Bijlage 1D Bijlagen bij toelichting (incl ontwerpbesluit hogere waarden) - BP Kerkstraat-Zevenbergseweg Berghem - 2023
Tekst van het document
J.P. Flamman
1 februari 2021
Tweede concept met verwerking gegevens booronderzoek
W.A.M. Hessing
6 februari 2023
Definitief na verwerking opmerkingen bevoegd gezag
W.A.M. Hessing
Initiatief Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Opdrachtgever
Contactpersoon Oppervlakte plangebied Oppervlakte onderzoeksgebied Diepte grondwerkzaamheden Huidig grondgebruik Zaakidentificatie (Archis3) Soort onderzoek RD-coördinaten van het plangebied Kaartblad (1:25.000) Uitvoerder en documentatie Projectleider Projectmedewerkers Uitvoering onderzoek Bevoegd gezag
Deskundige namens het bevoegd gezag
paraaf
W.A.M. Hessing
Projectgegevens Nieuwbouw woningen Kerkstraat Berghem Oss Noord-Brabant Kantoor Princen De Hammen 40 5371 MK Ravenstein Dhr. W.Princen; tel. 06-10892309 Ca. 1,4 hectare (booronderzoek 1,1 hectare) Plangebied + buffer van 200 m rondom Nog niet exact bekend (nieuwbouw woningen) Agrarisch 4710152100 IVO-O: Inventariserend veldonderzoek d.m.v. boringen, verkennende fase Xmin 179.245 Ymin 411.755 Xmax 179.285 Ymax 411.780 45 E Oss Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie drs. J.P. Flamman (senior KNA archeoloog) F.P.J. van Puijenbroek MSc (fysisch geograaf) O.P.N. Satijn (KNA Archeoloog MA) 27 januari 2021 Gemeente Oss Postbus 5 5340 BA Oss Mevr. Ir. M.M. Peeters
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
2
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Inhoudsopgave Samenvatting en advies..................................................................................................................................... 5 Onderbouwing advies........................................................................................................................................ 7 1 Projectomgeving ....................................................................................................................................... 7 1.1 Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik (LS01) ............................................. 7 1.2 Onderzoeksdoel en -methode .......................................................................................................... 7 2 Beleidskader .............................................................................................................................................. 8 2.1 Wettelijk kader ................................................................................................................................. 8 2.2 Gemeentelijk beleid (LS01) ............................................................................................................... 8 3 Verwachtingsmodel ................................................................................................................................
10 3.1 Natuurlijk landschap (LS04) ............................................................................................................ 10 3.2 Historisch landschap (LS02, LS03, LS04) ......................................................................................... 11 3.3 Archeologische waarden (LS04) ...................................................................................................... 15 3.4 Gespecificeerde archeologische verwachting (LS05) ...................................................................... 16 4 Inventariserend veldonderzoek .............................................................................................................. 17 4.1 Doel onderzoek ............................................................................................................................... 17 4.2 Vraagstelling onderzoek ................................................................................................................. 17 4.3 Toegankelijkheid van het onderzoeksgebied ................................................................................. 17 4.4 Onderzoeksmethode ......................................................................................................................
17 4.5 Resultaten veldonderzoek .............................................................................................................. 18 4.6 Conclusies veldonderzoek .............................................................................................................. 18 5 Advies vervolgonderzoek (LS05) ............................................................................................................. 20 Literatuur ......................................................................................................................................................... 21 Digitale bronnen .............................................................................................................................................. 21 Bijlagen en kaarten .......................................................................................................................................... 22 Lijst van afbeeldingen ...................................................................................................................................... 22
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
3
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Afbeelding 1 Luchtfoto van het plangebied. Bron: ArcGIS Online 2019.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
4
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Samenvatting en advies Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van Kantoor Princen een archeologisch bureau- en inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd voor een plangebied aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss. Binnen het plangebied zullen circa 20-28 woningen worden gebouwd. Ten tijde van onderhavig onderzoek zijn de exacte verstoringsvlakken en -dieptes nog onbekend. De oppervlakte van het plangebied beslaat 1,4 hectare. Het noordelijke deel van het plangebied (van 0,3 hectare) was niet beschikbaar voor het booronderzoek dat op basis van het advies uit het bureauonderzoek in januari 2021 is uitgevoerd. Op basis van het bureauonderzoek heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting vanwege de ligging op een hoger gelegen (en droger) gebied met dekzandruggen. Hierdoor lag het plangebied relatief hoog in het landschap, met geringe kans op overstromingen. Daarnaast heeft plaggenbemesting plaatsgevonden (enkeerdgrond) waardoor eventuele archeologische waarden goed beschermd zijn gebleven. De archeologische verwachting kan als hoog worden geschat voor de periode Laat-Paleolithicum tot en met Nieuwe Tijd. Archeologische resten worden verwacht in de eerdlaag (A-horizont) en in de top van het dekzand (oorspronkelijke C-horizont).
In de top van het dekzand kunnen eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit het Laat-Paleolithicum t/m de Vroege-Middeleeuwen worden verwacht in het begraven podzolprofiel. Eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit de LateMiddeleeuwen en Nieuwe tijd worden verwacht onderin het eerddek en de top van het dekzand. Archeologische sporen kunnen zich bevinden tot ongeveer 25 cm in de top van de C-horizont, en/of resten van de E- of de B-horizont. De kans bestaat dat de vondstlaag is opgenomen onderin de eerdlaag; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen de eerdlaag en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool. In het eerddek kunnen aardewerkfragmenten uit de IJzertijd en Romeinse tijd aanwezig zijn. Dit betreffen dan geen in situ archeologische resten, omdat deze van een andere locatie zijn meegevoerd ten tijde van het opbrengen van het eerddek (verstoorde context). Er is een kans dat de ondergrond in het plangebied verstoord is geraakt door ploegwerkzaamheden en bij de bouwactiviteiten die zich vooral aan de westzijde van het plangebied hebben afgespeeld vanaf tenminste begin 19 e eeuw.
Aan de westzijde van het plangebied bevinden zich mogelijk nog de resten van een huis met erf, dat zichtbaar is op de kadastrale minuut van 1811-1832; vanwege de foutmarge bij het georefereren van de kadastrale minuut is het niet zeker of dit huis zich daadwerkelijk binnen het plangebied heeft bevonden. Het is bovendien mogelijk dat de bouw van de huidige woningen in het westen van het plangebied in de periode na 1932 deze resten heeft aangetast. Wel kan worden geconstateerd dat het plangebied in een historisch bebouwingslint heeft gelegen. Naar aanleiding van het bureauonderzoek is een veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd. Het noordelijke deel van het plangebied (van 0,3 hectare) was niet beschikbaar voor het booronderzoek. Tijdens het veldwerk was het overige plangebied van 1,1 hectare vrij toegankelijk. Op basis van dit onderzoek kan worden geconcludeerd dat het niet zeker is of er oorspronkelijk een esdek aanwezig was in het plangebied. Als dit al aanwezig was, is dit opgenomen in de huidige bouwvoor. Het bodemprofiel is tot in het moedermateriaal verstoord. Vanwege de grote mate van verstoring, het uitblijven van aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een intacte archeologische laag, is de kans klein dat in het centrale deel van het plangebied bij bouwactiviteiten een behoudenswaardige archeologische vindplaats wordt geschaad.
Er blijven er nog twee zones over met een archeologische verwachting: het westelijke deel van het plangebied waar zich mogelijk de resten bevinden van historische bebouwing langs de weg. Een booronderzoek is voor het opsporen van dergelijke resten niet de geëigende prospectiemethode. Resten van historische bebouwing kunnen doorgaans alleen met gravend onderzoek worden opgespoord. Tenslotte is een deel van het plangebied aan de noordzijde nog niet onderzocht. Ook dit deel kan nog niet zonder meer worden vrijgegeven. Hier zal nog een onderzoek door middel van enkele aanvullende boringen moeten worden uitgevoerd, of het kan worden meegenomen tegelijkertijd met een proefsleuvenonderzoek aan de westzijde van het plangebied.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
5
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Advies Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek kan de archeologische verwachting voor het centrale deel van het plangebied worden bijgesteld naar laag. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert voor dit gedeelte geen vervolgstappen in het kader van de cyclus Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Voor het westelijke en noordelijke deel van het plangebied blijft de oorspronkelijke hoge archeologische verwachting uit het bureauonderzoek gehandhaafd. Voor het westelijke deel van het plangebied wordt een gravend onderzoek geadviseerd, in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (met eventuele doorstart naar een opgraving), om eventuele resten van historische bebouwing op te sporen. Voor het noordelijke deel dat nog niet is onderzocht, en daarom eveneens nog steeds een hoge verwachting heeft, wordt een vervolgonderzoek geadviseerd dat bestaat uit aanvullende boringen, of door middel van een proefsleuvenonderzoek gelijktijdig met het westelijke deel van het plangebied (Kaart 5). Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Oss, om op basis van dit rapport en het daarin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten of beëindigen van het onderzoeksproces. Dit besluit kan afwijken van dit advies.
Ook nadat het archeologisch onderzoek is afgerond, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Oss en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
6
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Onderbouwing advies 1 1.1
Projectomgeving Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik (LS01)
Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van Kantoor Princen een archeologisch bureau- en inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd voor een plangebied aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss. Binnen het plangebied zullen circa 20-28 woningen worden gebouwd. Ten tijde van onderhavig onderzoek zijn de exacte verstoringsvlakken en -dieptes nog onbekend. De oppervlakte van het plangebied beslaat 1,4 hectare. Het noordelijke deel van het plangebied (van 0,3 hectare) was niet beschikbaar voor het booronderzoek dat op basis van het advies uit het bureauonderzoek in januari 2021 is uitgevoerd. 1.2
Onderzoeksdoel en -methode
Doel van het archeologisch onderzoek was vast te stellen of er in het plangebied sprake is (of kan zijn) van archeologische resten die door de ingrepen verstoord dreigen te worden en, indien mogelijk, uitspraken te doen over de waarde hiervan in termen van fysieke en inhoudelijke kwaliteit zoals zeldzaamheid en gaafheid. Hiertoe is in een eerdere fase een bureauonderzoek verricht, waarbij voor het plangebied een specifiek archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld. Vervolgens is er voor een deel van het plangebied een verkennend booronderzoek uitgevoerd, en is een advies geformuleerd in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4002 Bureauonderzoek en protocol 4003 Inventariserend Veldonderzoek. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie is binnen BRL 4000 gecertificeerd voor alle werkprotocollen op het gebied van archeologisch (voor)onderzoek en het opstellen van Programma’s van Eisen.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
7
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
2 2.1
Beleidskader Wettelijk kader
De zorgplicht voor het archeologisch erfgoed is uitgewerkt in de Monumentenwet 1988 en in de wijziging hierop; de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz, 2007). Een deel van de Monumentenwet is per 1 juli 2016 opgegaan in de Erfgoedwet. Het overige deel zal te zijner tijd opgaan in de Omgevingswet. Tot die tijd blijven die artikelen die niet zijn overgegaan naar de Erfgoedwet van kracht zoals ze in de Monumentenwet van 1988 zijn benoemd. De Wamz vormde de implementatie van het Verdrag van Malta dat in 1992 door diverse Europese lidstaten is ondertekend. Hierin wordt gesteld dat het streven is archeologisch erfgoed in de bodem te beschermen en daarmee te behouden. Om dit te kunnen doen moet archeologisch erfgoed ingepast worden in de ruimtelijke ordening. Een ander uitgangspunt is dat indien behoud in de bodem (in situ) niet mogelijk is, de verstoorder onderzoek naar de archeologische waarden moet betalen. In de praktijk zijn dit de kosten voor de archeologische monumentenzorg cyclus (AMZ-cyclus). Met de invoering van de Wamz werden gemeenten verplicht om archeologiebeleid te ontwikkelen omdat artikel 38a van de Monumentenwet 1988 bepaalde dat de gemeenteraad bij de vaststelling van een bestemmingsplan en bij de bestemming van de in het plan begrepen grond rekening houdt met de in de grond aanwezige dan wel te verwachten monumenten.
Met invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2008) werd de archeologie definitief verankerd in de ruimtelijke ordening. Bepaald werd dat gemeenten na maximaal 10 jaar een bestemmingsplan moeten herzien of vernieuwen (daarbij rekening houdend met de archeologie op grond van de Monumentenwet 1988). Op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010) zijn burgemeester en wethouders bevoegd gezag in het kader van de omgevingsvergunning. Op grond van de Ontgrondingenwet zijn Gedeputeerde Staten bevoegd gezag in het kader van de ontgrondingsvergunning, voor andere gronden dan bij ministeriële regeling aan te wijzen rijkswateren. De minister van Infrastructuur en Waterstaat is bevoegd gezag ten aanzien van de bodem en oevers van rijkswateren op grond van de Waterwet. 2.2
Gemeentelijk beleid (LS01)
De gemeente Oss beschikt over een archeologische beleidskaart (2010, afbeelding 2). Op deze kaart heeft het zuidelijke deel van het plangebied een hoge archeologische verwachting, en het noordelijke deel een middelhoge. Wat betreft het deel met een hoge archeologische verwachting geldt dat bij ingrepen van meer dan 100 m2 en dieper dan 0,3 m-mv een archeologisch onderzoek dient plaats te vinden. Bij een middelhoge archeologische verwachting geldt dat bij ingrepen van meer dan 1000 m2 en dieper dan 0,3 mmv. Het gehele plangebied is daarom onderzoeksplichtig.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
8
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Afbeelding 2 Archeologische beleidskaart gemeente Oss. Bron: gemeente Oss
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
9
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
3 3.1
Verwachtingsmodel Natuurlijk landschap (LS04)
Het plangebied ligt op het noordelijk deel van de Peelhorst. De Peelhorst is een tektonisch opheffingsgebied. Hierdoor is er relatief weinig sedimentatie opgetreden binnen het plangebied; terwijl de naastgelegen slenken telkens weer werden opgevuld met sediment zijn oude formaties op de horst relatief ondiep aan te treffen. Vanwege de weinige sedimentatie op de Peelhorst kunnen grindige afzettingen uit het pleistoceen al vanaf 2,5 meter beneden maaiveld worden aangetroffen. Dit grindige zand behoort tot de Formatie van Kreftenheye. Het sediment is afgezet in verschillende fases van de Maas waarbij de verschillende verleggingen voor terrassen heeft gezorgd. 1 Boven de grindrijke rivierafzettingen van de Maas kan dekzand worden aangetroffen tot aan het maaiveld. Dit zwak siltige zand werd afgezet in de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 117.000 tot 10.000 jaar geleden). In deze periode was het klimaat in Nederland te bestempelen als een poolwoestijn vanwege de zeer lage temperatuur en geringe neerslag. De weinige vegetatie kon het bestaande sediment niet behoeden voor erosie. Vooral de wind had vrij spel en zorgde voor grootschalige zandverstuivingen. Het verstoven zand behoort tot het Laagpakket van Wierden, onderdeel van de Formatie van Boxtel. Dit zand werd als een deken over het land heen gelegd, met ruggen die boven het landschap uitstaken.
2 Aan het begin van het Holoceen verbeterde het klimaat waardoor de vegetatie het dekzandreliëf kon vastleggen. Op de zandbodem kon een natuurlijke bodem ontstaan met podzolisatie. Hierbij verspoelden de nutriënten uit de bodem om later neer te slaan.
Afbeelding 3 Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Bron: ahn.nl.
1
De Mulder et al. 2003.
2
Berendsen, 1997; De Mulder et al. 2003.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
10
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Op de geomorfologische kaart is het plangebied gekarteerd als bebouwde kom. In de omgeving van het plangebied zijn echter dekzandwelvingen aanwezig; het is zeer waarschijnlijk dat het plangebied zich op of aan de rand van zo’n dekzandwelving bevindt. Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) laat dit zien (afbeelding 3, rood en geel zijn de hoger gelegen gebieden). Op de bodemkaart is het zuidelijk deel van plangebied gekarteerd als een hoge enkeerdgrond. Dit zijn gronden met een aanrijkingshorizont van meer dan 50 centimeter. In de omgeving van het plangebied is aan zand- dan wel grindwinning gedaan. Er zijn geen aanwijzingen dat dit ook voor dit plangebied geldt.
3.2
Historisch landschap (LS02, LS03, LS04)
Historisch-geografische ontwikkeling (LS03) De oorsprong van de dorpskern van Berghem gaat in elk geval terug tot de Late Middeleeuwen. 3 Berghem had al in 1100 een eigen schepenenbank. Berghem bestond vroeger uit Bergeind en Duureind. Het plangebied is gelegen ter plaatse van Bergeind. De naam Bergeind kan etymologisch mogelijk verklaard worden als zijnde de ligging op de rand (‘einde’) van een hoger gelegen gebied (‘berg’). Het toevoegsel ‘hem’ of ‘heem’ in de naam Berghem wijst naar een woonstede; vaak verwijzen dergelijke toponiemen naar een Vroeg-Middeleeuwse stichting.4 Een van de vroegste kaarten waarop Berhcem zichtbaar is, is de Kaart van de Meierij van ’s-Hertogenbosch en de heerlijkheden van Grave en Cuijk (afbeelding 4). Op de oudste gedetailleerde kaart van deze omgeving, de kadastrale minuut uit 1811-1832, is het plangebied in gebruik als heide, weiland, bouwland en tuin. Een huis met erf ligt in het westelijke deel van het plangebied, langs de weg (afbeelding 5). Het grotendeels onbebouwd agrarisch karakter van het plangebied blijft op de opeenvolgende topografische kaarten in feite hetzelfde tot op de dag van vandaag, zoals te zien op de topografische kaart van 1850, 1900, 1950 en 2015 (respectievelijk afbeelding 6, 7 en 8). In het westen van het plangebied hebben altijd een of twee gebouwen gestaan.
In hoeverre dit om hetzelfde huis met erf als weergegeven op de kadastrale minuut gaat, is niet bekend. De twee huidige gebouwen in het westen van het plangebied dateren volgens de BAG uit de jaren 30 van de 20e eeuw; het centraal gelegen gebouw uit 2010.
Afbeelding 4 Uitsnede uit de Kaart van de meierij van ’s-Hertogenbosch en de heerlijkheden van Grave en Cuijk uit 1742. Hierop is Berchem (Berckem) te zien. Bron: Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).
3
Rondags 2011.
4
Van Berkel / Samplonius 2006; Renes 1999.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
11
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Afbeelding 5 Plangebied op de kadastrale minuut 1811-1832. Bron: Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Afbeelding 6 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1850. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
12
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Afbeelding 7 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1900. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie.
Afbeelding 8 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1950. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
13
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Afbeelding 9 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 2015. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie.
Bouwhistorische waarden (LS04) Voor bouwhistorische waarden zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • het rijksmonumentenregister;5 • de Cultuurhistorische Waardenkaart van Noord-Brabant;6 • de objecten uit de database van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP); 7 • de Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG). 8 • de kadastrale minuut 1811-1832;9 • de lijst van gemeentelijke monumenten in Oss;10 Er bevinden zich geen gemeentelijke monumenten rijksmonumenten, complexen van provinciaal cultuurhistorisch belang of MIP-objecten in de omgeving van het plangebied. Mogelijk bevinden zich in het uiterste westen van het plangebied resten in de ondergrond van het huis en erf zoals afgebeeld op de kadastrale minuut; vanwege de foutmarge bij het georefereren van de kadastrale minuut is het niet zeker of dit huis zich daadwerkelijk binnen het plangebied heeft bevonden. Het is bovendien mogelijk dat de bouw van de huidige woningen in het westen van het plangebied in de periode na 1932 deze resten hebben aangetast. Wel kan worden geconstateerd dat het plangebied in een historisch bebouwingslint heeft gelegen.
5
https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/.
6
https://www.brabant.nl/dossiers/dossiers-op-thema/cultuur/erfgoed-en-monumenten/cultuurhistorische-waarden-in-brabant
7
https://cultureelerfgoed.nl/node/1423.
8
https://bagviewer.kadaster.nl/.
9
http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/.
10
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_gemeentelijke_monumenten_in_Oss_(gemeente).
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
14
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Huidig gebruik (LS02) Het plangebied heeft een agrarische bestemming. 11 Het plangebied bestaat deels uit grasland en deels uit (half)verharding; er staan enkele gebouwen. Mogelijke verstoringen (LS03) Voor informatie omtrent bekende verstoringen zoals saneringen en dergelijke is de website van het Bodemloket geraadpleegd.12 Hier staan geen saneringsactiviteiten geregistreerd ter hoogte van het plangebied. Verder is de digitale verstoringsbronnenkaart van de RCE geraadpleegd. 13 De kaart is een selectie uit het bestand 'Vergraven Gronden', van WUR. In 2012 is er door Alterra een GIS-bestand samengesteld met een overzicht van grondbewerkingen, ophogingen en afgravingen, waarbij de opbouw van het bodemprofiel tot ten minste 40 cm diepte is gewijzigd.14 Hiervoor is informatie opgevraagd bij instanties en organisaties die werkzaamheden (laten) uitvoeren en/of administreren in verband met vergunningverlening en instanties die landgebruik in kaart brengen. Behalve dat het noordelijk deel van het plangebied als bebouwd is weergeven, zijn er geen bijzonderheden geregistreerd met betrekking tot het plangebied. Er is wel een kans dat de ondergrond in het plangebied verstoord is geraakt door ploegwerkzaamheden en bij de bouwactiviteiten die zich aan de westzijde van het plangebied hebben afgespeeld vanaf tenminste begin 19e eeuw. 3.3
Archeologische waarden (LS04)
Voor de archeologische gegevens omtrent het onderhavige plangebied is het Archeologisch Informatiesysteem (Archis) geraadpleegd, dat alle geregistreerde archeologische monumenten, onderzoeken en vondstlocaties bevat. Archeologische monumenten zijn terreinen met een (hoge/zeer hoge) archeologische waarde, die ofwel fysiek (wettelijk en juridisch) beschermd worden, ofwel een planologische bescherming hebben waarbij in het bestemmingsplan voorschriften voor het gebruik zijn opgenomen. Vondstlocaties zijn locaties waar archeologische vondsten zijn gedaan. Deze zijn al dan niet gekoppeld aan een archeologisch onderzoek. Binnen een straal van 200 meter rondom het plangebied is in ARCHIS 1 vondstlocatie bekend: zaakidentificatienummer 4008774100 betreft de vondst van één bijna complete 16de-eeuwse grafsteen en twee kleinere fragmenten van twee verschillende 16de-eeuwse hardstenen grafstenen. Binnen deze straal zijn in Archis 4 archeologische onderzoeken geregistreerd (tabel 1). In de omgeving van het plangebied heeft geen definitieve opgraving plaatsgevonden. ZAAKIDENT
verwerving
gemeente
plaats
toponiem
x_coord
y_coord
eind veldw
proefputten/proef 2101052100 sleuven Oss Berghem 't Reut 167100 420426 30-11-2005 100 m ten no van het plangebied. De opgravingen rondom Berghem beginnen steeds meer informatie op te leveren over de inrichting van het landschap rond een dorp in de late middeleeuwen en vroeg-moderne tijd. Op de locatie t Reut gaat het om perceleringssystemen die samenhangen met de ontginning van nieuwe akkerarealen. Het lijkt vooral om een indeling in smalle percelen te gaan, niet om een constructie die ondoordringbaar moest zijn. De aanleg van deze akkerpercelen lijkt in de 14e eeuw te hebben plaatsgevonden. Op het onderzoeksterrein is een huisplattegrond aangetroffen, die gezien moet worden als de kern van ontginning van nieuw akkerland. Over de precieze inrichting van het land rond die ontginningshoeve kunnen we in deze fase van het onderzoek nog weinig zeggen. In ieder geval lijkt de boerderij via een greppel in verbinding met de huidige Reutstraat te hebben gestaan. Of dit ook de oprijlaan tot dit erf was, kan momenteel niet vastgesteld worden. Interessant is dat zowel op het erf van resultaat de ontginningshoeve als in het greppelsysteem dezelfde vormen bijna-steengoed aanwezig waren. Er lijkt dan ook
11
Agrarisch Areaal Nederland, https://geodata.nationaalgeoregister.nl/.
12
http://bodemloket.nl/.
13
https://archeologieinnederland.nl/verstoringsbronnenkaart.
14
Brouwer/Van der Werff 2012.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
15
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
sprake te zijn van een (vrijwel) gelijktijdig ontwikkelen van beide fenomenen in de eerste helft van de 14e eeuw. In die periode is dus de basis gelegd voor de huidige inrichting van het cultuurlandschap. Ondanks de hierop volgende transformaties als de ontgraving voor zandwinning, e.d. zijn enkele van de 14e-eeuwse greppellijnen nu nog steeds in gebruik als perceelsgrenzen en ligt mogelijk de oorsprong van de Reutstraat ook in deze tijd. 2062602100
boring
Oss
Berghem
Vossehol
167186
419493
16-2-2005
resultaat 100 m ten zw van het plangebied. Resultaten niet gepubliceerd. 2317883100
bureauonderzoek Oss Berghem Willandstraat 167521 419722 22-1-2011 200 m ten z van het plangebied. In opdracht van de Gemeente Oss heeft Archol in januari 2011 een bureauonderzoek en verkennend booronderzoek uitgevoerd ten behoeve van de ontwikkeling van een perceel aan de Willandstraat te Berghem. Aanleiding van het onderzoek is de geplande constructie van een gebouw ten behoeve van de scouting in het westen van het plangebied waarvoor een onderzoeksplicht geldt. Doel van het bureauonderzoek was een specifiek verwachtingsmodel op te stellen over bekende en verwachte archeologische waarden. Doel van het booronderzoek was om inzicht te krijgen in de gaafheid van het verwachtte bodemprofiel en op basis daarvan vast te stellen of in het plangebied nog intacte archeologische waarden te verwachten zijn. Volgens het verwachtingsmodel geldt er in het plangebied een hoge trefkans op archeologische waarden. In het gebied kunnen archeologische resten, met name in de vorm van grondsporen, worden aangetroffen daterend uit de periode van het Mesolithicum tot en met de Late Middeleeuwen. Het booronderzoek heeft aangetoond dat voor een deel van het plangebied deze hoge archeologische verwachting kan worden gehandhaafd.
Het deel van het plangebied waarvoor een onderzoeksplicht geldt in verband met de bouw van het scoutinggebouw is echter dermate diep verstoord dat de kans op intacte archeologische waarden zeer gering is. Voor dit gebied wordt geen aanvullend archeologisch resultaat onderzoek geadviseerd.
2320774100
boring Oss Berghem Molenweg, Kloosterstraat 167547 420155 9-3-2011 Tijdens het booronderzoek werden in het ophoogpakket 4 laat-middeleeuwse scherfjes aangetroffen die mogelijk kunnen wijzen naar een archeologische vindplaats binnen het plangebied uit deze periode. Anderzijds is het ook resultaat mogelijk dat de opgebrachte grond niet uit het plangebied afkomstig is.
Tabel 1 In Archis geregistreerde onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Bron: Archis3.
3.4
Gespecificeerde archeologische verwachting (LS05)
Op basis van het bureauonderzoek heeft het plangebied een hoge archeologische verwachting vanwege de ligging op een hoger gelegen (en droger) gebied met dekzandruggen. Hierdoor lag het plangebied relatief hoog in het landschap, met geringe kans op overstromingen. Daarnaast heeft plaggenbemesting plaatsgevonden (enkeerdgrond) waardoor eventuele archeologische waarden goed beschermd zijn gebleven. De archeologische verwachting kan als hoog worden geschat voor de periode Laat-Paleolithicum tot en met de Nieuwe Tijd. Archeologische resten worden verwacht in de eerdlaag (A-horizont) en in de top van het dekzand (oorspronkelijke C-horizont). In de top van het dekzand kunnen eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit het Laat-Paleolithicum t/m de Vroege-Middeleeuwen worden verwacht in het begraven podzolprofiel. Eventueel aanwezige archeologische resten daterend uit de LateMiddeleeuwen en Nieuwe tijd worden verwacht onderin het eerddek en de top van het dekzand. Archeologische sporen kunnen zich bevinden tot ongeveer 25 cm in de top van de C-horizont, en/of resten van de E- of de B-horizont. De kans bestaat dat de vondstlaag is opgenomen onderin de eerdlaag; hier wordt ook wel van ‘cultuurlaag’ gesproken: een doorwerkte oude bodem tussen de eerdlaag en de ongeroerde ondergrond met kleine fragmenten aardewerk, natuursteen, vuursteen en houtskool.
In het eerddek kunnen aardewerkfragmenten uit de IJzertijd en Romeinse tijd aanwezig zijn. Dit betreffen dan geen in situ archeologische resten, omdat deze van een andere locatie zijn meegevoerd ten tijde van het opbrengen van het eerddek (verstoorde context). Er is een kans dat de ondergrond in het plangebied verstoord is geraakt door ploegwerkzaamheden en bij de bouwactiviteiten die zich vooral aan de westzijde van het plangebied hebben afgespeeld vanaf tenminste begin 19e eeuw. Aan de westzijde van het plangebied bevinden zich mogelijk nog de resten van een huis met erf, dat zichtbaar is op de kadastrale minuut van 1811-1832; vanwege de foutmarge bij het georefereren van de kadastrale minuut is het niet zeker of dit huis zich daadwerkelijk binnen het plangebied heeft bevonden. Het is bovendien mogelijk dat de bouw van de huidige woningen in het westen van het plangebied in de periode na 1932 deze resten heeft aangetast. Wel kan worden geconstateerd dat het plangebied in een historisch bebouwingslint heeft gelegen.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
16
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
4
Inventariserend veldonderzoek 4.1
Doel onderzoek
Het doel van het inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen was het toetsen en aanvullen van de archeologische verwachting, en de mate van verstoring in kaart te brengen. 4.2
Vraagstelling onderzoek
Aan de hand van het booronderzoek zijn voor zover mogelijk de volgende onderzoeksvragen beantwoord: - wat zijn de geo(morfo)logische en bodemkundige kenmerken van de ondergrond van het plangebied? - in hoeverre is de oorspronkelijke bodemopbouw intact met het oog op de eventuele aanwezigheid en gaafheid van archeologische vindplaatsen? - bevinden zich in de ondergrond van het plangebied archeologische indicatoren en zo ja, waaruit bestaan deze? - geven de resultaten van het veldonderzoek aanleiding tot vervolgstappen in het kader van de planontwikkeling in relatie tot de archeologische monumentenzorg? 4.3
Toegankelijkheid van het onderzoeksgebied
Het noordelijke deel van het plangebied (van 0,3 hectare) was niet beschikbaar voor het booronderzoek dat op basis van het advies uit het bureauonderzoek in januari 2021 is uitgevoerd. Tijdens het veldwerk was het overige plangebied van 1,1 hectare vrij toegankelijk. Voor aanvang van de werkzaamheden is een KLICmelding uitgevoerd. Met de resultaten van de KLIC-melding is rekening gehouden bij het opstellen van het boorplan.
Afbeelding 10 Impressie van het plangebied. Bron: foto Vestigia d.d. 27 januari 2021.
4.4
Onderzoeksmethode
Door middel van een booronderzoek zijn de fysisch-geografische en bodemkundige gegevens getoetst (verkennend booronderzoek). Het booronderzoek is uitgevoerd door te boren met behulp van een edelmanboor (diameter 7 cm) in een verkennend grid met 9 boringen. De boringen zijn voor zover mogelijk tot minimaal 25 cm in de C-horizont gezet.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
17
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
De opgeboorde grond is verbrokkeld, versneden, en handmatig onderzocht op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, aardewerkfragmenten, vuursteen, (verbrand) bot, grind en het voorkomen van fosfaatvlekken. NAP-hoogtes zijn via het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN-3) verkregen. De boorpunten zijn met GPS ingemeten en op een boorpuntenkaart geplot. De boorstaten zijn beschreven conform de ASB. Het onderzoek is uitgevoerd conform de in de beroepsgroep geldende richtlijnen vastgelegd in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA versie 4.1). 4.5
Resultaten veldonderzoek
Tijdens het veldwerk zijn in totaal 9 boringen gezet. Eén daarvan moest vanwege een baksteen-, puin- of betonlaag gestaakt worden op een diepte van 90 centimeter beneden maaiveld. In de boringen zijn geroerde afzettingen aangetroffen op dekzand. De natuurlijke ondergrond bestaat in alle boringen uit geel zwak siltig matig fijn zand. Dit zandpakket is geclassificeerd als dekzand. In de top van het dekzand zijn roestvlekken aangetroffen, met uitzondering van de boringen met 85 centimeter of meer verstoring. In het dekzand is, afgezien van deze roestvorming, geen element van de oorspronkelijke podzolbodem waargenomen. De geroerde laag boven het dekzand bestaat lithologisch gezien uit hetzelfde sediment. Het sediment is echter humeus met stukken baksteen en puinresten. In het zand zijn ook vlekken zand met een andere kleur aangetroffen. Het is waarschijnlijk dat de verstoring uit de recente tijd stamt. De verstoring is het diepste in het noordoostelijke deel van het plangebied.
Afbeelding 11 De boorkernen van boring 4631009. Bron: foto Vestigia d.d. 27 januari 2021.
4.6
Conclusies veldonderzoek
Wat zijn de geo(morfo)logische en bodemkundige kenmerken van de ondergrond van het plangebied? De bodemopbouw binnen het plangebied bestaat uit een geroerde bovenlaag bovenop dekzand. Er zijn geen restanten van een esdek aangetroffen. Hoewel de boringen aantonen aan dat er geen (intact) esdek aanwezig is, kan niet worden uitgesloten dat er ooit een esdek aanwezig was. Het kan zijn dat de geroerde laag fragmenten van een esdek bevat. Het lijkt erop dat in het oosten van het plangebied sub-recent materiaal is opgebracht: daar is de geroerde laag gemengd met sub-recent baksteen. De geroerde bodemlaag is tussen de 45 en de 90 centimeter dik. In het dekzand zijn, afgezien van roestvlekken, geen kenmerken of resten van bodemvorming aangetroffen. In hoeverre is de oorspronkelijke bodemopbouw intact met het oog op de eventuele aanwezigheid en gaafheid van archeologische vindplaatsen? Van de oorspronkelijke bodemopbouw, mogelijk in de vorm van een podzolprofiel, zijn enkel roestvlekken waargenomen. De rest van de oorspronkelijke bodem(vorming) is opgenomen in de bouwvoor. Bevinden zich in de ondergrond van het plangebied archeologische indicatoren en zo ja, waaruit bestaan deze? Tijdens het veldwerk zijn, afgezien van modern ogende baksteenfragmenten en stukjes puin, geen archeologische indicatoren aangetroffen. Er zijn geen resten van een esdek aangetroffen. Hierbij dient
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
18
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
vermeld te worden dat het onderzoek verkennend van aard was en het opsporen van archeologische indicatoren niet het hoofddoel was. Geven de resultaten van het veldonderzoek aanleiding tot vervolgstappen in het kader van de planontwikkeling in relatie tot de archeologische monumentenzorg? Het is niet zeker of er oorspronkelijk een esdek aanwezig was in het plangebied. Als dit al aanwezig was, is dit opgenomen in de huidige bouwvoor. Het bodemprofiel is tot in het moedermateriaal verstoord. Vanwege de grote mate van verstoring, het uitblijven van aanwijzingen zijn voor de aanwezigheid van een intacte archeologische laag, is de kans klein dat in het centrale deel van het plangebied bij bouwactiviteiten een behoudenswaardige archeologische vindplaats wordt geschaad. Daarom adviseert Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie voor dit gedeelte geen vervolgstappen in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Op basis van het veldonderzoek door middel van boringen kan echter geen definitieve uitspraak worden gedaan over de eventuele aanwezigheid van resten van historische bebouwing aan de westzijde van het plangebied; hiervoor is een booronderzoek niet de geëigende prospectiemethode.
Tevens kan nog geen uitspraak worden gedaan over de noordzijde van het plangebied dat nog niet is onderzocht; de hoge archeologische verwachting op basis van het bureauonderzoek blijft daar vooralsnog gehandhaafd.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
19
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
5
Advies vervolgonderzoek (LS05)
Op basis van de resultaten van het inventariserend veldonderzoek kan de archeologische verwachting voor het centrale deel van het plangebied worden bijgesteld naar laag. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie adviseert voor dit gedeelte geen vervolgstappen in het kader van de cyclus Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Voor het westelijke en noordelijke deel van het plangebied blijft de oorspronkelijke hoge archeologische verwachting uit het bureauonderzoek gehandhaafd. Voor het westelijke deel van het plangebied wordt een gravend onderzoek geadviseerd, in de vorm van een proefsleuvenonderzoek (met eventuele doorstart naar een opgraving), om eventuele resten van historische bebouwing op te sporen. Voor het noordelijke deel dat nog niet is onderzocht, en daarom eveneens nog steeds een hoge verwachting heeft, wordt een vervolgonderzoek geadviseerd dat bestaat uit aanvullende boringen, of door middel van een proefsleuvenonderzoek gelijktijdig met het westelijke deel van het plangebied (Kaart 5). Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Oss, om op basis van dit rapport en het daarin geformuleerde advies een besluit te nemen ten aanzien van het voortzetten of beëindigen van het onderzoeksproces. Dit besluit kan afwijken van dit advies.
Ook nadat het archeologisch onderzoek is afgerond, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische toevalsvondst wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Oss en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
20
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Literatuur BAKKER, H. DE/J. SCHELLING, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. De hogere niveaus, Wageningen (Staring Centrum). BERKEL, G. VAN & K. SAMPLONIUS, 2006: Nederlandse plaatsnamen herkomst en historie, Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht. BERENDSEN, H.J.A., 1997: Landschappelijk Nederland, Assen. BROUWER, F./M.M. VAN DER WERFF, 2012: Vergraven gronden: Inventarisatie van ‘diepe’ grondbewerkingen, ophogingen en afgravingen, Wageningen (Alterra-rapport 2336). CENTRAAL COLLEGE VAN DESKUNDIGEN ARCHEOLOGIE, 2016: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.0, Gouda: http://sikb.nl/archeologie/richtlijnen/brl-4000. HEEMKUNDEVERENIGING BERGS-HEEM, 1993: Geschiedenis rondom de gerechtsplaats Berghem, in: T Vagevesnter 1 (1993), 11-17. HOOF, L.G.L. VAN & R. JANSEN, 2006: Een landweer op de Berchse Heide. Verkennend en waarderend archeologisch onderzoek Berghem-Piekenhoef, Archol rapport 53, Archol, Leiden. RENES, J., 1999: Landschappen van Maas en Peel. Een toegepast historisch geografisch onderzoek in het streekplangebied Noord- en Midden- Limburg. Maaslandse monografiëen, Maastricht. RONDAGS, E.J.N., 2011: Plangebied ‘Centrum Berghem’, gemeente Oss; archeologisch vooronderzoek: een bureau- en karterend inventariserend veldonderzoek, Weesp (RAAP-notitie 3782). WESTERHOFF, W.E./T.E. WONG/E.F.J.
DE MULDER, 2003: Opbouw van de ondergrond – Opbouw van het Neogeen en Kwartair, in: E.F.J. de Mulder/M.C. Geluk/I.L. Ritsema/W.E. Westerhoff/T.E. Wong (red.), De ondergrond van Nederland, Houten.
Digitale bronnen -
ACTUEEL HOOGTEBESTAND NEDERLAND: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ ARCHEOLOGISCH INFORMATIESYSTEEM (ARCHIS): https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login BEELDBANK RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ BODEMLOKET: http://www.bodemloket.nl/ BRABANTS HISTORISCH INFORMATIE CENTRUM (BHIC): https://www.bhic.nl/het-geheugen-van-brabant DINOLOKET: https://www.dinoloket.nl/ GEHEUGEN VAN NEDERLAND: https://www.geheugenvannederland.nl/ KADASTER, BASISREGISTRATIES ADRESSEN EN GEBOUWEN (BAG): https://bagviewer.kadaster.nl/ KADASTER, TIJDREIS OVER 200 JAAR TOPOGRAFIE: http://topotijdreis.nl/ PROVINCIE NOORD-BRABANT, CULTUURHISTORISCHE WAARDENKAART: https://www.brabant.nl/dossiers/dossiersop-thema/cultuur/erfgoed-en-monumenten/cultuurhistorische-waarden-in-brabant RIJKSMONUMENTENREGISTER: https://cultureelerfgoed.nl/monumentenregister RUIMTELIJKE PLANNEN: http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ VERSTORINGSBRONNENKAART: https://archeologieinnederland.nl/verstoringsbronnenkaart
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
21
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Bijlagen en kaarten Bijlage 1: Bijlage 2:
Overzicht van archeologische en geologische perioden Boorstaten
Kaart 1: Kaart 2a: Kaart 2b: Kaart 3: Kaart 4: Kaart 5:
Ligging plangebied Natuurlijk landschap; geomorfologie Natuurlijk landschap, bodem Archeologie; inventarisatie Boorpuntenkaart Advieskaart
Lijst van afbeeldingen Afbeelding 1 Luchtfoto van het plangebied. Bron: ArcGIS Online 2019............................................................ 4 Afbeelding 2 Archeologische beleidskaart gemeente Oss. Bron: gemeente Oss .............................................. 9 Afbeelding 3 Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN). Bron: ahn.nl. ...................... 10 Afbeelding 4 Uitsnede uit de Kaart van de meierij van ’s-Hertogenbosch en de heerlijkheden van Grave en Cuijk ................................................................................................................................................................. 11 uit 1742. Hierop is Berchem (Berckem) te zien. Bron: Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC). ....... 11 Afbeelding 5 Plangebied op de kadastrale minuut 1811-1832. Bron: Beeldbank Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed............................................................................................................................................. 12 Afbeelding 6 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1850. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie. ....................................................................................................................................................... 12 Afbeelding 7 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1900.
Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie. ....................................................................................................................................................... 13 Afbeelding 8 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1950. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie. ....................................................................................................................................................... 13 Afbeelding 9 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 2015. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie. ....................................................................................................................................................... 14 Tabel 1 In Archis geregistreerde onderzoeken in de omgeving van het plangebied. Bron: Archis3. .............. 16 Afbeelding 10 Impressie van het plangebied. Bron: foto Vestigia d.d. 27 januari 2021. ................................ 17 Afbeelding 11 De boorkernen van boring 4631009. Bron: foto Vestigia d.d. 27 januari 2021. ...................... 18
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
22
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Bijlage 1
Overzicht van archeologische en geologische perioden
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
23
V19-4631: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de nieuwbouw van woningen aan de Kerkstraat te Berghem, gemeente Oss
Periode Vroeg Paleolithicum Midden Paleolithicum Laat Paleolithicum Vroeg Mesolithicum Midden Mesolithicum Laat Mesolithicum Vroeg Neolithicum Midden Neolithicum Laat Neolithicum Vroege Bronstijd Midden Bronstijd Late Bronstijd Vroege IJzertijd Midden IJzertijd Late IJzertijd Vroeg Romeinse Tijd Midden Romeinse Tijd Laat Romeinse Tijd Vroege Middeleeuwen Late Middeleeuwen Nieuwe Tijd A Nieuwe Tijd B Nieuwe Tijd C
Van - tot Tot 300.000 voor Chr. 300.000 voor Chr. – 35.000 voor Chr. 35.000 voor Chr. – 8800 voor Chr. 8800 voor Chr. – 7100 voor Chr. 7100 voor Chr. – 6450 voor Chr. 6450 voor Chr. – 4900 voor Chr. 5300 voor Chr. – 4200 voor Chr. 4200 voor Chr. – 2850 voor Chr. 2850 voor Chr. – 2000 voor Chr. 2000 voor Chr. – 1800 voor Chr. 1800 voor Chr. – 1100 voor Chr. 1100 voor Chr. – 800 voor Chr. 800 voor Chr. – 500 voor Chr. 500 voor Chr. – 250 voor Chr. 250 voor Chr. – 12 voor Chr. 12 voor Chr. – 70 na Chr. 70 na Chr. – 270 na Chr. 270 na Chr. – 450 na Chr. 450 na Chr. – 1050 na Chr. 1050 na Chr. – 1500 na Chr. 1500 na Chr. – 1650 na Chr. 1650 na Chr. – 1850 na Chr. 1850 na Chr. – 1950 na Chr.
VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V1800, definitief, versie 2.0, d.d. 6 februari 2023
24
Bijlage 2 Boorstaten
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631001 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167394 : 419959 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 776 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 20 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, bouwvoor 20 - 45 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond, Opm.: lichter van kleur 45 - 90 zand zwak siltig, zwart, spoor witte vlekken, Zand: matig fijn, omgewerkte grond 90 - 120 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, C-horizont, dekzand
4631001
spoor baksteen
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631002 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167352 : 419956 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 783 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
0 - 35 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 35 - 85 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 85 - 115 zand zwak siltig, oranje, Zand: matig grof, basis diffuus, C-horizont, dekzand 115 - 150 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, C-horizont, dekzand
4631002
Archeologische indicatoren spoor baksteen
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631003 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167313 : 419897 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 799 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 45 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 45 - 80 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, basis geleidelijk, C-horizont, dekzand 80 - 100 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, weinig roestvlekken, C-horizont, dekzand
4631003
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631004 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167327 : 419918 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 799 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm) Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren 0 - 45 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond spoor baksteen
45 - 60 zand zwak siltig, geel, veel zwarte vlekken, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 60 - 90 zand zwak siltig, bruin, Zand: matig fijn, homogeen, omgewerkte grond, Opm.: gestaakt op baksteen/puin/beton-laag
4631004
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631005 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167367 : 419915 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 796 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 55 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 55 - 100 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, C-horizont, dekzand
4631005
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631006 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167386 : 419926 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 791 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 60 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 60 - 80 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, veel roestvlekken, basis diffuus, C-horizont, dekzand 80 - 100 zand zwak siltig, licht-geel, Zand: matig fijn, spoor roestvlekken, C-horizont, dekzand
4631006
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631007 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167424 : 419928 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 770 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 55 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 55 - 100 zand zwak siltig, oranje, Zand: matig fijn, veel roestvlekken, C-horizont, dekzand
4631007
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631008 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167294 : 419942 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 787 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 65 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 65 - 100 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, weinig roestvlekken, C-horizont, dekzand
4631008
1/1
vestigia archeologie en cultuurhistorie 4631009 Soort boring Coordinaatsysteem X-coordinaat (m) Y-coordinaat (m) Locatiebepaling Referentievlak Maaiveld (cm) Bepaling maaiveldhoogte Datum boring Uitvoerder
: Archeologische boring : Rijksdriehoeksmeting : 167259 : 419945 : Gemeten, diff. GPS, < 1 m : Normaal Amsterdams Peil : 786 : Gemeten, landmeting : 27-1-2021 : FvP
Lithologie Diepte (cm)
Omschrijving Grondsoort
Archeologische indicatoren
0 - 45 zand zwak siltig, matig humeus, donker-bruin, Zand: matig fijn, basis scherp, omgewerkte grond 45 - 100 zand zwak siltig, geel, Zand: matig fijn, weinig roestvlekken, C-horizont, dekzand
4631009
1/1
KAART 1 - LIGGING PLANGEBIED LEGENDA 421500
Plangebied
Bebouwing Water
Overige topografie 421000
Snelweg
Hoofdweg
Regionale weg
420000
420500
Lokale weg
Berghem
419500
Oss
418500
419000
Project: Rapport: Datum: Bron:
V19-4140: BO IVO Kerkstraat Berghem V1800 Mei 2019 Top10NL, CC-BY Kadaster nov 2016
Tekenaar: Schaal:
FvP 1:20.000 / A4
0 165500
166000
166500
167000
167500
168000
168500
169000
200 m
KAART 2A - NATUURLIJK LANDSCHAP, GEOMORFOLOGIE LEGENDA
Plangebied
Bebouwing Water
420000
420500
Overige topografie
L51 Dekzandwelvingen
M42
M42 Terrasvlakte
L51 M42
419500
L51
Project: Rapport: Datum: Bron:
V19-4140: BO IVO Kerkstraat Berghem V1800 Mei 2019 Top10NL, CC-BY Kadaster nov 2016 PDOK augustus 2017 / Maas et al. 2017
Tekenaar: Schaal:
FvP 1:10.000 / A4
0 166500
167000
167500
168000
200 m
KAART 2B - NATUURLIJK LANDSCHAP, BODEMKAART LEGENDA
Plangebied
Bebouwing Water
EZg21/pZn21
Overige topografie
ììì ììì
420500
Afgegraven voor delfstoffen
ìì ìì ìì ìì ìì ìì
Gemodificeerde natuur Vergravingen
Transportleidingen
|h BEBOUW
Associatie van meerdere bodemeenheden
cHn21 Laarpodzolgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand
pZn21
EZg21 Lage enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand 420000
zEZ21 Hoge zwarte enkeerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand
pZn21 Gooreerdgronden; leemarm en zwak lemig fijn zand
419500
zEZ21
Project: cHn21
Rapport: Datum: Bron:
Tekenaar: Schaal:
|h BEBOUW
0 166500
167000
167500
168000
V19-4140: BO IVO Kerkstraat Berghem V1800 Mei 2019 Top10NL, CC-BY Kadaster nov 2016 Bodemkaart; PDOK juli 2017 FvP 1:10.000 / A4 200 m
KAART 3 - ARCHEOLOGIE 2106083100
2248903100
4030910100
2224051100
LEGENDA
Plangebied
2070881100
Bebouwing
420500
4640128100
2180669100
3134573100
Water
Overige topografie
2166307100
(2166307100)
(2180669100)
2101052100
(2101052100)
Vondstlocaties (waarnemingen)
3129705100
Losse vondstlocatie
2243735100
Vondstlocatie gekoppeld aan onderzoek
Onderzoeken
4560384100 4014151100 3975379100 4000884100
2924492100
Archeologisch: opgraving of proefsleuven
420000
2320774100
Archeologisch: booronderzoek
Archeologisch: bureauonderzoek
4567878100
2951408100
2169848100
Archeologisch: begeleiding
(2320774100)
Archeologisch: (veld)kartering Onbekend
2359533100
2028218100
2317883100 2062602100
2065398100
419500
2069448100
(2069448100)
Project: Rapport: Datum: Bron:
2773995100 2063631100 4037975100 2070881100 166500
167000
167500
168000
Tekenaar: Schaal: 0
V19-4140: BO IVO Kerkstraat Berghem V1800 Mei 2019 Top10NL, CC-BY Kadaster nov 2016 Onderzoeken, Vondstlocaties RCE 17 november 2017 Monumenten, RCE juli 2014 FvP 1:10.000 / A4 200 m