Aanbiedingsbrief Bestuurlijke reactie en rekenkamerrapport Schuldhulpverlening.pdf

samen

tegen schulden

een rekenkameronderzoek naar de effectiviteit en efficiëntie van de uitvoering van schuldhulpverlening, preventie en vroegsignalering in de gemeente Oss

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Bijlagen

Geachte leden van de raad, Hierbij bieden wij u ons onderzoek ‘SAMEN TEGEN SCHULDEN; een rekenkameronderzoek naar de effectiviteit en efficiëntie van de uitvoering van schuldhulpverlening, preventie en vroegsignalering in de gemeente Oss’ aan. Het onderzoek bestaat uit een bestuurlijk rapport, met de onderzoeksopzet, de beantwoording van de onderzoeksvragen en de daaruit volgende conclusies en aanbevelingen. In het rapport van bevindingen gaan we dieper in op het onderzoek: we geven een beeld van armoede en schulden in Nederland en in Oss, de wetgeving rondom schuldhulpverlening, het beleid en de uitvoering in Oss van schuldhulpverlening in de afgelopen jaren, de kosten en opbrengsten, en de rol van de raad in de beleidsontwikkeling en evaluatie. Bestuurlijke reactie De reactie van het bestuur op het rapport hebben wij bijgevoegd. In deze reactie onderschrijft het college de conclusies en aanbevelingen en geeft aan deze mee te zullen nemen als waardevolle input voor het nieuwe beleids¬kader Armoede en Schulden 2024-2028.

2

Daarnaast deelt het college zowel onze mening dat in de komende periode steeds meer huishoudens risico lopen op schulden, alsook onze zorg voor voldoende middelen voor de uitvoering van schuldhulpverlening door deze ontwikke¬lingen. Het college verwacht met ons dat een uitbreiding van de capaciteit van schuldhulpverlening en de versterking van de samenwerking met partners noodzakelijk wordt. Gesprekken Tot slot, willen we graag iedereen bedanken die aan het onderzoek heeft meegewerkt. We zijn alle deelnemers uit de organisatie waarmee we hebben gesproken, die documenten hebben aangeleverd en die ons hebben geïnformeerd over hun dagelijkse praktijk, zeer erkentelijk voor de bereidwilligheid waarmee zij dit steeds deden.

Ook dank voor de gesprekken aan de deelnemers van alle partners waarmee Oss schuldhulpverlening samen tot een succes probeert te maken. Hun suggesties om dingen nog beter te maken getuigen van grote betrokkenheid. Tenslotte dank en complimenten aan die inwoners van Oss die bereid waren hun verhalen over de schuldhulpverlening met ons te delen. Voor de meeste mensen bleek die stap te groot. Wij zijn graag bereid tot een nadere toelichting op het onderzoek. Namens de rekenkamercommissie Oss, Met vriendelijke groet, Astrid van de Klift Voorzitter

Samen tegen schulden

3

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

k j i l r u u t s be pport ra

Bijlagen

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

Bijlagen

Voorwoord De bestaanszekerheid staat steeds meer onder druk. Steeds meer mensen krijgen te maken met geldproblemen. Dit komt door nasleep van de coronacrisis, de stijgende lasten van energie, de hoge inflatie. Maar ook door de steeds complexere samenleving waarin we leven. Een zo goed mogelijke schuldhulpverlening levert voor iedereen winst op. Dit onderzoek gaat na hoe de gemeente Oss daaraan invulling geeft en of er winst te halen is door verbetering. Er is in Oss veel ontwikkeld. Er is integraal armoede en schuldhulpverleningsbeleid vastgesteld, er zijn systemen ingeregeld, nieuwe instrumenten geïntroduceerd, sterk ingezet op samenwerking. Er zijn weinig cijfers of analyses van de resultaten van al deze inspanningen, het is (nog) niet helder of het werkt. De rekenkamercommissie kan daarom geen uitspraken doen over de effectiviteit en efficiëntie van schuldhulpverlening, preventie of vroegsignalering.

4

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

Bijlagen

Opzet van het onderzoek Doelstelling en vraagstelling van het onderzoek Het doel van het rekenkameronderzoek is inzicht te krijgen in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de schuldhulpverlening (SHV) in Oss, en in de manier waarop preventie en vroegsignalering worden aangepakt. Deze inzichten kunnen de gemeenteraad ondersteunen in zijn kaderstellende en controlerende rol. Daarnaast wil de rekenkamercommissie op basis van deze inzichten een aantal aanbevelingen doen voor het beleid van schuldhulpverlening en de uitvoering daarvan. Deze doelstelling is als volgt vertaald in de centrale onderzoeksvraag:

Verloopt de uitvoering van schuldhulpverlening in Oss effectief en efficiënt? Hoe effectief is het preventieve deel van het beleid? En (hoe) kan het beter? Deze onderzoeksvragen zijn onderzocht op basis van een aantal deelvragen, die worden beantwoord in het rapport van bevindingen. Daar treft u ook de onderzoeksopzet en de onderbouwing van de conclusies en aanbevelingen aan.

5

In de laatste fase van het onderzoek heeft de rekenkamercommissie nog de vraag toegevoegd of de gemeente in de huidige situatie extra maatregelen treft om schulden te voorkomen. Dit gezien de huidige risicovolle situatie voor mensen die niet meer rond kunnen komen door de ongekend hoge inflatie vanwege sterk stijgende kosten voor levensonderhoud en energie.

Normenkader Op basis van een normenkader (zie bijlage 1) heeft de rekenkamercommissie een oordeel gegeven over de mate waarin voldaan wordt aan de geformuleerde norm. Het gaat hierbij om normen over de effectiviteit van het beleid van de gemeente wat betreft: • Visie en uitgangspunten • Doelen en prestatie-indicatoren • Doelgroepen • Communicatie en toegankelijkheid • Prestaties

Aanpak van het onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd in de maanden oktober 2021 – mei 2022 op basis van enerzijds uitgebreide deskresearch (zie bijlage 2 voor een overzicht van de bestudeerde documenten), en anderzijds interviews met de portefeuillehouder, een aanzienlijk aantal betrokken medewerkers, diverse externe actoren (welzijnswerk, woningbouwcorporatie, vrijwilligersorganisaties, bewindvoerders en cliënten). In juli en augustus 2022 zijn aanvullende gesprekken gevoerd en documenten bestudeerd over maatregelen om schulden te voorkomen bij de huidige ongekend hoge inflatie. In bijlage 4 van het rapport is een lijst met geïnterviewde sleutelpersonen opgenomen.

De efficiëntie wordt beoordeeld op basis van: • Integraal beleid • Samenwerking • Financiën; kosten en baten Tenslotte hebben we gekeken naar de rol van de gemeenteraad: • Informatievoorziening • Betrokkenheid bij de totstandkoming en uitvoering beleid

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

Bijlagen

Beantwoording van de onderzoeksvragen Effectiviteit en efficiency uitvoering schuldhulpverlening Schuldhulpverlening in Oss is stevig ingebed in het Beleidskader Armoede en Schulden 2020-2024. Hiervoor is gekozen vanuit de visie dat een integrale aanpak voor de dienstverlening en voor de samenwerking met partners, beter is voor de inwoners van Oss. Deze visie is ontwikkeld en onderbouwd op basis van inzichten, ervaringen, ontwikkelingen in de maatschappij en de relatie met andere beleidsterreinen. Organisatorisch is SHV sinds 2021opgenomen in de afdeling Werk, Inkomen en Schuldhulpverlening (WIS). De visie op armoede en schulden is verwoord in het beleidskader en luidt: ‘Armoede is meer dan een tekort aan financiële middelen. Armoede is een vorm van sociale uitsluiting, waarin meerdere risico’s (laag inkomen, slechte arbeidsmarktpositie, schulden, laag opleidingsniveau, gezondheidsproblemen) vaak samenkomen’. Deze visie wordt door medewerkers en partners van SHV gedeeld. In de begroting 2022-2026 staat een indicator voor het bereik van het armoedebeleid, waarvan schuldhulpverlening deel uitmaakt. Het resultaat varieert jaarlijks maar ligt rondom de streefwaarde van 85% bereik van de doelgroep. De indicator geeft onvoldoende informatie over effectiviteit en efficiëntie. De hoofdkenmerken van het proces zijn aanmelding, intake, stabilisering, schuldsanering en nazorg.

Er worden geen delen van het schuldhulpverleningsproces uitbesteed. Er is in 2016 gekozen om alles zelf te doen vanuit de overweging dat dit betere, effectievere en efficiëntere schuldhulpverlening oplevert.

6

De relatie tussen de gemeente en de ketenpartners is goed en verbetert nog altijd. Er is nu regelmatig overleg en de partners geven aan vertrouwen te hebben in de aanpak en uitvoering van SHV door de gemeente. Datzelfde geldt voor de medewerkers van de gemeente ten aanzien van de partners. Er is sterk ingezet op de gebiedsgerichte aanpak, waarin sociale teams in de wijken en kernen inwoners helpen en begeleiden. Medewerkers van SHV maken deel uit van deze sociale teams en de bekendheid van sociale partners over de mogelijke inzet van de gemeente bij financiële problemen wordt steeds beter. Binnen de sociale teams worden mensen naar de beste vorm van hulpverlening doorgeleid. De Samenwerkwijze is een methodiek die zeer gewaardeerd wordt door alle partners, maar die vooralsnog moeilijk te implementeren is in alle organisaties die erbij betrokken zijn. Dit proces vraagt tijd en aandacht. Er is in Oss doorlopende aandacht voor mogelijkheden om te verbeteren. Alle vernieuwingen in SHV worden eerst in een pilot uitgevoerd om zo de nieuwe werkwijze en de afstemming met bestaande processen in beeld te krijgen en waar nodig aan te passen. Nadat er kan worden vastgesteld dat het succesvol is, wordt de vernieuwing definitief in de werkwijze ingepast en wordt de bekostiging structureel opgenomen in het budget.

Het is de rekenkamercommissie niet duidelijk geworden op basis waarvan wordt vastgesteld of een nieuwe aanpak effectief is.

Ten tijde van het onderzoek lopen er projecten met speciale aandacht voor jongeren (AJOSS), is men bezig met collectief schulden regelen en de aansluiting bij het schuldenknooppunt (om het SHV-proces sneller te laten verlopen). In een samenwerkingsconvenant met bewindvoerders heeft de gemeente vastgelegd dat de intake gezamenlijk plaatsvindt. De bedoeling is om dit convenant met zoveel mogelijk bewindvoerders te sluiten. Er is aandacht voor de toegankelijkheid van schuldhulpverlening. Het eerste contact kan tot stand komen op initiatief van een bewoner (telefonisch of via de balie) of via doorverwijzing vanuit een sociaal team of andere (keten)partner. Op de gemeentelijke website staat overzichtelijke informatie en uitleg van het hele proces. Het contact met ondernemers over schuldhulpverlening wordt op twee manieren ingestoken. Ondernemers met financiële problemen worden gesteund (via doorontwikkeling van het project ‘TOZO naar werk’) en werknemers met loonbeslag worden gesignaleerd via de deelnemende werkgevers. Beide projecten zijn opgezet in nauwe samenwerking tussen WIS en Economische zaken EZ). De gekozen integrale aanpak wordt door alle actoren in het proces, die de rekenkamercommissie geraadpleegd heeft, positief beoordeeld. In het algemeen wordt erkend dat er nog diverse ontwikkelpunten zijn die de effectiviteit en efficiëntie kunnen vergroten.

Deze hebben veelal te maken met ingezette veranderingen die tijd nodig hebben om ingevoerd te worden. Er is bij de leiding van afdeling WIS veel aandacht voor het delen van visie en de daarbij passende houding, en voor processen van samenwerking en afstemming. Zowel medewerkers SHV, collega’s van andere teams, als externen, merken op dat dit zorgt voor

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

grote verbetering van effectiviteit en efficiëntie. Aan iedereen die de rekenkamercommissie heeft geïnterviewd is gevraagd wat huns inziens verbeterpunten zouden kunnen zijn. De genoemde verbeterpunten betreffen de beleidsontwikkeling, kwaliteit en efficiëntie van het proces van SHV, vroegsignalering en samenwerking met ketenpartners (zie bijlage 2). De kosten van schuldhulpverlening worden voornamelijk bepaald door personele kosten en kosten van bewindvoering (beide in 2022 ruim € 1.2 miljoen). De kosten voor personeel en organisatie worden bepaald door de benodigde capaciteit om de inwoners met financiële problemen te helpen. Met de doelstelling om alle mensen met problematische schulden te helpen en gezien het gegeven dat het een probleem is om iedereen met schulden zo vroeg mogelijk te bereiken, gaat grotere effectiviteit vooralsnog gepaard met hogere kosten. Wanneer preventie en vroegsignalering succesvol zijn, is de verwachting dat de instroom groter wordt maar de problematiek en derhalve de te leveren inspanning kleiner. Dit is echter een perspectief voor de (verre) toekomst. Op de kosten van bewindvoering heeft de gemeente weinig invloed. Deze worden bekostigd uit de bijzondere bijstand en iedere inwoner is vrij in de keuze van een bewindvoerder.

Door de afgesloten convenanten en de groei van het aantal bewindvoerders die dit tekenen, probeert de gemeente de kwaliteit van de bewindvoering positief te beïnvloeden en de duur waar mogelijk te beperken. Op basis van de beschikbare cijfers kan voorzichtig geconstateerd worden dat de effectiviteit van de schuldhulpverlening in Oss stijgt. Het aantal positief afgeronde schuldregelingen gaat omhoog en het aantal aangevraagde wettelijke regelingen daalt. Deze trend is positief voor zowel de gemeente (meer grip op het proces), de klanten van SHV (bij een minnelijke schuldregeling heeft de klant meer inspraak, zaken worden geregeld in overleg), als voor de totale (landelijke) kosten van SHV (kosten van rechtbank). De rekenkamercommissie kan op basis van de beschikbare

7

informatie echter geen oordeel geven of de uitvoering van de schuldhulpverlening in Oss effectief en efficiënt is.

Slachtoffers toeslagenaffaire Ofschoon er in Oss relatief weinig slachtoffers van de toeslagenaffaire zijn, is er een meldpunt bij de gemeente opgericht. In januari-februari 2020 hebben mensen contact opgenomen met vragen, maar ook mensen die psychologische hulp of rechtshulp nodig hadden. Die zijn geholpen met bijzondere bijstand. Er kwamen geen vragen over acute schulden of schuldhulpverlening. Er zijn derhalve geen afwijkende maatregelen in het reguliere proces getroffen. Wel is men zich bewust geworden van de ongewenste, weinig kritische vanzelfsprekendheid waarmee informatie van andere overheden in het verleden is overgenomen.

Effectiviteit preventief beleid en vroegsignalering schuldhulpverlening Het doel, geformuleerd in het beleidskader ‘Armoede en Schulden 2020-2024’ is om er bij financiële problemen zo vroeg mogelijk bij te zijn en te ondersteunen, nog voordat de problemen uitgroeien tot problematische schulden. Op basis daarvan is de gemeente al langer bezig met preventie. Met de invoering van de nieuwe wet op de gemeentelijke schuldhulpverlening en het beschikbaar komen van nieuwe instrumenten zet Oss volop in op vroegsignalering. Preventie draait voornamelijk om de verbetering van de communicatie van de mogelijkheden voor hulp en de alertheid binnen de sociale teams op mogelijke financiële problemen. Bij vroegsignalering wordt vooral het systeem van vroegtijdige signalen van betalingsachterstanden (Inforing) gebruikt om mensen te bereiken en hulp te bieden. Op basis daarvan neemt de gemeente telefonisch of per brief contact op, of gaat op huis-

Bijlagen

bezoek. Doordat mensen vroeg in beeld zijn en tijdig geïnformeerd kunnen worden over de mogelijkheden hulp te krijgen, is de kans op langdurige en grote schulden kleiner. Zowel intern als extern is men positief over de aanpak van preventie en vroegsignalering en de wijze waarop Oss gebruik maakt van (landelijke) voorzieningen. Het is nog te vroeg om resultaten van deze aanpak te kunnen zien. In het licht van de huidige ontwikkelingen van sterke inflatie en torenhoge energieprijzen is preventie en vroegsignalering extra belangrijk.

Beschikbaarheid van gegevens en cijfers Er is kwalitatieve en kwantitatieve managementinformatie beschikbaar, zoals cijfers van instroom, uitstroom en de verschillende onderdelen van het proces, maar deze informatie wordt als weinig bruikbaar gekwalificeerd omdat de begrippen niet helder zijn en de gegevens te algemeen zijn om op te sturen. Ten tijde van het onderzoek is men begonnen met het ontwikkelen van een nieuw dashboard voor managementinformatie. Op signaalbasis wordt rechtmatigheid getoetst. Er zijn incidentele kwalitatieve controles op effectiviteit en efficiëntie. Bij nieuwe processen en projecten wordt met het team vooraf bepaald wat de meest efficiënte en effectieve werkwijze is om te zorgen dat het in de bestaande processen past. Borging vindt plaats door monitoring van nieuwe processen door de kwaliteitsmedewerker. Er is een handboek voor SHV processen maar dat is niet meer up-to-date.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

Uit de jaarcijfers van 2018-2021 zijn heel algemene trends te lezen (zoals de invloed van Corona op het aantal aanmeldingen) en een stijging van positief afgeronde schuldregelingen. De financiële cijfers die de rekenkamercommissie heeft ontvangen tonen sinds 2019 een kleine onderbesteding. De kosten van externen (b.v. de financiële ondersteuning die Ons Welzijn biedt in de wijk) worden binnen andere budgetten verantwoord. De (financiële) sturing bij de ontwikkeling van beleid wordt volgens de portefeuillehouder gedaan door het hanteren van een projectmatige aanpak bij vernieuwingen. De rekenkamercommissie heeft hierover geen informatie kunnen vinden.

Bijlagen

Informatievoorziening aan de raad Het beleidskader Armoede en Schulden 2020-2024 is door de raad vastgesteld. Dit kader beschrijft de visie en uitgangspunten van het beleid en de wijze waarop de uitvoering ter hand wordt genomen. De raad wordt regelmatig en uitgebreid via Raadsinformatiebrieven en podiumbijeenkomsten geïnformeerd over beleid en ontwikkelingen van schuldhulpverlening. De raad heeft geen uitspraken gedaan over de verwachte of gewenste effecten van de uitvoering van het beleidskader.

Cijfers over klanttevredenheid worden sinds 2022 verzameld. De nog beperkte data geven het beeld dat mensen overwegend positief zijn over hun ervaringen met SHV. Er zijn in het beleidskader alleen enkele indicatoren voor bereik geformuleerd. Er zijn verder geen indicatoren die zicht geven op de effectiviteit van SHV. Maatregelen om schulden te voorkomen bij de huidige ongekend hoge inflatie. Oss neemt geen extra maatregelen om schulden te voorkomen. Wel zullen de mensen die de eenmalige energietoeslag van € 800,00 hebben ontvangen, in het najaar worden benaderd met de vraag of ze hulp nodig hebben. In het jaarplan 2021 wordt voorzien in een toename van 10% van de aanvragen voor SHV. Er is nog geen zicht op of dit percentage sterk zal stijgen door de huidige crisis.

8

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies Conclusies

aanbevelingen

Bijlagen

Conclusies Verloopt de uitvoering van schuldhulpverlening in Oss effectief en efficiënt? Hoe effectief is het preventieve deel van het beleid? En (hoe) kan het beter? Is de uitvoering van de schuldhulpverlening in Oss effectief en efficiënt? Worden de inwoners met schulden goed (genoeg) geholpen door de gemeente? Effectief en efficiënt uitgevoerd beleid betekent dat gestelde doelen worden bereikt, tegen zo laag mogelijke kosten. Maar omdat de doelen niet duidelijk zijn geformuleerd en er onvoldoende gegevens bekend zijn over de kosten en baten van de diverse onderdelen van schuldhulpverlening, kunnen geen harde uitspraken over effectiviteit en efficiëntie worden gedaan. De rekenkamercommissie kan niet met zekerheid vaststellen of de uitvoering effectief en efficiënt is. De rekenkamercommissie concludeert dat de borging van processen en het bewaken van de kwaliteit, evenals het verzamelen van gegevens nog incidenteel en weinig gestuurd plaatsvindt. Om te kunnen monitoren of de doelen gerealiseerd worden en of vernieuwingen een bijdrage aan effectiviteit en efficiëntie leveren, is een meer gestructureerde aanpak noodzakelijk. Ook omdat het uitgangspunt is dat de projectmatige aanpak van vernieuwingen bij gebleken succes structureel worden ingezet. Het is dan wel van belang te definiëren wanneer iets succesvol is.

9

De rekenkamercommissie doelt hierbij geenszins op een puur kwantitatieve evaluatie. Juist door kwalitatieve resultaten te definiëren en te bedenken hoe dit te monitoren, zal het inzicht in de beste aanpak van SHV verbeteren. Effectiviteit van preventie en vroegsignalering kan- gezien de korte tijd waarin de wetgeving daarop is gewijzigd en de belemmeringen in de uitvoering vanwege Corona- nog niet worden gemeten. Bovendien zijn er geen indicatoren vastgesteld om effectiviteit te meten. In de afgelopen jaren zijn de visie op armoede en schulden en de uitgangspunten voor schuldhulpverlening doorontwikkeld en is een aantal beleidsmatige en organisatorische verbeteringen doorgevoerd. Genoemd worden: • samenvoeging armoede en schuldhulpverleningsbeleid. • integratie van SHV in de afdeling Werk en Inkomen • goed leiderschap en regelmatig intern overleg (ontwikkeling sterke teams) • regelmatig extern overleg; (zoals met bewindvoerders, Ons Welzijn, voedselbank, schuldhulpmaatje) • samenwerkwijze wordt toegepast in alle sociale wijkteams • een intensieve aanpak van preventie en vroegsignalering • SHV voor speciale doelgroepen in projecten komen (zij het langzaam) op gang (AJOSS, ondernemers). Dit resulteert in een intern en extern goed afgestemde hulpverlening die voortdurend in ontwikkeling is.

Op basis van de beperkte beschikbare cijfers zou voorzichtig geconstateerd kunnen worden dat de effectiviteit van de schuldhulpverlening in Oss stijgt. Het aantal positief afgeronde schuldregelingen gaat omhoog en het aantal aangevraagde wettelijke regelingen daalt. Deze trend is positief voor zowel de gemeente (meer grip op het proces), de klanten van SHV (bij een minnelijke schuldregeling heeft de klant meer inspraak, zaken worden geregeld in overleg) als voor de totale (landelijke) kosten van SHV (kosten van rechtbank). Het Osse beleid hanteert tot nu toe het uitgangspunt dat de beste nazorg al gedurende het traject moet beginnen. Vanwege de aanname dat de gedragsverandering ‘onderhoud’ behoeft, is het naar de mening van de rekenkamercommissie aan te bevelen om mogelijkheden van intensiever contact ook na afronding van de schuldsanering te creëren. Bovendien blijkt uit onderzoek1 dat intensievere nazorg een positief effect heeft op de resultaten van schuldhulpverlening. Hier liggen kansen voor verbetering

1

‘Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voorhulpvrager, schuldeiser en maatschappij. Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies Conclusies

aanbevelingen

Bijlagen

Controlerende rol van de raad

Verbetering en vernieuwing

Blik op de toekomst

Hoewel de raad uitgebreid en regelmatig geïnformeerd wordt over de voortgang van de uitvoering van het beleidskader en de projecten, is het moeilijk te beoordelen of en in hoeverre de beleidsdoelen worden gehaald. Dit is een gevolg van de algemene termen waarin beleidsdoelen in het beleidskader geformuleerd zijn en het ontbreken van meer specifieke prestatie indicatoren. De streefwaarden bij de indicatoren voor armoede en SHV zijn meer verwachtingen dan ambities.

Bestuurlijk is er voorzichtigheid en terughoudendheid in het meedoen aan nieuwe aanpakken. Het belang van de afweging wordt benadrukt: geen grootse gebaren maken als het niet duidelijk is wat dit betekent voor de gemeente en voor de betaalbaarheid. Vernieuwingen worden eerst projectmatig opgezet, waarna bij gebleken succes de aanpak wordt opgenomen in de reguliere uitvoering. Bij deze aanpak is het van belang om bij nieuwe projecten vooraf vast te stellen welke resultaten verwacht worden en hoe de monitoring plaatsvindt, zodat college en/of raad voldoende informatie heeft om keuzes te maken. Een voorbeeld is de projectmatige aanpak van het collectief schuldenregelen en het schuldenknooppunt, waarin standaard inzetten van saneringskredieten het uitgangspunt is. De rekenkamercommissie begrijpt de afweging die hieraan ten grondslag ligt, maar is van mening dat te grote voorzichtigheid bij het aansluiten op landelijk ontwikkelde en geteste systemen ook voor grote vertraging leidt. Vertraging van de meest effectieve ondersteuning is voor de inwoner met schulden een verlenging van een ongewenste situatie.

Preventie en vroegsignalering zijn nog in ontwikkeling, ook de landelijk geboden ondersteuningssystemen worden aangegrepen om te versnellen en te verbeteren. Financiering van 3 FTE’s voor vroegsignalering is door de raad goedgekeurd en deze zijn ingezet om huisbezoeken te doen.

De rekenkamercommissie adviseert dan ook om in gesprek met het college vast te stellen wat de doelstellingen en ambities van het beleid zijn, met welke informatie en kritische prestatie indicatoren (KPI’s) u vast kunt stellen of deze worden gerealiseerd. U kunt het college vragen op basis daarvan in de toekomst te evalueren en te rapporteren. Indicatoren als de termijn waarna mensen met geldzorgen zich bij SHV melden (omlaag brengen), de gemiddelde hoogte van het schuldenbedrag (omlaag brengen) en het gemiddeld aantal schuldeisers (omlaag brengen) zijn voorbeelden van effectindicatoren. Voor vroegsignalering kunnen indicatoren gebruikt worden als ‘het % deelname aan fase 2’ (zal verminderen) en ‘de gemiddelde hoogte van de schulden’ (zal kleiner worden). Ook op basis van het recente onderzoek ‘Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voor hulpvrager, schuldeiser en maatschappij’2 zijn er evenwel een aantal kenmerken en indicatoren te benoemen op basis waarvan de resultaten van de inspanningen van de gemeente Oss en haar partners in SHV gemeten en geëvalueerd kunnen worden.

2

10

Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022.

Uit onderzoek blijkt dat er vaak hoge de maatschappelijke kosten ontstaan als mensen in schulden raken. Ook blijkt dat tijdige en effectieve hulp bij financiële problemen om die reden grote kosten zal besparen, besparingen die ook de kosten bij gemeenten drukken . Behalve de hulpverleningsdoelen die aan het beleid ten grondslag liggen, kunnen ook deze indirecte financiële consequenties van meer of minder hulp in de afweging over toekomstig beleid worden meegenomen. De rekenkamercommissie constateert dat Oss ernaar streeft om het maatwerk van de kleine gemeente (de persoonlijke aanpak van huisbezoeken en mensen bellen als ze niet reageren op brieven of mail) te koppelen aan de ontwikkeling van systemen van een middelgrote gemeente. De rekenkamercommissie constateert dat deze aanpak arbeidsintensief is en daardoor een groot beroep doen op de capaciteit van het team SHV. Werkzaamheden die eveneens als essentieel voor een succesvolle aanpak van SHV beschouwd worden (zoals b.v. structurele deelname aan de sociale wijkteams, regelmatige kwaliteitsbewaking van de reguliere processen) komen door de intensieve aanpak bij toegevoegde activiteiten onder druk te staan. Het beschikbare budget voor SHV lijkt tot op heden voldoende.

Toch wil de Rekenkamercommissie benadrukken dat de zorg voor voldoende middelen om effectieve SHV te garanderen, ook in het licht van de beleidskeuze voor een persoonlijke aanpak, aandacht behoeft. De schuldenproblematiek lijkt in de komende jaren alleen maar groter te worden en door de groei naar een 100.000+-gemeente zal het aantal inwoners met financiële problemen toenemen. Gezien de ontwikkelingen van de laatste tijd (hoge inflatie, energielasten, etc.), dreigen niet alleen de huishoudens met een

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies Conclusies

aanbevelingen

inkomen tot 120 % van het sociaal minimum in problemen te komen, maar ook huishoudens met een inkomen tussen 120 en 150 % van het sociaal minimum. Er lijkt een grote groep nieuwe armen op komst. Op basis van de schattingen van de NSR (zie paragraaf 1.2) is het aantal huishoudens in Oss dat risico loopt om schulden te krijgen aanzienlijk. Daarmee groeit het aantal potentiele SHV klanten, evenals de noodzaak van preventie en vroegsignalering om (grote) schulden te voorkomen. Uw overweging is op zijn plaats of hierop extra moet worden ingezet. De Rekenkamercommissie adviseert u daarom te overwegen om het begrip ‘armoede’ opnieuw te definiëren, het SHV beleid daarop af te stemmen en het budget voor SHV op de verwachte forse groei van het aantal mensen met financiële problemen af te stemmen.

Uitvoering Op uitvoeringsniveau wil de rekenkamercommissie de volgende afwegingen meegeven. Een grote belemmering bij het bereiken van mensen met financiële zorgen en problemen is de schaamte die mensen ervaren als ze hiermee naar buiten moeten treden. Dit vraagt om een persoonlijke aanpak op basis van vertrouwen. Deze aanpak is al deel van het Osse beleid maar zou kunnen worden versterkt door samenwerking met partners bij b.v. huisbezoeken. Het is aan te bevelen om de mogelijkheden hiervoor te onderzoeken. De rekenkamercommissie constateert dat het team SHV van de gemeente sociaal raadslieden in dienst heeft en Ons Welzijn eveneens. Het verdient aanbeveling om te onderzoeken of het effectiever en efficiënter is wanneer het sociaal raadsliedenwerk verbreed wordt naar alle klanten van WIS en om te kijken naar mogelijkheden om het sociaal raadslieden werk integraal te organiseren met Ons Welzijn.

Bijlagen

De intensieve samenwerking met partners om inwoners optimaal te bereiken en hen de meest efficiënte hulp te bieden vraagt tegelijkertijd ook aandacht voor de goede informatie over en toegankelijkheid van onafhankelijke klantondersteuning. De adviesraad Sociaal Domein en organisaties als de Stichting ‘Mee’ en Zorgbelang spelen hierin een rol. De rekenkamercommissie concludeert dat de ingeslagen weg van een convenant met bewindvoerders een goede start is. Uit onderzoek blijkt dat een dergelijk convenant een aantal positieve effecten heeft: snellere start van de hulpverlening, betere kwaliteit, meer lichtere instrumenten, kortere bewindvoering en lagere kosten. De afweging zou kunnen worden gemaakt om meer te investeren in deze samenwerking om te komen tot verbeterde (preventieve) schuldhulpverlening en daardoor uiteindelijk ook te besparen op de kosten van bijzondere bijstand. De rekenkamercommissie beveelt aan om het convenant en de samenwerking te blijven ontwikkelen en zo nodig onconventionele middelen als aanbesteding en het uitsluiten van slechte bewindvoerders via het adviesrecht, te onderzoeken.

De samenwerking met de partners in de sociale wijkteams wordt beschouwd als een belangrijke basis voor SHV. Die samenwerking blijft vragen om voortdurende aandacht en afstemming. Een mogelijkheid hiervoor zou kunnen liggen in reguliere ((half)jaarlijkse?) bijeenkomsten met alle partners om kennismaking, begrip voor elkaars taken en bespreken van knelpunten te organiseren.

11

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Opzet van het onderzoek

Beantwoording van de onderzoeksvragen

Conclusies

aanbevelingen

Aanbevelingen

Op basis van bovenstaande conclusies komt de rekenkamercommissie tot de volgende aanbevelingen.

Aanbeveling 1:

Aanbeveling 3:

Verzoek het college om in het nieuwe beleidskader Armoede en Schulden een voorstel te doen welke resultaten u mag verwachten, op basis van welke indicatoren deze kunnen worden vastgesteld en hoe de monitoring en rapportage plaatsvindt.

Verzoek het college de mogelijkheden en effecten van intensievere nazorg te onderzoeken en u de resultaten en mogelijke consequenties voor Oss voor te leggen.

•

• •

12

Bijlagen

stel in gesprek met het college vast 1) wat de doelstellingen en ambities van het beleid zijn, 2) met welke informatie en kritische prestatie indicatoren (KPI’s) u vast kunt stellen of deze worden gerealiseerd. U kunt het college vragen indicatoren te ontwikkelen en aan u voor te leggen om de effectiviteit van het beleid te meten. Een discussie tussen college en raad over de aspecten die u hierbij het belangrijkste vindt, kan duidelijker kaders verschaffen. verzoek het college in de toekomst op basis van deze informatie en KPI’s te evalueren en te rapporteren. verzoek het college deze informatie mee te nemen in een jaarlijkse rapportage over de effectiviteit van SHV, vroegsignalering en preventie.

Aanbeveling 4: Om de zorg voor voldoende middelen om effectieve SHV te garanderen, ook in het licht van de beleidskeuze voor een persoonlijke aanpak, is uw overweging is op zijn plaats of hierop extra moet worden ingezet. De Rekenkamercommissie adviseert u daarom te overwegen het begrip ‘armoede’ opnieuw te definiëren, het SHV beleid daarop af te stemmen en het budget voor SHV op de verwachte forse groei van het aantal mensen met financiële problemen af te stemmen.

Aanbeveling 2:

Aanbeveling 5:

Wij bevelen u aan om de ambitie te verhogen en sneller aan te sluiten bij succesvolle ontwikkelingen. Stel bij nieuwe projecten vooraf vast welke resultaten verwacht worden en hoe de monitoring plaatsvindt, zodat u bij evaluatie voldoende informatie heeft voor besluitvorming.

Op basis van de huidige inzichten adviseert de rekenkamercommissie het college om in de uitvoering van SHV: • De mogelijkheden te onderzoeken voor versterking van de effectiviteit door samenwerking met partners (b.v. huisbezoeken, bij sociaal raadslieden werk); • In deze samenwerking alert te zijn op de geboden mogelijkheden voor onafhankelijke klantondersteuning. • Het convenant en de samenwerking met bewindvoerders te blijven ontwikkelen en zo nodig onconventionele middelen uit te proberen;

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Bijlagen

e k j i l r u u t s Be ctie a e r 13

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief

Bestuurlijk rapport

Bestuurlijke reactie

Rapport van bevindingen

Bijlagen

Bestuurlijke reactie Geachte mevrouw Van de Klift, In de afgelopen maanden heeft de Rekenkamercommissie onderzoek gedaan naar de effectiviteit en efficiëntie van de uitvoering van schuldhulpverlening, preventie en vroegsignalering in de gemeente Oss. Op 24 augustus heeft u ons het rapport “Samen tegen schulden” toegezonden en gevraagd om een bestuurlijke reactie.

Op basis van de beschikbare cijfers kan voorzichtig geconcludeerd worden dat de effectiviteit van schuldhulpverlening in Oss stijgt. Zowel intern als extern is men ook positief over de aanpak van preventie en vroegsignalering. Helaas kan uw commissie geen harde uitspraken doen over de effectiviteit en efficiëntie, omdat de doelen niet duidelijk geformuleerd zijn en (nog) onvoldoende gegevens bekend zijn over de kosten en baten van diverse onderdelen.

Het onderzoek is zorgvuldig uitgevoerd. We herkennen de conclusies en zijn blij met uw aanbevelingen. Gezien de ontwikkelingen van de laatste tijd komt het rapport ook op het juiste moment. De bestaanszekerheid staat steeds meer onder druk. Steeds meer mensen krijgen te maken met geldproblemen door de nasleep van de coronacrisis, de stijgende energielasten en de hoge inflatie.

De aanbevelingen uit het rapport nemen wij mee in de ontwikkeling van het nieuwe beleidskader Armoede en Schulden 2024-2028. Wij zijn bezig met de ontwikkeling van een dashboard voor schuldhulpverlening, vroegsignalering en preventie. Hiermee verzamelen wij managementinformatie over de reguliere uitvoering en over nieuwe projecten. Op basis daarvan onderzoeken wij welke indicatoren wij kunnen vaststellen om de effectiviteit van het beleid te meten en evalueren. Wij zijn blij dat u daarmee niet doelt op een puur kwantitatieve evaluatie, maar adviseert om kwalitatieve doelen te definiëren.

Het rapport geeft een goed beeld van de uitvoering van schuldhulpverlening. Het laat zien dat veel ontwikkeld is in de gemeente Oss. Er is een integraal armoede en schuldhulpverleningsbeleid vastgesteld, er zijn systemen ingeregeld, nieuwe instrumenten geïntroduceerd en er is sterk ingezet op samenwerking. Wij hebben aandacht voor de professionalisering van onze medewerkers. Zo hebben wij bijvoorbeeld ingezet op expertise voor dienstverlening aan ondernemers en zijn wij gestart met stress-sensitief werken.

Samen met u zien wij dat de komende periode steeds meer huishoudens risico lopen op schulden. Daarmee groeit het aantal potentiële cliënten voor schuldhulpverlening, evenals de noodzaak van preventie en vroegsignalering om (grote) schulden te voorkomen. Wij delen uw zorg voor voldoende middelen voor de uitvoering van schuldhulpverlening als deze ontwikkelingen zich doorzetten. Wij verwachten dat een uitbreiding van de capaciteit van schuldhulpverlening en de versterking van de samenwerking met partners noodzakelijk wordt.

Allereerst willen wij u complimenteren voor het gedegen en uitgebreide rapport.

14

Kortom, de conclusies en aanbevelingen van uw commissie nemen wij mee als waardevolle input voor het nieuwe beleidskader Armoede en Schulden 2024-2028.

Hoogachtend, Burgemeester en wethouders van Oss

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

n a v t r o n p e p g a n R indi v e b 15

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

1. Armoede en schulden 1.1. Armoede en schulden in Nederland

Mensen zijn arm wanneer ze gedurende langere tijd niet de middelen hebben voor de goederen en voorzieningen die in hun samenleving als minimaal noodzakelijk gelden. Dit is de definitie van armoede die het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) hanteert. Armoede is te weinig financiële mogelijkheden hebben voor de minimaal noodzakelijke goederen en voorzieningen. Iemand is arm wanneer hij onvoldoende inkomen heeft voor bijvoorbeeld voeding of een goede woning. Naast de objectieve definitie van het SCP kun je ook met een relatieve benadering naar armoede kijken. In de relatieve benadering zijn mensen arm als ze minder hebben dan bijvoorbeeld ‘de doorsneeburger’ (iemand met een inkomen in het midden van de nationale inkomensverdeling). De Europese Unie hanteert 60% van dit middelste inkomen als armoedegrens.

In een studie3 van het Ministerie van Sociale Zaken en Welzijn van 2011 over de kosten en baten van schuldhulpverlening blijkt dat de baten van schuldhulpverlening ruimschoots opwegen tegen de kosten die ervoor gemaakt worden. Enkele conclusies uit deze studie maken dat duidelijk4. De gemiddelde maatschappelijke kosten per huishouden in een schuldrisicogroep bedragen € 103.787 per huishouden, een maatschappelijke kostenpost van € 1,038 miljard. Meer dan de helft van deze kosten (52%) komt ten laste van de gemeente, 2% (€ 19 mln.) komt ten laste van crediteuren en 47% komt ten laste van de rest van de maatschappij. Minder dan 1% (€ 7,04 mln.) van de totale kosten heeft betrekking op de directe kosten (de uitvoeringskosten van de schuldhulpverlening en de kosten van preventie). De rest van de kosten betreft posten die geraakt worden door de schuldproblematiek, zoals bijvoorbeeld WWB-uitkeringen, kosten van huisuitzettingen en gederfde bijdrage op het BBP.

Van alle 388 gemeenten die Nederland in 2017 telde, hadden in totaal 68 gemeenten een armoedepercentage boven het landelijke gemiddelde van 5,7%. Oss had in 2017 een armoedepercentage van 4.7%, lager dan het landelijke gemiddelde.

16

Kosten en opbrengsten

Proces en uitvoering

3

Op weg naar effectieve schuldhulp. Kosten en baten van schuldhulpverlening; Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Den Haag, juli 2011

4

De gehanteerde cijfers zijn gegenereerd voor een fictieve gemeente van 100.000 inwoners met een schuldenrisicogroep met representatieve kenmerken voor Nederland in 20082009.

Bijlagen Rol van de raad

Een studie in opdracht van de NVVK 5 wijst uit dat de baten per succesvol geholpen hulpvrager € 9.956 (minimaal) tot € 14.244 (maximaal) bedragen. Vermenigvuldigd met 20.000 geholpen hulpvragers in 2020 bedragen de totale maatschappelijke baten € 200-285 miljoen. De totale kosten van hulpverlening bedragen € 140 miljoen, waardoor de opbrengsten € 60-145 miljoen per jaar bedragen. Door de baten door de kosten te delen komen we op een social return on investment (SROI) van 1,4-2,0: elke geïnvesteerde euro levert € 1,40 - € 2,00 op. Dit is in lijn met eerdere onderzoeken. Schuldeisers zien dat de achterliggende problematiek de afgelopen jaren een veel grotere rol is gaan spelen bij het ontstaan van schulden. De waarde van financiële hulpverlening is volgens schuldeisers dan ook dat klanten hulp krijgen die zij zelf niet kunnen bieden bij het oplossen van problematische schulden en stress. Door hulpvragers duurzaam te helpen worden niet alleen actuele achterstanden opgelost maar ook toekomstige problemen voorkomen.

5

Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voorhulpvrager, schuldeiser en maatschappij. Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

1.2. Armoede en schulden in Oss In de gemeente Oss heeft in 2020 1 op 8 huishoudens (12%) een inkomen tot 120% van het sociaal minimum. De meer dan de helft van deze huishoudens heeft langdurig (meer dan 4 jaar) een laag inkomen. Zestig procent van de huishoudens met een laag inkomen heeft zelfs een zeer laag inkomen. Een zeer laag inkomen is een inkomen tot 105% van het sociaal minimum. 6 Van alle huishoudens met een inkomen tot 120% van het sociaal minimum woont 78 procent in Oss-stad. In de wijken Ruwaard, Centrum, Krinkelhoek, Mettegeupel (CKM) en Schadewijk wonen de meeste arme huishoudens. Zestig procent van alle huishoudens onder de armoedegrens in de gemeente Oss bevinden zich in deze drie wijken. In de gemeente Oss groeit 1 op 8 minderjarige kinderen op onder de armoedegrens. Het percentage minderjarige kinderen in de gemeente Oss dat opgroeit onder de armoedegrens ligt rond het landelijk en provinciaal gemiddelde. Van alle minderjarige kinderen in huishoudens met een laag inkomen is 41 procent tussen de 12 en 18 jaar oud. Zij vormen de grootste groep. De meeste aanvragen bij Stichting Leergeld Maas en Leijgraaf en Jeugdsportfonds Brabant worden ook gedaan voor kinderen in deze leeftijdsklasse. In de wijken Ruwaard en Schadewijk groeit 1 op 5 minderjarige kinderen op in een huishouden met een laag inkomen.

Van alle minderjarige kinderen onder de armoedegrens in de gemeente Oss woont bovendien 44 procent in deze wijken.

6

17

Armoedescan CBS 2020 http://dashboards.cbs.nl/v3/Armoedescan

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen Kosten en opbrengsten

Proces en uitvoering

Het armoedebeleid in Oss is gebaseerd op de visie ‘Armoede is meer dan een tekort aan financiële middelen’. Armoede is een vorm van sociale uitsluiting, waarin meerdere risico’s (laag inkomen, slechte arbeidsmarktpositie, schulden, laag opleidingsniveau, gezondheidsproblemen) vaak samenkomen7. De armoede en schulden onder inwoners in Oss is in November 2017 in vergelijking met andere gemeenten iets lager dan gemiddeld. Het percentage huishoudens met een inkomen onder het niet-veel-maar-toereikend criterium in Oss is 4,7%, dit zijn 4.169 personen. Dit ligt lager dan het landelijk gemiddelde 8. Uit de kerncijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) komt naar voren dat Oss in 2020 6,2% van de huishoudens een laag inkomen heeft: 5,5% van de huishoudens heeft een inkomen onder of rond het sociaal minimum hebben, 8,9% heeft een inkomen tot 110% van het sociaal minimum en 11,8% tot en met 120% van het sociaal minimum.

Bijlagen Rol van de raad

Een deel van de armoede- en schuldenproblematiek heeft een relatie met de bijstandsdichtheid in de gemeente. Het aantal mensen in de bijstand in Oss is relatief laag: de bijstandsdichtheid in Oss is 25,3 per 1.000 inwoners, gemiddeld hebben de gemeenten hebben een bijstandsdichtheid van 37 per 1.000 inwoners (bron: CBS, stand juni 2020). Er is tot 2020 een lichte stijging te zien, in 2021 een daling (zie tabel 1.1).

Tabel 1.1: Aantal inwoners van Oss met een bijstandsuitkering in januari 2019-januari 2021. Bron: CBS-participatiewet 2e halfjaar 2019

1e halfjaar 2020

2e halfjaar 2020

1e halfjaar 2021

2e halfjaar 2021

Bijstand gerelateerde uitkering tot AOW-leeftijd

1.850

2.120

2.260

2.100

1870

Bijstand gerelateerde uitkering vanaf AOW-leeftijd

200

210

220

220

230

2.050

2.330

2.480

2.320

2.100

7

Beleidskader Armoede en schulden 2020-2024

8

Sociaal Cultureel Planbureau, Armoede in kaart 2019.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Bijlagen

Kosten en opbrengsten

Rol van de raad

Wat betreft werk en inkomen staat Oss er in vergelijking met andere gemeentes van dezelfde grootte iets beter voor. Hierbij moet worden aangetekend dat het hebben van een baan lang niet altijd betekent dat mensen geen financiële problemen hebben. Veel mensen met een baan zijn niet in staat om daarvan hun vaste lasten en hun kosten van levensonderhoud te betalen. De bestaanszekerheid staat in toenemende mate onder druk voor een groeiende groep mensen, constateert een onderzoek naar de brede effecten van financiële hulpverlening (zie tabel 1.2).9

In de begroting 2022-2026 staan indicatoren voor het bereik van het armoedebeleid, waarvan schuldhulpverlening deel uitmaakt. De resultaten variëren jaarlijks maar liggen rondom de streefwaarden (zie tabel 1.3). De rekenkamercommissie vraagt zich af of het begrip ‘verwachting’ hier niet meer op zijn plaats is dan ‘streefwaarde’.

Indicator

Oss

referentie

Jaar

De informatie vanuit de NSR (Nederlandse schuldhulproute) levert gegevens voor Oss over het risico van inwoners op schulden. Dit wordt berekend op basis van schattingen waarbij gebruik wordt gemaakt van een combinatie van betaalgedrag en socio-demografische kenmerken van inwoners met schulden op dezelfde postcode.

Kinderen in uitkeringsgezin

5%

6%

2019

Personen > 18 jaar met een bijstandsuitkering per 10.000 inwoners

311,9

436,8

2020

Werkloze jongeren 16-22 jaar

2%

2%

2019

212,9

199,7

2020

Oss heeft 41.185 huishoudens10 De cijfers voor het vierde kwartaal van 2021 geven aan dat 22.780 huishoudens in Oss een klein risico op schulden hebben. Een matig risico lopen 9.720 huishoudens. Hier is preventie en vroegsignalering zinvol. Voor 6.165 inwoners geldt een hoog risico op (problematische) schulden. Deze groep is gebaat bij persoonlijke financiële hulp. Gezien de huidige maatschappelijke ontwikkelingen (inflatie, stijgende energieprijzen) zullen deze aantallen in 2022 naar verwachting fors stijgen.

Personen 15-64 jaar met lopend re-integratietraject per 10.000 inwoners Netto arbeidsparticipatie (aandeel beroepsbevolking met baan)

70,7%

68,2%

2020

69,7%

74,4%

2021

Tabel 1.2: Waar staat de gemeente Oss wat betreft werk en inkomen Bron: begroting gemeente Oss 2022. De referentie is de gemiddelde waarde van gemeenten van 50.000-100.000 inwoners.

Demografische druk (verhouding tussen niet-productieve leeftijdsgroepen < 20 jaar en > 65 jaar en productieve groep 20-64 jaar)

9

Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voorhulpvrager, schuldeiser en maatschappij. Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022 10 Oss in cijfers: dashboard 2022 (https://oss.incijfers.nl/dashboard/bevolking-3)

18

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Tabel 1.3: Kritische prestatie indicatoren voor armoedebeleid in Oss in de begroting 2022-2026 Indicator

Bron

2017

2018

2019

2020

streefwaarde11

Bereik doelgroep armoedebeleid

WiSZ12

81,7%

82,6%

86,4%

84,3%

85%

Bereik huishoudens 120%

81,6%

78,3%

Bereik huishoudens participatiewet

91,1%

90,2%

-3,4%

5%

Percentage stijging bijstandsuitkeringen

WiSZ

1%

* De verwachting was dat door Corona het aantal bijstandsuitkeringen sterk zou stijgen. Dit is de reden waarom een stijging van 5% werd opgenomen in de begroting 2020. Omdat de verwachting niet bewaarheid werd, is deze waarde bijgesteld naar een stijging van 2,5%.

11

Het begrip ‘streefwaarde’ is hier volgens de Rekenkamercommissie onjuist: ‘verwachting’ zou beter passen.

12

WiSZ: managementinformatiesysteem Werk en Inkomen

19

-5%

2,5%*

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

1.3. Schuldhulpverlening als wettelijketaak Sinds 2012 is de gemeente verantwoordelijk voor schuldhulpverlening (SHV) op grond van de wet gemeentelijke schuldhulpverlening (WGS). Deze wet regelt dat mensen met (dreigende) problematische schulden bij gemeenten terecht kunnen voor onder meer advies, schuldbemiddeling of een saneringskrediet. De gemeente heeft een regietaak en het moet het gaan om (dreigende) problematische schulden. De gemeenteraad stelt conform die wet iedere vier jaar een plan vast dat richting geeft aan de integrale schuldhulpverlening aan de inwoners van zijn gemeente. Per 1 januari 2021 is de gewijzigde WGS in werking getreden. De wijziging van de WGS dient twee doelen, namelijk: 1. Betere ontsluiting van persoonsgegevens als middel om SHV effectiever te maken; Voor schuldhulpverlening is veel informatie nodig over de (financiële) situatie van de inwoner. De WGS tot 1 januari 2021 ging ervan uit dat inwoners zelf informatie aanleveren, zodat de gemeente hiermee vervolgens een plan van aanpak voor schuldhulp-verlening kan maken. Deze inlichtingenplicht, zoals verankerd in artikel 6 WGS, werkte vertragend en leidde tot langere wacht- en doorlooptijden. Om die reden is in de wijziging opgenomen dat schuldhulpverleners eenvoudig zelf digitale informatiebronnen kunnen raadplegen, zoals bijvoorbeeld gegevens over schulden, salaris en andere inkomsten. 2.

Vroegsignalering als wettelijke taak verankeren in de wet en gegevensuitwisseling tussen woningverhuurder en de gemeente, met als doel vroegsignalering, mogelijk maken. Er komt een ‘Besluit gemeentelijke schuldhulpverlening’ waarin signalen beschreven worden op basis waarvan schuldhulpverleners uit eigen beweging een eerste gesprek moeten aanbieden aan inwoners met schulden.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Daarnaast wordt door de ‘Wet vereenvoudiging beslagvrije voet’ een eenduidige manier van berekenen van de beslagvrije voet door beslagleggers op periodieke vorderingen gewaarborgd (door vereenvoudigde en gestandaardiseerde rekenregels, geautomatiseerde informatie van UWV en Basisregistratie personen) waardoor de inwoner, die in veel gevallen het in- en overzicht is kwijtgeraakt over inkomsten en uitgaven, niet meer belast wordt met het aanleveren van gegevens. Door de informatie automatisch op te halen uit systemen wordt een correcte vaststelling bevorderd. Aanvullend is de Wet Stroomlijning keten voor derdenbeslag ten behoeve van het verbreden van het beslagregister (VBR) ingegaan. Deze wet drie beoogt onder andere het voorkomen van onnodige proces- en executiekosten bij gerechtsdeurwaarders voor de schuldenaar.

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen Kosten en opbrengsten

Proces en uitvoering

1.4. Stand van zaken van het bereik van schuldhulpverlening in Nederland In een recent onderzoek in opdracht van de NVKK13 werden de volgende cijfers gerapporteerd. • Er zijn in Nederland anno 2021 1,4 miljoen huishoudens met schulden, waarvan 615.000 met ernstige schulden. • Ongeveer 80.000 personen melden zich voor financiële hulpverlening. Het is al langer bekend dat door schaamte en stress veel mensen lang wachten met het zoeken naar hulp (gemiddeld min. 5 jaar).

Bijlagen Rol van de raad

• Lang niet alle hulpvragers bereiken een schuldregeling. Tussen de 40%-60% stopt met het traject voordat een regeling getroffen kan worden terwijl ook tijdens de schuldregeling uitval plaatsvindt. Tabel1.4: overzicht van geschatte aantallen huishoudens met verhoogde kans op schulden, risicovolle schulden en problematische schulden. Het bereik van schuldhulpverlening is een fractie hiervan.

Financiele hulp voor mensen met schulden

Tenslotte is op 1 januari 2021 het adviesrecht gemeenten bij schuldenbewind (AGS) in werking getreden . Het recht geeft gemeenten de mogelijkheid de rechter te adviseren of een inwoner het beste geholpen is met voortzetting van het bewind, of dat een lichtere vorm van gemeentelijke ondersteuning beter helpt.

Kwetsbare groep met verhoogde kans op schulden

Risicovolle schulden

Problematische schulden

~ 2.000.000 huishoudens

~ 800.000 huishoudens

~ 600.000 huishoudens

~ 80.000 personen per jaar melden zich voor financiële hulp bij leden van de NVVK

13

20

‘Meetbare en merkbare waarde van financiële hulpverlening: een nieuw perspectief. Brede effecten van financiële hulpverlening voorhulpvrager, schuldeiser en maatschappij. Bureau Purpose en Hogeschool van Amsterdam in opdracht van de NVVK, 2022.

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

2. De opzet van het onderzoek naar schuldhulpverlening in Oss. 2.1. Inleiding

2.2. Onderzoeksvragen

Schuldhulpverlening (SHV) maakt zowel landelijk als in Oss de laatste jaren veel ontwikkelingen door. De rekenkamercommissie kijkt met dit onderzoek naar de effectiviteit van het schuldhulpverlenings-beleid. Veel burgers hebben problemen om rond te komen. De coronacrisis speelt hierbij een rol. Bovendien zijn er inwoners die zwaar getroffen zijn door de toeslagenaffaire. Hoe staat de ondersteuning door de gemeente ervoor? We onderzoeken hoe effectief en efficiënt de SHV in Oss is. Ook kijken we naar de aanpak van preventie en vroegsignalering: hoe wordt dat gedaan en helpt dat? Vanwege de stormachtige maatschappelijke ontwikkelingen sinds maart 2022 heeft de rekenkamercommissie in de laatste fase van het onderzoek nog de vraag toegevoegd of de gemeente in de huidige situatie extra maatregelen treft om schulden te voorkomen. Dit gezien de huidige risicovolle situatie voor mensen die niet meer rond kunnen komen door de ongekend hoge inflatie vanwege sterk stijgende kosten voor levensonderhoud en energie.

Het onderzoek van de rekenkamercommissie heeft tot doel inzicht te verkrijgen in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de schuldhulpverlening in Oss, en in de wijze waarop preventie en vroegsignalering worden ingezet. Deze doelstelling is als volgt vertaald in de centrale onderzoeksvraag:

21

Verloopt de uitvoering van schuldhulpverlening in Oss effectief en efficiënt? Hoe effectief is het preventieve deel van het beleid? En (hoe) kan het beter? De deelvragen die we in dit onderzoek stellen om de hoofdvraag te beantwoorden: Effectiviteit en efficientie uitvoering schuldhulpverlening 1. Hoe is de schuldhulpverlening in Oss georganiseerd en wat zijn de hoofdkenmerken van het proces van schuldhulpverlening? 2. Hoe is de relatie en afstemming tussen de gemeente en de (keten)partners? 3. Wie bepaalt op basis waarvan of er doorverwijzing plaatsvindt, en is dit effectief en efficiënt georganiseerd? 4. Wat is de aanpak en rol van de diverse actoren en werkt deze effectief en efficiënt? 5. Wordt er uitbesteed en zo ja, is hiervoor een kosten-baten analyse gemaakt? 6. Is de procedure van schuldhulpverlening toegankelijk ingericht voor burgers? Voor ZZP-ers en ondernemers? 7. Welke factoren en omstandigheden spelen een rol in de kosten van de schuldhulpverlening en in de kosten van de bewindvoering?

8. Hoe verloopt het gehele proces van schuldhulpverlening overziend in de praktijk, en op welke onderdelen zijn verbeterpunten aan te geven, i.c. is effectiviteits- en efficiencywinst te boeken? 9. Wat doet de gemeente Oss voor de slachtoffers van de toeslagenaffaire? Maatregelen voor slachtoffers toeslagenaffaire. 10. Zijn er speciale maatregelen getroffen voor slachtoffers van de toeslagenaffaire? Zo ja, welke? 11. Wijken deze maatregelen af van het reguliere proces van schuldhulpverlening? Zo ja, hoe? Effectiviteit preventief beleid en vroegsignalering schuldhulpverlening 12. Welk beleid voert de gemeente voor preventie van schuldhulpverlening en vroegsignalering? 13. Welke activiteiten voor preventie en vroegsignalering worden op basis van dit beleid uitgevoerd? 14. Welke organisaties zijn daarbij betrokken en wat zijn de (samenwerkings)afspraken? 15. Zijn er resultaten aan te geven van de aanpak van preventie en vroegsignalering? 16. Hoe beoordelen gemeente en externe organisaties het verloop, de resultaten en de samenwerking bij preventie en vroegsignalering? 17. Hoe verloopt, het geheel overziend, de preventie en vroegsignalering van schuldhulpverlening in de praktijk, en op welke onderdelen zijn verbeterpunten aan te geven? Is er effectiviteits- en efficiencywinst te boeken?

Samen tegen schulden

Aanbiedingsbrief Armoede en schulden

Bestuurlijk rapport Opzet van het onderzoek

Beschikbaarheid van gegevens en cijfers De rekenkamercommissie bekijkt ook de beschikbaarheid van gegevens en cijfers nodig voor gericht (preventief) beleid. Voor het onderzoek zijn deze vragen van belang: 18. Zijn gegevens voorhanden over de instroom, tussentijdse uitstroom en definitieve uitstroom in de schuldhulpverlening in de gemeente en waar wijzen analyses hiervan op? 19. Indien deze gegevens voorhanden zijn, bij welke groepen inwoners is de problematiek in sterkere mate aanwijsbaar; welke risicogroepen zijn hierin te onderscheiden, waar zijn deze mensen te vinden en hoe kun je ze bereiken? 20.Indien geen gegevens voorhanden zijn, welke gegevens zijn nodig en is het voor de gemeente mogelijk om dergelijke gegevens te verkrijgen of te verzamelen? Informatievoorziening aan de gemeenteraad In hoeverre is de raad is betrokken bij de kaderstelling van het beleid en in welke mate is de raad door het college geïnformeerd over de voortgang en resultaten van het beleid. 21. Is de raad door het College betrokken bij kaderstelling van het beleid inzake armoede en schuldhulpverlening? 22. Is de Raad geïnformeerd over voortgang van uitvoering en resultaten van het schuldhulpverleningsbeleid?

22

Bestuurlijke reactie Beleid

Rapport van bevindingen

Proces en uitvoering

Kosten en opbrengsten

Bijlagen Rol van de raad

2.3. Opzet van het onderzoek Als start zijn door middel van deskresearch documenten verzameld en geanalyseerd. We hebben een inventarisatie van de relevante beleidsnota’s en rapportages gemaakt, we bestudeerden de jaarrekeningen, kadernota’s en de begrotingen van 2016 tot heden, we hebben andere relevante (onderzoeks)documenten inzake de beleidscontext, de uitvoering en de opbrengsten bekeken. We hebben overige bronnen die inzicht kunnen verschaffen, zoals jaarverslagen van betrokken organisaties en landelijke cijfers over inkomen en armoede bestudeerd. Vervolgens interviewden we sleutelpersonen bij de gemeente en bij externe organisaties. Daarmee hebben we een kwalitatief beeld gekregen van het beleid, de uitvoering en het maatschappelijke effect van SHV. We hebben enkele gebruikers van SHV in Oss gesproken. In verband met de AVG is het niet gemakkelijk met deze mensen in contact te komen.