15 Raad van State, dd 5 augustus 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan Zwaluwstraat Oss - 2024_Geanonimiseerd
Tekst van het document
Op die manier is elk te onderzoeken renovatie-alternatief gedefinieerd als een lijst met hoeveelheden van elementen met maatregelen en resulterende energieprestaties. Op basïs van die lijst worden de bouwkosten en CO2-impact van de maatregelen berekend in het EcoQuaestor-mode18. En het energiegebruik van de woningen in het PHPP-model. 8 https://wwwecoguaestor.nl 9 https://passivehouse.com 16/30
Verduurzaming van eengezins rijenhuizen: Isolatie op het dak Na-ìsolatie in de spouw Nieuwe kozijnen met HR++ glas lsolatie onder beganegrondvloer Vraaggestuurde ventilatie (o.b.v. CO-meting) Hybride verwarmingssysteem PV-zonnepanelen Renovatie van (sommige) keukens, badkamers, toiletten. Renovatie van galerij-appartementen: lsolatie op het dak Na-isolatie in de spouw Nieuwe kozijnen met HR++ glas Isolatie onder beganegrondvloer Vraaggestuurde ventilatie (o.b.v. COrmeting) Hybride verwarmingssysteem PV-zonnepanelen Renovatie van (sommrge) keukens. badkamers, toiletten. Renovatie van ontsluiting: trappenhuizen. liften. galerijen. Het eerste voor deze studie onderzochte voorbeeld is een verduurzamingsproject, dat model staat voor de momenteel gebruikelijke aanpak van eengezins rl)enhuizen door woning- corporaties. Het tweede project betreft de renovatie van een appartementengebouw (galerij-flats) met een relatief hoog- niveau aanpak, ook van een woningcorporatie. De woningen in deze projecten zijn voorbeelden van veel voorkomende woningtypen uit de bouwperiode 1965-1975. De werkelijk uitgevoerde renovaties in de projecten vormen de basis voor ons onderzoek. Zo houden we rekening met lfl de praktijk optredende bouwkundige en installatietechnische situaties. De resultaten van onze berekeningen geven op die manier een goed beeld van de Nederlandse renovatiepraktijk.
We hebben voor deze studie echter niet zonder meer de uitgevoerde renovaties doorgerekend, maar waar nodig de isolatiemaatregelen van de projecten zo aangepast, dat we in beide projecten uitgaan van dezelfde R- of U-waarden voor vergelijkbare situaties. Het kwaliteitsniveau van de ingrepen is daarbij zodanig dat ze in de huidige praktijk van renovatie en verduurzaming door woningcorporaties kunnen gelden als besf-practice cases. Verder zijn we bij het berekenen van de kosten uitgegaan van het vervangen van alle gevelkozijnen. wat overigefls iri de werkelijk uitgevoerde projecten ook gebeurd is. Zo weten we zeker dat we niet een te rooskleurig beeld van renovatie laten zien. Wat betreft de bouwtechnische staat van de overige elemen- ten van de woningen zijn we uitgegaan van een gemiddelde situatie van woningen uit de betreffende bouwperiode. Dat wil 17/30
zeggen dat de installaties aan het eind van hun levensduur zijn en ook keukens, badkamers en toiletten aan vernieuwing toe zijn. De zo aangepaste voorbeeldprojecten beschouwen we als besf-practice van momenteel gebruikelijke renovatie. Effecten voor energiegebruik en CO2-reductie ln tabel 1 geven we een overzicht van de stichtingskosten en de energie-effecten die we berekend hebben voor de gebruikelijke renovatie van beide voorbeeldprojecten. Bij de gebruikelijke renovatie blijkt de netto warmtevraag van de woningen met ca. 30% omlaag te gaan. De energie- rekening daalt met zon € per maand voor de eengezirts- woningen en met € per maand voor de appartementen. Bij volledige saldering van teruggeleverde stroom van de PV- panelen kan daar nog eens € respectievelijk € per maand extra kostenreductie aan worden toegevoegd. De uitstoot van broeikasgassen ten gevolge van het energie- gebruik gaat met ongeveer 45% omlaag. Dat is exclusief de CO2-opbrengst van teruglevering van stroom aan het eiektriciteitsnet. Het bedrag dat uitgegeven wordt aan de investeringen voor de gebruikelijke renovatie (stichtingskosten inclusief BTW, 2024) is afhankelijk van het aantal keukens, badkamers en toiletten dat gerenoveerd wordt. Het ligt voor beide woning- typen in de buurt van € . Bij de appartementen is de modernisering van trappenhuizen, lift en galerijen inbegrepen in het stichtingskostenbedrag.
Tabel 1: Stichtingskosten en energie-effecten van gebruikelijke renovatie vergeleken met de bestaande toestand Eengezinswoning GO = 1 15 m2 bestaand gebruikelijke renovatie lnvestering (eenmalig) Stichtingskosten van € tot € Energie-effect (doorlopend) Netto warmtevraag kWh/m2.jr 95 67 Energie per maand € Saldering PV-panelen € GWP kg CO2-eq./jr GO = 58 m2 l bestaand l gebruikelijke van 86.000 tot Netto per -28 Is daf veel geld, alsje het bijvoorbee!d vergelijkt met de kosten van nieuwbouw? ls hef een verstandige ingreep in het kader van energie- en woonlastenbeleid? En in het licht van de C0 2-doelstellingen van de klimaat-aanpak? 18/30 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f De investering voor nieuwbouw van een vergelijkbare eengezinswoning bedraagt€ of€ al naar gelang de woning voldoet aan BENG- of ENG-eisen10. Bij appartementen is dat € en € (tabel 2; stichtingskosten inclusief BTW en exclusief grond, prijspeil 2024). De gebruikelijke renovatie is niet zonder meer vergelijkbaar met nieuwbouw. De kwaliteit van de gerenoveerde woning is immers een andere dan die van de nieuwe woning. Om de kwaliteit van een gerenoveerde woning vergelijkbaar te maken met nieuwbouw, zou de renovatie-ingreep in ieder geval moeten worden uitgebreid met het vernieuwen van de uitrusting en afwerking binnen.
Als we de maatregelen van de gebruikelijke renovatie zo aanpassen komt de investering daarvan uit op € per woning voor de eengezinswoningen en op € voor de appartementen. De gerenoveerde woningen zijn dan binnen geheel opnieuw afgewerkt en allemaal voorzien van nieuwe keukens en nieuw sanitair. Maar ook dan zijn de woningen strikt genomen nog niet vergelijkbaar met nieuwbouw. Om dat te bereiken moeten de renovatiemaatregelen zo gedefinieerd worden, dat daarmee ook de gebouwschil en de installaties een BENG- dan wel ENG-kwaliteit krijgen. De stichtingskosten van op die manier gerenoveerde een- gezinswoningen komen uit op 78% en 83% van de stichtings- kosten van de vergelijkbare nieuwbouw op hetzelfde BENG- dan wel ENG-niveau (exclusief grond bij nieuwbouw en exclusief de waarde van de bestaande woning bij renovatie). Bij de appartementen is dat 86% en 87% van de vergeiijkbare nieuwbouw BENG en ENG. Tabel 2: stichtingskosten renovatie tegenover sloop/nieuwbouw Stichtingskosten Renovatie Reoovatie Rensvatie Nieuwbouw Nieuwbouw gebruikelijk BENG ENG BENG ENG Eengezins € € € € € Appartement € € € ogo € € Als we de grondkosten bij nieuwbouw wegstrepen tegen de waarde van de bestaande woning bij renovatie, kunnen we concluderen, dat het realiseren van een nieuwe woning door ingrijpende renovatie (BENG of ENG) economisch gezien een aantrekkelijk alternatief is voor sloop/nieuwbouw.
Maar is daarmee ook de gebruikelijke renovatie economisch verantwoord? Of zijn er misschien andere vormen (niveaus) van renovatie in dat opzicht ¡nteressant? En wat is de milieu- ¡mpact ervan? Om een antwoord te vinden op die vragen, hebben we de kosten en de uitstoot van broeikasgassen van enkele vormen (niveaus) van renovatie en die van vergelijkbare nieuwbouw naast elkaar gezet in de grafieken 4 en 5 (en de bijbehorende tabellen) op pagina 21 en 22. 10 BENG=Bijna Energie Neutraal Gebouw ENG=Energie Neutraal Gebouw . Energieprestatie-eisen op basis van de Europese Energy Performance of Daarbij hebben we naast de gebruikelljke renovatie en Buildrngs Djrective (EPBD). renovatie BENG en - ENG nog enkele andere varianten Vanaf 2021 is volgens het Bouwbesluit BENG voor nieuwbouw verplicht. onderzocht. Eerst een aantal varianten, die qua aanpak Verwacht wordt dat op termijn ENG verplicht wordt.
19/30 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f aansluiten bij de gebruikelijke renovatie, te weten: renovatie balans (dat is gebruikelijke renovatie uitgebreid met balansventilatie in plaats van CO2-gestuurde afzuiging), renovatie triple-glas (dat is renovatie balans weer uitgebreid met toepassing van triple-glas in plaats van HR*_glas) en tenslotte renovatie kop en kap (waarbij het accent van de isolatiemaatregelen op de kopgevels en daken wordt gelegd). Daarna hebben we in het topsegment van de renovaties, waarin renovatie BENG en - ENG zich bevinden, ook nog de varianten kop en kap extra (renovatie BENG met accent op kopgevels en daken) en renovatie passief gevoegd. Renovatie passief sluit wat betreft energieprestaties aan bij nieuwbouw passief, een variant die we nog toegevoegd hebben aan het nieuwbouw-rijije. Uiteraard willen we vergelijkingen maken op het niveau van de totale woonlasten. Dus hebben we de stichtingskosten omgerekend naar een kapitaalslast. Die kapitaalslast is gecombineerd met de jaarlijkse kosten voor energiegebruik en voor onderhoud. Daardoor kunnen we in een oogopslag de effecten voor de woonlasten (of zo men wil de total costs of ownership) laten zien. vervolg hoofdtekst op pagina 23 20/30
Graf)ek 4: Broeikaseffect (GWP) en jaarfijkse lasten (TCO( van diverse renovatie-benaderingen versus vergelijkbare nieuwbouw Eengezins-rijenhuis, 2 lagen met kap (gemiddelde van een blok van 6 wonrngen) l | -- | l Ren gobnorlkel)k (67 k(24n1rn2) | l | l | -- ii | J]l | c1L | l Ren bo(ans (44 rWr(rn2) | : : | 11 | : Ren lr,pto-glns (37 k\Msrn2) | l | i | ]l | • | lL][]l | i 5.1.2ekop*kap )60 k\Ms(rrr2) | l | - | ==: 11 | I | l 5.1.2e | (49 k\Mrlrrr2) | ll | , | 1c:]c2 Ren kopokap eotra (26 kWnlrn2) | i | 1 | - | -. | !E1 Ren ENG (16 k/Mr1rn2) | 1 | 11 | - ,. | LJ 5.1.2epassrel (13 kWh/rr02) | : | - | l | • Nwt, BENG (49 kllMr/rrr2) | ,l_1)_1_lEE] Nwb ENG (16 kWtrirn2) | l_l_l_l_11_ | --_1)_ Nwb possiel (12 kWn/rn2) | -11 | - | 11 • GWP ln kg CO2-eqirroalerrt (30 jes,) | Koetsn o € / jaar | • l W0 colnpbr. Ren geirnnk.l,Jlr (67 kWrvn2( | 7,2 | 70,7 Rer bal.ne(44lrlrMrrr,2J | 7,2 | 53,4 Ren irple-gln (37 lrlrMrr2( | 7.2 | 51,0 | 70,3 | 2,4 | s_0 R.n kop.lrap (00 kWS,n2) | 7.2 | 55,7 | 21,B | 2,4 | t.0 R.n OENGJ49kWr*n2J | 7.2 | st,0 | 25,0 | d | 2,4 | 0,0 RCn kop.kep ...
(20 lrVfl,/nr2) | 7,2 | 47,6 | 26,0 | 2,4 | 0,0 6.n ENG(rokW,0r2) | 7,2 | 4.4,3 | 2.8,5 | 4 | 2.4 | 0.0 R.n pae&.r)13 /Ms6n2( | 7,2 | 43,4 | 30,7 , | - | 14( | 2,4 | 0,0 Nwb OESG (49 kMo*n2) | 7,2 | 55.0 | 55,3 | 3,0 NwbENG(l0kWr*n2) | 7,2 | 44,3 | 57,6 | 3,0 Nwbp.ew.r)r2kWrlnr2( 21/30 Grafiek 5: Broeikaseffect (GWP) en jaartijkse laston (TCO) van diverse renovatio-benaderingen versus vergelijkbare nieuwbouw Gallerij-appartementen, 4 bouwlagen met plat dak )gemiddelde van een blok van 40 woningen) Rer, gebruLkejk (54 kW1t/rn2) | --_ | ir | c | _j_ | - Rerr baiarre (67 kVVs/m2) | ____________lEr1= | cJTEETtT[ÍLL1crTr Ren tripl.-glas (53 kWhJm2) | )E | EErl | ) Ren kvp.kap (66 kWh/r02) | ___________EETJl ELIL,.( | l[zl: Rnn BENG (62 kWh/n,2) | ( | t -1 l) | l | iJ Ren kop.kap eet,a (44 kVVh/nn2) | Jl | ( | fll ) | l | •I | IJEC Ren ENG (27 kW1sim2) | J) | U f l | b,u.71 | IEE Ren passinf (23 kWh/m2) | )] | f | f | ) | v | )EL, Nwb BENG (62 kWhJm2) | LJLJE | JE][ | IJ( l | Li | l) Nwb ENG (27 kVVv)nn2( | JE]) | )[I) | • | EJ Nwb passief (20 kWh/nn2) | EJE | JE] | )ill | JE GV9P in kg CO2.q.9va)ent (30 jaar) | ( | 40s1e5 ie € /iaar Givb.) esbrrnlng P,iert.l (kgCO.-.qu,veiente 1.ws,.soj..rl CO,-dOn 2023 | Nleuwr.vro | eenvv.ne 7.b v. | ovefl9 | SS6_ | Bflg eieoe | ,nbovev | keuken. | vnreiu,. vndSr- | vvrnplere | n,e,uv. | Onr,I) Cfl | ,nciuwer | k,rfler.
| apparle-5O44 | e | uvbvvw | .6., | bogrrg | wornn.vflI Ren g.bnv,k.i(k (84 k00r0rn2) | 5,8 | 49,7 | 13.B | - --5 | 2,4 | 1,5 R.n b.iene (67 klnrvsn2) | 5,8 | 37,7 | 13.5 - | 6,5 | 2,4 | 1,5 Ren blpie-gi.6 (57 )ONSORZ) | 5,8 | 35,3 | 14.4 | 6.5 | 2,4 | 1,5 R.n kopLvep (66 kOMrlln2) | 5,8 | 37,5 | 14,7 | 6.5 | 2,4 | 1,5 Ren BENS (52 kOMr0n21 | 5,B | 36,8 | 15,8 | 6,5 | 2,4 | 1,t Ren Ovp.kep een, | (44 kesr,Irr2( | 5,8 | 33,9 | 17,3 | 6,5 | 2,4 | 1,5 R.n ENG (27 kVbllln2) | 5,8 | 31,0 | 18,4 | 6,5 | 2,4 | 1.5 Ren p.e.vel)23 kVV.1rr2) | 5,8 | 30,4 | 11,2 | 6.5 | 2,4 | 1,5 Nwb BENG(62 kOMrIrn2) | 5.8 | 37,7 | 44,5 | 3,0 6e,b ENG (27 krMvlrr,2( | 5,8 | 31,0 | 47,3 | 3,0 Nwb p.es,.r(26 K.MMn2( | - | - | - | -____ 22/30 Kapitaa/stast Van de kapitaalslast is voor elke renovatie-variant het deel voor de renovatie van de gebouwschil en de installaties apart zichtbaar gemaakt. De maatregelen aan die elementen bepalen immers de prestaties van de gerenoveerde woning op het gebied van energiezuinigheid en CO-emissies. De met elkaar vergeleken renovatie-varianten zijn zo gekozen, dat er een overzicht ontstaat van de effecten van voor de hand liggende strategieën. Naast het deel van de kapitaalslast voor de renovatie van gebouwschil en installaties zijn ook delen onderscheiden voor het renoveren van keukens, badkamers en toiletten en het renoveren van de overige inbouw en de bergingen.
Bij de appartementen is daar nog een deel voor het moderniseren van de ontsluiting aan toegevoegd. Deze delen van de kapi- taalslast zijn voor alle renovatie-varianten gelijk gehouden. De kapitaalslast voor de varianten van vergelijkbare nieuw- bouw is onderverdeeld in het deel voor de sloop van de bestaande woning en een deel voor de stichtingskosten van de bouw van de nieuwe woning. Energiegebrtiik Voor alle varianten van beide voorbeeldprojecten hebben we het energiegebruik na renovatie berekend met behulp van het PHP-model. Het aantal PV-zonnepanelen is in alle renovatie- en nieuw- bouw-varianten gelijk gehouden. Dat aantal is zodanig bepaald dat de voor ENG-nieuwbouw benodigde stroom- opwekkingscapaciteit aanwezig is. Voor de eengezinswoningen betekent dat 8 panelen van 400 Wp en voor de appartementen 6 panelen van 400 Wp. (Bij het bepalen van de bouwkosten van de varianten is uiteraard van dezelfde aantallen panelen uitgegaan.) Onderhoud ln relatie tot de kapitaalslast is de jaarlijkse reservering voor onderhoud van woningen betrekkelijk gering. ln dit onderzoek hebben we voor de eengezinswoningen € per jaar aangehouden en voor de appartementen € per jaar. G/oba/ Warming Potenfia/ De uitstoot van broeikasgassen hebben we in beeld gebracht verdeeld over dezelfde categorieën als de kosten. De broei- kasgassen zijn uitgedrukt in tonnen CO2-equivalent.
Omdat er bij emissies geen sprake is van inflatie, hebben we de uitstoot voor een gebruiksperiode van 30 jaar simpelweg als totaal weergegeven. Het is uiteraard goed om te beseffen dat de uitstoot van de investering direct (nu) plaats vindt en de uitstoot van energiegebruik en onderhoud verspreid over de gebruiksperiode (van 30 jaar). Resultaten case-studies Grafiek 4 Iaat zien, dat bij de eengezinswoningen de totale (jaarlijkse) kosten van •renovatie BENG op ongeveer 80% liggen van de totale kosten van nieuwbouw BENG (fode stippellijn), terwijl de totale kosten van renovatie ENG op ongeveer 85% van de kosten van nieuwbouw ENG uitkomen (groene stippellijn). 23/30 5.1.2f 5.1.2f Aan de OO2-impactkant van van de grafiek komen renovatie BENG en - ENG beide uit op 80% van hun nieuwbouw- pendanten. Grafiek 5 laat zien, dat bij de appartementen de totale (jaarlijkse) kosten van renovatie BENG en - ENG beide op ongeveer 85% liggen van de kosten van nieuwbouw BENG en - ENG Het totaal van de CO2-emissies is hier in beide gevallen 75% van de nieuwbouw-score. Ten aanzien van de investering hadden we al geconstateerd dat renovatie economisch gezien een aantrekkelijk alternatief is voor sloop gevolgd door nieuwbouw. Dat geldt dus ook als je de totale (jaarlijkse) lasten vergelijkt.
En zeker wat betreft de totale uitstoot van broeikasgassen scoort renovatie duidelijk beter dan sloop/nieuwbouw. Vergeleken met de uitstoot van broeikasgassen van nieuw- bouw BENG is die van nieuwbouw ENG overigens zon 7% minder, terwijl de jaarlijkse kosten slechts 2,5% hoger liggen. Nieuwbouw passief scoort op CO2-uitstoot van het energie- gebruik nog net iets beter dan nieuwbouw ENG, maar het voordeel wordt voor een groot deel tenietgedaan door de extra uitstoot van de productie van bouwmaterialen. Alle vormen van renovatie blijven zowel wat betreft kosten als wat betreft CO2-impact ruim onder die van nieuwbouw. Als we kijken naar de minder ingrijpende renovatïe-varianten, dan is wat betreft de CO2-impact de gebruikelijke renovatie verre van optimaal. De beste scores wat betreft CO2-uitstoot worden verkregen met renovatie balans en renovatie triple-glas. Bij de een- gezinswoningen scoren die zelfs beter dan renovatie ENG en renovatie passief. En bij de appartementen liggen de CO2-scores op hetzelfde niveau.
Tegelijk zijn de totale kosten van renovatie balans en renovatie triple-glas lager dan die van de gebruikelijke renovatie De extra investerïngskosten worden hier gemakkelijk terugverdiend door de lagere energie-last! Aanpak in de praktijk Voor de vergelijking met nieuwbouw zijn we steeds uitgegaan van de veronderstelling, dat bij renovatie alle keukens, badkamers en toiletten vernieuwd zouden worden, evenals de overige uitrusting en afwerking binnen de woningen. ln de praktijk zien we evenwel, dat die onderdelen van woningen vaak al eerder zijn vernieuwd bij de komst van nieuwe bewoners, hetzij door de verhuurder, hetzij door de bewoners zelf. Of dat bewoners om andere redenen geen behoefte hebben aan dit soort maatregelen. Door deze onderdelen in een renovatieproject njt op te nemen, wordt renovatie economisch nog voordeliger. En door het vermijden van onnodige ingrepen wordt bovendien de CO2-last van renovatie nog verder omlaag gebracht. ln de grafieken 4 en 5 (pagina 21 en 22) is de impact van dit niet opnemen van overbodige maatregelen goed af te lezen, omdat daar de effecten van de aanpak van keukens, badkamers en en toiletten en van de overige inbouw apart zijn weergegeven. Zo wint renovatie het in de praktijk met een nog grotere marge van sloop/nieuwbouw dan de door ons voor een eerlijke vergelijking samengestelde renovatiepakketten. 24/30
5. | Andere woningtypen en bouwmethoden | ln grafiek 6 en 7 hebben we daarom de stichtingskosten per ln discussies over de vraag renovatie of sloop/nieuwbouw | m BVO (exclusief grond) en de CO2-impact van het bouwen, wordt vaak ais argument ten gunste van nieuwbouw | ook per m BVO, van een aantal nieuwbouwreferenties naast aangehaald, dat er met nieuwbouw ook andere woningtypen | elkaar gezet. Ze worden in beide grafieken vergeleken met gebouwd kunnen worden. En dat door het toepassen van | de cijfers van de renovatie triple-glas, dat iri het vorige andere bouwmethoden — met name houtskeletbouw — ook | hoofdstuk is aangewezen als kosteneffectieve aanpak voor beter resultaat mogelijk is op het gebied van CO-emissies. | zowel eengezinswoningen als appartementen. Groflek 6, Bro.ikaoeftevt )vtwPionotichllngskooren )114c142010t grondkoNten) pnl nrZ BVO oan dlVerNe 4(terfl4rjeoefllnfllpuwbouw Vergeteken met renovati.)balansvenatnootnipleg(as) van het referent,epro(ect mer eengezlnswoningen. fl.n?000 (140 lna BVO( 1,009100 R.l.I.nN. OZO r,IOnIt ovo, OrNC | . 00201*. OZS (I4Rrn2 Bvo( Er2O | lit____ o.r.I.rro OZS 1100112 020) P..001 | _____________________ ------------ :==z:i 00402011 025 (r40022 000) 001104 0oro | 2120 )I40rnO 000) 0023 | .
4 0000000 nZs (140002 000( P01* | , 0001101, (000 (142002 000) 0110 | - l | l 0*400t OZS )tgtn.2 000) 00040 | ,) = S.li0000 OZS (1S4lNe 000) (1110 | r | • | e | --r.- | === S.000r.n ttsS (tflI0Z BVO) | (020 | : | •lllll!lrr | - | , .ICC,124fl01.cq,000llc,.t,IUl.orð( t Kl.l,neo( ,12 020 Gratlek 7: Broelkanettevt (GWP) en Ntlcht(n4Nk0Nten ieoc(Us,ef grnndkn.ren) peo m2 OVO oan d(verse .lfernabeven ln nier.wbouw Vergeleken met renovatle )ba)annnentilatreorrip(eglas) vln hef relerenfleploject mel appartemenfen. Ronwo. 4 04o lI,n2 000lrrt021 | CL_______________________ n.t.,.n.0 0(0 114o? 000( OENO | _____________ | ___l R0t.,erto 4 0(0 ))4rr? 000) EtOU | L_____ | fl 1101010r4. 4 014 114m? 0001 P..001 | E | --__________...j,L.z:ziz=._______.. °9e 0.lon t 010 (Olfla 0001 0(120 | _________________________________11__._.________ | .._..........J °9p e.101 n 2124 )r.lmt 0001 ENC | ______________ | 1lL.............. ?ne (ISR l ((0 lvrr,( 0001 ÇNO | ._...__..._...___z)lE___........_ ___________________ tDp 00rr 2 0442 199n? 2100) (1cr40 | - | )lL........._.__ 4pp oocn o bl( 100n2 000l[NC | ____________ | llL.. | i 44fl IOVS 2 0(0 (99,n2 RVO( (IVU | ) | Il( | .
| P = U1W02)CO4.11140.(9 l)veog.r*l..,0( l Oir0l.r.lðlel2000 25/30 In grafiek 6 zijn naast de BENG, ENG en Passief nieuwbouw- varianten van het voorbeeldproject met eengezinswoningen, diverse varianten gezet van een standaard doorzonwoning en van een seniorenwoning. Net als bij de case-studies in hoofdstuk 3, hebben we de (plannen en begrotingen) van deze woningen aangepast om ze voor onze vergelijkingen geschikt te maken. Het gaat om energieprestaties van de elementen van de gebouwschil en om de ventilatie- en verwarrningsinstallaties. Ook zijn de woningen zowel voor kalkzandsteen met breed- plaatvloeren of kanaalplaatvloeren, als voor houtskeletbouw uitvoering doorgerekend. ln grafiek 7 zijn de BENG, ENG en Passief nieuwbouw- varianten van het voorbeeldproject gecombineerd met een 26/30 tweetal uitwerkingen van een appartementen-project in beton-gietbouw. , , il Ti__1II _____ Dit project hebben we voor onze studie lx uitgewerkt als appartementengebouw in 2 lagen (zoals het gerealiseerd is) en lx als appartementengebouw in 3 lagen. Voor beide situaties is weer een BENG- en een ENG-variant opgenomen en is de ENG-variant ook nog lx uitgewerkt in houtskeletbouw. Beide grafieken laten duidelijk zien, dat de CO2-impact van het bouwen per m2 BVO van de renovaties lager is dan die van de nieuwboLiw. Ook de stichtingskosten per m2 BVO zijn vrijwel altijd lager.
Bij de appartementen zien we 1 geval dat daarvan afwijkt: daar zijn de stichtingskosten per m2 BVO net iets lager. We zien ook dat met houtskeletbouw de CO2-emissies niet zo ver gereduceerd worden, dat ze in dat opzicht met renovatie kunnen concurreren. Zoais we in hoofdstuk 4 gezien hebben, zijn de resultaten van nieuwbouw ten aanzien van het energiezuinigheid niet zodanig dat daardoor een ander beeld ontstaat als je naar het totaal van de jaarlijkse lasten kijkt.
Bijlage 1: Productiviteit in de bouw Volgens CBS blijft de ontwikkeling van de arbeidsproduc- | Tabel 1: voorbeeld van onzichtbare productšvlteltsv tiviteit in de bouw achter bij die in andere sectoren van de | Arbeidsproductiviteit: traditionele dakkapel en prefab dakkapel industrie1 . tn de bouw zou dus meer ¡ndustrialisatie nodig | Traditionele dakkapel | nkoop | brat0 | verkoop zijn. Productiviteitsverbetering in de bouw wordt echter | Productìviteit in de bouw | lnarge arbeid | 40 man-uren | € | € 5.1.2f5.1.2f meestal gerealiseerd door het verplaatsen van (onderdelen | matenaa] | 1 oakkel | € | € | € 5.1.2f5.1.2f5.1.2f van) de productie van de bouwplaats naar de fabriek. Bij de | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f 5.1.2f meting van productiviteit (door het CBS) wordt de productie in | loegevoegde waarde / mu | 40 man-uren | € | € | 100% 5.1.2f de fabriek vervolgens niet meer bij de sector bouwnijverheid | Prefab dakkapel | inkoop | bruto | verkoop Productiviteit in de bouw | marge gerekend. maar bij diverse (andere) sectoren van industrie.
| arbeid | 16 man-uren | € | € | 5.1.2f5.1.2f De reële productiviteitsverbetering in de comptete keten bij | malerraal | 1 pakket | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f het realiseren van gebouwen blijft daardoor in de statistieken | totaa] | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f toegevoegde waarde 1 mu | 16 man-uren | € | € | 136% 5.1.2f buiten beeld. | Prefab dakkapel | inkoop | bruto | verkoop Productiviteit in de keten | warge arbeid | 16 man-uren | € | € | 5.1.2f5.1.2f Tabel 1 laat een voorbeeld zien van productiviteit in de bouw | materiaa] | (rnkoop boroa = verkoop fabrek) | € | €5.1.2f5.1.2f bij het maken van een dakkapel. Daarbij is productiviteit | tabriet, | 12 man-ulen | € | € | 5.1.2f5.1.2f maleriaa] | 1 nakket | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f gedefinieerd als toegevoegde waarde per man-uur (mlv). | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f ln het voorbeeld s die productiviteit bij een traditionele | toegevoegde waarde / mu | 28 roan-uren | € | € | 273Yo 5.1.2f5.1.2f 5.1.2f bouwmethode € | mu. De opstelling toont vervolgens dezelfde dakkapel, maar nu | Het voorbeeld in tabel 2 gaat over het maken van dekvloeren. uitgevoerd als prefab. Dat leidt tot aanzienlijk minder werk op | ln plaats van een traditionele cementdekvloer kan in veel 5.1.2f de bouwplaats. De toegevoegde waarde stijgt naar € | /mu. | gevallen een anhydriet gietvloer toegepast worden.
Het is Een productiviteitsstijging van 36%; conform de berekenings- | minder belastend voor de arbeiders en reduceert weer het methode van CBS. | aantal man-uren op de bouwplaats. Ook hier is het grootste Tenstotte laat de opstelling zien dat er in de keten een veel | deel van de productiviteitswinst onzichtbaar in de bouw. grotere toename is van productiviteit: van € | /mu naar € | /mu, een stijging met 173%. Het grootste deel daarvan 5.1.2f is onzichtbaar in de bouw. 11 | CBS: 2023-09-26 Productiviteit van Nederlandse bedriiven. CBS: 201 8-06-15 Productiviteit zakelijke dienstverlening groeit weer CBS: 2024-03-12 Statline - Groeirekeningen: nationale rekeningen: (SB12008): F Bouwnijverheid 27/30 Tabel 2: voorbeeld van onzichtbare productiviteitsverbete | bouwplaats. Er is daarom vooralsnog geen reden om aan te Arbeidsproductiviteit: traditionele dekvloer en anhydriet gietvloer | nemen dat een te lage productiviteit in de bouw de oorzaak Traditionete dekvtoer | inkoop | bruto | verkoop | zou zijn van een ontwikkeling van de bouwkosten boven de Productiviteit in de bouw | marge | ¡nflatie.
specre maken en opperen | 40 rnan-uren | € | € | 5.1.2f5.1.2f verwerken tot dekvioer | 80 man-uren | € | € 5.1.2f5.1.2f materiaal | 1 posl | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f totaal | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2fToelichting op het begrip arbeidsproductiviteit op busiu van CBS-teksten: 5.1.2f | 5.1.2f toegevoegde waarde ¡ mu 120 man-uren | € | € | 100% | De arbeidsproductiviteit wordt gemeten door de toegevoegde waarde van Anhydriet gietvloer | iekoop | bruto | verkoop | de productie te delen door het aantal gewerkte uren. De toegevoegde Productiviteit in •de bouw | marge | waarde van de bouw is gelijk aan de waarde van de bouwproductie minuu verwerken tot dekvloer | 60 man-uree | € | €5.1.2f5.1.2f | die vao de verbruikte materialen, energle en ingehuurd personeel. materiaal | 1 pakket | € | € | €5.1.2f5.1.2f5.1.2f | (CBS:2023-09-26) totaal | € | € | €5.1.2f5.1.2f5.1.2f 5.1.2f toogevoegde waarde I mu | 60 man-uren | € | € | 114% 5.1.2f | De ontwikkeling van de arbeidoproductiviteit ... kan worden toegerekend Anhydriet gietvloer | inkoop | brulo | verkoop | aan de verschijlende productiefactoren. Door meer te iovesteren in Productiviteit in de keten | marge | kapitaal. zoals bijvoorbeejd computers of machioeu, kan met minder verwerken tot dekvloer | 60 man-uren | € | €5.1.2f5.1.2f | meouen meer worden geproduceerd (kapitaalverdieptng).
Daarnaast kan materiaal | inkoop bouw = verkoop labriek | € | €5.1.2f5.1.2f | de arbeidsproductiviteit toenemen door beter geschoold of meer ervaren tabriek | 8man-uren | € | €5.1.2f5.1.2fpersoneel (het compositie-effect). Ðe verbruiksintensiteit geeft aan of er materiaal | 1 oakket | € | € | € 5.1.2f5.1.2f5.1.2f meer goedereo en diensten worden ingezet in het productieproces. Het deel van de groei dat niet door extra inzet van deze productiefactoren waarde ¡ mu | 68 man-uren | € | € | 176% 5.1.2f | kari viorden verklaard, wordt multifactorproductiviteit (MFP) genoemd. De MFP geeff weer hoe efficiënt de verschiljende productiefactoren worden ln de voorbeelden is verondersteid dat de rationalisatie van | gecombineerd. Veranderingen in muitifactorproductiviteit kunnen veroorzaakt worden door bijvoorbeeld technologische vooruitgang, de bouwmethoden kostenneutraal heeft plaatsgevonden. ln | schaalvoordelen, veranderingen in bezettingsgraden en incidentele eerste instantie zal dat waarschijnlijk ook zo gaan. Maar op | factoren, zoals weersomstandigheden. (CBS:2018-06-15) termijn resulteert (een stuk van) het kostenvoordeel — door | Cijfers over 1995-2022 laten eeo zeer onbestemd beeld zien van de concurrentie - in prijsverlaging voor opdrachtgevers. | productiviteit in de bouw.
(CBS:2024-03-12) We kunnen dus concluderen dat de achterblijvende producti- viteitsontwikkeling ¡n de bouw, zoals gerapporteerd door het CBS, alleen betrekking heeft op werkzaamheden op de bouwplaats. ln de totale productieketen van de bouw zien we een veei grotere productiviteitsstijging dan op de 28/30 Bijlage 2: Voorbeelden van geslaagde renovatie ln de Punl ir levrrsreiarn.Osdorp, ineit de argelopen aren grootsvhalige stadsvernievrnrng plaatsgevonrden Hierbrj hebben veel uan de oorspronlrelijlre woongebortnen ue de wederopbotnrperiode plaatsgemaakt voor n,etnst,ouw Enkele aren geleden benloot in overteg mel de gemeente om de laatste w000geborwven t162 portieketagewnnrngent in het gebred ten zulden van de Osdorper Ban niet te slopen maar juist te behouden en grondrg te vernrerzertouaven ,sJs partner selecteerde hierbrj al eerder bocvctedrijf en kozen Samen voor pemlrarchitecture ats archrtect voor deze transrormatieopgave De 2 gebeuwen verden begin jaren 60 oan de vorrge eeron onbeorpen door architect paitner bij het archrtecfenbureau van de veenaarde wederopbvrrw-archtect . üeze arcflitecten woren e,oaren rn het toepassenvan het zogenaarnde Arrey borrnsysteem een uit Engejand ahromstig bnuwsysteern oroarmee na de 2e wereldoorlog snel en rnetv,einig middelen op grote schaal woningboreev kon worden geteatineerd.
Ook de te behooden gebovcsnn in de Puflt zijn geborrrod met de leurey bovnerrethode, Bngin jaren 90 werden de flatn opgeknapt. Veel van de vorspennkelijke bnlonstructuur is toen oerdwenen achter rsolerende Cempanel.ponelen. waarmee de gebornnen een ander uiterjijk kregen De geborrwen knjgen bij de komende tianstormatie een nie eneigentijds gezicht ooarbrj de oorspeonkelijk t,etonstructuur useer lektend zal worden in de arckitectuor De wnningplatregronden worden volledrg herrien. Eèn van de dne wvvngebormnn blijfl soviale huur (54 woningenj. het tweerte blok wordt verhuord in de vrije sector en de woningen in het derde blok worden koopwonrngen De geborrroen worden verduurzaamd lot len minsre labnl A Bron https ilemparchrtecture.corTd Geinoleerd Bij de renovatie Wurden de fla tseer st teruggebracht tvt het betonnen casco, dat veruolgens Wordt geisoleerd. De uoorzetgevel maaH plaats uoot de oorspronkelijke gevel wet de hergebr Uikte en gereinigde betonelementen. Ook de bet onnen kooijnkaders en de daarin passende houten kozijnen worden vpnieizw in de gevels gezet. De uan oorspe cngsocia le hourwoningen worden 000rzien van een heiziene, eigenti)dse platregrond en knj geneen nierm leven in het sooiale of middensegment 01 als konpwonrng De bjokken blijoen aan de buiteozijde nagenveg identiek en herkenbear als enSemble ... Alle woningen gaan van hel gasafen worden grondig geisoleerd.
waardoor de meesleeen speong maken vanenergrelabel F naarener gielabel Ao Brvn hcps jiarchitecterrweb.nlj 29/30 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Bescherrnd stadugezicht De Van der Pebbuurt ligt ln Punsterdann-Noord. De nrjk is een van de eerste tuindorpen van Arnsterdam met zijn dorpse jaren •20 architectuur. Pzchilect onhwierp de stedenboirwkundige en archrtectonische opzet in 19t6. Het tuindorp is tonsen 1918 en 1926 geboiond. Bepalend in het straatbeeld zrjn de rnde babstenen muren, de geglazuurde gete bakstenen banden en de pertleken die uit de gevels springnn. De wijk is tegenwoordig beschennd stadsgezicht. Als onderdeel van de gehele cenovatie van de Van der Pekbourt hebben tbelings van Tilburg architecten in samenwerkrng rnet LMV bounrtikundig zoven bourwb(okken gerenoveerd bestaande uit 94 wnningen: 64 koop- en 30 sociale huuononingen. De woningen zljn hoogwaardg gerenoneerd, heboen een nieurwe tundarie gekregen, zijn energiezurnrg (A-label) en technisch voorbereld op het warrntenet van Pznsterdam. De historrsche uitstraling van de wonlngen lS ln ere hewteld. De nieiwve houten kozijnen krijgen de nriginele ldeuren uit de jaren 20: okergeel, donkergroen en roodbruin. Renovatje Van dor pekbuurtArnsterdarn heoh do publieksprljs BNA (hebourw van hrtt Jaar 2023 gewonnen. Bron- htnps:Thwvwn.ibolingsvantitblurg.nll 30/30 5.1.2e -V - • . š,. iIT - ..-\ I _ll ,, .
tU23 :L : 7• : ií vereniging van woningcorporaties 1•,
INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING 3 1 .1. Leeswijzer: beleidsachtbaan als kapstok 3 2 ANALYSE OP COMPLEXNIVEAU 5 2i Renoveren tenzij? 5 2.2. Onderzoek de varianten 6 2.3. Betrek bewoners tijdig en goed 9 3 TREK HET BREDER: DE HELE BELEIDSACHTBAAN 10 3.1. Overwegingen in de beleidsachtbaan 10 3.2. Portefeuillestrategie 11 3.3. Gemengdewijken ii 3.4. Verduurzaming en milieubeslag 11 4VAN AFWEGINGSKADER NAARAFWEGING 13 4.1. Een afgewogen verhaal 13 BIJLAGE CHECKLIST MENSEN, STENEN, GELD 15
1 INLEIDING Corporaties hebberi eeri contirwe opgave om de kwaliteit van hun woningen bij de tijd te houden: voor de huidige bewoners, voor nieuwe bewoners, voor het klimaat en om de waarde op peil te houden. Voor het grootste deel gebeurt dat via onderhoud. Als bij eeri zaagtand wordt de geleidelijk afnemende kwaliteit met kleine of grote ingrepen weer op peii gebracht, zodat het vastgoed weer een tijd meekan en de levensduur wordt verlengd. Nationale prestatieafspraken Verduurzaming en vergaande investeringen in woningverbetering zijn belangrijk onderdeel van de Nationale prestatieafspraken. De verduurzaming is een complexe opgave die tot 2050 veel vraagt van corporaties. Corporaties gaan al hun woningen met een E-, F-, of G-label tot en met 2028 versneld verduurzamen. Dit sluit aan op het doel om in 2030 675.000 woningen vergaand te isoleren en om 450.000 bestaande corporatiewoningen aardgasvrij te maken. Corporaties investeren daarom tot en met 2030jaar1ijks€ miljoen extra in woningverbetering, met focus op een versnelde aanpak van vocht en schimmel, loden leidingen, asbest en brandveiligheid. Vanaf 2026 mogen er geen woningen meer zijn met een slechte staat van onderhoud (met uitzondering van woningen die door nieuwbouw vervarigen worden). Maatschappelijke contextvan slopen De norm is dus doorexploiteren, onderhouden en renoveren.
Maar in een deel van het bezit is de vraag of dat voldoende is om de beoogde kwaliteit te realiseren. En of sloop-nieuwbouw niet een beter antwoord is, om verschillende redenen. De sloopdiscussie speelt al sinds de stadsvernieuwing en van ver daarvoor, maar steeds in een andere context. lri het begin van deze eeuw was sloop-nieuwbouw vooral in grotere steden een instrument om de leefbaarheid in aandachtswijken te verbeteren. lntussen speelt de discussie meer tegen de achtergrond vari de opgave om de woningvoorraad teverduurzamen. De analyse van watkostdebouwvaneenhuurwoning.nl laat zien dat het in bijna alle gevallen gaat om oudere woningen in de woningvoorraad, vaak ook met technische uitdagingen zoals gehorigheid, vochtproblematiek en specifieke problemen, bijvoorbeeld voor de fundering. Sinds een aantaljaar vindt de discussie over s1oop steeds vaker ook plaats in het kader van het woningtekort. Corporaties in heel Nederland zijn hard op zoek naar locaties om snel wonšngen toe te voegen. Wanneer die locaties niet (snel genoeg) beschikbaar komen, wordt voor veel corporaties sloop-nieuwbouw een belangrijkere manier om via verdichting toch woningen toe te voegen. 1 .1 LEESWIJZER BELEIDSACHTBAAN ALS KAPSTOK Deze handreiking gaat over de vraag wat de overwegingen zijn om voor renovatie of sioop te kiezen, of iets anders.
We hebben niet de illusie een stroomschema te maken waarje doorheen loopt en waaruit het optimale scenario rolt. De situatie is in eik complex, voor elke corporatie en in elke stad of regio net even anders, waardoor het kwartje net de aridere kant op kan valien. ln plaats daarvan zetten we verschillende overwegingen en redeneerlšjnen op een rij, en de vragen die je jezelf en elkaar moet steilen. We presenteren de overwegingen hier als aparte denkstappen, maar in de praktijk vinden die uiteraard vaak tegelijkertijd plaats. De handreiking is hoofdzakelijk gebaseerd op groepsgesprekken met experts van corporaties: beleidsadviseurs, assetmanagers, portefeuillemanagers, ontwikkelaars en bestuurders. Daarnaast putten we uit een enquête onder Aedes-leden en data-analyse over sloop en renovatie erì de analyse van W/E over het milieubeslag van verschiilende ingrepen. Ook verwijzen we in deze handreiking riaar relevante publicaties of podcasts. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2f Beleidsachtbaan De inhoudelijke kapstok in deze handreiking is de beleidsachtbaan, een veelgebruikt houvast voor vastgoedsturing bij corporaties 1 . Deze bestaat uit de cyclus van strategievorming, portefeuillestrategie en strategisch beleid enerzijds, erì de cyclus van onderhoud, beheer en verhuur op complexniveau anderzijds — en de evaluatie van beide.
Het bepalen van de complexstrategie is een keuze op tactisch niveau, precies waar deze cycli samenkomen. Het antwoord op de vraag Wat te doen met een complex (doorexploiteren, verkopen, renoveren, slopen) moet dus gevoed worden door zowel het strategisch beleid, als de ervaringen uit de uitvoeringspraktijk in het complex en de buurt. Ae d es -a cht b a a n enar bel encf uJ > z I u v w > z u v I— u ez w > z —J uJ uJ z o uJ o Beide cycli kunnen aanleiding en startpunt zijn voor een discussie over renovatie of s1oop van een complex. Bovenaf kan vanuit de wensportefeuille of het duurzaamheidsbeleid op strategisch niveau de vraag ontstaan hoe verschillende complexen daar wel of niet in passen — en wat de corporatie daarmee moet doen. Vaak begint de discussie ook op complexniveau: als regulier onderhoud niet meervoldoende is. Ofde aanleiding voor het gesprek top-down of bottom-up is maakt eigenlijk niet zo veel uit, zolang beide maar goed aan bod komen. Hieronder starten we de discussie bottom-up, zoals we deze vaak tegenkomen in de praktijk. Daarna trekken we het breder naar de bovenkant van de beleidsachtbaan. 1 Zie bijvoorbeeld het overzlchtsstuk De beleidsachtbaan in acht episodes HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN
2 ANALYSE OP COMPLEXNIVEAU De aanleidìng voor discussie over de toekomst van een complex kan liggen in de (woon)technische kwaliteit, de verduurzamingsopgave, leefbaarheidsproblemen, een zoektocht naar ruimte voor verdichting en soms het boekhoudkundige einde van de levensduur waar we iets mee moeten. De aanleiding is belangrijk omdat het ook andere typen mogelijke ingrepen oplevert dan alleen sloop of renovatie. Zet daarom eerst de feiten op een rij, zoals: • Kwaliteit: hoe is de bouwtechnische kwaliteit, de energieprestatie en de woonkwalïteit (plattegronden, toegankelijkheid). Dat vraagt om cijfers en feiten over conditiescores, warmtevraag, klachten(onderhoud), etc. • Leefbaarheid: wat speelt er in de complex en buurt? Maak gebruik van cijfers uit leefbaarheids- of veiligheidsonderzoeken, of overlastmeldingen.
• Bewoners: wat zijn hun wensen en zorgen? Wat voor bewoners wonen er? Wat kunnen huismeesters of buurtbeheerders hierover zeggen? • Verhuurbaarheid: hoe populair is het complex en bij wie? Wat is de mutatiegraad en hoe verhoudt het aantal reacties ofweigeringen zich tot andere complexen? • Rendement: wat zijn de inkomsten en uitgaven van het complex? • Ruimte voor alternatieven: biedt de locatie ruimte voor verdichting met nieuwbouw of aan- en opbouwen? 2.1 RENOVEREN TENZIJ? Corporaties geven zowel in de interviews als in de enquête aan dat de aanieiding voor de discussie over sioop of renovatie meestal de kwaiiteit is. Het denken begint bij de meeste corporaties bij onderhoud en renovatie en dat heeft meestal ook de voorkeur. Oftewel: wat is er aan onderhoud of renovatie nodig om het complex weer bij de eisen van de tijd te krijgen? Hetscenario slopen komt meestal pas in beeld als renovatievarianten probiematisch ofonbevredigend zijn. Het levert niet de beoogde toekomstkwaiiteit op, oftegen veel te hoge kosten (slopershoogte). Vaak speelt er echter meer: een eenzijdig aanbod, leefbaarheidsprobiemen of kansen om woningen toe te voegen ais de druk op de woningmarkt hoog is.
Wot was het belangrijkste argument om voor sioop te kiezen? Bron: ii nk o nderzoek Milieubeslag • Voorkeur bewoners Z Architectuur/stedenbouw l Groter plangebied Niet in bewoonde staat te renoveren Woonlasten Versnipperd bezit I Differentiatie in de wijk Financieel gunstigst Slecht te verduurzamen tot label A of B Past niet in wensportefeuille . Stedenbouwkundige opzet Slecht te verduurzamen tot definitief niveau Verdlchten L. Bouwtechnische kwaliteit Onvoldoende toekomstkwaliteit • argument 1 • argument 2 • argument 3 • argument4 argument 5 argument 6 argument 7 0 5 10 15 ?0 25 30 35 40 45 Aantal keer genoemd in volgorde van belang F-IANDREIK1NG RENOVEREN OF SLOPEN
2.2 ONDERZOEK DE VARIANTEN Vastgoed is weinig wendbaar en de mogelijkheden voor sturing zijn beperkt. Hoewel onderhoud en renovatie de norm zijn en meestal de voorkeur hebben als dat mogelijk is, ontstaat, wanneer s1oop als optie in beeld komt, veel meer beleidsruimte om aan doelen van de corporatie te werken. Het is dus zaak dat moment aan te grijpen om verschillende varianten goed uit te werken en te beoordelen met welke variant de meeste van die doelen bereikt kunnen worden. Ongeacht de situatie in de wijk of strategische overwegingen s het in eerste instantie zaak varianten te verkennen. Per variant is in de kern de technisch-financiële vraag: 1. Welke kwaliteit levert de ingreep op? 2. Tegen welk investeringsbedrag en met welk financieel resultaat? 3. Met welke tijdshorizon? Hoe lang kan het complex weer mee? Feitelijk is dit een TCO-benadering, waarbij per scenario alle kosten en opbrengsten over langere tijd op een rij worden gezet. Aedes TCO-tooi Een TCO-benadering (total cost of ownership) kijkt naar de totale kosten van het bezit, van investering tot einde exploitatie. Om corporaties hierbij te helpen is er de Aedes TCO-tool. Met deze tool zijn verschillende scenarios met elkaar te vergelijken. Dit verbetert het inzicht in de financiële consequenties van onderhouden, verbeteren, transformeren of (sloop) nieuwbouw.
Ook bevat de nieuwe versie een verdiepende module om de kosten van de impact op het milieu in kaart te brengen. De Aedes TCO-tool is hier te downloaden. We benoemen hieronder de meest voorkomende varianten: renovatie voor circa 25 jaar, renovatie naar de Standaard en sloop-nieuwbouw. Ook kijken we naar verkoop en renovatie met verdichting. Bij elke variant is aandacht nodig voor duurzaamheid. Dit aspect wordt apart toegelicht in hoofdstuk 3. Renovatie tot labei A of B, met een horizon van ca. 25 jaar Bij veel corporaties is dit de ingreep die al in de M)OB was opgenomen. Met deze ingreep komt het complex niet op de Standaard. De definitieve ingreep zal dus later alsnog bepaald moeten worden. Dat nadeel is ook het voordeel: het complex kan vaak weer prima mee en de corporatie houdt de handen vrij om — gezien de onzekerheden over kwaliteitseisen en energieopwekking — pas Iater de definitieve keuze te maken. Mogelijk is de laatste stap tot de Stadaard op een Iater moment eenvoudiger door innovaties. Een ander voordeel is dat de ingreep normaliter in bewoonde staat mogelijk is. Het voordeel van de beperkte kosten slaat de laatste jaren echter steeds vaker om in een nadeel, met investeringen in de buurtvan ofzelfs boven de€1 00.000 per woning, waar ook (bij isolatie) geen huurverhoging meer tegenover staat.
Renovatie naar de Standaard Het alternatief is om in één keer goed te renoveren en te verduurzamen naar de Standaard, klaar voor gasloos wonen. Het voordeel is dat het complex tussen nu en 2050 niet 2 keer grootschalig hoeft te worden aangepakt. Nadeel zijn de meestal hoge kosten om de schil geheel te isoleren (al dan niet met nieuwe fundering) en de woningen intern (met name de vloeren) klaar te maken voor alternatieve warmteopwekking. De vraag is vooral of de hoge kosten ook leiden tot de gewenste woningkwaliteit. Het resultaat moet een woning zijn die pakweg 40 jaar of langer meekan. Niet alleen bouwtechnisch en qua energieprestatie, maar ook qua plattegrond, geluidsniveau en architectonische ofstedenbouwkundige kwaliteit. De kosten van dit niveau van renovatie zijn dermate hoog dat renovatiekosten steeds dichter bij die van sloop-nieuwbouw komen te liggen. Wanneerje voor bijna hetzelfde bedrag kunt nieuwbouwen, wordt renovatie minder aantrekkelijk. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN
Aedes Routekaart verduurzaming Zowel de Nationale Prestatieafspraken als de uitwerking van de TVW naar de WUP vragen erom binnen de eigen strategische verduurzamingsplannen voor de lange termijn een prioritering aan te brengen met op hoofdlijnen een onderbouwde fasering van de plannen. Met de Aedes Routekaart krijgje inzicht in de fasering van de werkzaamheden tot 2050, en voor het tussendoel in 2030. En in deze tool kun je eenvoudig duurzaamheidsscenarios vergelijken, een gezamenlijke buurtrapportage met andere corporaties maken en een tussenstap label C inplannen voor de E-, F- en G-labels. Klik hier voor de Aedes routekaart. Handboek Circulair renoveren ln opdracht van Provincie Noord-Holland en het ministerie van BZK is een nieuw handboek ontwikkeld voor corporaties die circulair willen renoveren. Het handboek Circulair renoveren voor woningcorporaties geeft de opgedane kennis over circulair renoveren weer en geeft handvatten om verbouwingen en renovaties op een circulaire manier uit te voeren. Corporaties kunnen het handboek hier aanvragen. Sloop-nieuwbouw Wanneer beide renovatiescenarios niet tegen aanvaardbare kosten tot de beoogde kwaliteit leiden, komt sloop- nieuwbouw in beeld. Puu r technisch-financieel is sloop-nieuwbouw feitelijk te zien als een meer ingrijpende vorm van renovatie, maar dan met een hogere investering en meer kwaliteit als resultaat.
Als er verdicht kan worden, verbetert dat bovendien de business case. Waar de vrijheidsgraden bij renovatie in geld en kwaliteit meestal beperkt zijn, ontstaan bij sloop veel meer beleidsruimte en kansen: • realiseren van precies de kwaliteit waaraan de huurders van vandaag en morgen behoefte hebben • verbeteren van de stedenbouwkundige situatie • aantrekken van andere doeigroepen en daarmee een gemengdere buurt • toevoegen van extra woningen via verdichten. Tegenover deze kansen staan echter: • investeringsbedragen die meestal hoger liggen • intensieve (herhuisvestings)trajecten met bewoners, die niet altijd zitten te wachten op sloop van hun woning • uitgebreide plan- en ontwerpprocessen met de gemeente, die veel tijd en capaciteit kosten • grotere milieubeslag dan bij renovatie. Waterscheiding in corporatiebezit? Hoewel n elk complex de situatie anders is, lijkt er iets van een waterscheiding te zijn in het corporatiebezit dat wel of niet in potentie de kwaliteit heeft om te renoveren naar toekomstkwaliteit. Door de oogharen lijkt de generatie woningen vanaf de jaren 70 grotendeels geschikt voor renovatie, met overwegend betonnen vloeren en modernere plattegronden. Bij ouder bezit met houten vloeren en een ouderwetsere indeling lijkt het lastiger om deze tegen aanvaardbare kosten bij de tijd te krijgen.
Appartementen zonder lift komen eerder in aanmerking voor s1oop omdat deze niet toegankelijk zijn voor de groeiende doelgroep senioren. Dit is uiteraard een grove oversimplicatie met vele uitzonderingen aan beide kanten en het valt te bezien of deze verdeling zo gaat uitpakken. Zo is met name veel vooroorlogs bezit zeer geliefd, sloop is daarom vaak ondenkbaar. Maar meerdere corporaties herkennen op hoofdlijnen dit onderscheid. Uiteraard zijn er subvarianten mogelijk van renovatie en sloop. Denk aan een deel sioop en een deel renovatie, renovatie van de monumentale gevel en sloop van de rest van het blok, of een variant pappen-en-nathouden tot de definitieve ingreep. Er zijn 2 bijzondere varianten die het overwegen waard zijn: verkoop en renovatie met verdichting. - HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN
Verkoop Als renovatie kostbaar is en riiet tot het gewenste resultaat leidt, maar sloop everimin wenselijk is, kan verkoop (met renovatieopgave) een optie zijn: complexgewijs of als kluswoningen. Het voordeel is dat een kapitaal verdwijnt en erjuist middelen gegenereerd worden, waarmee nieuwe woningen gebouwd kunnen worden. De worìingeri verdwijnen als sociale huurwoning, maar komen als betaalbare koopwoningen op de markt. Corporaties geven aan ze dat verkoop inderdaad regelmatig overwegen, maar dat het meestal te grote nadelen oplevert: veel corporaties voelen zich (te) verantwoordelijk om slechte, energie-onzuinige woriingen op die manier afte stoten. Bovendien is het vaak (te) moeilijk om het verlies aan sociale huurwoningeri voldoende te compenseren door gebrek aan nieuwbouwlocaties. Toch is het goed om ook steeds de variant verkoop (al dan niet met verkoopvoorwaarden en een renovatieplicht) op zijn merites te beoordelen. Leidraad verkoop sociale huurwoningen Woningcorporaties hebben verschillende redenen voorverkoop: doorstroming bevorderen, werkerì aan een evenwichtige bevolking in een wijk, stimuleren van eigen woningbezit of inkomsten generererì voor investeringen. RIGO zette voor Aedes in de leidraad de overwegingen voor corporaties om al dan niet woningen te verkopen op een rij.
De leidraad biedt corporaties overwegingen en concrete aanbevelingen voor hun verkoopbeieid, als onderdeel van hun portefeuillestrategie. Ook bevat de leidraad informatie over de aangekondigde aanpassing van de verkoopregels voor eengezinswonirìgen en verkoop ondervoorwaarden (VoV). Lees hier de Leidraad verkoop Renovatie met verdichting Omdat er vaak gebrek is aan nieuwbouwlocaties, ¡s er in toenemende mate interesse voor renovatie inclusief het toevoegen van woningen. Dat kan onder meer via optoppen, realiseren van woningen in de bergingenplint, splitsen van bestaande woningen, omkatten van garageboxen of het opvullen ofsluiten van open bouwblokken Omdat in potentie hier het beste van twee werelden samenkomt (niet siopen maar wel toevoegen van woningen met een kwaliteitsimpuls), merken we dat veel corporaties hier enthousiast over zijn, maar dat deze varianten het in de praktijk vaak (nog) niet redden. Dat kan verschillende redenen hebben, maar de gemene deler lijkt de extra complexiteit van zon aanpak. Zo gelden vergelijkbare trajecten en bottlenecks als bij sloop-nieuwbouw, zoals gemeentelijk beleid over parkeernormen, stedenbouwkundige eisen of daglichttoetreding.
Ook hebben corporaties vaak met dezelfde procedures te maken als bij nieuwbouw: stikstof, flora-en-faunawetgeving of bezwaren van bewoners die tegen extra woningen voor hun deur of op hun dak zijn Advies: doe serieus onderzoek naar alternatieven voor sloop-nieuwbouw. Ondanks de potentie kunnen corporaties terugschrikken voor deze complexiteit. Gewoon renoveren en af en toe sloop-nieuwbouw is vaak al ingewikkeld, duur en arbeidsintensief genoeg. Bovendien hebben veel corporaties hiervoor niet de capaciteit en expertise in huis en er ligt ten slotte nog een stapel andere projecten te wachten. En soms hebben projecten al een lange çeschiedenis van varianten verkennen ert zit niemand te wachten op weer een studie. Toch is ons advies om dergelijke varianten niette sne!van tafel te vegen en op zoek te gaan naar manieren waarop het wel kan. Corporaties kunnen er immers meerdere doelen tegelijk mee realiseren . Voorzichtig zien we dat de bouwkolom ook inspeelt op deze ontwikkelingen. Zo hebben Dura Vermeer en VORM een optop- concept. Maar ook andere bouwbedrijven overwegen hierop concepten (in hout) te gaan ontwikkelen. Verken dus in een vroeg stadium lle mogelijkheden. 2 Zie bijvoorbeeld het onderzoek Ruimte zat in de stad van KAW of het onderzoek van STEC. 3 Een aantal corporaties dat hier actief aan werkt, zijn De Alliantie, SOR, Elan Wonen, Woonbron en Eigen Haard.
4 Luister bi1voorbeeld natr deze podcast met , manager bedrijfsvoering bij de SOR eo bouwkundestudent over hoe optoppen bijdraagt aao snel én duurzaaos meer woniogen toevoegen. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 2.3 BETREK BEWONERS TIJDIG EN GOED De grootste belanghebbenden zijn uiteraard de bewoners, dus betrek hen goed en tijdig. De praktijkvoorbeelden waarbij dit niet goed gaat, zijn legio. Niet goed en tijdig betrekken is een garantie voor een hoofdpijnproject voor bewoners en corporatie. Bespreek dus met de bewoners dat je over de toekomst van het complex nadenkt en de mogelijkheden verkent. Haal op wat bewoners ervan denken, betrek dat in de afweging en geef aan wat dat betekent: hebben ze straks het laatste woord, of is het de corporatie die bepaait? Veel corporaties willen bewoners niet te vroeg betrekken om Onrust te voorkomen, maar in de praktijk leidt datjuist vaak tot te laat betrekken. Lievervroeg dan (te)Iaat. Maak een communicatieplan: wanneer worden bewoners op welke manier geïnformeerd en betrokken over welke onderwerpen? Laat zien wat het voor hen betekent, inclusiefde voor- en nadelen: hogere oflagere woonlasten, een mooiere woning, minder gehorigheid, of méér woningen. Neem bewoners mee in het dilemma dat de alternatieven (financieel) beperkt zijn en dat ook het perspectiefvan toekomstige huurders van belang is.
Voor oftegen sloop? Beiangen van zittende en toekomstige huurders Soms hebben huurders weerstand tegen slopen, bijvoorbeeld in de vooroorlogse voorraad, dicht bij het centrum, in woningen met lage huren en woningen waar huurders al lang wonen. Maar er zijn ook plekken waar huurdersjuist weinig bezwaren hebben tegen vervangende nieuwbouw. Dit zien we— met uiteraard vele uitzonderingen—vaker in complexen in naoorlogsewijken metveeltechnische problemen en een hoge mutatïegraad. Luister naar deze podcast met , manager Vastgoed bij Rijswijk wonen over hoe bewoners te betrekken. , emeritus hoogleraar Woningverbetering en Woningbeheer TU Delft en bestuursvoorzitter van Portaal praten over de keuze voor renovatie of sloop: de afwegingen, de mogelijkheden en het afwegen van de belangen van de individuele huurder tegen die van de huurder in het algemeen. Beluister hier hun gesprek. HANDREIKING RENOVEREN OF SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3 TREK HET BREDER: DE HELE BELEIDSACHTBAAN De technisch-financiële afweging oP complexniveau is vaak al ingewikkeid gerìoeg. Maar de discussie vindt plaats in een breder krachtenveld met vele mogelijke factoren. Uit de gesprekken met corporaties blijkt dat er veel verschillende factoren kunnen spelen bij de keuze voor een aanpak voor een complex.
3.1 OVERWEGINGEN IN DE BELEIDSACHTBAAN ln onderstaande figuur zijn deze factoren op verschillende plekken in de beleidsachtbaan weergegeven. Zo zien we wár en wanneer welk type vragen gesteld moet worden. Hieronder bespreken we enkele hiervan. Ook moet er aandacht zijn voor de evaluatiekant van de cycli; het is niet voor niets een achtbaan. Voor de uiteindeiijke afweging op complexniveau is het zaak de kaders en doelen vanuit strategisch niveau samen te brengen met de specifieke situatie in complex en de buurt. ln de volgende paragrafen lichten we een aantal specifieke aspecten toe: de portefeuillestrategie, de visie op gemengde wijken en de verduurzaming en het milieubeslag. ln de bijlage komen alle aspecten met bijbehorende vragen terug in een checklist. Aes.íchlbpoan Sl.p 1:Veennenaaalynrer Pao, on,,. nlole.otralegienv.anp.k d tnelootre Sl.p gl,Eoalaarie en bijoteilen Lrrdvop:r:ro,n onn r iet planflr01lnrd00 B 9rnePhdvbelaaOb.rhrid no SeaplrHetaetlwtnotrm cn.n.lyeeeenv.ltde be1e1dannn19en4rr9 en de wanlngrrarlot — — .5,- — Bt.p had.rs PriorittitCn•. walhie,tn wrulon,er ,lien k.n? Pinana,ile kaden,: hunaorlrwmw,ooa rooe Corratie-ONAr lroekijkenwr, nar oioop. roebrrreil*,n u.rj boo,anrno..oua, io ana.,trrvp grmora9d. rajkon Sr.p 3, Stna,.ql.eh belold.w...
Poaeleuiltealr.t.tia: i,o,,diobr,ng na,l:gnwm Daara.rr ttrteidneloe çrrrrgr,an.emil Er haeor,,rrn,ve np Unel,omlttkwalitell, ranwthee,,er, rn oe,en Bet,albaarlieid, hoc lroudnn,revutdoendt •oob,r gordkopo euon:ngnn l.eeíb,arheld, wal ,r nr,e l,lie er onena,lir vp grrenvdeavi:kor v-.--- , Keurevant oomplena.npak r,keaanpr d,u,gr,,,le,ndnl:.l. l,nr mee,r b*iaarltnatrgiorhe daeler. dr beho.hr vvn bewoner,. nornplenen wiik rn , flrr.nrleel wijkoir.re le, wa, hrvl: dnrrw*jl* nodig? Semeenreboleid, nl,lenln de gnmeonle op aioopenlranvourr?Worder parknoino:nrrn e,n S,ap 8* Ullwerking ie nornpiesplannee (ol er:dv:(, plaaoorming. onderhaud çn belreer 101 0:0 dnaanp.k harlnuisve.ting.plan.el,. , Oplralon er omalurroot ooer lenbeleid Kwal,t.it: hoo,laa: holgomplvt eL r,otro,lnh uoçrr wa:,o m nod,O Sewonero, wrr r:jn hj,n ,vmnoen? Lnelbr.rheid, ,vrr ornnlL er ln nenoormptda 10 HANDREIKING RENOvEREN OE SLOPEN 5.1.2e 5.1.2e 3.2 PORTEFEUILLESTRATEG!E ln de portefeuillestrategie benoemt de corporatie hoe de voorraad zich moet ontwikkelen: in omvang (groei, krimp, stabilisatie), samenstelling (naar PMC, kamers, type, of doelgroep) en kwaliteit (energieprestatie, plattegronden, toegankeiijkheid). Dat leidt tot een transformatieopgave die gerealiseerd moet worden met nieuwbouw, renovatie, sioop, verkoop, of aankoop.
De portefeuillestrategie is doorgaans (zeker bij grotere corporaties) niet de plek of het instrument om de keuze slopen of renoveren te maken, maar het stelt wei kaders en voedt daarmee de afweging. De vraag ¡s hoe een project bijdraagt aan portefeuiliedoeien als: • een energieprestatie die in een bepaaid jaar behaaid moet worden • meer ievensloopgeschikte woningen reaiiseren • een groeiopgave met weinig nieuwbouwlocaties verhoogt de druk om te verdichten met sioop-nieuwbouw 3.3 GEMENGDE WIJKEN De meeste corporaties geioven in zekere mate in gedifferentieerde, gemengde wijken, met oog op veerkracht. Weike effecten van weike menging op welk schaainiveau verwacht mogen worden, is en blijft onderwerp van discussie en onderzoek. Bij de meeste corporaties is menging vooral gericht op het tegengaan van eenzijdige wijken met concentraties van kwetsbare bewoners, de kans op ieefbaarheidsprobiemen en stigmatisering van sociaie huur. Sloop-nieuwbouw kan bijdragen aan gemengde wijken, al is het wel een paardenmiddel.
Bij afweging renovatie of sloop-nieuwbouw is het dus zaak heel precies te benoemen: • Het doei van menging: veerkrachtige en leefbare wijken, tegengaan van stigmatisering, kansenongelijkheid? Wanneer is menging geslaagd? • Weike vorm van menging is dan nuttig of nodig: gaat het om huurders en kopers, inkomensgroepen, ieefstijlen? Vragers en dragers? • Schaalniveau: is menging op straatniveau nodig of binnen het bouwbiok, gaat het om een gemengde wijk of kern, of om de ongedeelde stad? • Weike mate van menging is effectief? Welke vuistregels kun je daarbij aanhouden en welke magic-mix kennen we ais succesvol? • En uiteraard is de vraag of sioop-nieuwbouw het beste middel is. Kan de beoogde menging ook bereikt worden met een ander instroom- ofdoeigroepenbeieid, ander huurbeieid, ofverkoop? Over het algemeen kunnen we stelien dat minder dan vroeger verwacht wordt da menging Ieidt tot sociale stijging. Maar omgekeerd biijft er een ievendig debat in hoeverre ruimtelijke tweedeling tot kansenongelijkheid leidt 5 . De inzet op gemengde wijken, ai dan niet via sloop-nieuwbouw blijft in zekere mate dus nog steeds ook een kwestie van overtuiging en opvatting (corporatie-DNA) bij de specifieke corporatie. 3.4VERDUURZAMING EN MILIEUBESLAG Dat nieuwbouw leidttot woningen met een betere energieprestatie is duidelijk.
Nog maar weinig corporaties nemen echter de totaie miiieubelastingvan s1oop- en renovatiescenarios mee in hun overweging, dus inclusief het effect van bouwen en slopen. Corporaties beseffen dat dit steeds belangrijker wordt, maar het ontbreekt hen vaak aan heidere indicatoren om dat goed te doen. 5 Luister hier de podcast met en over de zin en onzin van gernengde wijken, 11 HANOREIKING RENovERENoFsLoPEN 5.1.2e 5.1.2e Mogelijke indicatoren zijn: • MKI (milieukostenindicator): de totale miiieubelasting voor materiaalgebruik voor de restant levensduur van de woning • MPG (milieuprestatie gebouw): dit geeft de milieubelasting (in MKI) weer, maar dan gedeeld door de levensduurvan het gebouw en het aantal m2 BVO • Paris Proof indicator: dit is een maat voor de CO2-eq-emissie in de productie- en constructiefase van de bouw (kg CO2-eq per m2 BVO). Deze is ontwikkeld om de CO2-eq-emissie op de korte termijn te kunnen beoordelen.De CO2-eq-emissie geeft een beeld van de uitstoot van alle broeikasgassen omgerekend naar een equivalent effect van alleen CO2-emissie; • CO2-eq-emissie: dejaarlijkse CO2-eq-emissie door energiegebruik in de gebruiksfase en materiaal in de productiefase. Een goede ¡ndicatie voor het totale milieueffect van een ingreep is het samenvoegen van de MKI en de CO2-eq- emissie, oftewel het gecombineerde effect van materiaal en energie.