Aanbiedingsbrief Bestuurlijke reactie en rekenkamerrapport Schuldhulpverlening.pdf

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

3. Het beleid voor schuldhulpverlening in Oss 3.1. Inleiding

In de afgelopen jaren zijn de visie op armoede en schulden en de uitgangspunten voor schuldhulpverlening doorontwikkeld en is een aantal beleidsmatige en organisatorische verbeteringen doorgevoerd. In dit hoofdstuk beschrijven we de beleidsontwikkeling sinds 2016.

23

3.2. Beleidskader Schuldhulpverlening 2016-2020

In het beleidskader Schulphulpverlening 2016-2020 wordt geconstateerd dat ‘het uitgangspunt van het WMO-beleid, het participatiebeleid en het armoedebeleid van de gemeente Oss is het voorkomen en wegnemen van drempels die de participatie van inwoners belemmeren.’ En ‘een problematische schuld is een belangrijke belemmerende factor voor volwaardige participatie.’ De belangrijkste elementen van deze visie zijn: • Het doel is om er zo vroeg mogelijk bij te zijn en te ondersteunen bij financiële problemen, nog voordat die uitgroeien tot problematische schulden. • De gemeente Oss staat voor een laagdrempelige toegang voor ondersteuning als het gaat om financiële en schulden problemen van inwoners, maar ook voor ondernemers in Oss. • Regelgeving wordt ondersteunend gebruikt, niet als keurslijf. • Voor ZZP-ers en ondernemers gaat de gemeente onderzoeken wat er, zelf of met medewerking van derden kan worden ingericht. De nadruk komt hier meer te liggen op preventie en vroegsignalering

Oss heeft bij de vaststelling van dit beleidskader gemiddeld 550-580 actieve ‘klanten’, mensen voor wie een traject schulphulpverlening is opgestart. Er komen jaarlijks 400 mensen voor een eerste informatie en advies gesprek, waarna met 350 van hen een traject wordt opgestart.

Oss werkt in 2016 met een aantal ketenpartners: de afdeling Werk & Inkomen en Zorg, sociale teams, Schuldhulpmaatjes, Energieleveranciers, Brabant Wonen, hulpverleners en behandelaars. Bijna de helft van de klanten komt binnen door activiteiten van het team Schulphulpverlening, de andere helft vanuit de ketenpartners. Het streven is om het aandeel van de ketenpartners, als ‘ogen en oren in de wijk’ te laten toenemen. Tenslotte wordt er met het nieuwe beleidskader een voorstel tot het verbeteren van de dienstverlening gedaan door de uitvoering van de SHV weer zelf te doen in plaats van deze uit te besteden.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

3.3. Evaluatie en bijstelling van beleid De aanvragen SHV in de gemeente Oss dalen sinds 2015. Tussen 2015 en 2018 is de daling ruim 25%. Dit past bij de landelijke trend (daling van 10% per jaar 14). Dit is te verklaren uit de toename van het traject bewindvoering15 als alternatieve hulproute van inwoners. Ook het grotere gebruik van sociale raadslieden kan het aantal aanvragen hebben verminderd. In de evaluatie van het beleidskader 2016-2020 constateert het college dat de basisdienstverlening met een stabilisatiefase en een fase, waarin afspraken worden gemaakt met de schuldeisers en afbetaling van schulden plaatsvindt, op orde is. In het kader van preventie en vroegsignalering is een bewustwordingscampagne gevoerd, is voorlichting gegeven in de wijk en op scholen en is een cursus ‘omgaan met geld’ aangeboden. De samenwerking met de woningbouwcorporatie en de sociale teams is geïntensiveerd. De dienstverlening is –zoals gepland- meer in eigen hand genomen. Geconstateerd wordt dat de gemeente hierdoor beter inzicht heeft in hoe het hulptraject verloopt en sneller kan schakelen. In 2020 besluit het college om armoedebeleid en schulphulpverlening in een beleidskader te vatten, omdat het inzicht is dat een integrale aanpak beter is voor de inwoners. 14 15

24

De branchevereniging NVVK (Nederlandse Vereniging voor Volkskrediet) rapporteert een daling van 10 procent aan aanmeldingen schuldhulpverlening in 2018. Met hulp van bewindvoering kunnen inwoners inkomsten en uitgaven in evenwicht brengen en zo de schulden onder controle krijgen. In 2018 hebben in Oss 733 huishoudens beschermingsbewind. De uitgaven van beschermingsbewind beslaan in Oss 26,4 procent van de totale uitgaven bijzondere bijstand.

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen Kosten en opbrengsten

Proces en uitvoering

3.4. Beleidskader Armoede en Schulden 2020-2024 Dit beleidskader vervangt het beleidskader Schuldhulpverlening 2016-2020 en de armoedenota’s deel 1 en 2. Er is gekozen voor een gezamenlijk beleidskader armoede en schulden, vanuit het geloof dat een integrale aanpak vanuit het perspectief van de dienstverlening, maar vooral ook met het oog op samenwerking met diverse partners, beter is voor de inwoners van Oss. Uit de evaluatie van het beleid tot 2020, waarin werd ingezet op preventie en vroegsignalering, gedrag inwoner en maatwerk, blijkt dat de basisdienstverlening op orde is. Ook wijst deze uit dat er veel praktische ervaring is opgedaan met diverse methoden (bewustwordings-campagnes, voorlichting, cursussen) om het gedrag van mensen te beïnvloeden. Het aanbod van ‘Schuldhulpmaatje’ 16 is aangevuld met een aanvulling voor jongeren. Er is veel aandacht geweest voor samenwerking met de woningcorporatie en sociale teams. De schuldbemiddeling is weer in eigen hand genomen, zodat de gemeente beter inzicht heeft in hoe het hulptraject verloopt en sneller kan schakelen. De pilot Duurzame Financiële Dienstverlening (DFD) wordt structureel en eventueel uitgebreid voor nieuwe doelgroepen. Twee wijzigingen van de dienstverlening worden uitgewerkt: schuldsanering en een aanpak voor jongeren met schulden.

In het armoedebeleid zijn de wettelijke beleidswijzigingen doorgevoerd waar de Participatiewet om vroeg. De extra middelen van het rijk voor lokale regelingen richten zich op het armoedevangnet: bijdragen in sport, cultuur en sociaal culturele activiteiten en subsidies voor Leergeld, de Voedselbank en de Kledingbank. De inkomensgrens van regelingen van 16 Schuldhulpmaatjes helpen bij het op orde brengen van de administratie en bij het vergroten van de financiële vaardigheden.

Bijlagen Rol van de raad

armoedebeleid is verruimd naar 120%, er is maatwerk geleverd in preventie van schulden en er is aandacht voor een steviger armoede-netwerk. Er is een stijging van de kosten voor bijzondere bijstand te zien door een verbeterd bereik van de doelgroep en het geleverde maatwerk. Ook de vergoedingen voor bewindvoering zorgden voor een stijging van de totale kosten van armoede- en schuldhulpverleningsbeleid. De ontwikkelingen op basis waarvan het beleidskader Armoede en Schulden is gemaakt betreft de volgende aspecten: Schaarste: geldzorgen zijn van invloed op iemands houding, persoonlijkheid en op zijn gedrag. Het gevoel van schaarste, zoals gebrek aan geld, geeft naast allerlei materiële problemen ook mentale problemen. Effecten van geldzorgen: er ontstaat stress en geldzorgen nemen mensen zo in beslag dat dit een negatief effect heeft op hun functioneren en ze een negatieve spiraal terecht kunnen komen. Schaamte speelt een grote rol bij geldzorgen. Dit staat de stap naar hulpverlening in de weg. Geldzorgen in gezinnen raken niet alleen de schuldenaren, maar ook opgroeiende kinderen (stress in gezinnen, geweld komt vaker voor). Met behulp van de ‘Samenwerkwijze’17 en ‘Mobility Mentoring’18 wordt de hulpverlening aangepakt. 17

18

een programmatisch aanpak waarin alle professionals in het Sociaal Domein werken volgens de Samenwerkwijze. Ondersteuning van inwoners gaat vanuit de drie vragen: ik wil, ik kan en ik heb nodig. Een inwoner heeft één vast aanspreekpunt (casusregisseur). Samen met de inwoner wordt gezocht naar de beste oplossing en wordt besproken wat de inwoner zelf of zijn netwerk daaraan kan bijdragen; zo nodig belegt de casusregisseur samen met de inwoner een MultiDisciplinairOverleg (MDO). Dit is een nieuwe, stress-sensitieve aanpak voor inwoners met geldzorgen, die bestaat uit specifiek ontwikkelde instrumenten, begeleiding en dienstverlening.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

Er wordt verbinding gelegd in de armoede- en schulphulpverleningsaanpak met een aantal andere beleidsterreinen.

Visie op armoede en schulden

Gezondheidsbeleid: De gecombineerde aanpak is effectiever in het voorkomen en oplossen van problemen bij kwetsbare inwoners (gemeentelijk zorgpolis AZOs; ‘Vitaal loket’ voor activiteiten, diensten en hulp, die bijdragen aan een positieve gezondheid; ‘Meedoen is Belangrijk’ voor sporten en bewegen, maar ook allerlei andere activiteiten om anderen te ontmoeten). Een voornemen is om de verschillende beleidsdomeinen meer te koppelen en aan te scherpen met een wijkgerichtere aanpak.

Armoede is meer dan een tekort aan financiële middelen. Armoede is een vorm van sociale uitsluiting, waarin meerdere risico’s (laag inkomen, slechte arbeidsmarktpositie, schulden, laag opleidingsniveau, gezondheidsproblemen) vaak samenkomen. • Mee kunnen doen naar vermogen zorgt voor kansen om uit de armoede te komen en voorkomt grotere problemen. De dienstverlening wordt hierop zo goed mogelijk aangesloten. • Maatwerk m.b.v. de Samenwerkwijze, doen wat nodig is, zodat de inwoner mee kan doen. Inkomensvoorzieningen zijn een vangnet en geen vorm van inkomen. • Proberen te voorkomen dat inwoners in armoede of schulden terecht komen. • Helpen op een manier die stress vermindert en perspectief biedt.

Laaggeletterdheid: Mensen die moeite hebben met lezen of rekenen zijn oververtegenwoordigd onder de schuldenaren die zich aanmelden bij SHV. De teams van verschillende organisaties zijn getraind op herkennen en doorverwijzen bij laaggeletterdheid, zoals de sociale teams Ons Welzijn, consulenten Werk en Inkomen en Schuldhulpverlening, maar ook schuldhulpmaatjes en bewindvoerders. Door vanuit verschillende beleidsdomeinen gezamenlijk op zoek te gaan naar ideeën die op meerdere vlakken werkzaam zijn, wordt de totale effectiviteit van de activiteiten vergroot. Woon- en energielasten: De huishoudens met een laag inkomen of schuldenproblematiek hebben moeite de hoge energielasten te blijven betalen, hun gedrag te verduurzamen laat staan een extra investering te doen. Daarnaast is een groot deel van deze groep afhankelijk van de investeringen en duurzaamheid van de woningen van sociale verhuurders. Om dit aan te pakken kent Oss een woonlastenakkoord met de woningcorporaties om de duurzaamheid van woningen en het bewustzijn van inwoners te vergroten. Op basis van de ervaringen, ontwikkelingen en relatie met andere beleidsterreinen, is voor het beleidskader 2020-2024 een visie geformuleerd op armoede en schulden, op bereik, en op samenwerking.

25

Visie op bereik De dienstverlening is in de basis goed op orde. Inwoners die voor hulp aankloppen worden geholpen en de resultaten van de schuldregelingen zijn goed. De uitval tijdens de schuldregeling is laag. • Er is een lage drempel voor hulp en ondersteuning die dichtbij en vindbaar is. • Bijdragen aan bewustwording bij inwoners dat met de stap naar hulp erger voorkomen kan worden en dat er veel mogelijkheden zijn voor ondersteuning. • Met de Samenwerkwijze blijft de inwoner zelf in regie en wordt aangesloten bij wat de inwoner wil, kan en nodig heeft. Met communicatie de toegankelijkheid van hulp vergroten en armoede en schulden bespreekbaar maken.

Visie op samenwerking Als netwerkorganisatie wordt er steeds meer samengewerkt aan het maatschappelijk probleem armoede en schulden. Er is een groeiend besef en verantwoordelijkheidsgevoel voor deze opgave. • Het eigenaarschap en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor Armoede en Schulden vergroten (onderzoek naar vergroting effectiviteit netwerk). • Implementeren van Samenwerkwijze.19

19 De Samenwerkwijze is een methodiek voor het aanpakken van individuele hulpvragen van wijkbewoners. De samenwerkwijze gaat uit van de vragen en wensen van de wijkbewoner. In een persoonlijk gesprek stellen we drie vragen: wat wil je, wat kan je, wat heb je nodig? Op basis van de antwoorden zoeken we de juiste partijen om met elkaar het gesprek aan te gaan. De professionals en mensen uit het eigen netwerk gaan samen met de inwoner in gesprek. Samen wordt een plan gemaakt, waar iedereen het mee eens is en direct mee aan de slag gaat. Voor de inwoner is er één vast aanspreekpunt.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Rapport van bevindingen

Bestuurlijke reactie Beleid

De nieuwe beleidsthema’s binnen het beleidskader 2020-2024 zijn: Vroegsignalering en bereik Blijven inzetten op preventie met als uitgangspunten: • Werk is de beste oplossing • In gesprek blijven met de inwoners • Inwoners houden zelf de regie • Minder stress bij geldzorgen

Evaluatie van nieuwe werkwijzen De nieuwe werkwijzen worden geëvalueerd en op grond van de evaluatie wordt besloten om te stoppen of te continueren.

Aandacht voor specifieke groepen In Oss is geen categoriaal beleid. De voorzieningen zijn voor alle doelgroepen toegankelijk. Specifieke groepen hebben echter extra aandacht nodig, zijn moeilijker te bereiken of vragen om een andere benadering met als uitgangspunten: • Creëren van perspectief • Meedoen is belangrijk • Inwoners houden zelf de regie

Communicatie naar de raad Jaarlijkse Raadsinformatiebrieven over de stand van zaken van de uitvoering van het beleidskader en de cijfers van de dienstverlening armoede en schulden.

Dienstverlening Continu verbeteren van de dienstverlening met oog voor klanttevredenheid en voor het verbeteren van aanbod en aanpak, met als uitgangspunten: • Respectvol en transparant • De dienstverlening is op tijd, dichtbij en op maat • In gesprek blijven met inwoners • Inwoners houden zelf de regie Bewustwording en communicatie Het voorkomen van financiële problemen begint bij bewustwording en goede communicatie. Het praten over geldzorgen verlaagt de drempel naar hulp. De uitgangspunten zijn: • In gesprek blijven met de inwoners • Minder stress bij geldzorgen • Respectvol en transparant Het beleidskader beschrijft de volgende voornemens voor communicatie en monitoring:

26

Kosten en opbrengsten

Proces en uitvoering

Monitoring van ontwikkelingen Er wordt gestuurd op beleid op basis van benchmark gegevens SHV en armoedebeleid. De gemeente blijft in gesprek met partners en inwoners voor evaluatie en verbetering.

Financieel worden de volgende ontwikkelingen verwacht. Vermindering rijksbijdrage In het beleidskader 2020-2024 is een specificatie gegeven van de begrote kosten van armoede en schuldhulpverlening (zie tabel 3.1).

Bijlagen Rol van de raad

In de periode tot 2021 is de rijksbijdrage voor armoede en schulden steeds verhoogd, onder andere voor de inzet voor kinderen in armoede. In Oss is een deel daarvan als innovatiebudget ingezet voor de ontwikkeling van nieuwe voorzieningen. Per 2021 is de rijksbijdrage met € 123.000,- verlaagd. De ruimte die er was voor innovatie of nieuwe projecten is gebruikt om deze bezuiniging op te vangen. Het wegvallen van die middelen wordt opgevangen door het budget voor Oss innoveert Armoede voor Kinderen en het budget voor wijkgerichte activiteiten te schrappen. Nieuw beleid Het nieuwe beleid richt zich op het uitbreiden van de dienstverlening Schuldhulpverlening, met name voor meer capaciteit voor diversiteit, maatwerk en vroegsignalering. Omdat nieuwe werkwijzen eerst worden uitgeprobeerd en geëvalueerd, zal op termijn duidelijk worden wat dit aan capaciteit vraagt. Tabel 3.1. laat op hoofdlijnen zien hoe de begroting voor deze extra inzet er uitziet:

Tabel 3.1: Financiële ontwikkelingen armoedebeleid in beleidskader 2020-2024 in ¤ Activiteit

Begroot 2020

Voorstel 2020

Voorstel 2021

Voorstel 2022

Voorstel 2023

Subsidies

456.200

370.200

370.200

370.200

370.200

Projecten

97.500

97.500

67.500

67.500

67.500

Nieuw beleid

0

232.640

275.640

230.140

151.915

Totaal kosten

553.700

700.340

713.340

667.840

589.615

Dekking:

554.486

554.486

554.486

554.486

554.486

Korting meicirculaire

10.003

10.003

10.003

10.003

10.003

113.444

113.444

113.444

- 282.301

- 236.801

- 158.576

Vermindering middelen kinderen in armoede Eindtotaal overschot (+) of tekort (-)

- 9.217

- 155.857

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Plannen voor de komende jaren In het jaarplannen 2021 en 2022 beschrijft de afdeling Werk en Inkomen de plannen voor de toekomst. Voor armoede en schuld is dat: Organisatorisch • - alle organisatorische en personele zaken regelen om team Schuldhulpverlening onderdeel te maken van de afdeling Werk en Inkomen vanaf januari 2021. • - organisatie in ‘sterke teams’ Groei van de vraag • - rekening houden met een toename aanmelding schuldhulpverlening van 10%. Acties in de uitvoering 20: • Verstrekken van een eenmalige energietoeslag (landelijk in ontwikkeling) aan huishoudens met lagere inkomens om ze te ondersteunen bij de stijgende energieprijzen. • Verder werken aan het behalen van de doelen van de pilot AJOSS 2020 tot en met 2023. • Met Osse werkgevers aan de slag voor werknemers met loonbeslag. • Ondersteunen van ondernemers met geldzorgen en/of schulden. • Onderzoek naar inzet van budgetcoaching in ons netwerk en onze eigen organisatie. • In 2021 gestart met uitvoering van de nieuwe taak Vroegsignalering en voldoen daarmee aan de minimale wettelijke verplichting van de nieuwe Wgs. In 2022 wordt deze dienstverlening uitgebreid met huisbezoeken bij inwoners met betalingsachterstanden en geldzorgen.

• Convenant met bewindvoerders om de samenwerking te verbeteren en de gemeentelijke regierol versterken, gezamenlijke intake; versnelling van het proces van bestaande klanten bij de aangesloten bewindvoerders, versterking van de regie op bewindvoering bij verwijzers).

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

• Evalueren van de in 2020 gesloten overeenkomst met de Kredietbank Nederland voor het afgeven van saneringskredieten. • Inzetten op collectief schuldregelen zodat we sneller tot overeenstemming komen met de schuldeiser en de doorlooptijd van de schuldregeling kunnen inkorten. • Beeldvorming van schuldhulpverlening verder verbeteren. (PR campagne, verbeteren van documenten, taal en de website). • Evaluatie van de website Geldfit.nl en besluit of Oss gaat aansluiten bij Geldfit-zakelijk. • Verkennen van de administratieve ondersteuning in wijken (formulierenbrigade) en komen met een voorstel voor 2022. • Doorgaan met een financieel spreekuur voor jongeren bij ROC de Leijgraaf. (Betreft pilot periode van 2021 tot en met 2023). • Tot en met 2024 bemensen van het tijdelijk meldpunt Kinderopvangtoeslagaffaire en staan klaar voor de gedupeerde huishoudens in Oss.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

Uitgangspunten van het college in beleidsontwikkeling armoede en SHV: 1. We ontwikkelen stap voor stap en evalueren na elke stap of dit de beste aanpak is. Als iets goed werkt dan implementeren we dat overal in de gemeente. 2. We werken vanuit pilots en projecten: als deze succesvol zijn bekijken we of de aanpak structureel wordt ingezet. 3. We streven naar maatwerk: we gaan uit van wat mensen/ wijken of dorpen nodig hebben en proberen dat te bieden. Generieke maatregelen passen niet in de Osse veranderingsaanpak. 4. We proberen integraal te werken maar houden het eenvoudig zodat mensen met enkelvoudige problematiek niet geconfronteerd worden met te ingewikkelde aanpak.

Monitoring en evaluatie • evaluatie van de deelname van consulenten SHV binnen de Sociale Teams in het 2e kwartaal 2021 en voorstel voor vervolg aan de Raad voor de periode 2022 en verder • evaluatie van het contract met de Kredietbank Nederland voor het afgeven van saneringskredieten.

20 Uit: jaarplan 2022 afdeling Werk & inkomen 2 februari 2022

27

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

3.5. Het beoordelen van effectiviteit en efficiëntie van SHV Het beleidskader schetst een aantal doelen van beleid en richt zich op het uitbreiden van de dienstverlening Schuldhulpverlening, met name voor meer capaciteit voor diversiteit, maatwerk en vroegsignalering. Doelen zijn: • Proberen te voorkomen dat inwoners in armoede of schulden terecht komen. • Helpen op een manier die stress vermindert en perspectief biedt • Er is een lage drempel voor hulp en ondersteuning die dichtbij en vindbaar is • Bijdragen aan bewustwording bij inwoners dat met de stap naar hulp erger voorkomen kan worden en dat er veel mogelijkheden zijn voor ondersteuning. • Met de Samenwerkwijze blijft de inwoner zelf in regie en wordt aangesloten bij wat de inwoner wil, kan en nodig heeft. • Met communicatie de toegankelijkheid van hulp vergroten en armoede en schulden bespreekbaar maken • Het eigenaarschap en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor Armoede en Schulden vergroten (onderzoek naar vergroting effectiviteit netwerk). • Implementeren van Samenwerkwijze Er worden in het beleidskader geen meetbare doelen gesteld en de effecten zijn moeilijk vast te stellen omdat er geen ‘nulmeting’ is verricht of indicatoren zijn vastgesteld voor succes.

28

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4. Het proces en de uitvoering van schuldhulpverlening in Oss In dit hoofdstuk beschrijven we hoe de in het beleidskader en de jaarplannen beschreven visie en uitgangspunten in de praktijk hun invulling krijgen. Daarbij beschrijven we die praktijk en besteden daarbij aandacht aan de onderzoeksvragen met betrekking tot de effectiviteit en efficiency van die uitvoering van schuldhulpverlening. Ook gaan we in op de projectmatige aanpak die Oss hanteert bij vernieuwingen en de wijze waarop dit beleidsmatig wordt ingekaderd.

4.1. Proces

Het standaard proces van schuldhulpverlening is weergegeven in figuur 1.

Figuur 4.1: proces van schuldhulpverlening in Oss In het eerste gesprek met de klant (de aanmelding) wordt de situatie verkend en worden de eerste acties uitgezet. Daarna volgt de intake met een aanvraag, waarin beoordeeld wordt of er een traject SHV ingezet kan worden. Vervolgens wordt er gewerkt aan stabilisatie, waarbij het inkomen, de uitgaven en de schulden stabiel worden gemaakt. Hiervoor zijn werkafspraken gemaakt, die meteen starten bij het eerste baliecontact met een consulent SHV. Als het aan de orde is, wordt er een minnelijke schuldregeling gestart. Als de minnelijke schuldregeling niet slaagt kan een aanvraag voor de WSNP (wettelijke schuldregeling via de rechter) ingediend worden. Of een inwoner wordt toegelaten tot een schuldregeling wordt bepaald op basis van de wet- en regelgeving (wet gemeentelijke schuldhulpverlening) en aanvullende beleidsregels vastgesteld door het college.

dat moment is de bewindvoerder verantwoordelijk, maar ook een bewindvoerder is afhankelijk van de medewerking van de inwoner. Als een inwoner handelingsonbekwaam, en dus niet meer verantwoordelijk kan worden gesteld voor zijn financiën, stelt de rechter een curator aan. De curator is de enige die de volledige verantwoordelijkheid van de financiën over mag (moet) nemen. Na een traject bij SHV wordt er nazorg verleend. In het hele proces kan vanuit het team SHV budgetbeheer worden ingezet en het sociaal raadslid geraadpleegd worden. Als dat beter passend is bij de situatie kunnen stappen worden overgeslagen. Dit is altijd maatwerk.

Wanneer iemand langdurig de financiën niet zelf kan regelen, wordt bewindvoering ingesteld door de rechter. De bewindvoerder zorgt dan voor het stabiliseren van de situatie. Op

29

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

4.2. Aanpak schuldhulpverlening Organisatorisch werken de medewerkers van SHV in (‘sterke) teams’. Er zijn verschillende teams georganiseerd naar de uit te voeren werkzaamheden: Fase 1, Fase 2, Sociaal Raadswerk, administratie, vroegsignalering. Er zijn ook tijdelijke teams die verantwoordelijk zijn voor innovaties en projecten (b.v. AJOSS, ondernemers, collectief schuldregelen en het schuldenknooppunt). Iemand kan lid zijn van verschillende teams. Wij spraken vertegenwoordigers van alle teams (zie bijlage 4: Overzicht van respondenten). 4.2.1. Aanmelding Essentieel in de eerste fase van SHV is dat mensen die ondersteuning nodig hebben, de weg weten te vinden naar die ondersteuning. In Oss kunnen mensen zich rechtstreeks aanmelden bij de gemeente. Dit kan door een afspraak te maken met het team schuldhulpverlening (telefonisch, aan de balie of via een link op de website). Deze informatie is digitaal eenvoudig te vinden. Binnen een week nadat iemand zich aanmeldt wordt er een eerste gesprek gehouden: de aanmelding. Met een aantal vragen probeert de consulent duidelijkheid te krijgen over de vraag, over welk(e) proble(e)m(en) er moet worden opgelost. Dit kan variëren van hulp bij administratie of omgaan met geld tot contacten met schuldeisers en bewindvoering.

Omdat de stap naar de gemeente voor veel mensen met financiële problemen moeilijk is, is er een intensieve samenwerking opgezet in de gemeente wijkteams21. Er wordt gebiedsgericht (per wijk of dorp) gewerkt met sociale wijkteams. Het sociaal 21

30

Het sociaal team bestaat uit medewerkers van Ons Welzijn, consulenten van de gemeentelijke afdelingen WMO, Werk & Inkomen en SHV en de wijkverpleegkundige. Daarnaast sluiten bij het sociaal team overleg met enige regelmaat netwerkpartners aan zoals de woningbouwvereniging, politie en GGZ.

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

team overleg vindt tweewekelijks plaats, net als de leersessies waar casussen besproken worden aan de hand van de methodiek actieleren. Er wordt gewerkt met een gezamenlijke aanpak: de samenwerkwijze22 Een van de belangrijkste voordelen van de gebiedsgerichte aanpak is dat inwoners in hun eigen omgeving hun problemen kunnen voorleggen en dat ze zo rechtstreeks mogelijk bij de juiste hulpverlening terecht komen. Volgens de consulenten SHV is het bestaan en de mogelijkheden van SHV door deze samenwerking beter bekend bij andere hulpverleners in de wijk. Het gebiedsgericht werken door SHV bestaat sinds het voorjaar van 2020. Het wordt positief ervaren, hoewel corona het vaak wel lastig maakte. Door deze manier van werken is het gemakkelijker om de dienstverlening bekendheid te geven en het werkt drempelverlagend omdat het in de wijk of het dorp is. Mensen komen gemakkelijker binnen. De consulenten merken ook dat mensen nu vroeger komen als ze financiële problemen hebben. Dat geeft dan de mogelijkheid om eerder hulp te bieden door ‘lichtere’ instrumenten als bv schuldhulpmaatje of BB-Oss ( Budgetondersteuning en Budgetbeheer Oss). Meerdere respondenten constateren dat er bij de partners nog te weinig kennis is over SHV, maar dat die kennis wel groeit. Er moet nog meer verbinding komen. Ons Welzijn betrekt steeds vaker de gemeente bij financiële problemen.

Wanneer de wijkteams weer in de wijkcentra kunnen zitten (na corona) zal dit ook een positieve bijdrage leveren aan de bekendheid van SHV. De sociale wijkteams spelen ook een belangrijke rol in preventie en vroegsignalering. Daarop komen we in paragraaf 3.4 terug.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.2.2. Intake en aanvraag Na de aanmelding volgt er als het nodig is een intakegesprek. Dit is de start van fase1. Een consulent fase 1 heeft contact met de mensen die in de schulden zitten en voor hulp aankloppen. Dezelfde consulent blijft in principe het aanspreekpunt voor de inwoner gedurende alle fasen van het schuldhulpverleningstraject. Mensen wordt gevraagd (met een brief) om bij dit gesprek een overzicht mee te nemen van hun schulden, hun inkomen en andere relevante informatie. Het intake-gesprek duurt ongeveer een uur, waarin een intake-tool wordt ingevuld. Deze intake tool werkt gemakkelijk en functioneert als een soort handleiding voor de intake. Bij aanpassingen in de aanpak kan de tool intern worden aangepast. Dit doet de kwaliteitsmedewerker. Naar aanleiding van het intake gesprek wordt een verslag gemaakt en een plan van aanpak opgesteld. Dit wordt uitgevoerd als de inwoner daarmee instemt. Mensen moeten zelf wel meewerken. Ze zijn verantwoordelijk voor een compleet schuldenoverzicht en ze moeten meewerken aan het verwerven van inkomen als die mogelijkheid er is. 4.2.3 Stabilisatie De volgende stap is die van stabilisatie: doel van deze fase is ervoor te zorgen dat de financiën weer op orde zijn en de schulden niet groter worden.

Er zijn verschillende mogelijkheden ter beschikking om hulp te bieden: een cursus ‘omgaan met geld’, budget-ondersteuning en budgetbeheer door de consulent, SchuldHulpMaatje (vrijwilligers die een luisterend oor bieden en samen met inwoner kijken waar die tegenaan loopt). In de stabilisatieperiode heeft de consulent om de maand contact met de inwoner om te kijken of alles volgens plan verloopt.

22 De gezamenlijke methodiek in de sociale wijkteams is de ‘samenwerkwijze’. Daarbinnen worden gezamenlijke leersessies georganiseerd.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

4.2.4 Schuldregeling Wanneer de situatie gestabiliseerd is, komt de inwoner met problematische schulden (die niet binnen afzienbare tijd opgelost kunnen worden) in fase2 van schuldhulpverlening: schuldsanering. Schuldsanering kan gedaan worden op basis van een schuldregeling (vrijwillige afspraken met de schuldeisers om (een deel van) de schuld binnen maximaal 3 jaar af te lossen). Als dat om een of andere reden niet mogelijk is, komt wettelijke schuldsanering op basis van een rechtelijke uitspraak (WSNP) in beeld. Tot 2016 werden de schuldregelingen uitbesteed aan Plangroep, toen is er gekozen om het zelf te gaan doen met de gedachte ‘dat kunnen we beter’. Er wordt derhalve niets uitbesteed in het SHV proces. De schuldregeling via bemiddeling houdt in dat de gemeente een regeling treft met de schuldeisers die de klant niet zelf kan treffen. Deze regeling komt in Oss het vaakst voor. Uitgangspunt is dat zo’n regeling maximaal 3 jaar duurt. Op basis van een Vrij Te Laten Bedrag (vtlb 23) wordt een berekening gemaakt waarmee de beslagvrije voet24 bepaald wordt. Op basis van het vtlb wordt de afloscapaciteit bepaald: het maximaal haalbare af te lossen bedrag in 36 maanden. De schuldeisers wordt gevraagd akkoord te gaan met de afbetaling van dat 23 Het vrij te laten bedrag(vtlb) is het bedrag dat de inwoner tijdens een schuldregeling overhoudt om van te leven.

Bij het bepalen van de hoogte van het vtlb wordt rekening gehouden met inkomen uit arbeid, bijzondere omstandigheden en bijzondere kosten. 24 De beslagvrije voet is het deel van het inkomen waar geen beslag op mag worden gelegd door schuldeisers. Dit zorgt ervoor dat mensen met schulden die te maken krijgen met beslaglegging op hun inkomen altijd een minimum bedrag overhouden om van te leven.

31

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

maximaal haalbare bedrag en om de rest kwijt te schelden. Als schuldeisers daarmee akkoord gaan, dan is er een geslaagde schuldregeling. Deze is gebaseerd op de prognose van SHV. Als er in die drie jaar veranderingen optreden (dat toets de gemeente jaarlijks), wordt de schuldregeling aangepast. De cliënt heeft een inlichtingenplicht, dus de aanpassing kan ook gedurende het jaar plaatsvinden. Bij de toetsing wordt de balans tussen de menselijke maat en de wet/afspraken steeds in de gaten gehouden. In Oss wordt niet gewerkt vanuit wantrouwen maar vanuit de mogelijkheid om dingen te verantwoorden en uit te leggen richting schuldeisers en eventueel de rechtbank. Als ook een consulent van werk en inkomen betrokken is, dan gaat de consulent SHV uit van het rapport dat is gemaakt en doet aanvullend onderzoek als dat nodig is. Zodra de schuldregeling is gestart is er veel minder contact met de klant, meestal is dat maar een paar keer per jaar. Dat geldt voor het minnelijk traject. Als mensen naar de WSNP gaan, is er meestal, nadat ze zijn toegelaten, geen of slechts een eenmalig contact. 4.2.5 WSPN Als er geen minnelijke schuldregeling getroffen kan worden, dan wordt besproken met de klant om een WSNP in te dienen. Dat kan als de klant dat wil en in de afgelopen 10 jaar niet in WSNP heeft gezeten. Uitzonderingen worden niet snel gemaakt.

De gemeente geeft de documenten aan de rechtbank (inclusief de motivatie van de klant), de klant wordt uitgenodigd op zitting. De gemeente hoeft niet bij de zitting te zijn maar gaat meestal wel mee om ervan te leren voor latere trajecten. Als de wettelijke schuldsanering wordt toegekend dan neemt de rechtbank het over op basis van de aangedragen informatie. Schuldeisers worden gedwongen om mee te werken, als de klant wordt toegelaten tot de WSNP. Vanuit de Rechtbank wordt er een WSNP bewindvoerder aangewezen, die toeziet op nako-

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

ming van de gemaakte afspraken. De gemeente heeft daarna geen rol meer. 4.2.6 Nazorg De consulent fase 1 blijft aanspreekpunt gedurende het hele traject voor de klant. Daar hoort ook nazorg bij. Dat betekent dat klanten zelf contact op kunnen nemen met vragen, maar ook dat minstens één maal, na ongeveer 6 maanden nadat het traject is afgesloten, de klant gebeld wordt met de vraag hoe het gaat, of er nog vragen zijn waarbij we ze kunnen helpen. Als er vragen zijn, worden deze beantwoord en waar nodig wordt afgesproken wat de consulent nog voor de klant kan doen. Zijn er geen vragen dan wordt het contact afgesloten. Daarbij wordt wel altijd aangegeven dat de consulent benaderd kan worden voor hulpvragen. Voor deze relatief weinig intensieve nazorg is gekozen omdat er weinig recidive lijkt te zijn. Er is geen informatie over of meting van recidive. De teamleider zegt hierover: ‘Er is vooral aandacht om gedurende het traject voldoende bagage mee te geven.

Nazorg is de beste preventie, maar het is het beste om daar tijdens het traject aan te werken, dan heb je de relatie met de inwoner en heb je toegang.’ Deze benadering wil de gemeente nog wel nader onderzoeken: wat helpt om niet terug te vallen in het oude gedrag, hoe versterk je de zelf-regie van mensen? Wanneer de inwoner budgetbeheer heeft gehad tijdens het schuldentraject, wordt dat indien mogelijk geleidelijk afgebouwd naar het weer zelfstandig beheren van het inkomen. Zowel DiVoSa als de NVVK pleiten voor een intensievere nazorg. Het Osse beleid hanteert tot nu toe het uitgangspunt dat de beste nazorg al gedurende het traject moet beginnen. Vanwege de aanname dat de gedragsverandering ‘onderhoud’ behoeft, is het naar de mening van de rekenkamercommissie aan te bevelen om mogelijkheden van intensiever contact ook na afronding van de schuldsanering te creëren.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bovendien blijkt uit onderzoek25 dat intensievere nazorg een positief effect heeft op de resultaten van schuldhulpverlening. Hier liggen kansen voor verbetering.

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

4.3. Preventie en vroegsignalering Preventie en vroegsignalering is in de nieuwe wet gemeentelijke schuldhulpverlening (WGS), ingediend op 11 oktober 2019, en ingegaan per 1 januari 2021, vergemakkelijkt. De gewijzigde wet maakt de uitwisseling en verwerking van persoonsgegevens voor schuldhulpverlening door gemeenten en andere bij schuldhulpverlening betrokken organisaties mogelijk. Het primaire doel van deze wetswijziging is het beter en vroeger helpen van burgers met schulden. In Oss wordt volop ingezet op preventie en vroegsignalering. Deels worden er activiteiten ontplooid die al langer worden uitgevoerd, deels worden nieuwe werkwijzen uitgeprobeerd. Ook hier pakt Oss dit aan via pilots om eerst te testen of de aanpak werkt, deze te evalueren en bij goed resultaat definitief in te voeren. Om te beginnen wordt er voortdurend gelet op communicatie, laagdrempelig en in klare taal, via website, sociale media of informatiefolders in de dorps- en wijkhuizen en bij zorg- en hulpverleners. De communicatie is er altijd op gericht om de drempel voor mensen om zich te melden te verlagen. Dit jaar gaat de gemeente aan de slag met een communicatieplan, heel concreet: wat kun je in enkele communicatieacties doen om de dienstverlening kenbaar te maken. Dit is in 2021 gedaan voor budgetondersteuning en budgetbemiddeling: een eenvoudige flyer en heldere berichtgeving op de website.

Daarna was er een merkbare toename van de instroom.

25 ‘Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voorhulpvrager, schuldeiser en maatschappij. Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022.

32

Een student gaat via een klantreis-onderzoek de mogelijkheden in beeld brengen hoe mensen in een vroegtijdig stadium te bereiken zijn. Resultaat daarvan moet zijn dat SHV dan precies weet waar de communicatie moet worden ingezet.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

hulp te bieden. Mensen hebben vaak ook andere problemen waarvoor ze hulp vragen, waardoor financiële zorgen boven water komen. Vanuit de projectgroep vroegsignalering horen we: ‘Het is wel te merken dat mensen nu vroeger komen als ze financiële problemen hebben. Dan kan er ook eerder hulp geboden worden via bv schuldhulpmaatje of BB-Oss’. De basis van vroegsignalering is de mogelijkheid om op basis van signalen van betalingsachterstanden bij zorgverzekeraars, energiebedrijven, woningbouwcorporaties, waterbedrijven en gemeentelijke belastingen, vroegtijdig actie te kunnen ondernemen. Er is een landelijk systeem ontwikkeld (Inforing met de systemen ‘RIS Matching & RIS Vroeg Eropaf’) dat ervoor zorgt dat de signalen bij SHV binnenkomen (zie tabel 4.1). De signaalpartners leveren maandelijks gegevens aan bij Inforing van inwoners met betalingsachterstanden en de gemeente onderneemt actie op de ontvangen signalen, zo mogelijk via verschillende kanalen. Afhankelijk van de reactie van de inwoner wordt er verdere hulpverlening ingezet. Doordat alle signalen bij elkaar komen is het bekend welke mensen een meervoudige achterstand hebben. Die mensen gaat de gemeente actief benaderen. Eerst per brief met het verzoek om contact op te nemen, na een week worden mensen telefonisch benaderd of met een huisbezoek. Mensen met een enkele achterstand krijgen een kaart en folder.

Recidivisten krijgen via Whatsapp een herinnering. De projectleider vroegsignalering is optimistisch: ‘Over het algemeen wordt er positief gereageerd. Bij een aantal inwoners hebben we ergere problemen al weten te voorkomen. ‘

De samenwerking in de sociale wijkteams is een manier om mensen die in een moeilijke financiële situatie zitten vroegtijdig, liefst voor ze schuldenproblemen hebben, te bereiken en

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Beleid

Tabel 4.1: Cijfers Vroegsignalering Oss 2021 Aantal meldingen Totaal meldingen

2542

Energieleverancier

352

Woningcorporatie

1058

Zorgverzekeraar

1183

Waterleverancier

122

Bekend bij SHV

101

Matches

218

Terugkerend(recidive)

638

Verstuurde folders

1642

Personen 27 jaar en jonger (pas geregistreerd in nov-dec)

57

Maandelijks ontvangt Oss gemiddeld 211 signalen vanuit de inforing, waarvan gemiddeld 18 matches. Na mei 2021 is er een terugloop van het aantal meldingen te zien. Er is sinds 2022 2 FTE extra formatie om de huisbezoeken af te leggen. In 2022 is het doel om 500 huisbezoeken/contactmomenten te gaan realiseren. Op termijn hoopt de gemeente veel meer mensen te bereiken die zich zorgen maken over hun financiën en dan sneller bij inwoners in beeld te zijn om ze te helpen en ondersteunen. Volgens de teamleider SHV is het nu nog te weinig bekend wat de gemeente voor mensen kan betekenen. ‘Als mensen niet naar de gemeente komen, moet de gemeente naar de mensen toe. We zijn overheid, dat is moeilijk en drempelverhogend, daarom moeten we op een andere manier ingang vinden, b.v. via partners als Schuldhulpmaatje en de collega’s van Ons Welzijn die in de wijkteams zitten’.

33

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Ons Welzijn steunt de aanpak om actief op huisbezoek te gaan omdat de stap voor mensen om hulp te zoeken daardoor kleiner wordt. Omdat veel mensen met een schuldenprobleem ook andere problemen hebben, ziet Ons Welzijn voordelen om ook de huisbezoeken samen te doen. Vanuit Schuldhulpmaatje komt het advies om met name bij vroegsignalering ervaringsdeskundigen in te zetten: ‘Het gaat erom het vertrouwen te winnen van de mensen die je wilt bereiken. Dat blijkt veel sneller en gemakkelijker te zijn voor mensen die in een vergelijkbare situatie hebben gezeten’. Het is nog te vroeg om al resultaten te zien. Op zijn vroegst eind van 2022 verwacht SHV een beter zicht te hebben op de effecten van het project vroegsignalering. De teamleider geeft aan te verwachten dat als vroegsignalering succesvol is, de deelname aan fase 2 zal verminderen en de hoogte van de schulden kleiner zal worden. Zij wijst er tegelijkertijd op dat er altijd factoren zullen blijven waardoor mensen in de problemen komen -bijvoorbeeld life-events- die niet door vroegsignalering kunnen worden voorkomen.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.3.1. Maatregelen om schulden te voorkomen bij de huidige ongekend hoge inflatie. Oss neemt tot nu toe nog geen extra maatregelen om schulden te voorkomen. Wel zullen de mensen die de eenmalige energietoeslag van € 800 hebben ontvangen, in het najaar worden benaderd met de vraag of ze hulp nodig hebben. Er wordt geen budget uitgetrokken voor vergroting van de doelgroep die extra ondersteuning krijgt. Een motie daarover is bij de raadsvergadering van 7 juli 2022 afgewezen. Het standpunt is dat dit een opgave is voor de landelijke overheid. Naar aanleiding van een aangenomen motie uit 2021 om van 120% naar 130% boven het sociaal minimum te gaan om gebruik te kunnen maken van maatregelen in het kader van minima- of armoedebeleid is door het Nibud een onderzoek uitgevoerd. Dit onderzoek geeft onder andere een beeld van de kosten van verschillende scenario’s. Het college komt in het najaar in de raad met een voorstel hoe om te gaan met de resultaten. Het resultaat van de discussie wordt voor 2023 beleidsmatig verwerkt. Daarnaast zegt het college veel aandacht te besteden aan het zorgen dat mensen op de hoogte zijn en gebruik maken van de mogelijkheden van ondersteuning die er worden geboden. De gemeente informeert via de website, via lokale media, in gesprekken, tijdens spreekuren in de wijk, sociale teams en via de samenwerkingspartners.

Via Quiet worden 5 energiecoaches opgeleid en er is € 600.000 uitgetrokken voor een ‘klusbus’ om bij de doelgroep van 1.700 huishoudens de eenvoudige energiebesparende maatregelen uit te voeren. Het college heeft wel zorgen over de groep middeninkomens die ook in de problemen dreigen te komen door de huidige energieprijzen.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

4.4 Ondersteunende diensten en activiteiten intern 4.4.1 Budgetondersteuning en budgetbeheer (BB-Oss) BB-Oss is om inwoners met financiële problemen ondersteuning te bieden, het budgetbeheer wordt (tijdelijk of permanent) overgenomen. Het gaat hier om inwoners die niet in een schuldhulpverleningstraject zitten. BB-Oss is laagdrempelig, er kunnen fysieke en telefonische afspraken gemaakt worden en er wordt maatwerk geleverd. Mensen kunnen hiervan gratis gebruik maken en komen niet alleen vanuit SHV binnen maar ook op eigen initiatief of via begeleiders in het zorg- of hulpverleningsnetwerk. Het doel is te zorgen dat iemand in de toekomst zelfstandig wordt. Soms lukt dat niet en dan loopt de ondersteuning door. De hulp via BB-Oss is één-op- één ondersteuning en coaching. Mocht het nodig zijn (bijvoorbeeld omdat mensen continu steun nodig hebben) dan wordt ‘schuldhulpmaatje’ ingezet. Het succes hangt af van de leerbaarheid en de mogelijkheid van klanten om hun gedrag te veranderen. Soms kiezen mensen er niet voor of zijn er onderliggende problemen. Indien nodig zoeken de medewerkers van BB-Oss met de netwerkpartners naar andere of aanvullende hulp (verslavingszorg, psycho-sociale zorg, diverse soorten begeleiding). Vaak gebeurt de aanmelding al via die begeleiders, dan loopt dat gewoon door.

Mogelijkheden tot verbetering van de diensten van BB-Oss zitten voornamelijk in de samenwerking en communicatie met de omgeving. Door het intensiveren van die contacten zou, volgens de consulenten, BB-Oss meer bekendheid krijgen en kunnen meer mensen bereikt worden die deze ondersteuning nodig hebben. Hier zou een preventieve werking vanuit kunnen gaan, waardoor er minder mensen onder bewind hoeven te gaan. Dat heeft als voordeel dat zowel de inwoner als de gemeente meer regie op het proces heeft. Daarnaast is het ook veel goedkoper.

34

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

4.4.2 Sociaal Raadslieden Werk (SRW) Binnen de gemeente Oss werken 2 sociale raadslieden (0,67 fte). Deze zijn inzetbaar voor SHV-klanten om hen te helpen met hun juridische vragen: aanpassen belastingvrije voet, belasting aangiften, toeslagen op orde , doorverwijzing naar advocaten en dergelijke. SRW is belangrijk omdat er snel gehandeld kan worden om daardoor de situatie van een klant stabiel te krijgen. Doordat SRW in Oss ‘in huis’ is kunnen klanten en consulenten van SHV onmiddellijk geholpen worden. Door de juridische en financiële deskundigheid van de sociale raadslieden wordt er maatwerk geleverd. De sociaal raadslieden denken dat een winstpunt zou zijn wanneer het SRW breder ingezet zou kunnen worden dan alleen voor SHV, bijvoorbeeld ook voor mensen vanuit Werk en Inkomen. De reden van deze beperking heeft de rekenkamercommissie niet kunnen achterhalen, maar het lijkt inefficiënt. In de sociale wijkteams werken 2 sociaal raadslieden van Ons Welzijn (1,9 fte). Er is tot nu toe nog weinig samenwerking met hen, maar het is de bedoeling om in gesprek te gaan en afspraken te maken over samenwerking. De coördinator voor armoede en schulden van Ons Welzijn onderkent het belang van beter samenwerking, echter de organisatorische inbedding van de sociaal raadslieden binnen Ons Welzijn en het grote beroep wat op hen wordt gedaan belemmert dit.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.4.3 Meldpunt toeslagenaffaire De toeslagenaffaire heeft voor veel slachtoffers geleid tot langjarige grote financiële problemen. De VNG heeft gemeentes geadviseerd een meldpunt in te richten waar mensen terecht kunnen met vragen en problemen, die ze niet bij de belastingdienst kwijt kunnen. Dit heeft Oss aangepakt met een contactpersoon, die ook de regie voert en het overzicht houdt. Mensen kunnen bij een persoon terecht voor alles wat betreft de toeslagenaffaire. Oss heeft dit gedaan ondanks het feit dat er in december 2020 al bekend was dat zich bij de Belastingdienst slechts 13 inwoners van Oss hadden gemeld als gedupeerde, dus dat het om een beperkt aantal ging. Andere gemeenten van vergelijkbare grootte hadden veel meer gedupeerden. Er werd een coördinator aangesteld. Het meldpunt is ingericht en via een open uitnodiging in de media zijn mensen benaderd. De gemeente wist niet wie die mensen waren die bij de Belastingdienst bekend waren. In januari-februari 2020 hebben mensen contact opgenomen met vragen, maar ook mensen die psychologische hulp of rechtshulp nodig hadden. Die zijn geholpen met bijzondere bijstand. Er kwamen geen vragen over acute schulden of schuldhulpverlening. Tegelijkertijd is er bekeken of er in de afgelopen 10 jaar huisuitzettingen waren door schulden bij de Belastingdienst. Dat was niet het geval.

In Oss is er nauw contact met de woningbouwvereniging waardoor dit meestal voorkomen kan worden. Van de 13 bekende gedupeerden zaten er twee mensen al in het minnelijke traject van de schuldhulpverlening, één in WSNP. Er hebben zich in totaal 90 mensen gemeld, deze zijn allemaal gebeld. Daarbij viel het de coördinator Toeslagenmeldpunt op hoeveel ressentiment er bestaat tegen de overheid. Er waren mensen bij die geen kinderen hebben, mensen die probeerden te frauderen. Er was ook iemand die belde dat hij 30.000 kreeg terwijl hij 1200 schuld had. Of dat klopte? Deze meneer belde

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

omdat hij zich gediscrimineerd voelde, niet vanwege de 1200 €. Uiteindelijk zijn er 35 gedupeerden erkend. Volgens de coördinator Toeslagenmeldpunt wordt in Oss vanuit een menselijke maat gewerkt: ‘Er zijn bijvoorbeeld zijn geen sociale rechercheurs meer en het beleid wordt minder gebaseerd op wantrouwen. Er is de adviesraad sociaal domein26. Er is deelgenomen aan een onderzoek van de universiteit Tilburg over bejegening, er wordt gesproken over basisinkomen, het belang van bestaanszekerheid, er worden focusgroep-gesprekken gehouden. Er wordt in Oss gezocht naar ruimte van handelen. De discussie wordt prettig en goed gevoerd. Het is goed dat door de kindertoeslagaffaire, wat een gering probleem was in Oss, weer een impuls is gegeven aan de ethische discussie.’

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

4.4.4. Ondersteunende activiteiten intern De Cursus Omgaan met geld wordt door de gemeente aangeboden voor iedereen die belangstelling heeft en wil deelnemers leren beter zelf de administratie en financiën bij te houden of overzicht te krijgen in hun geldzaken. Tenslotte staan op de website27 van de gemeente diverse mogelijkheden om informatie of hulp te krijgen bij geldzorgen.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.5 Samenwerking in sociale teams Oss is opgedeeld in 6 gebieden, die indeling is bij alle partners hetzelfde. Ieder gebied heeft een sociaal team. In een Sociaal Team werken consulenten Wmo, Werk en Inkomen en Schuldhulpverlening (vanuit de gemeente) en mensen uit sociaal cultureel werk, maatschappelijk werk, jeugdzorg , ouderenadviseurs (vanuit Ons Welzijn) en een wijkverpleegkundige. Anderen, zoals huisartsen, politie, zorgcoöperaties, zorginstellingen en de woningstichtingen sluiten op verzoek aan bij de besprekingen. Binnen de sociale teams loopt de samenwerking redelijk. Alle deelnemers zijn van mening dat er nog meer kennis en verbinding moet komen. Ons Welzijn betrekt de gemeente steeds vaker bij financiële problemen. Wanneer de wijkteams weer in de wijkcentra kunnen zitten (na corona) zal dit zeker een positieve bijdrage leveren’.

De portefeuillehouder is tevreden over de manier waarop de toeslagenaffaire in Oss is opgepakt. ‘Door deze aanpak is er een stapje extra gezet. Er wordt nooit gezegd: ‘u komt niet in aanmerking, tot ziens’’.

Vroeger kwam iemand van SHV op afroep in verband met een tekort aan medewerkers, maar nu sluiten ze op dezelfde manier aan als de mensen van Zorg en van Inkomen. Hierdoor worden de lijnen korter, staat SHV beter op het netvlies bij veel meer organisaties. Juist de laagdrempelige aanwezigheid, het meedraaien, de samenwerkingsoverleggen zorgen ervoor dat doorverwijzen én vroegsignalering veel beter gaat. Binnen het sociaal team kan de verbinding gemaakt worden en de casuïstiek worden gedeeld.

Hij heeft wel zorgen dat er nog veel meer achter deze affaire vandaan komt. Het college heeft nu aangegeven dat als het totaalbeeld helder is, gekeken zal worden wat dit betekent voor Oss als belastingheffer: ‘wat kan de gemeente ervan leren’. In de belastingsamenwerking moeten afspraken gemaakt worden hoe dat gedaan kan worden. In het vervolg van dit traject wil Oss proberen het corrigerend vermogen tussen overheden te versterken.

Wel wordt opgemerkt binnen SHV dat de processen zonder SHV zijn ingericht omdat SHV voorheen maar beperkt deelnam aan de wijkteams. De consulenten pakken hun rol daar goed in, maar vinden dat niet altijd gemakkelijk. 26 De Adviesraad bestaat uit ongeveer 40 vrijwilligers en worden vertegenwoordigd binnen de Algemene Vergadering (AV) door 8 leden. De leden van de AV worden op persoonlijke titel voor een periode van vier jaar benoemd door het college van B en W van de gemeente Oss.

35

27 https://www.oss.nl/inkomen/hulp_bij_geldzaken/hulp_bij_ geldzorgen.htm

De gezamenlijke methodiek is de samenwerkwijze. Daarbinnen worden gezamenlijke leersessies georganiseerd. Er zijn, volgens de teamleider SHV, nog wat hobbels te nemen maar in de basis staat het. Het moet nog wel verder gestroomlijnd worden, nog niet iedereen komt rechtstreeks bij SHV als dat nodig is.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Ons Welzijn constateert ook dat de lijnen directer zijn, mensen elkaar beter kunnen vinden en er meer wederkerigheid is. Aspecten van privacy bemoeilijken de gezamenlijk aanpak wel. Om dit te verbeteren en suggereert Ons Welzijn een jaarlijks gesprek met alle medewerkers om kennismaking, begrip voor elkaars taken en bespreken van knelpunten te organiseren. Traditioneel gingen gemeente en partners uit van het ‘institutioneel individueel helpen’, nu is er een ontwikkeling naar ‘ondersteunen met een plan’. Er wordt nu samen één plan gemaakt, gericht op perspectief van de cliënt en de mogelijkheden tot eigen regie van de klant. Soms met hulp, soms door het over te nemen. Dat wordt met elkaar getoetst. Dit traject is de afgelopen jaren verder ontwikkeld: vanuit ‘helpen’ is men gegaan naar ‘het vergroten van het oplossend vermogen’ van de inwoner. Mensen leren zoveel mogelijk om zelf te zorgen voor hun financiën, bv met ondersteuning van BB-Oss. Tegelijkertijd wordt gekeken hoe de schulden kunnen worden aangepakt.

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Het is groter dan alleen de schuldenproblematiek. De aanpak gaat uit van een brede kijk op het leven van mensen, door goed luisteren, vragen stellen, een relatie opbouwen proberen alle partners in een sociaal wijkteam mensen zelf te laten inzien wat voor hen de goede keuzes zijn. In de sociale wijkteams komt een aantal processen van verschillende organisaties samen. De partners zijn verschillende georganiseerd en hebben vaak ook met andere gemeentes te maken. Dat maakt het complex. De portefeuillehouder zou graag willen dat dit wat soepeler en eenvoudiger zou werken maar constateert dat dat lastig is: ‘Je ziet dat mensen aan de bestuurstafel elkaar vinden, ook de uitvoering vindt elkaar. Het knelpunt zit in de lijnorganisaties en het middenmanagement daartussen. Daar moeten de veranderingen plaatsvinden maar daar komen ook de vragen van verschillende organisaties en aanpakken bij elkaar. Er worden stappen gezet maar dat kost tijd. We stappen daar als bestuurders soms wel wat gemakkelijk overheen.’

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.6 Ondersteunende diensten en activiteiten extern Naast de sociale teams is er veel afstemming met andere organisaties: voedselbank, kringloopbedrijf, sociale raadslieden bij Ons Welzijn, stichting Over Rood, dienstverlening aan ondernemers, stichting ‘met elkaar’. Dat is de afgelopen jaren volop in ontwikkeling. Bv: de voedselban k wilde graag samen kijken naar mensen die al langer dan 3 jaar bij de voedselbank komen. Dat is een belangrijk signaal. Zo kan de samenwerking versterken en de dienstverlening verbeteren. Samen met Ons Welzijn wordt dit opgepakt. 4.6.1. SchuldHulpMaatje en Stichting Met Elkaar, Oss tegen armoede SchulpHulpMaatje Oss wordt uitgevoerd door Stichting Met Elkaar, Oss tegen armoede. Hun aanpak richt zich erop om mensen met financiële problemen in een zo vroeg mogelijk stadium te bereiken en daardoor te voorkomen dat schulden onnodig oplopen. Schuldhulpmaatje werkt met vrijwilligers. In Oss zijn er 35 getraind op het geven van financiële ondersteuning. Zij komen bij mensen thuis en krijgen meestal snel een beeld of er meer aan de hand is. In 70% van de gevallen is er sprake van multi-problematiek. De schulphulpmaatjes gaan aan de slag met de hulp om de financiën op orde en overzichtelijk te krijgen. Als er meerdere problemen zijn dan overlegt de vrijwilliger met de inwoner of deze meer hulp wil.

Hiervoor biedt volgens Stichting Met Elkaar de Samenwerkwijze het beste perspectief: 70% van de gebruikers van Schuldhulpmaatje hebben meer dan één probleem. Door de Samenwerkwijze worden mensen vanuit een of meer van hun problemen bereikt en kunnen zij gedurende het hele traject een vast aanspreekpunt hebben.

36

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

De ‘maatjes’ bieden begeleiding en ondersteuning, maar zij nemen nooit de verantwoordelijkheid over. Wanneer er weer overzicht en rust is, leren zij hoe de gebruiker in de toekomst schuldenvrij kan blijven door een overzichtelijke administratie en verantwoord financieel gedrag, om te voorkomen dat iemand in een vicieuze cirkel belandt van terugkerende schulden. Als iemand blijvende hulp nodig heeft, dan zorgt Schuldhulpmaatje daarvoor. De landelijke vereniging SchuldHulpMaatje assisteert met trainingen, ondersteuningsactiviteiten en materialen voor vrijwilligers. Zij regelen ook de certificering en registratie van vrijwilligers. De relatie en afstemming van Stichting Met Elkaar en de gemeente Oss is goed. Er is nu 2 keer per jaar overleg met de teamleider SHV. Ter verbetering van de SHV in Oss pleit de Stichting Met Elkaar voor de inzet van ervaringsdeskundigen. De drempel om hulp te vragen bij financiële problemen is hoog, het succes gebaseerd op vertrouwen aan het begin van het proces. Dat vertrouwen is gemakkelijker te winnen door de inzet van ervaringsdeskundigen. 4.6.2. Samenwerking in communicatie Vanaf januari 2021 is de start gemaakt met het ROC spreekuur de Leijgraaf. Er zijn afspraken gemaakt met Ons Welzijn en ROC de Leijgraaf om met een driejarige pilot te beginnen.

Jongeren van het ROC kunnen vanaf januari 2021 wekelijks met hun geldvragen op een spreekuur op school terecht. Dit kan op afspraak of door gewoon binnen te lopen. De vaste sociale raadslieden die dit spreekuur bemensen zullen ook gastlessen geven op school om jongeren financieel bewust te maken en hen te wijzen op deze hulpmogelijkheid. Oss heeft zich aangesloten bij de campagne ‘Kom uit je schuld’ van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De campagne laat zien dat iedereen – jong, oud, rijk, arm – geldproblemen kan krijgen en vraagt meer begrip voor mensen met geldproblemen. Op de website www.komuitjeschuld.nl staan

37

Rapport van bevindingen

Bestuurlijke reactie Beleid

Proces en uitvoering

ervaringsverhalen van mensen die schulden hebben en hoe zij die aanpakten. Ook staan er tips voor mensen die willen weten wat zij kunnen doen als ze denken dat iemand schulden heeft.

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

4.7 Vernieuwing van schuldhulpverlening: een projectmatige aanpak

4.6.3 Schuldhulproute en Geldfit Sinds augustus 2020 neemt Oss deel aan de Nederlandse Schuldhulproute (NSR) en is informatie over de lokale ondersteuningsmogelijkheden opgenomen in de website Geldfit. NSR is een landelijke werkwijze waarmee gemeenten inwoners met schuldzorgen beter kunnen vinden, bereiken en helpen. De NSR werkt samen met ruim 40 grote organisaties zoals banken, bedrijfsleven, verzekeraars, energiemaatschappijen, telecombedrijven en andere partners. Klanten met financiële problemen verwijzen ze door naar Geldfit.nl. Na het invullen van een aantal eenvoudige vragen op Geldfit.nl of door middel van contact via chat, Whatsapp of het landelijk telefoonnummer van NSR, krijgen mensen de voor hen passende dienstverlening in hun gemeente aangeboden. Voor 2023 dient de raad te beslissen of zij voor deze dienst structureel budget wil uittrekken.