten, recreëren en leren. Meestal is dat

leeftijden, onderwijs, welbevinden, gezondheid, dagelijks functioneren, het meedoen gen of het clusteren ervan, laten de foto’s de knelpunten zien en waar vooral behoefte aan is, ook voor de toekomst.

Burgerpanel, april 2021: Twee derde van de inwoners van dorpen vindt buurtfeesten in de eigen kern belangrijk. Bij de stedelingen is dat nog geen 40% (en 57% van de stedelingen doet daar nooit aan mee).

willen doen; mensen die het nodig hebben én mensen die zich hiervoor willen

een eigentijds, goed uitgerust, laagdrempelig, multifunctioneel ‘huis van het dorp’.

Daar is liefst altijd iets te doen en dat heeft voor elke (leeftijds-)groep iets te bieden.

Maatschappelijke, sociale, educatieve activiteiten komen er samen. Het is betaalbaar

en gastvrij. Je loopt er spontaan binnen en je voelt je er direct thuis. Je wordt hartelijk ontvangen en er is een luisterend oor. Dat kan een groot multifunctioneel gebouw in een hoofdkern zijn, maar het kan in een kleine kern ook andere vorm hebben.

82% zegt dat de supermarkt tot de belangrijkste voorzieningen behoort. Ruim

Voorzieningen die met belastinggeld worden ondersteund en daardoor tegen een

kern!

de reguliere horeca. Echter op het moment dat passend aanbod ontbreekt, kun-

twee derde van de dorpelingen doet (af en toe?) de boodschappen in het eigen

Visie: wat vinden we belangrijk?

Scholen, clubgebouwen, sportvelden en gemeenschapshuizen zijn belangrijke ontmoetingsplekken. De gesprekken in de dorpen hebben dat nog eens extra duidelijk

gemaakt. Voorzieningen zijn ook belangrijk voor de gezondheid, benadrukt de GGD:

lagere kostprijs kunnen opereren mogen niet op oneigenlijke wijze concurreren met nen verenigingen voor de lokale markt ruimtes verhuren, catering aanbieden etc.

Vanzelfsprekend moeten ze aan alle wettelijke vereisten voldoen, zoals voor sociale hygiëne. We moeten steeds de vinger aan de pols houden, en horen wat er speelt.

Daarom is het belangrijk dat de verenigingen een goede contactpersoon bij de gemeente hebben of houden.

bewegen, ontmoeten, sporten. Ze maken van een kern een dorpsgemeenschap en

Net als voor bedrijven geldt voor verenigingen ook: We kunnen niet elke club in de

te kijken naar economische waarde, maar ook naar wat ze de kern brengen: de maat-

van kernen is en dat deze clubs de ruimte krijgen om zich te ontwikkelen. Grotere

vergroten de vitaliteit van een kern. Het is belangrijk om bij voorzieningen niet alleen schappelijke waarde. Dat wil ook zeggen dat we kijken naar wie het meest afhankelijk is van voorzieningen dichtbij en daar rekening mee houden. Als dat betekent dat

verenigingen (na het zorgvuldig afwegen van andere mogelijkheden) moeten fuseren, is dat geen taboe. Het allereerste uitgangspunt voor scholen is de kwaliteit van onder-

lucht houden. Maar we vinden het wel belangrijk dat er voldoende aanbod per cluster centrale accommodaties helpen daarbij: ze stimuleren de ontmoetingen en maken

voorzieningen betaalbaar. Mensen tussen de 8 en pakweg 80 kunnen wat verder fiet-

sen voor activiteiten in hun vrije tijd. Ook de keerzijde is belangrijk: het feit dat steeds meer via internet verloopt, maakt digitale bereikbaarheid tot een belangrijke voorzie-

29

ning; ook voor verenigingen.

Als we voorzieningen slim en vernieuwend combineren of kiezen, kunnen we ze

We willen bij het clusteren wel in elke kern een centrale ontmoetingsplek bewaren,

verenigingen en ondernemers moet creëren.

van de dorpse gezelligheid. Bij voorkeur is dat een plek die uitnodigt omdat hij een

betaalbaar houden. Dat betekent dan ook dat de gemeente voldoende kansen voor

Uitwerking: Wat gaan we doen?

Eerder vastgesteld en in gang gezet beleid dat we voortzetten

De gemeente ziet het belang dat verenigingen hebben voor ontmoeten en heeft

daarom in 2021 het Beleidskader Vitale Verenigingen aan de raad voorgelegd. Hierin

helpen we (sport)verenigingen om te werken aan vitaliteit. De gemeente ziet vereni-

gingen als partner in het maatschappelijke domein op het gebied van laagdrempelig ontmoeten en stelde daarom Thuis in de buurt in 2020 vast. De verenigingen spelen

vooral een plek waar de oudste en jongste inwoners graag naartoe gaan en genieten dorpse uitstraling heeft, maar ook de plek waar wat voorzieningen samen komen, zoals een gemeenschapshuis en de plek voor een groente- of viskraam. Het aan-

bod van de dingen die we regelmatig nodig hebben en de gezellige plek zorgt voor

‘reuring’ en een levendig kern. Bij de plannen moet integrale toekomstbestendigheid voorop staan: hoe kunnen we voor de komende jaren wonen, ondernemen, ont-

moeten, gezondheid en groen zo slim mogelijk combineren met duurzaamheid en betaalbaarheid?

ook een rol bij de zogenoemde ‘Positieve Gezondheid’ en de raad stelde in juli 2021 ook

Nieuw en niet eerder vastgesteld beleid

aan ontmoeten en aan de identiteit van een gemeenschap. Hiervoor is aandacht in de

Gezondheid’ en Cultuur Verbindt OnSS start de gemeente een transformatie van de

daarvoor een beleidskader vast. Net als sport dragen culturele activiteiten dragen bij in maart 2021 vastgestelde cultuurnota Cultuur Verbindt OnSS.

We willen de accommodaties voor verenigingen voor meerdere kernen bij elkaar brengen om de kwaliteit te borgen en ze tegelijk (ook met horeca) betaalbaar

Vanuit de genoemde beleidskaders Vitale Verenigingen, Thuis in de buurt, Positieve dorpshuizen. Deze spelen een belangrijke rol in het laten meedoen in de samenleving van (kwetsbare) inwoners. We kijken wat de dorpshuizen nodig hebben om daar een

goede invulling aan te geven. Daarnaast werken we aan een passende manier om de kosten te beheren, omdat de accommodaties nu vaak geld te kort komen.

te houden. Voor een deel zijn we daar al mee begonnen vanuit de zogenoemde

Bij commerciële en para-commerciële voorzieningen zorgt de gemeente voor de

van een kernencluster hiervoor de aangewezen plek. Maar andere keuzes zijn in de

het clusteren van voorzieningen bevorderen. Het gaat dan bijvoorbeeld om winkels

‘Voorzieningenkaarten’. Over het algemeen is een centrale locatie in een hoofdkern kernen mogelijk, in overleg met de verenigingen en bewoners en op voorwaarde dat ze het ontmoeten en de gezondheid op de beste manier stimuleren.

De goedlopende locatie ‘Onder d’n Plag’ in Over d’n Dam (Demen, Dieden, Deursen-

Dennenburg en Neerlangel) in het buitengebied tussen de genoemde kernen is een

voorbeeld van de ‘uitzondering op de regel’. Van groot belang hierbij is de betaalbaarheid van de voorziening voor de verenigingen en het vergroten van het aantal mogelijkheden voor ontmoeten. Dit is ook belangrijk in tijden dat er minder vrijwilligers

zijn. Op die manier kunnen ze bardiensten en andere taken voor meer verenigingen combineren. We doen dat ook in samenspraak met de verenigingen en bewoners.

randvoorwaarden, zoals mogelijkheden voor vestiging en bestemmingsplannen die en horeca. Op die manier breng je meer mensen bij elkaar en zijn de voorzieningen

makkelijker rendabel te houden. Op het moment dat op een niet-passende locatie een commerciële voorziening verdwijnt, passen we het bestemmingsplan aan. Als een

commerciële voorziening verdwijnt op een plek waar dit wel kan passen, dan laten we andere activiteiten toe, maar we houden de bestemming ook open voor commerciële activiteiten in de toekomst. Als bijvoorbeeld een café of winkel verdwijnt, zetten we

de plek niet op slot voor andere activiteiten, maar we houden de mogelijkheden voor

horeca open. Voor maatschappelijke voorzieningen (rond bijvoorbeeld gezondheid of

kinderopvang), heeft de gemeente een actievere rol. We zijn dan eigenaar of financier.

30

Daarmee hebben we als gemeente ook een actieve rol in wat we waar mogelijk willen maken. Wel moeten we er daarbij op letten dat we niet commerciële activiteiten met overheidssubsidie worden ondersteund. Dan is er immers sprake van staatsteun en oneerlijke concurrentie.

We vertalen de visies en beleidsstukken naar de uitvoering, met de juiste randvoor-

waarden. Hetzelfde doen we voor vitale verenigingen en amateurkunst. Het samenbrengen van deze verschillende visies is de grote uitdaging voor de komende jaren,

aangezien elke situatie in elke kern weer anders is. Daarbij willen we dit samen met

de verenigingen, wijk- en buurthuizen, andere organisaties en de inwoners doen. Dat raakt aan de kern van deze visie op de stadjes en kernen: flexibel maatwerk waarbij de bewoners en ondernemers een hoofdrol hebben en het maatschappelijk belang centraal blijft staan.

31

4. Mobiliteit: bereikbaar, maar ook duurzaam en veilig

Oss wil duurzaam vervoer stimuleren. Meer elektrisch, meer fietsen in plaats van de

auto. Dat is goed voor de gezondheid (beweging) en voor de leefbaarheid (minder ver-

keersoverlast, geluid, uitstoot). In de kernen was tot voor kort altijd alles dichtbij: scholen, winkels, werk, cultuur. Veel zaken komen wat meer op afstand, maar het OV komt vaak minder in de kernen. Dorpelingen vanaf achttien koesteren de auto. Met een

gezin is de auto in de kernen nagenoeg onmisbaar. Dat heeft gevolgen voor: wegen,

parkeren, milieu en veiligheid. Kunnen we de kernen minder afhankelijk maken van

de auto? Of levert het platteland andere bijdragen aan de grote vragen rond milieu?

Hoe vinden we duurzaam en gezond vervoer én houden we de kernen en voorzieningen goed bereikbaar? Zijn er mogelijkheden voor gezamenlijk (openbaar) vervoer? Burgerpanel, april 2021: In de eigen buurt verplaatst men zich vooral lopend

(66%) en met de fiets (55%). Binnen de gemeente neemt men meestal de auto

(74%) of de fiets (53%). Bij wat mis je in de wijk, staan snelheid remmende maatregelen op nummer 4, na woningen voor ouderen, betaalbare woningen en rust en stilteplekken. In Ravenstein vindt 52% het aantal opstappunten voor OV voldoende, in Herpen is dat 24%.

Context: Wat speelt er in de kernen?

Wat hoorden we afgelopen jaar in de kernen?

De voornaamste reacties waren gericht op overlast van het te snelle verkeer op de doorgaande wegen door de dorpen, met name Lith en Geffen. Een inwoner van

Huisseling zei daarover het volgende: ’De wethouder of ambtenaren zouden eens

een dagje in de oogsttijd op een klapstoeltje voor de kerk in Huisseling moeten gaan

zitten om te ervaren wat de overlast is.’ Daarnaast noemen ze parkeeroverlast. Als we

straks de kernen verdichten, dus meer mensen op minder oppervlak, dan betekent dat waarschijnlijk ook meer auto’s in de kernen. Daarnaast zeggen vooral jongeren goed openbaar vervoer te missen. Sommige gepensioneerden waarderen de buurtbus als plek om een praatje te maken.

32

Hoogwaardige Verbindingen naar 4,0 km 2,5 km fietsverbindingen dorpen en kernen = 15 minuten = 10 minuten Hoogwaardige Verbindingen naar 4,0 km 2,5 km 7,5 km (fietsstraten + fietsverbindingen dorpen en kernen = 15 minuten = 10 minuten = 30 minuten fietssnelweg) (fietsstraten + fietssnelweg) Wat speelt er in de Osse kernen en daarbuiten?

Visie: wat vinden we belangrijk?

veiligheid. Verkeer is nodig om goederen, plekken en mensen bereikbaar te maken

me vormen van vervoer, zoals lopen, fietsen, gedeeld vervoer en schoon (elektrisch)

In Oss zoeken we naar een balans in bereikbaarheid, duurzaamheid, leefbaarheid en – en dus voor ontmoeten. Verschillende vervoersmogelijkheden zorgen ervoor dat

meer inwoners deel kunnen nemen aan de samenleving. We zien dat veel vormen van openbaar of collectief vervoer onder druk staan, zoals de buslijnen en de pontjes. Inwoners van Geffen, Ravenstein en Herpen ervaren geluidshinder van de A50 of

Dorpenweg. Over transport van gevaarlijke stoffen zijn goede afspraken (snelweg,

spoor, binnenvaart op de Maas en door ondergrondse leidingen), al blijft er een kleine kans op incidenten, met giftige stoffen of een ongeval, brand of explosie in deze plaatsen.

Om de kernen bereikbaar en gezond te houden zien we graag gezonde en duurzavervoer. Het stimuleren van duurzame vervoersvormen draagt bij aan verschillen-

de doelen en opgaven: het is goed voor de gezondheid en luchtkwaliteit, reduceert

geluidshinder, draagt bij aan gelijke kansen (mobiliteit voor iedereen), versterkt de

economische structuur (betere doorstroming) en draagt bij aan een leefbare en veilige gemeente. Vooral voor de verplaatsingen binnen en tussen de kernen kan dat vaak

goed. Goede (snel)fietspaden moeten de voorzieningen in de stad voor de inwoners

van de kernen milieuvriendelijk en goedkoop bereikbaar maken. Verkeersveiligheid, bereikbaarheid of afstand moet geen argument zijn om de auto te pakken. De ge-

33

meente vindt het belangrijk dat er goede snelfietspaden zijn en andere duurzame verbindingen tussen de kernen en de stad.

Naast fiets, lopen en openbaar vervoer blijven autoverbindingen belangrijk, vooral

Tot slot: We moeten niet-zelfredzame mensen beschermen tegen de risico’s van transport van gevaarlijke stoffen. Bij het vestigen van nieuwe basisscholen, kinderdagverblijven en zorginstellingen moet er daarom voldoende afstand zijn.

voor de verbinding met het stedelijk gebied en de regio. Voor veel voorzieningen zijn

Uitwerking: Wat gaan we doen?

toekomst nog belangrijker worden. Daarom zal de auto voor de stadjes en kernen

Inwoners kunnen op veel terreinen zelf actie ondernemen. Als vooral lokaal verkeer

de inwoners van de kernen aangewezen op het stedelijk gebied. En dat kan in de

een belangrijk vervoermiddel blijven. Een goede ontsluiting op het hoofdwegennet

is dus noodzakelijk. Hierin vervullen de Dorpenweg, Beatrixbaan, de N329 en de N625 (provinciale weg: Lithoijensedijk, Meester van Coothstraat) een belangrijke functie

richting de stad Oss en de regio. Toch blijft dat ook de inwoners van de kernen kritisch naar het gebruik van de auto kunnen kijken. Binnen en tussen de kernen willen we

vooral lopen en fietsen stimuleren. En met gebruik van een elektrische fiets is ook het stedelijk gebied vanuit veel kernen goed bereikbaar.

Eerder vastgesteld en in gang gezet beleid dat we voortzetten

voor overlast of onveiligheid zorgt, bijvoorbeeld rond een school, zien we soms dat ouders aan het begin van het schooljaar de automobilisten een snel kopje koffie

kunnen aanbieden en meteen vragen of ze oog hebben voor de scholieren op hun

wiebelende fietsen. Parkeerplaatsen op wat verdere afstand van de school kunnen de directe schoolomgeving veiliger maken. En spandoeken van Veilig Verkeer Nederland attenderen op een schoolomgeving waardoor verkeersdeelnemers hun gedrag kunnen aanpassen. Waar nodig kan de gemeente in overleg met de bewoners maatre-

34

gelen treffen. Het is belangrijk dat bewoners dan een luisterend oor hebben bij de gemeente.

Openbaar vervoer wordt steeds schaarser, zeker in de kernen. Daarom werken we samen met de provincie aan ‘gedeelde mobiliteit’. Dat wil zeggen: we stemmen

de verschillende soorten verkeer op elkaar af waardoor een reiziger zelf de reis kan

samenstellen die past bij zijn of haar mobiliteitsbehoeften. In dit systeem zal voor de

kernen de buurtbus een belangrijke voorziening blijven, niet alleen voor vervoer, maar ook voor ontmoeten. Daarnaast gaan we zoeken naar oplossingen om Wmo- of doel-

groepenvervoer te combineren met vrijwilligersvervoer of flexibel halte-halte vervoer (hubtaxi), waarbij een taxi je naar een overstappunt brengt. Bijvoorbeeld een halte met overstap op bus of trein.

Maar ook initiatieven van inwoners voor gezamenlijk vervoer kunnen hierbij helpen.

Bijvoorbeeld in plaats van een tweede auto. Denk dan aan: deelauto’s, leerlingenvervoer of een dorpsauto voor mensen die zelf niet (meer) kunnen rijden. De gemeente kan hierbij ondersteunen.

Maar ook initiatieven van inwoners voor gezamenlijk vervoer (zoals deelauto’s of

leerlingenvervoer) kunnen hierbij helpen. Bijvoorbeeld ter vervanging van een tweede auto of een dorpsauto om mensen die zelf niet (meer) kunnen rijden te vervoeren,

zijn initiatieven die kunnen bijdragen aan meer duurzaam vervoer. De gemeente kan hierbij ondersteunen.

Nieuw en niet eerder vastgesteld beleid

Op het moment dat we deze visie op stadjes en kernen afronden, is het proces voor een nieuwe koers voor Mobiliteit in volle gang. Hierin is straks duurzame en actieve mobiliteit een belangrijk onderdeel. Met actieve mobiliteit bedoelen we dat we

voetgangers en fietsers centraal zetten in deze nieuwe visie. Daar waar veel mensen

samenkomen (bij winkels, voorzieningen, horeca en bijvoorbeeld speelplekken), waar ze elkaar ontmoeten, daar willen we meer ruimte geven aan voetganger en fietser en de verblijfkwaliteit van de openbare ruimte centraal stellen. Dat is vaak in het ‘hart’

35

van een dorp of een kern. We proberen dat te koppelen aan voorzieningen als een

pakketmuur, servicepunt voor bijvoorbeeld ophalen van medicijnen, een plek voor een

deel- of dorpsauto. Zo’n centraal ontmoetingspunt draagt bij aan de leefbaarheid in de kernen. Het is van dan ook nog groter belang om goede fietsroutes te realiseren tussen kleine dorpen, grotere kernen en het stedelijk gebied.

belangrijke functie houden. Daardoor blijven de dorpen en kernen hun aansluiting houden op het provinciale- en rijkswegennet.

Deze kaart geeft een eerste beeld van het mogelijke fietsroutenetwerk. Het precieze netwerk wordt later vastgesteld.

Voor een goede ontsluiting op het hoofdwegennet blijven de Dorpenweg, Beatrixbaan, de N329 en de N625 (provinciale weg: Lithoijensedijk, Meester van Coothstraat) een

36

5. Duurzame ontwikkeling: verantwoord, veilig en gezond leven

Onze leefomgeving geven we door aan onze kinderen, horen we vaak. Er zijn echter steeds meer aanwijzingen dat dat niet meer vanzelfsprekend een betere toekomst

voor onze kinderen betekent dan ons eigen leven nu. Denk daarbij aan de gevolgen

van klimaatverandering die we nu al merken, zoals hitte, droogte en wateroverlast.

Anders dan bij wonen en voorzieningen gaat het hier om nu nog minder direct tast-

bare zaken, maar die wel vergaande consequenties hebben. We kunnen niet genoeg benadrukken hoe belangrijk dat is.

Als we nu niets doen, zal het grote gevolgen hebben voor de leefbaarheid en het

milieu. We zoeken volop naar oplossingen en hoe we ze kunnen uitvoeren, ondanks

kosten, regels en belemmeringen in de uitvoering. Het gaat om aanpassen aan veranderend klimaat en om verdere verandering van het klimaat te beperken. Stoppen met gebruik van fossiele brandstoffen, zoals aardgas, is van dat laatste een voorbeeld.

Er zijn ontwikkelingen die we nog niet helemaal overzien, bijvoorbeeld nieuwe tech-

nologieën en wetgeving. het statische ‘duurzaamheid’, dus op concrete maatregelen

die we nu nemen of pas op te lossen in de toekomst. We spreken liever van ‘duurzame ontwikkeling’ van alle plannen die we voortaan gaan maken.

Dat wil zeggen: kunnen we alle plannen, van inwoners, bedrijven en gemeente voor

de kernen bekijken vanuit het perspectief van de komende generaties? Dat werken we allereerst uit in de programma’s die voor de hele gemeente gelden. In de hoofdstuk-

ken wonen, ondernemen, voorzieningen, mobiliteit en het hoofdstuk over inwonerinitiatieven speelt duurzaamheid ook een grote rol. Hier concentreren we ons op de leefomgeving in de kernen.

Context: Wat speelt er in de kernen?

Wat hoorden we afgelopen jaar in de kernen?

Als we de leefomgeving in de kernen bespreken met inwoners, dan brengen ze onder-

werpen als klimaat, energie en duurzaamheid nauwelijks ter sprake. Dat wil niet zeggen dat de onderwerpen niet leven, maar minder in het kader van een gebiedsvisie. Soms

37

reageren mensen op initiatieven in het buitengebied of in de stad, waar vaak al eerder

Oss gaat de komende jaren vorm geven aan de energietransitie, ook vanuit de regio,

in deze visie niet verder uit. Wel spreken we over wat we zelf als inwoners, bedrijven en

telijke campagne ‘Oss schakelt door’ en met onze duurzaamheidsleningen. Voor

besluiten over genomen zijn, bijvoorbeeld rond wind- of zonne-energie. Die werken we

gemeente nu kunnen doen om klimaatverandering te beperken en de negatieve gevolgen te beperken. Daarvoor zijn soms ingrijpende maatregelen voor nodig. Wat speelt er in de Osse kernen en daarbuiten?

De brief van de gemeentelijke organisatie aan de nieuwe raadsleden voor de periode 2022-2026 benadrukt de noodzaak van transities, van grondige systeemwijzigingen. Hij gaat in op klimaatverandering, biodiversiteit, grondstoffen en de kwaliteit van

bodem, water en lucht. We beginnen ook in de kernen de gevolgen van onze levens-

bijvoorbeeld met een regionaal energieloket, Brabant Woont Slim en een gemeenklimaatkwetsbaarheid hebben we onderzoek gedaan. Daar zijn ook kaarten van

gemaakt. Duurzaam grondstoffengebruik maakt al enkele jaren onderdeel uit van

ons werk. Denk aan het Grondstoffenakkoord, het VANG en de Green Deal Duurzaam

GWW. Voorbeelden zijn: circulaire verkeersborden, duurzamer asfalt en verhardingen, vergoenen, en de LED-verlichting in de openbare ruimte om milieu-impact en CO2uitstoot te verminderen. Dat zijn enkele voorbeelden van hoe Oss zijn footprint wil verkleinen.

stijl te ondervinden voor onze leefbaarheid. Hitte zorgt ook voor extra overlijden van

Visie: wat vinden we belangrijk?

moeten onze kernen dus ook voorbereiden op extremer weer, zoals storm en water.

leid vastgelegd. Oss is in 2050 energieneutraal en klimaatrobuust. Alle energie

met name ouderen en mensen met een zwakke gezondheid. Droogte neemt toe. We Natuurlijke grondstoffen worden steeds schaarser en duurder. Fossiele brandstoffen zijn daarbij schadelijk voor milieu en gezondheid. We voelen onze ‘footprint’

steeds meer als een verantwoordelijkheid: we kunnen niet blijven consumeren, maar moeten verantwoord beheren; beschermen of hernieuwbaar gebruiken. We krijgen

opdrachten van de Europese unie en de rijksoverheid en moeten daar lokaal invulling aan geven.

De omvang en sociale samenhang (het ‘ons-kent-ons’) van een dorp biedt ook een

goede basis om daarmee aan de slag te gaan. Een voorbeeld uit Oss is een initiatief van zeven inwoners van ‘Over d’n Dam’ om 433 woningen en alle bedrijven in hun

kernen in 2030 energieneutraal te maken. Het gaat om besparing, aardgasvrij maken

De visie op energie, klimaat en andere duurzaamheidsvragen is dus in ander bedie inwoners en bedrijven in de kernen dan gebruiken is duurzaam opgewekt. De

kernen zijn beter bestand tegen gevolgen van het veranderen van het klimaat zoals de stijging van het peil in de rivieren, hevige regenval, extremere hitte en lange

droogte. Belangrijk om daarbij het historische karakter van de kernen te koesteren en benutten: aansluiten bij het natuurlijke landschap, het bodem- en watersysteem, de historisch gegroeide vorm en de eigenheid waar inwoners zich thuis voelen. Bij dat

laatste hoort ook de saamhorigheid. Inwoners van de Osse dorpen lossen samen hun problemen op. We willen in onze kernen ook voldoende leefruimte voor vele soorten planten en dieren (‘natuurinclusief’ en ‘biodivers’). We willen ook dat samen met bewoners aanpakken.

en duurzaam opwekken. Maar ze willen tegelijk de sociale samenhang en samenwer-

Uitwerking: Wat gaan we doen?

wording te creëren en bewoners op gang te helpen. Als dat gelukt is, willen ze acties

We gaan door met maatregelen die we afgelopen jaren zijn begonnen. We van-

king in Over d’n Dam versterken met een laagdrempelige instap om brede bewust-

als gezamenlijke inkoop van zonnepanelen of isolatiemateriaal helpen organiseren. Daarnaast onderzoeken ze de mogelijkheden voor grootschalige, lokale opwek met zonne-energie. Dit soort initiatieven kan de gemeente ondersteunen, bijvoorbeeld met voorlichting en begeleiding.

Eerder vastgesteld en in gang gezet beleid dat we voortzetten

gen regenwater zoveel mogelijk op daar waar het valt. We willen hittestress zoveel

mogelijk voorkomen door meer groen in de kernen, meer schaduw, door de kleur van materialen, door water, koelteplekken en een hittebestendige bodem en gebouwen. Door meer water vast te houden willen we ook droogteschade beperken. We kiezen

38

vaker voor soorten die bestand zijn tegen droogte. We verbeteren en herstellen zo veel

ringsplan samen met bewoners. Voor energieopwekking heeft de gemeente kaders

partijen het Schone Lucht Akkoord ondertekend. We monitoren vanuit dat akkoord

gezamenlijk op te pakken.

mogelijk de biodiversiteit door onze leef- en werkomgeving. Oss heeft met andere

ook de meldingen over houtstook We zijn ook kritisch op houtstook, omdat vooral de uitstoot van fijnstof risico’s met zich meebrengt voor de luchtkwaliteit en klachten aan de luchtwegen.

Het probleem van klimaatverandering is collectief. Als gemeente kunnen we sommige dingen zelf doen. Dat is alleen niet genoeg om echt de gevolgen van klimaatverande-

ring op te vangen. Daarvoor hebben we anderen nodig: inwoners, bedrijven en andere en eigenaren van groen en woningen en ander vastgoed. We gaan dat intensiever stimuleren en erover communiceren.

We willen dus zoveel mogelijk samenwerken, lokaal en in de regio, met andere

gemeentes, het waterschap en de provincie. Water en bodem stoppen niet bij de

gemeentegrens. Bovendien ontwikkelen we samen meer kennis en ervaring dan we

alleen kunnen. Klimaatadaptatie in kleigronden van sommige kernen vraagt bijvoorbeeld om andere maatregelen dan op de hoge zandgronden. Andere overheden hebben daar ook ervaring mee. De samenwerking is ook belangrijk omdat veel partijen

opgesteld voor zonne- en windenergie. De kernen bieden de kans om energie lokaal en

Nieuw en niet eerder vastgesteld beleid

Wat we precies in welke kern gaan doen, werken we de verder uit, bijvoorbeeld in het

‘Actieplan groen en klimaatrobuust Oss’. We bouwen ook voor de toekomstige generaties, en we weten dat de dingen die dit jaar nodig zijn in de loop van de jaren veranderen. Er zijn bijvoorbeeld nu vooral woningen voor starters en senioren nodig, maar dat kan veranderen. We willen gebouwen niet eerder dan nodig afbreken. Daarom willen

we flexibel bouwen, zodat we in kunnen spelen op nieuwe ontwikkelingen en risico’s. De komende jaren gaat Oss nieuwe, meer circulaire woningconcepten stimuleren,

voor modulair en ‘losmaakbaar’ (demontabel) bouwen. Dit verlengt levensduur en

herbruikbaarheid van materialen. Gebruikers kunnen de indeling van een huis aanpassen aan de veranderende behoeften, eventueel door extra bij te bouwen ruimte.

Als circulair en industrieel bouwen samengaan, zijn woningen ook sneller te realiseren, gemiddeld vier keer sneller dan conventioneel bouwen.

betrokken zijn bij bodem, energie, warmte, water en ondergrondse infra. Denk aan

In de Transitievisie Warmte (dec 2021 vastgesteld) staan “’startwijken: met deze ker-

onder de kernen dan dat je boven de grond soms zou denken.

Dat doen we samen met de bewoners. In zo’n buurtuitvoeringsplan geven we aan

Brabant Water, telecombeheerders, Enexis, aannemers en de provincie. Het is drukker

De gemeenschapszin in de kernen geeft kansen om collectief vaart te maken, met gezamenlijke aanpak of inkoop bijvoorbeeld. Alleen al het beter isoleren van de wonin-

nen gaan we op korte en middellange termijn werken aan een buurtuitvoeringsplan. welke alternatieven er zijn voor aardgas en wanneer zo’n gebied ook daadwerkelijk van het aardgas af gaat.

gen en gebouwen draagt flink bij aan energiebesparing. Ook meer ruimte geven aan

We gaan vanuit de Uitvoeringsagenda Energiebesparing 2020-2023 werken aan

draagt in de kernen bij aan minder en hernieuwbaar energiegebruik.

campagne www.ossschakeltdoor.nl waar mensen terecht kunnen voor tips, advies en

duurzame vormen van mobiliteit (deelauto’s, openbaar vervoer, elektrische auto’s)

De opgave om per gebied woningen aardgasvrij te maken staat omschreven in de

besparen en duurzaam opwekken van energie. Dat gebruiken onder meer in de informatie.

Transitievisie Warmte. Voor kernen zijn kleine collectieve oplossingen of individu-

ele oplossingen het meest voor de hand liggend. Daarin staat ook omschreven met

welke kernen we op korte en middellange termijn gaan werken aan een buurtuitvoe-

39

6. Natuur en landschap: een groene leefomgeving

Een soms onderschat deel van de leefbaarheid is: identiteit. Terugkerende vakantie-

gangers weten waar we het over hebben. Jezelf ergens thuis voelen. ‘Ik ben een echt dorpsmens…’ Dat heeft te maken met de gemeenschap waar je woont, de cultuur,

maar ook de omgeving: het groen, de vorm van de kern. Vooral buitenstaanders en

nieuwkomers maken de mensen in de kernen erop attent dat de omgeving prachtig en dierbaar is.

Context: Wat speelt er in de kernen?

Wat hoorden we afgelopen jaar in de kernen?

Inwoners waarderen de groene omgeving. Zoals bijvoorbeeld de Megense ‘lulboom’,

die met 5500 stemmen met een ruime winst verkozen is tot nummer 1 in de Nationale Bomen Top 50. De kwaliteit van het onderhoud kan wel beter, horen we. Verschillende bewoners willen het openbare groen graag meer zelf beheren. In Lith vroegen bewo-

ners of ze bomen die overlast geven zelf mochten onderhouden. Ook bijvoorbeeld de

Geffense Stamtafel sprak zich uit over het belang van het groen. Gezamenlijk groenbeheer is ook een vorm van ontmoeten en sociale samenhang en het zorgt ervoor dat de inwoners zich eigenaar voelen van hun omgeving en er nog trotser op mogen zijn. De bewoners vinden het belangrijk dat er vanuit het dorp fiets- en wandelpaden zijn, de routestructuren om ‘ommetjes’ in de natuur te kunnen maken. Wat speelt er in de Osse kernen en daarbuiten?

Oss is een groene gemeente. Buitengebied en de kernen en zelfs de stad. 16 procent

van de stad bestaat uit bomen. 58 procent van het Osse groen is publieke ruimte. De

kernen zijn nog groener. Het groen is daar overigens vaker in particuliere handen. In

de stad Oss is per inwoner 125 m2 groen. In de kernen loopt dat op tot 778 m2 in Dieden

en 955 m2 in Neerloon.6 Zoals een jonge inwoner zei over zijn eigen kern: ‘Neerloon is rust, meer is’t ook nie... Een paar weilanden mi wa huizen erop!’ De inwoners van de kernen waarderen het groen.

6

Zie daarvoor: https://hugsi.green/city/?Oss%20Municipality#Oss

40

Elk Osse kern heeft een eigen vorm, geschiedenis en karakter. Compleet met de bijbe-

voor bewoners. Wereldwijd hebben we te maken met een enorm verlies van natuur-

palen voor een deel de kwaliteit en eigenheid, bijvoorbeeld een karakteristieke boom

mee houden. Dat zal ook in de kernen voelbaar en zichtbaar worden. We hopen dat

horende rivaliteit, zagen we al bij de beschrijving van de kernen. Die verschillen be-

of groen straatje. Rond de kernen zien we polderlandschap, rivierenlandschap en het typisch Brabantse kleinschalige landschap van de zandgronden.

De fiets- en wandelroutes combineren vaak natuur en erfgoed, zoals de fietsroutes

gebieden en biodiversiteit. Ook in onze Osse leefomgeving moeten we daar rekening inwoners met ons blijven meedenken hoe we hier vorm aan geven. Meewerken bevordert ook hier de acceptatie.

met audiotour die de Vrijstaat Land van Ravenstein afgelopen jaar ontwikkelde. De

Maatregelen om de biodiversiteit in het bebouwd gebied te ontwikkelen zijn hier

dige humor. Het stimuleert ook een bezoekje aan de horeca, die na de zware coronatij-

goed mogelijk. Bloemenlinten, bomenrijen, bosjes, slootkanten en ‘overhoekjes’ zijn

gratis app vertelt op elke plek wat er te zien is en wat er te doen was, vaak met de noden wel wat extra klandizie kan gebruiken.

De kernen liggen ook allemaal midden in de natuur. Zogenoemde ‘doorgaande struc-

turen’ zorgen voor verbindingen tussen buitengebied en kernen voor zowel dieren als

kansrijk omdat er veel ruimte is voor groen. Aansluiting op het buitengebied is vaak netwerken voor dier- en plantensoorten. Vlinders, egels, vleermuizen, eekhoorns en vogels zullen hier dankbaar gebruik van maken. Bij nieuwbouw hoort voldoende

groen dat op een goede manier aansluit op bestaande groene structuren. We noemen dat ‘natuurinclusief bouwen’: zo min mogelijk verharden en veel inheems groen.

41

Maatregelen gaan hier vaak samen met wat vanuit klimaatadaptatie nodig is. In kernen is er vaak ook meer mogelijk met vrijwilligers die het beheer oppakken.

Een plek waar in ieder geval groen aanwezig moet zijn is op de schoolpleinen. De

voordelen van een groen schoolplein ten opzichte van een verhard schoolplein zijn vrij groot. Ook is het een mooie manier om veel mensen te betrekken bij (en informeren over) het vergroenen van de leefomgeving.

Landschappen zijn ook ecosystemen. Als je daar één schakel uit haalt, zeg de bijen,

teiten die er al zijn. Bodem en water zijn daarbij leidend. We werken met de natuur

in plaats van er tegenin. Het is belangrijk om samen met de bewoners de kwetsbare

natuur en het landschap te beschermen en te werken aan een robuust groen netwerk. Groen in de kernen is niet alleen mooi, maar ook uitnodigend en dus belangrijk voor

de gezondheid en ontmoeten. Het helpt ook bij het opvangen van de gevolgen van de klimaatverandering, zoals hittestress en vasthouden van water. Het opvangen van

piekbuien, bieden van verkoeling door schaduw en verdamping zijn voorbeelden hoe groen helpt voor leefbaarheid en gezondheid.

dan kun je het hele systeem uit balans brengen, bijvoorbeeld een voedselketen, of

Groen en natuur zijn belangrijke kwaliteiten in de kernen. Het belangrijkste groen

belangrijk. Een voorbeeld is Lithoijen in Vogelvlucht en de Plantdagen in Lithoijen.

kern is, onder meer voor het genieten van de natuur, het cultuurhistorische landschap

de gezondheid op het spel zetten. Een groeiende groep bewoners vindt biodiversiteit Bewoners hebben geëxperimenteerd met ‘natuur-inclusief bouwen’, met ruimte voor bijen, vogels en vleermuizen. Zo verbonden ze de dorpskern met het landelijk gebied. Dat deden ze met nestkasten, bijenhotels, fruitbomen en schuilplekken in hagen,

struiken en bloemenranden. De bewoners kregen hierbij deskundige begeleiding. Dit

ligt buiten de bebouwde kom. Het is belangrijk dat er een goede verbinding met de

en recreatie. De kwaliteit van het groen kunnen we verbeteren door ‘natuurinclusief werken’. Dus: minder verharding, meer (gebiedseigen) groen. Dit helpt ook mee in klimaatadaptatie.

is een illustratie voor het grote Osse vrijwilligersnetwerk met veel lokale initiatieven.

De cultuurhistorie kan ook helpen bij de aanpassing van het klimaat, staat in het vori-

projecten en anderen gaan hopelijk volgen.

waar het veilig en droog was. Die vorm geeft de kernen zijn karakter. Maar ook binnen

Naast Lithoijen hebben ook Lith en Megen aanvragen ingediend voor vergelijkbare

De Stamtafel van Geffen heeft in een eigen toekomstvisie ook aandacht voor de

groene omgeving. Bij de gesprekken in de kernen werd dat nog eens duidelijk voor

alle kernen verwoord: zorg voor een goede geledingszone, en ook verbindingen voor langzaam verkeer en zorg dat deze elkaar niet in de weg zitten.

Visie: wat vinden we belangrijk?

We vinden het belangrijk om het rijke groen in de kernen te behouden en uit te breiden. We maken maximaal gebruik van de goede effecten van groen en natuur, voor

een gezonde en duurzame leefomgeving voor onszelf en voor onze kinderen. Dit is ook belangrijk voor de biodiversiteit. We willen zo veel mogelijk aansluiten bij de kwali7

ge hoofdstuk. Hoe zit dat? De vorm van de kernen ontstond vaak uit noodzaak: wonen de kernen helpt de geschiedenis. Als in het verleden een stroom gedempt is, blijkt dat nu vaker een plek met wateroverlast. Een nieuwe sloot kan water juist te snel afvoeren. Kennis van de geschiedenis is nodig bij nieuwe maatregelen. Het terugbrengen

van die oude structuren past ook in het historische karakter van een kern. Het kan de betrokkenheid van de bewoners vergroten, en dus meer draagvlak en snellere proce-

dures en de trots van zich eigenaar voelen. Net als bij bouwen, ondernemen, voorzie-

ningen is hier het credo: werk integraal. Dat betekent: de muren weg tussen bewoners en gemeente, net als de hokjes in het gemeentehuis.7

We vinden het waardevol dat bewoners en verenigingen hier intensief aan meewerken. Het klimaat stelt wel andere eisen aan het groen, ook bij zelfbeheer: het

Zie daarvoor: https://klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/nieuws/2019/cultuurhistorie/

42

moet water vasthouden, en zich bijvoorbeeld na stormen en droogte weer kunnen

herstellen. Het is dus belangrijk om zelfbeheer te ondersteunen en als gemeente en

bewoners goede afspraken te maken. We maken samen een goede mix van randvoorwaarden (duurzaam, gezamenlijk, effectief, integraal, biodivers, klimaatbestendig

etc.) en laten tegelijk ruimte voor inwoners om dit per plek voor een groot deel naar

eigen inzicht in te vullen. Bomen zijn van grote waarde voor het landschap en voor de dorpen. Waar dat kan, beschermen we ze. Mocht kappen noodzakelijk zijn, dan planten we zo dicht mogelijk in de buurt een nieuwe boom.

Uitwerking: Wat gaan we doen?

Eerder vastgesteld en in gang gezet beleid dat we voortzetten

We gaan bij het beheer nog meer klimaatadaptief werken, waarbij we nog beter aansluiten op oude structuren.

Nieuw en niet eerder vastgesteld beleid

We ondersteunen bewoners die zelf het groen in de kernen willen beheren of meer

groen willen ontwikkelen als dat bijdraagt aan de biodiversiteit, historische structuren, klimaatadaptatie, duurzaamheid, ontmoeten, gezondheid en/of het gemeen-

schapsgevoel in de kern. We maken daarvoor ook randvoorwaarden, omdat het groen belangrijk is voor klimaat, leefbaarheid, ontmoeten en gezondheid.

En daar waar het groen van de inwoners en bedrijven is, stimuleren we nog meer het onderhoud en weghalen van verharding en meer groen in de tuinen. Bij verharding geldt: groen en open, tenzij er heel goede redenen zijn om wel te verharden.

Rond de kernen proberen we een toegankelijk landschap te ontwikkelen waar naast landbouw en natuur ook recreatie en toerisme kunnen plaatsvinden.

43

7. Cultureel erfgoed: eigenheid van de kernen en stadjes

Elk Osse kern heeft een eigen geschiedenis, verschijningsvorm en vaak ook karakte-

identiteit van de kernen en stadjes. Hieronder vallen archeologische vondsten, bij-

Ravenstein was lang geen deel van Nederland, maar kreeg ergens in de onderhande-

Naast landschap en natuur is ook cultureel erfgoed een belangrijke drager van de

zondere gebouwen, historische landschappen, collecties, verzamelingen, verhalen en tradities. Stuk voor stuk erfgoed dat bijdraagt aan een mooie en prettige leefomge-

ving. Denk bijvoorbeeld aan sfeervolle oude gebouwen die je ziet als je door de kernen loopt. Veel gebouwd erfgoed is particulier bezit, maar belangrijk voor het (gemeenschappelijke) karakter van een kern. Als het stof van een afgebroken melkfabriek of

klooster opgetrokken was, hoorde je vaak: ‘toch sunt…’. Gewone (of soms zelfs lelijke)

gebouwen (en straatjes, groen) bleken dierbaarder dan gedacht. Net als oude foto’s en

ristieke gebouwen. Megen was een katholieke enclave in het protestante Nederland. lingen wel een garnizoen en wat protestante accenten. Bewoners financierden een

kerk met een loterij. Geffen was een kern van aanpakkers, met vooral veel aannemers. Herpen herbergde lang landlopers. Lith koestert het verhaal van de grote Snoek en de excentrieke dorpsdokter Tjerk van Taeke. Net als Herpen, Ravenstein (en Oss) had het

kleine Oijen een kasteel. Die historische verschillen bepalen nog altijd een deel van de kwaliteit en eigenheid van de kernen en stadjes.

familiebezit, gooi je cultureel erfgoed niet achteloos weg. Je kunt het verleden van een

De fysieke leefomgeving van de Osse kernen is rijk aan erfgoed, uit alle perioden en

van het Staatse leger ligt nog altijd wat gevoelig bij sommigen in Huisseling.

dere protestantse kerk en de barokke Luciakerk, zijn geliefd. Net als de oude paden

kern maar één keer afbreken. De afbraak van een katholieke kerk in 1621 in opdracht

Immaterieel erfgoed is minstens zo belangrijk voor de identiteit van de kernen. Denk aan sociale gewoonten, voorstellingen, rituelen, tradities, uitdrukkingen, verhalen,

bijzondere kennis of vaardigheden. Erfgoed laat zien waar we vandaan komen, wie

we nu zijn en wie we kunnen worden. Het zegt iets over onze identiteit en verbindt

gemeenschappen. Maar je kunt (ook als gemeente) niet al het erfgoed behouden. Hoe kan erfgoed bijdragen aan een prettige en herkenbare leefomgeving? En wat kan een gemeente doen om dat te stimuleren?

Context: Wat speelt er in de kernen?

Wat hoorden we afgelopen jaar in de kernen?

Opvallend, maar begrijpelijk was de uitspraak die we vooral in Megen en Ravenstein

in veel soorten. De stadjes Megen en Ravenstein, met ook een in deze streek bijzonin Lith, de Sint Sebastianuskerk in Herpen en de Joodse begraafplaats in Geffen en

bijvoorbeeld klooster Bethlehem in Haren. Kerken en kloosters raken leeg, maar ook niet-gelovigen noemen de kerk vaak als belangrijk herkenningspunt van hun kern.

Dijkhuisjes bepalen ook het karakter van dorpen aan de Maas. Tot het immateriële erfgoed horen evenementen als ‘Effe noar Geffe’, de Maasdijkmarathon en de vele sport- en carnavalsactiviteiten in de kernen.

Erfgoed is door de wet beschermd, bijvoorbeeld archeologische vondsten en monu-

menten. De gemeente kan vanuit de wet ook monumenten aanwijzen en daar voorwaarden aan verbinden. Vaak is daar ook geen inspraak over mogelijk.

hoorden: we merken pas aan buitenstaanders hoe mooi onze omgeving is. ‘We horen

Voorbeeld: Wandelen door oud Maren

karakteristieke bomen en een archeologisch of overgeleverd verhaal. ‘Het maakt wie

Nol Steenbruggen stipt aan wat Maren bijzonder maakt en maakte: dijkhuizen,

van de toeristen hoe mooi het hier is’… Vaak zijn inwoners trots op de oude gebouwen, we zijn en ons verbindt als gemeenschap’.

We horen vanuit de inwoners van de kernen de roep om meer maatwerk bij behoud van erfgoed, en om de identiteit van kernen te benoemen. Tegelijkertijd horen we

daarin ook verschillen. Niet iedereen vindt hetzelfde belangrijk of kenmerkend voor een kern.

In het voorjaar van 2021 verscheen het boekje ‘Wandelen door oud Maren’. Gids

Boerenbond, het paadje van Drika de Meurs (tussen kerk en café), bijnamen en de arbeidershuisjes. Het fotoboekje, dat meteen uitverkocht was, laat zien wat mensen belangrijk vinden in hun kern, ook de herinnering aan wat er niet meer is.

In september 2022 verschijnt er een nieuw boekje met wandelingen in MarenKessel en ’t Wild.

Wat speelt er in de Osse kernen en daarbuiten? 44

Visie: wat vinden we belangrijk?

leefomgeving. Die verandert continu. Zeker de komende jaren door onder andere grote

Maar wat Oss liever doet, dat is: erfgoed betrekken bij voorzieningen en woningbouw. We

beschermen en het als inspiratie laten dienen om ontwikkelingen in gang te zetten.

Een gemeente kan dus veel zelf bepalen bij cultureel erfgoed en vooral monumenten.

willen bij elke verandering vooraf actief het belang van erfgoed afwegen. Welke kansen

zijn er voor hergebruik? We willen dat vanaf het begin in elk proces meenemen. We doen

dat in goede dialoog met bewoners, heemkunde en vooral de eigenaren van erfgoed. Door de gemeenschap actief te betrekken, kunnen we meer mogelijk maken en behouden. Dat betekent ook: niet strak vasthouden aan regels, maar samen betaalbaar behouden.

In de stad Oss is veel industrieel erfgoed helaas verdwenen. Maar wie een kijkje neemt in de kernen zal zich verbazen over de hoeveelheid en verschillende soorten cultureel

erfgoed. We vinden het erfgoed dus belangrijk. Het draagt bij aan een mooie en prettige

vraagstukken rond klimaat en wonen. We willen het erfgoed beheren, behouden en

Dan is het belangrijk om het beter zichtbaar te maken en opnieuw te beleven. Levend hergebruik is daarvoor een goede manier.

Het Osse erfgoed is van de gemeenschap, dus het moet toegankelijk zijn voor zoveel

mogelijk inwoners, voor jong en oud. We horen van het erfgoedveld dat nu vooral de

oudere generaties of erfgoedkenners zich inzetten voor het erfgoed en ervan genieten.

Zij zijn erg belangrijk voor Oss. Maar we willen ook jongere generaties trots laten zijn op het verleden. We willen dat een breed publiek het eigene van de gemeente Oss ervaart

en er trots op is. We willen niet ‘beslissen over’, maar ‘beslissen met’. Sterker: we stimu-

leren initiatieven vanuit de samenleving. Toegankelijk erfgoed is ook belangrijk voor de

45

vrijetijdssector: het trekt bezoekers, toeristen en recreanten en bindt hen aan Oss.

Inwoners willen meer maatwerk en de identiteit van kernen versterken, maar niet

D

iedereen vindt hetzelfde belangrijk. Als we als gemeente daarin een keuze zouden

maken, ligt versplintering op de loer, daar waar we juist samenwerking en draagvlak

willen creëren. En niet onbelangrijk: veel organisaties doen een beroep op de gemeente bij het behoud van erfgoed, vaak ook financieel. De gemeente heeft te weinig geld

om hierin flink tegemoet te komen. Maar de gemeente kan wel andere rollen spelen, bijvoorbeeld rond hergebruik. Denk aan: meewerken aan herbestemming en de weg wijzen bij het vinden van geld.

Uitwerking: Wat gaan we doen?

Eerder vastgesteld en in gang gezet beleid dat we voortzetten

We gaan het Osse erfgoed voor een breder publiek toegankelijk maken. Dat staat ook in de kort geleden vastgestelde Erfgoedvisie. Nieuw en niet eerder vastgesteld beleid

We willen een cultuurhistorische waardenkaart opstellen, met daarop alle cultuurhistorische elementen (gebouwd erfgoed, historisch landschap, archeologie) in de

kernen. Onderdeel daarvan is mogelijk ook een fonds ter bescherming van cultuurhistorische waarden. Zo kunnen we bij nieuwe plannen direct zien wat er aan erfgoed-

waarden in een gebied is. We kunnen ze beter meenemen in het plan en beschermen. Ook kunnen de waarden als inspiratiebron bij de plannen worden meegenomen. Op die manier maken we van erfgoed geen sluitstuk, maar startpunt. In de uitvoerings-

agenda van de nieuwe Erfgoedvisie staat verwoord wat we als gemeente qua uitvoering met ons erfgoed gaan doen.

46

Inwonersinitiatieven en samenwerking in de kernen

In deze visie willen we niet alleen een uitspraak doen over

de huidige leefomgeving, maar ook over de manier waarop gemeente, inwoners en maatschappelijke partners en

ondernemers daarbij samenwerken. Bewoners krijgen meer

ruimte voor initiatieven. Vooral als deze een bijdrage leveren

aan het versterken van de gemeenschappen, wil de gemeente ze graag ondersteunen. Maar hoe? Welke rollen hebben gemeente en bewoners?8 Wanneer is de gemeente aan zet en wanneer de

inwoners? Welke rol kunnen ondernemers en anderen spelen?

En belangrijk: onder welke randvoorwaarden? Maatwerk is geen willekeur. 8

Een belangrijke leidraad is een publicatie van de Nederlandse School voor

Openbaar Bestuur (NSOB) over de rollen van de overheid. Zie: https://www.nsob.nl/ sites/www.nsob.nl/files/2019-10/NSOB-2017-Sturen-en-stromen.pdf

47

Het is belangrijk dat we beseffen dat betrokken inwoners eigenaar blijven van hun

tiatieven gaat het hier? Allereerst particulieren die een vergunning aanvragen voor een

goed bewust zijn van onze rol, en voorkomen dat we veel gaan sturen. Het perspectief

ne omgeving of wijkgebouw. Verenigingen die hun accommodatie willen verbeteren,

eigen initiatief. Als ze ondersteuning van de gemeente vragen, dan moeten we ons van de gemeenschap, de initiatiefnemers staat centraal, begeleiding vanuit de ge-

meente moet iets toevoegen. Bijvoorbeeld kennis bieden, ondersteunen bij het proces of helpen bij het delen van ervaringen.

In deze visie kijken we naar die initiatieven vanuit de fysieke omgeving. Dit is een

eerste verkenning. De kaders voor participatie en inwonersinitiatieven worden na-

melijk nu uitgewerkt in een brede visie op participatie (vanuit de Bestuursopdracht Participatie) en een visie op de Osse sociale basis en gemeenschapsgericht werken. Ook de rol van de wijk- en dorpsraden bij het versterken van de gemeenschappen

eigen woning of bedrijf, maar ook ondernemers die iets willen in een woonstraat, groede gemeente die een straat of plein aanpakt, verkeersmaatregelen. Bewoners die samen groen, een straat of natuur in de kern willen onderhouden en beheren, een vereniging

die een evenement wil organiseren, een boerderij die activiteiten voor zorg of recreatie wil bieden. Maar denk ook aan hergebruik van een oud, beeldbepalend gebouw, maat-

regelen om regenwater vast te houden, energie opwekken in een kern… Elk van dit soort

activiteiten heeft voor- en nadelen voor mensen in de omgeving. Die moeten met elkaar in balans zijn. Een voordeel voor de een, mag geen groot nadeel voor de omwonenden opleveren. Daarom is draagvlak voor het initiatief heel belangrijk.

gaan we daarin samen met hen opnieuw bekijken.

Visie: wat vinden we belangrijk?

We gaan in dit hoofdstuk in op twee aspecten van inwonersinitiatieven. Eerst be-

publieke ruimte het algemene belang en het beschermen van de omgeving voorop

schrijven we de initiatieven: over welke initiatieven hebben we het hier? Wat vinden

inwoners? En wat is onze visie en afwegingskader bij deze initiatieven? Daarna gaan we in op de samenwerking en rolverdeling tussen gemeente, inwoners en andere betrokkenen.

1. Maatwerk bij initiatieven in de openbare ruimte

Leefbaarheid is in eerste instantie een verantwoordelijkheid van inwoners zelf.

Bewoners koesteren hun kern, maar vinden wel dat er dingen mogelijk gemaakt

moeten worden. Bijvoorbeeld voor woningen, winkels, bedrijven, evenementen en

Binnen de Omgevingsvisie blijft de gemeente bij het afwegen van initiatieven in de stellen. Dat geldt voor eigen activiteiten (zoals beheer van de openbare ruimte), maar

ook bij het meewerken aan initiatieven van ondernemers, verenigingen en bewoners. We gaan dat uitwerken in de Visie Sociale Basis en de Visie Participatie.

We willen daarbij dat onze regels gericht allereerst zijn op mogelijk maken wat nodig

is voor de leefbaarheid van de kern. Maatwerk dus. Maar dat is geen willekeur. In deze visie geven we een schets van thema’s die een rol spelen bij de afweging om initiatieven in het fysieke domein te ondersteunen, een afwegingskader. Deze uitgangspunten werken we nader uit na vaststelling van de Visie op de sociale basis.

ingrepen in de omgeving. Een goed idee van iemand, kan voor anderen vervelende

Dit afwegingskader is de basis waarop gemeente en inwoners afspraken kunnen

de gemeente een balans zoekt tussen initiatieven en het algemeen belang, tussen

we als gemeente hoe dan ook willen beschermen, zoals veiligheid, duurzaamheid

gevolgen hebben. Om de leefbaarheid van de kernen te behouden, is het nodig dat koesteren van de bestaande omgeving en toch niet te veel vasthouden aan de regels. De gemeente moet tegelijk beschermen en dingen mogelijk maken.

Context: Wat speelt er in de kernen?

Bewoners laten soms weten dat ze initiatief willen nemen in hun kern. Om wat voor ini-

maken en bewoners kunnen inschatten of iets wel of niet kan. En er zijn zaken die en blijvende vitaliteit van de kernen. Een heel groot deel van het beleid is daarnaast vastgelegd in wetten, waar ook een gemeente zich aan moet houden. Maar wat we

wel kunnen doen, is helpen zoeken naar de ruimte die er wel is, die ruimte ook bieden en de initiatiefnemers begeleiden.

48

We willen het afwegingskader de komende jaren in praktijk brengen en bijstellen.

onze kleinkinderen of mensen waar dan ook op de wereld niet opzadelen met

•

van energie, gebruik van materialen, betrekken van mensen, biodiversiteit en

Dit zijn de eerste uitgangspunten die we in het achterhoofd houden bij onze afwegingen:

problemen die wij veroorzaakt hebben. We kijken naar opwekken en besparen

Draagt het initiatief bij aan maatschappelijke doelen, zoals leefbaarheid, ont-

moeten, gezondheid, duurzaamheid (energie, klimaat, materialen) en aan het

andere kenmerken van duurzaam leven en ondernemen. Als bewoners zelfs het

bouwen van de gemeenschap? We bekijken daarbij ook de doelen uit de sociale •

agenda voor de kern waar dit speelt. We werken ook dit verder uit.

Algemeen belang gaat voor individuele belangen. Heeft de samenleving dit

hier nodig? Is het afhankelijk van de kern? Past het? Stimuleert het ontmoeten,

gezond en duurzaam leven? In welke vorm gebeurt dat het best? Is het geen aan•

groen onderhouden en bijvoorbeeld bomen snoeien, gebeurt dat dan professi-

oneel, gericht op het behoud van het groen en niet alleen op het tegengaan van •

tasting van het algemeen belang of grote privébelangen?

Slim combineren of juist eenvoud: soms zoeken we met bewoners naar de best mogelijke manier om functies te combineren: een gemeenschapshuis dat cen-

traal ligt, voor veel mensen aantrekkelijk is, waar ook een fysiotherapeut of prik-

•

mooi…’ Het gaat dan om toekomstbestendige plannen voor de hele gemeenschap

of samen met anderen een faciliteit delen? Willen we in elke kern een eigen ge-

of grotere groepen. Een groep is daarbij minder kwetsbaar dan een individu.

meenschapshuis of waarderen we een bestaande kantine op, zodat ook anderen

Belangrijk is dat niemand dan over het hoofd gezien wordt en dat de kwaliteiten

er gebruik van kunnen maken? Wat is proportioneel en passend in de kern? Zijn

van de mensen in de groep elkaar aanvullen. Dat soort initiatieven versterkt de

er eenvoudiger alternatieven?

gemeenschappen en een gedeelde identiteit. Ze zorgen ervoor dat inwoners (oud

Gaan we slim om met de ruimte? We gebruiken per persoon meer ruimte. We

én nieuwkomers) zich trots een deel voelen van hun kern. Bij plannen moet dus •

verbetert het initiatief de ruimtelijke kwaliteit? Past het in het karakter van deze •

plek? Maakt het de ruimte toegankelijk en aantrekkelijk voor meer mensen?

Is het initiatief duurzaam? We delen de ruimte met planten en dieren, we willen

duidelijk zijn of het een gezamenlijke inspanning is voor een algemeen belang.

Is duidelijk wie de eigenaar is? Juist bij samenwerking is het belangrijk om af te

spreken wie eigenaar is van een project, activiteit of ontwikkeling: een groep bewoners, de gemeente, een organisatie (zoals Ons Welzijn of Mooiland). En welke rol de

en open ruimte draagt echter ook bij aan het karakter van de kern. Deze ruimtes

maar ook gezamenlijk onderhoud en een aantrekkelijk uitzicht. We vragen ons af:

wat er gebeurde in de openbare ruimte. Vanaf de eeuwwisseling gingen burgers

aan uitspraken als: ‘wij zijn aanpakkers’, ‘wij regelen het samen’ en ‘kijk dan hoe

stellen. Een voorbeeld: wil een club flink mee investeren in een eigen clubhuis

maken ook ontmoeten en bewegen aantrekkelijk: wandelen, fietsen, een praatje,

Een collectief initiatief gaat voor een individueel: Lange tijd bepaalde de overheid

baarheid en vanuit een gedeeld belang of een lokale waarde. Denk bij die waarde

er alleen een ontmoetingsplek nodig is, kan de gemeente een huis huren en open

wordt. Ook bedrijven en organisaties omheinen hun terrein. Gedeelde, groene

daarvoor nodig?

inwoners daarbij intensief samenwerken. Samen zetten ze zich in voor de leef-

en anderen. Dat stimuleert de levendigheid. Maar soms is ook eenvoud nodig. Als

met een tuin en een heg eromheen, waardoor het (logisch) echt privéruimte

doen? Bijvoorbeeld als bewoners een initiatief nemen voor beheer van groen of

(inwoners of ondernemers) zich meer inzetten. De laatste jaren zie je vaker dat

met bijvoorbeeld een kinderopvang en ruimte voor activiteiten van verenigingen

wonen met minder mensen in een huis, in de kernen staan vaak grote huizen

Bij duurzaam hoort ook de vraag: is dit iets dat we voor onbepaalde tijd kunnen opwekken van energie, is dat dan over tien jaar nog steeds een succes? Wat is

post is, waar een ondernemer een bar kan uitbaten en activiteiten organiseren,

•

overlast, waardoor het groen verdwijnt?

•

andere partijen daarin spelen. Hoe kunnen zij ondersteunen, zonder over te nemen?

Draagvlak: is er draagvlak bij de omgeving? De initiatiefnemer moet dat aantonen. Veel activiteiten hebben gevolgen voor de directe omgeving. Horeca in een

gemeenschapshuis stimuleert de levendigheid en houdt het gemeenschapshuis

betaalbaar, maar het kan er ook voor zorgen dat het plaatselijke café moet sluiten

49

omdat de verenigingen of klanten wegblijven. Bij draagvlak kijken we of de buren

optreden voor een aantal woningen. Bewoners maken vanaf het begin kosten, terwijl

over wat er komt en hoe het er komt?

er is meer dan alleen praktische ondersteuning. Bij een van de avonden in de kernen

en andere belanghebbenden kunnen meepraten of misschien zelfs mee beslissen •

The right tot challenge: Kunnen bewoners taken (en dan ook geld) van de ge-

meente overnemen? Hoe wordt dat geregeld, ook voor de langere termijn?

Regels zijn meestal zo opgesteld dat ze in alle gevallen tot een beslissing leiden. Er

kunnen rechten aan ontleend worden en dus moeten ze duidelijk zijn. Een wegingskader is veel minder star, het maakt afwijken mogelijk. Het nodigt uit voor een gesprek.

Het moet vooral tegemoet komen aan wat op dat moment en in de toekomst nodig is. Het is goed om wel iets achter de hand te houden, voor als het mis gaat. We leggen afspraken en voorwaarden vast op papier bij onomkeerbare processen.

Dit is geen magisch medicijn tegen teleurstelling. Nieuwe initiatieven kunnen niet

op alle punten scoren, maar plannen kunnen wel verbeterd worden (en makkelijker

de uitkomst vaak onzeker is. Dan is ondersteuning van de gemeente belangrijk. Maar hoorden we: ‘Ergens halverwege het project kregen we het gevoel dat we samen met

de gemeente de schouders zetten onder een lastige klus. We waren een team gewor-

den.’ Het is belangrijk dat ambtenaren en bewoners vanaf het begin daaraan werken: niet tegenover elkaar staan, maar echt samenwerken. Zonder daarbij overigens de

uitgangspunten lost te laten. Bij elk project horen regels, plannen en beleid waarin

het moet passen. De gemeente kan vaak ook minder financieren dan initiatiefnemers willen. Maar de taak voor de gemeente (en bewoners) is om bij elke samenwerking

samen te kijken hoe we het optimale uit een plan halen. De opiniecommissie ruimte gaf ons ook mee: kijk of je initiatieven nog wat meer vanuit zogenoemde gebied

gebonden budgetten kunt ondersteunen. Dat geeft ook de dorpsraad een belangrijke taak in elke kern.

geaccepteerd) als ze deze in het achterhoofd houden. Door alle betrokkenen (‘stake-

‘Ergens halverwege het project kregen we het gevoel

eenvoudiger zijn. Als de omwonenden een plan omarmen en er invloed op uit kunnen

dat we samen met de gemeente de schouders zetten

holders’) aan de voorkant mee te nemen kunnen ook inspraakprocedures sneller of

oefenen, hoeven ze vaak geen formeel bezwaar maken. De vragen hierboven kunnen initiatiefnemers op weg helpen bij het inpassen van hun plannen.

Wat hebben we opgehaald?

onder een lastige klus. We waren een team geworden.’

Bij onze gesprekken in de kernen hoorden we dat het zelf nemen van initiatief vaak

Uitwerking: Wat gaan we doen?

ingewikkelde regels van de gemeente. In een aantal gevallen zakt dan de aandacht. Of

maar ideeën. We gaan ze vanuit de Bestuursopdracht Participatie uitwerken met

lastig is. Sommige initiatieven zijn complex of ze vergen veel tijd, bijvoorbeeld door de bewoners die hun eigen deel ingebracht hebben, zetten een stap terug, waardoor de energie uit de groep vermindert. Soms zijn er wettelijke beperkingen of bijvoorbeeld beleid van een hogere overheid (zoals een provincie) die toch al lastige zaken nog moeilijker maken.

Het is dus af en toe behoorlijk lastig om een gezamenlijk project van de grond te

krijgen. Zeker bij een CPO voor wonen, waarin bewoners zelf als projectontwikkelaar

Vanuit de visie op de leefomgeving in de kernen zijn dit nog geen concrete plannen, collega’s (beleidsmakers, wijkcoördinatoren etc.) en met belanghebbenden (bewoners, verenigingen, ondernemers) en zorgen dat ze bruikbaar zijn in de praktijk. Als we

deze gebiedsvisie voorleggen aan inwoners, krijgen we reacties. Die reacties nemen

we ook mee bij de uitwerking van de Bestuursopdracht. We willen die elke paar jaar opnieuw tegen het licht houden. Leveren ze een bijdrage aan flexibel omgaan met

lokale initiatieven, maar beschermen ze ook de waardevolle zaken in de kern? Helpen ze zowel de gemeente als de initiatiefnemers bij het kiezen en beslissen? Dragen ze

50

bij aan de vitale gemeenschappen die de Osse kernen zijn? Om dit mogelijk te maken,

Ze weten wat er speelt, verdienen respect voor wat ze doen en kunnen een cruciale rol

beleidsterreinen (stedelijk gebied, sociale sector). Vanuit deze visie brengen we ze al

adviseur en op heel veel andere manieren. Soms hebben initiatiefnemers behoefte

zijn vanzelfsprekend mensen en budget nodig, maar ook afstemming met andere onder de aandacht.

2.

De rol van gemeente, bewoners en anderen bij samenwerking

De rol van de overheden is aan het veranderen, ook die van de gemeente. Oude structuren zijn minder vanzelfsprekend. Gemeenten zijn efficiënter en meer marktgericht gaan werken met grotere taken of minder budget. Of bescheidener: Op veel terrei-

spelen in een kern. Als aanpakker, maar ook als aanspreekpunt, antenne, coördinator, aan ondersteuning. De kunst is om het eigenaarschap bij inwoners te laten en die energie niet dood te slaan in structuren en subsidies, maar juist aan te wakkeren