CConstaterende datOss
Koppel je AI →
Document · PDF

15 Raad van State, dd 5 augustus 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan Zwaluwstraat Oss - 2024_Geanonimiseerd

Gemeenteraad 17 september 2026, gemeente OssBij agendapunt: Voor behandeling doorgeleiden naar het college41.016 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 3 van 5

o,ç - Schernasvan de voorstellen ,,, - ?oS l5. Schema van uitgevoerd ontwerp .- - -j - - 51 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Elk ontwerp of concept in dit ontwerpend onderzoek heeft eigen kwaliteiten (vernieuwend, pragmatisch, polemisch) die ook los van de casus aandacht verdienen. Samen maken ze opnieuw de rijkdom van het renovatiespectrum duidelijk. Flet schoolbestuur gaf de opdracht het ontwerp verder uit te werken. ln het vervolg kreeg de uitbreiding een andere vorm, die was geïnspireerd op een amfitheater dat op deze plak had getekend, maar dat nooit was gerealiseerd. ln het voltooide gebouw ziin de twee delen, oud en nieuw, duidelijk herkenbaar door hun verschil in hoogte en vorm. De school werd opgeleverd in 2019 en in hetzelfde jaar beloond met de Haarlemse architectuurprijs, de Lieven de Key Penning. Calculatie De calculatie door had ten tijde van het onderzoek (2014-2015) een andere vorm dan nu. Energiebesparing stond veel minder prominent op de agenda, en het gasloos maken van gebouwen was zeker nog geen uitgemaakte zaak. De benadering in - projecten uit die tijd is dan ook niet rechtstreeks vergelijkbaar met de benadering nu. Kosten en C02-impact zijn voor deze casus in 2024 (globaal) gereconstrueerd op basis van de uitgevoerde renovatie pius uitbreiding door .

ln de berekening is onderscheid gemaakt tussen de posten energie, onderhoud en stichtingskosten, alle berekend per jaar. De resultaten zijn hieronder weergegeven in een tabel en geïllustreerd in de bijbehorende staafdiagram. De kleuren in tabel en diagram corresponderen met elkaar en de tabel; fungeert als legenda bij de diagram. ln blauw staan de jaarlijkse lasten (prijspeil heden), in groen de totaie CO2-uitstoot in 30 jaar. 52 * 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e I 11 €,nove € nioo CO2 ,s,o. CO2 Renovatie (inclusief uitbreiding) versus vergeiijkbare nieuwbouw Molenwiek Daltonschool. De conclusie is dat nieuwbouw lagere energiekosten zou hebben gehad dan renovatie (lichtblauw), maar dat daar veel hogere stichtingskosten tegenover staan (donkerblauw). De totale jaarlijkse kosten van de gerealiseerde school zijn euro, terwijl dat bij nieuwbouw euro zou zijn geweest. De kosten bij renovatie komen aldus 10% lager uit dan bij nieuwbouw. Bij een vergelijking vari de CO2-impact is het verschil, in totaal gemeten over 30 jaar, ook circa 10%. Ontwikkeling 2014-2024 Het verschil iri CO2-impact tussen i-enovatie en nieuwbouw is in de casus uit 2014-2015 opvallend klein, vergeleken met de projecten van in latere jaren.

De verklaring hiervoor is dat er destijds nog niet zoveel aandacht is besteed aan het verbeteren 53 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2e van de energieprestaties door middel van ingrepen aan de gebouwschil en de installaties. ln recentere projecten gebeurt dit wel nadrukkelijk, met als resultaat renovaties waarin de energieprestaties sterk verbeterd zijn en zich zelfs kunnen meten met het nieuwbouwpeil. Een dergeiijke uitdrukkeiijke aandacht voor verbetering van de energieprestaties is nog altijd niet gebruikelijk bij renovaties, waardoor velen ook nu nog menen dat de oplossing van het klimaatprobleem bij nieuwbouw moet worden gezocht. De praktijk van en maakt daarentegen duidelijk dat er meer aandacht voor de energetische kwaliteit van renovatie reaiistisch en zeer profijtelijk is. De casus laat zien dat er een sterke ontwikkeling is, zowel in de inzichten (toenemende nadruk op energieprestaties) als in de omstandigheden (energieprijzen). Bij de huidige energieprijzen kunnen ingrepen die een betere energieprestatie opleveren, kostendekkend in een renovatieplan worden opgenomen. Voor betekent dit, dat een aanpak anno 2024 het energiegebruik had verlaagd tot het niveau van nieuwbouw. De CO2-impact van energie was dan met 640 ton verminderd.

De extra maatregelen hadden weliswaar tot een extra CO2-uitstoot van 140 ton geleid, maar per saldo bij een renovatie anno 2024 de uitstoot 500 ton lager geweest dan bij de renovatie 2014-2019. Het verschil in CO2-last tussen renovatie en nieuwbouw was dan geen 10% maar ruim 20% geweest. 54 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3.5. Referentievoorbeeld: twee grote woongebouwen leder gebouw dat wordt behouden en gerenoveerd in plaats van gesioopt en vervangen door nieuwbouw, is winst voor het klimaat. Ook al is dat niet altijd het expliciete doel. Twee grote woongebouwen die enige jaren geleden zijn gerenoveerd en getransformeerd, zijn hiervan voorbeelden. De CO2-effecten zijn toen niet expliciet berekend; hier volgt een schatting. Cité Grand Parc in Bordeaux en De Flat Kleiburg in Amsterdam stonden beide op de nominatie om te worden gesloopt, maar zijn toch behouden en getransformeerd. Beide woongebouwen in hoogbouw zijn ruim vijftig jaar oud en omvatten circa 500 woningen. Ze behoren tot de omvangrijke generatie wooncomplexen uit de jaren zestig en zeventig die over heel Europa zijn te vinden. Een groot aantal is reeds gesloopt. Dat gebeurde zelden om bouwtechnische redenen, vaker vanwege hun slechte reputatie en exploitatieproblemen.

Ook bij deze twee gebouwen lukte het de exploiterende corporatie niet om een effectieve strategie voor revitalisering te ontwikkeien, waarna sloop als uitweg werd overwogen. Ze overleefden de sloopdreiging niet alleen, ze zijn sindsdien aantrekkelijker dan ooit. Deze ommekeer danken ze aan functionele, sociale, cultuurhistorische, technische, financiële en milieuargumenten, en aan de visie, de inzet, het vernuft, de innovatiekracht en de durf van opdrachtgevers en ontwerpers. Grand Parc (2011-2017) kreeg een eenvoudige maar spectaculaire uitbreiding die alle bewoners ten goede kwam; Kleiburg (2012-2016) kreeg een innovatief businessmodel dat hanteerbare investeringen combineerde met grote zeggenschap van bewoners. Beide wijzen de weg naar een systematisch andere praktijk. Het klimaateffect, in de vorm van vermeden CO2-uitstoot, speelde bij deze casussen impliciet mee maar werd niet expliciet gecalculeerd. heeft nu alsnog een schatting gemaakt. Ook hier is als referentie een fictief nieuwbouwscenario toegevoegd: wat als het gebouw was gesloopt en er nieuwbouw met eenzelfde aantal woningen was gekomen? 55 5.1.2e ùrl u ..,. Cité Grand Parc, Bordeaux :-- • .., . ,, - Het zijn calculaties met de nodige siagen om de arm. Veel gegevens zijn slechts bij benadering beschikbaar. De transforrnaties vonden ca. tien jaar geleden plaats, bij een ander prijspeii.

Ook de technische normen en mogelijkheden op het gebied van o.m. energie en isolatie waren anders. Bordeaux ligt in een aridere klimaatzone dan Nederland, wat invloed heeft op het energieverbruik. En het investeringsmodel van Kleiburg, met een scheiding tussen drager (collectief gerenoveerd) en inbouw (door de bewoners zelf) wijkt af van de reguliere werk- en rekenwijze van ontwikkelaars. Dit alles vereist aanpassing in de calculatie. Het resultaat zijn calculaties op hoofdlijnen met een ruime onzekerheidsmarge. hanteert de regel dat het renovatiescenario niet te rooskleurig wordt geschetst; bij onzekerheid krijgt het nieuwbouwscenario het voordeel van de twijfel. Grand Parc tijdens de transformatie. Links is de oude gevel zichtbaar, rechts worden de uitbreidingen met wintertuinen en balkons geplaatst. (Bron: Cité Grand Parc is een wijk uit begin jaren zestig met ruim 4.000 woningen, meest sociale huur. ln 2011 wonnen de Franse architecten en een prijsvraag voor de transformatie van twee woongebouwen met samen 530 woningen. Dat de prijsvraag überhaupt werd gehouden, was te danken aan de nieuwe directeur van de woningcorporatie, die besloot het bestaande sloopplan te heroverwegen. 38 en werkteri hier de ideeën uit die ze vanaf 2004 samen met hadden ontwikkeld.

Hun manifest PLUS+ uit datjaar was een reactie op het plan van de Voor meer informatie en documentatie zie: https://www . 56 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Franse regering om ruirn 100.000 woningen uit de jaren zestig en zeventig te slopen en door nieuwbouw te vervangen. Het betrof vooral flatwoningen in de grand ensembles die als mislukt werden beschouwd, de Franse tegenhangers van de Bijlmermeer, Ommoord en talioze hoogbouwwijken in vrijwel ieder Europees land. , en wezen erop hoe absurd, verspillend en sociaal gewelddadig dit plan was. De overheid wilde 3 rniljard euro uitgeven om 113.200 woningen te slopen, plus 12,6 miljard euro om 105.000 nieuwe te bouwen, zodat ze per saldo 15,6 miljard euro zou spenderen om 8.200 woningen kwijt te raken. Dat, betoogden zij, kon anders en slirnmer. Het geld kon beter worden besteed door niet te slopen en overnieuw te beginnen, maar door wat er al was te verbeteren. Hun credo 15: Nooit slopen, nooit verwijderen of vervangen, altijd toevoegen, transformeren en hergebruiken! ln hun manifest lieten ze ook zien hoe dit kon worden uitgevoerd, met relatief eenvoudige, vaak low-tech middelen, zoals uitbreidingen in de vorm van wintertuinen, gevelisolatie en slimmere ontsluitingen. Ontwerpprincipe Grand Parc. Aan elk appartement wordt een wintertuin en balkon toegevoegd (/ichtblauw).

Daarnaast zijn er kleinere ingrepen aan de gebouwschi/ en in het ¡nterieur. (Bron: & /e) ln Bordeaux kregen ze de kans dit op grote schaal in praktijk te brengen. Over de hele breedte van het gebouw kwam een uitbreiding van 4.80 m diep die voor iedere woning een wintertuin en een balkon omvatte. l)e kleine rarnen van de flats werden vergroot tot ruime doorgangen naar deze nieuwe, lichte ruimten. ln de woningen zelf veranderde weinig. De bewoners hoefden tijdens de bouw zelfs niet tijdelijk te verhuizen. Op het dak zijn acht appartementen toegevoegd, wat het totaal op 538 brengt. 57 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e ln Bijlage l. gaan we in op de impact en de voorbeeldwerking van het project. Hier geven we een globale schatting van de CO2-last en de investeringslast. We vergelijken de feitelijke renovatie met het wat als-scenario waarin het gebouw was gesioopt en vervangen door vergelijkbare nieuwbouw. ln de hier volgende cijfers zijn de kosten omgerekend naar het prijspeil 2023, en ze zijn exclusief BTW. Ca l c u l ati e De investeringskosten voor de 538 appartementen (530 getransforrneerd, 8 nieuw) bedragen volgens de raming met EcoQuaestor in totaal 40 miljoen euro, oftewel gemiddeld euro per woning. Vergelijkbare nieuwbouw zou tweemaal zo duur zijn geweest: 80 miljoen euro in totaal, en bijna euro per woning.

De CO2-last van de transformatie bedraagt ruim ton CO2 voor het hele project, en omgerekend 30 ton per woning. Bij nieuwbouw zou ook dit tweemaal zo hoog uitkomen, op ruim ton voor het hele project en 57 ton per woning. De conclusie van luidt: De uitkornsten laten zien dat zowel bouwkosten als CO2- impact ongeveer op 50% van die van vergelijkbare nieuwbouw uitkomen. Bij een foutrnarge van plus of rnin 25% is dat tussen 40% en 65%. Terloops maakt de casus opnieuw duidelijk dat de niet-slopen-•strategie vanuit CO2-oogpunt superieur is aan het gebruik van biobased materialen. De uitbreiding van Grand Parc is uitgevoerd in beton en staal en niet in bijvoorbeeld houtskeletbouw, en desondanks heeft het project als geheel een zeer gunstige CO2-voetafdruk. De Flat Kleiburg, Amsterdam ln Amsterdam staat een aansprekende casus van tt-ansforrnatie van hetzelfde kaliber als Grand Parc: De Flat Kleiburg. Kleiburg was vanaf het begin, rond 1970, bouw- en woontechnisch een van de betere honingraatflats in de Bijlmermeer. Toen de gemeente en 58 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2e de woningcorporaties in de jaren negentig besloten een groot deel van de Bijlmer te slopen, bleef Kleiburg voorlopig staan om renovatie te onderzoeken. De Flat Kieiburg, Amsterd . • (Bron: NL Architects) am.

De toenmalige eigenaar, woningcorporatie Rochdale, liet in 2000 een renovatieplan maken door de Amerikaanse architect . Het plan voorzag in een grote verscheidenheid aan woningtypen. Deze woningdifferentiatie zou echter top-down worden ontworpen, wat de renovatie duur maakte (raming 70 miljoen euro in 2000), terwijl het onzeker was of er voor deze van bovenaf bedachte diversiteit aan woningen een bijpassende diversiteit aan bewoners geïnteresseerd zou ziin. Uiteindelijk durfde Rochdale het plan niet aan en besloot het toch tot sloop. Op het laatste moment werd de s1oop afgewend door een ander idee: het gebouw werd voor de symbolische prijs van 1 euro verkocht aan wie er een goed plan voor had. Er was grote belangstelling voor deze kans op innovatieve projectontwikkeling. Winnaar waren het Consortium De Flat en de ontwerpbureaus NL Architects en xvw Architectuur. 39 Zij introduceerden een aanpak die onderscheid maakte tussen het casco en de afzonderlijke woningen. Het casco werd collectief gerenoveerd, met ¡nventieve functionele ¡ngrepen (wonen op de begane grond, verplaatsing bergingen, ruimere doorgangen) en een esthetiek die de schaal van het gebouw niet verdoezelde, maar er grandeur aan ontleende. De 500 appartementen werden als kluswoning toevertrouwd aan de nieuwe eigenaar-bewoners.

Dankzij deze variant op de theoretisch bekende scheiding tussen drager en inbouw werd Voor meer ¡nformare en documentatie zie: http://www.nlarchitects.n/sIideshow/2O1/ 59 5.1.2e de transformatie ineens wél financieel hanteerbaar en haalbaar. Sloop was overbodig en het bestaande gebouw kreeg een ongekende nieuwe waardering. De renovatie en transformatie van het casco kostte 20 miljoen euro. De kosten voor de inbouw per apparternent ziin minder eenvoudig te schatten, doordat veel bewoners er zelf veel tijd en werk in hebben gestoken. Een deel van de arbeidskosten werd aldus vervangen door de eigen tijdsinvestering van de bewoners. heeft ook hier een calculatie uitgevoerd van de feitelijke transformatie en een hypothetisch nieuwbouwscenario. De calculatie is gebaseerd op de rekenmethode EcoQuaestor (zie bijlage 11.), met aanpassingen en aannamen voor deze specifieke casus. De kosten zijn omgerekend naar het prijspeil 2024, en ze zijn exclusief BTW. Calculatie De renovatie en transformatie van het casco kostte omgerekend per appartement circa euro. Ervan uitgaande dat de bewoners daarnaast euro aan de inbouw besteedden, komen de totale kosten op euro per appartement. Bíj nieuwbouw zou dit bijna euro zijn geweest. De CO2-last van de totale renovatie plus inbouw is 28 ton CO2-equivalent. Bij nieuwbouw zou dit ton zijn geweest.

Ook hier is het verschil onmiskenbaar: de aanpak van Kleiburg is circa 30% goedkoper en 50% klimaatvriendelijker dan nieuwbouw zou zijn geweest. Naast alle irnmateriële motieven voor het behoud en een nieuwe toekomst van Kleiburg, vormen dus ook de harde factoren geld en klimaat overtuigende argumenten voor transformatie. 60 5.1.2e 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2f 3.6. Referentievoorbeeld: krachtenveld rond Marks & Spencer Deze laatste casus is van een andere orde dan de voorgaande. Hier is geen eigen calculatie gernaakt. De focus is op andere aspecten, met name het krachtenveld waarin niet alleen over behoud en sloop wordt besloten, maar waarin ook al wordt getwist over de cijfermatige onderbouwing. 4° Het warenhuis Marks & Spencer kondigde in 2018 aan dat het zijn flagship store in , in hartje Londen, wilde slopen om er een tweemaal zo groot gebouw voor terug te bouwen. De nieuwbouw moet tien verdiepingen bovengronds krijgen, en drie ondergronds. Het warenhuis beslaat twee verdiepingen, de rest zou verhuurbare kantoorruimte zijn. Het ontwerp werd eind 2021 goedgekeurd door de lokale overheid. De erfgoedorganisatie SAVE kwam in verzet en vroeg de CO2-deskundige om een analyse van de klimaateffecten. Op basis van rapport vroeg SAVE in 2022 de verantwoordelijke minister orn de toestemming op te schorten.

Een speciale inspecteur (planning inspector) adviseerde de minister in februari 2023 de vergunning toch te verlenen, maar week hiervan at ert besloot in juli 2023 geen toestemming te geven. M&S tekende beroep aan bij het Hooggerechtshot dat in maart 2024 het warenhuis gelijk gaf. Belangenbehartigers van erfgoed en klimaat zijn terug bij af. Deze zaak raakt de kern van een ongemakkelijke spanning tussen de bescherming vart erfgoed, zorgen orn het milieu en projectontwikkelingspotentieel, reageerde de 40 Het vervolg ¡s o.m. gebaseerd op: Department for Levelling Up, Housing and Communities, Town and Country Planning Act 1990 — Section 77 Application Mode By Marks And Spencer Plc 456-472 , London Wl Application Ref: 21/04502/FuII, London 20 July 2023 (https://assets.publishing.service.gov.uk/media/64b90f082059dc00125d265b/23-07- 2C) Dl. + IR 456472 OXFORD STREET LONDON Wl - 3301508.pdf). (e.a.), The Battie For M&S Why This Landmark Case Matters, SAVE Hertigtae, London 2023 (https://www.savebritainsheritaRe.ogL çs oer!L1S report WEB.pdf). / Targeting Zero, 458 . Why a Comprehensive Retrofit Is more Carbcin Efficient than the Proposed New Build. On behalfofsAvE Britains Heritage, January 2022 (https://www.savebritainsheritage.orgjdocs/articles/220120F1NALSSMS.pdf).

61 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e vastgoedjurist op de uitspraak van het Hof.41 Het is een bondige typering van het krachtenveld waarin dit conflict, en menig ander, zich afspeelt. Het huidige M&S-complex bestaat uit drie verbonden gebouwen uit 1929, 1968 en 1983. Hoewel ze een vertrouwd deel van de stad en de geschiedenis vormen, hebben ze geen formele monumentale waarde. SAVE moest de erfgoedwaarde daarom vooral baseren op goodwill en steun van burgers en prominenten. Vanuit klimaatoogpunt was de zaak voor het behoud van het pand sterker. Het rapport van wees uit dat sioop en nieuwbouw 40.000 ton CO2 zullen uitstoten. SAVE maakte dit beeldend met enkele cijfers: deze CO2-last is gelijk aan die van 20.000 keer heen en weer vliegen tussen Londen en Sydney, of als 160 miljoen kilometer autorijden. De kantoren in de nieuwbouw zouden weliswaar aan de BREEAM-norm voldoen, maar het effect daarvan werd ondermijnd door de aanzienlijke CO2-effecten van de sloop van levensvatbare gebouwen, het uitgraven van extra kelderverdiepingen en de korte levensduur van de gevelbekleding. De renovatievariant die het projectteam had meegeleverd, was volgens niet serieus te nemen, en vooral bedoeid om sloop te rechtvaardigen.

Zijn conclusie: Wat nodig is, is dat hetzelfde niveau van vindingrijkheid en ontwerpvaardigheid dat is toegepast op het nieuwbouwvoorstel ook wordt toegepast op een alomvattend renovatieplan. M&S kreeg steun uit de wereld van kapitaal, retail en vastgoed. Daar werd het plan geprezen als een bijdrage om te behouden als de nationale etaiage. 42 De architect van het plan reageerde op kritiek. 43 Renovatie was wel overwogen, maar bleek ongeschikt voor de behoeften van M&S, stelde hij. Onze kerndoelstelling is het creëren van een hoogwaardige retailomgeving waarmee M&S in succesvol kan opereren in de uitdagende context van toenemende onlineconcurrentie. En: Er is geen plan B. The Guardian, 1-3-2024. 2 The Guardian, 25-10-2022. 458 . A response to Why a comprehensive refit is more carbon efflcient than the proposed new build by on behalf of SAVE Britains Heritage January 2022, London, 4th Apri l 2022. corn rn e nts- o n -SAV E -re p o rt . do cx 62 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Tegenover cijfers bracht de architect de berekeningen in steliing van het adviesbureau Arup, dat bij het ontwerp betrokken was geweest en dat veel positiever oordeelde over het plan. verwees naar de Britse handleiding voor een C02-vrije toekomst, met als eerste vraag: ls een nieuw gebouw noodzakelijk; volgens hem was die vraag bij M&S overgeslagen.

Oneens, antwoordde de architect. Zo werd het voor een geïnteresseerde burger moeilijk te oordelen: wie van de experts heeft gelijk? Het conflict verplaatste zich op de Iange weg door de overheidslagen. ledere overheid kent weliswaar een klimaatbeleid, op weg naar net zero in 2050, maar heeft op korte terrnijn ook te maken met belangenstrijd. Het lokale bestuur (Westminster) wilde wel ernst maken met vermindering van de milieu-impact van nieuwbouw, maar ook graag M&S in houden. Het bestuur van Groter Londen (GLA) leek zich opvallend afzijdig te houden van het dilemma. Ook de keuze van minister was niet eenduidig, maar bestond vooral uit een afweging van vele plusjes en minnetjes. ln het spanningsveld tussen de belangen van erfgoed, klimaat en projectontwikkeling leek de casus M&S even een toonbeeld te worden van een doorbraak, waarin erfgoed en klimaat leidend zouden zijn en projectontwikkeling zich creatief moest aanpassen. Met de uitspraak van het Hooggerechtshof is dat perspectief echter weer vervaagd. De toekomst ¡s onzeker. 63 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3.7. | Conciusie uit de casussen ln dit hoofdstuk ziin uiteenlopende casussen aan de orde geweest. Ze verschillen in gebouwtype, gebruik en formaat. Naast woningbouw is ook maatschappelijk vastgoed vertegenwoordigd. Ze hebben gemeen dat ze stammen uit de periode 1960-1980.

Het gaat dus om de gebouwengeneratie die nu iets meer of minder dan een halve eeuw oud is. Volgens de gangbare afschrijvingspraktijk hebben ze een existentieel moment bereikt: blijven ze behouden en worden ze ingrijpend gerenoveerd, of worden ze gesloopt en vervangen door nieuwbouw? Het handelt om een omvangrijke gebouwengeneratie; de vragen bij deze casussen zijn representatief voor een zeer grote opgave die zich op dit moment ontvouwt, of dat in de naaste toekomst zal doen. Bouwkosten (2024) en Broeikaseffect per m2 | Bouwkosten ex BTW | GWP in kg CO2-equivalent renovatie | nieuwbouw | renovatie | nieuwbouw Woningbouw Referentie 4 rijtjes x 6 = 24 gezinswoningen renovatie met triple-glas en balansventilatie Casco, schil en installaties | 3.578 m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f137 | 317 lnbouw | 3.578m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f58 | 53 Totaal | 3.578m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f195 | 370 Referentie 4 bouwlagen x 10 = 40 appartementen renovatie met triple-glas en balansventilatie Casco.

schil, ontsluiting, installaties | 2.928 m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f | 506 lnbouw | 2.928m2bv0 | € | € | 5.1.2f5.1.2f122 | 107 Totaal | 2.928m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 319 | 614 Scholenbouw Nimeto | ) 5.1.2e _Renovatie inclusief colonnade | 15.700m2bv0 l | € | €5.1.2f5.1.2f | 5.1.2f | 562 5.1.2e | 5.1.2e Renovatie | 1.720m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 430 | 900 Uitbreiding | 1.135m2 bvo | € | € 5.1.2f5.1.2f | 740 | 900 Renovatie 60% nieuwbouw 40% | 2.855m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 553 Twee grote woongebouwen Marseille ( | 5.1.2e5.1.2e Renovatie bestaande gebouwen | 44.200m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 235 | 625 Uitbreiding met wintertuinen | 19.000m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f325 | 325 Uitbreiding met (HSB) penthouses | 960m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 465 | 465 Totaal | 64.160m2 bvo | € | €5.1.2f5.1.2f | 265 | 534 Amsterdam Kleiburg (NL-architects) Renovatie casco & schil | 53.000m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f164 | 548 lnbouw (individueel) | € | € | 5.1.2f5.1.2f102 | 77 Totaal | 53.000m2 bvo | € | € | 5.1.2f5.1.2f266 | 625 ln dit hoofdstuk is de kernvraag — behoud-renovatie of sloop-nieuwbouw — op kwantitatieve wijze benaderd. Aan de hand van de casussen zijn de financiële kosten en de C02-lasten van 64 beide twee scenarios gecalculeerd. De uitkomst is duidelijk.

Dat laat de bijgaande tabel zien, waarin de financiële kosten en de klimaatlasten ziin omgerekend per vierkante meter. Het patroon is herkenbaar. Renovatie ¡s goedkoper én minder belastend voor het klimaat dan nieuwbouw. Gemeten in bouwkosten is renovatie 20% tot 60% voordeliger dan nieuwbouw. Het verschil in milieulast is minstens even groot: tussen 30% en 70%. Telkerìs is voorzichtig gecalculeerd, waarbij het nieuwbouwscenario vaak het voordeel van de twijfei kreeg. Het werkelijke voordeel van renovatie boven nieuwbouw kan dus nog groter zijn. Waarom kiest dan niet iedereen voor de aantrekkelijkste en voordeligste optie? De laatste casus, Marks & Spencer, geeft hiervan een indicatie. Deze casus biedt een inkijkje in het reële krachtenveld waarin belangen en prioriteiten botsen. Een private partij geeft hier prioriteit aan een nieuw en toonaangevend eigen gebouw boven de maatschappelijke inzet om klimaatverandering tegen te gaan. Geëngageerde burgers verzetten zich hiertegen, samen met deskundigen op het gebied van erfgoed en duurzaamheid. Er blijkt echter nog geen wettelijk kader om stelselmatig het algemeen belang van het klimaat te garanderen. Het effectueren van klimaatdoelen is daardoor ook voor overheden nog een zaak van pionieren en aftasten, zo maakt de M&S-casus duidelijk.

Het herinnert eraan dat de aantrekkelijke en voordelige optie van behoud en renovatie weliswaar voorhanden ¡s, rnaar dat het welslagen op ruime schaal afhankelijk is van de juiste (wettelijke, financiële, praktische en culturele) randvoorwaarden, en dat die randvoorwaarden nog altijd in opbouw zijn. 65

Eco JJ Quaestor Rekenen aan de bestaande woningvoorraad: van uitdaging in de energietransitie naar duurzame economische oplossing In opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed projectleider: Door Huisvestingseconomie — met medewerking van Bouwscoop — , Trecodome — , en BuroP-bouwkosten — Roosendaal, 22-03-2024 (met correcties 13-09-2024) Voor deze studie zijn bouwkosten- en CO2-gegevens gebruikt van EcoQuaestor model en database van Bouwprojecteconomie, een coöperatie waarin onafhankelijke energie- en bouwkostenadviseurs kènnis eri ervaring rnet elkaar delen. 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Dit verhaal gaat over een kteine verschuiving iri onze kijk op de levenscyctus van woningen, waardoor de voorraad niet langer atteen maar een groot probleem is, maar juist oplossingen biedt voor zowel de energietransitie ais het woningtekort. Inhoud Samenvatting en conclusies........................................................3 1. De IevenscycIus van woongebouwen.........................................5 2. Kosten en kwaliteit van nieuwbouw in de tijd.............................11 3. Kwaliteit van bestaande gebouwen in de tijd............................14 4. Renovatie versus sloop/nieuwbouw: case-studies....................17 5.

Andere woningtypen eri bouwmethoden...................................25 Bijlage 1: Productiviteit in de bouw................................................27 Bijlage 2: Voorbeelden van geslaagde renovatie..........................29 2/30

Samenvatting en conclusies | heliing van trappen, de verplichte aanwezigheid van rookmelders etc. Momenteel maken we de overstap van dubbel- naar tripleglas l, De ìevenscyc/us van woongebouwen | en van gasgestookte cv-ketels naar warmtepompen en gaan we Een modei van de levenscyclus van een gebouw moet rekening | over van mechanische afzuiging naar balansventilatie met warmte- houden met het feit dat specifieke ontwikkelingen in de toekomst | terugwinning. niet zijn te voorzien. Het kan niet voorbij de horizon kijken van het specifieke gebruik, dat beoogd is bij de planvorming waarvoor het | Alles wijst erop dat er sprake ¡s van continue toename van de model wordt toegepast. Zon model gaat ervan uit dat een gebouw | kwaliteit bij nieuwbouw. Maar de macro-economische statistieken in de ioop van de tijd verschillende bestemmingen kan krijgen. | zijn niet ingericht op het kwantificeren van kwaliteitsstijging in geld. waarbij telkens de cyclus van pianvorming, (ver-)bouw, gebruik en | De omvang van het kosteneffect van de toegenomen kwaliteit is afdanken wordt doorlopen. Berekeningen en beleid hebben in zon | niettemin substantieel: gecorrigeerd voor inflatie ten minste in de model alleen betrekking op het beoogde gebruik op dat moment.

| orde van grootte van 38% van de bouwkosten oplopend tot 78% en mogelijk zeifs nog meer, als we een woning uit 2024 vergeiijken Het verbouwen van woningen is van alle tijden, dat geldt voor | met een zelfde woning, maar dan met de kwaliteit uit 1984. sociaie huurwoningen net zoals voor woningen van particuliere eigenaren. Van de woningen uit de periode 1950 tot 1970 hebben | 3. Kwalifeit van bestaande gebouwen in de tiid de meeste tussen 1980 en 2010 een of andere vorm van renovatie | Een conceptueei modei dat inzicht geeft in de ontwikkeling van de ondergaan. Veel van die woningen rnoeten nu wéér aangepast | kwaliteit van nieuwe en bestaande woningen n de tijd combineert worden, alleen al omdat ze door hun veel te hoge energiegebruik | de waarnemingen uit hoofdstuk 2 met de ervaringscijfers over de onderdeei zijn geworden van het kiimaat-probleem. | gebruiksperioden tussen opeenvolgende bouwinterventies uit Met betrekking tot de opeenvolging van renovatieprojecten van | hoofdstuk 1 en met kennis over onderhoudsprogrammas, die iri de woningen kunnen we vaststellen, dat de perioden van ongewijzigd | praktijk aan (sociaie huur-)woningen worden uitgevoerd. gebruik tussen de 25 en 50 jaar beslaan. Het model laat zien, dat de gebruiksperiode na een beperkte 2.

Kosfei en kwa/iteit van nieuwbouw in de tijd | renovatie onvermijdelijk korter is dan na een renovatie gericht op Tussen 1975 en 1985 vond de overgang van koien-, olie- en gas- | nieuwbouwkwaliteit. Het model iaat ook zien, dat de gebruiks- kachels naar cv-installaties op aardgas plaats. Daarna gingen we | periode voor nieuwbouwwoningen en voor woningen. die door hogere eisen stellen aan het isoleren van gevels en daken. De om- | renovatie op eenzelfde nieuwbouwkwaliteit zijn gebracht, in vang van de eiektrische installatie nam toe. Geluidisolatie tussen | principe gelijk is. Dat wil dus zeggen dat woningeigenaren voor woningen en tegen verkeerslawaai werd belangrijk. Mechanische | renovatie op nieuwbouwkwaliteit de zelfde afschrijvingstermijn ventilatie van keukens, badkamers en toiletten, de maximale | kunnen hanteren als voor nieuwbouw. 3/30 4. Renovatie versus sloon/nieuwbouw: case-studies Aan de hand van een tweetal voorbeeldprojecten zijn de gevolgen van verschillende uitgangspunten bij renovatie onderzocht voor de kosten en voor het broeikaseffect (ook wel CO2-impact genoemd). Daarbij is zowel naar bouwmaatregelen als het energiegebruik van de gerenoveerde woningen gekeken. Eerst hebben we — voor de studie — de renovatiemaatregelen uit de praktijk zo aangepast (en uitgebreid), dat de woningen na de ingreep een kwaliteit op nieuwbouwniveau hebben.

Daarbij wordt ook het hele interieur van de woningen vernieuwd. We laten zien (in de grafieken 4 en 5 op pagina 21 en 22), dat de totale kosten van gerenoveerde woningen met riieuwbouwkwaliteit op 80% tot 85% van de totale kosten van nieuwbouw zelf liggen. We hebben het dan over het totaal van bouwkosten, onderhoud en energiegebruik. De CO2-impact van zo gerenoveerde woningen, die dus letterlijk een nieuwbouwkwaliteit hebben, komt uit op 75% tot 80% van hun nieuwbouw-pendanten. Als voor een hoog kwaliteitsniveau wordt gekozen, gaat renovatie net zo lang mee als nieuwbouw, is toch aanzienlijk goedkoper en heeft bovendien een lagere CO2-impact. Kijken we naar de minder ingrijpende renovatie-varianten, dan is wat betreft de CO2-impact de gebruikelijke renovatie verre van optimaal. De beste scores worden in dat opzicht verkregen met renovatie balans en renovatie triple-glas. Deze vormen van renovatie scoren even goed of zelfs beter dan renovatie naar nieuwbouwkwaliteit. Tegelijk zijn de totale kosten van renovatie balans en renovatie triple-glas zelfs lager dan die van de gebruikelijke renovatie! De extra investeringskosten worden hier gemakkelijk terugverdiend door de lagere energie-last! Een goede aanpak van gebouwschil en installaties bij renovatie hoeft lang niet altijd gecombineerd te worden met het vernieuwen van het interieur van de woningen.

ln de praktijk wint renovatie het van sloop/nieuwbouw met een nog grotere marge dan de door ons voor een eerlijke vergelijking samengesteide renovatiepakketten. 5. Andere woningfypen en bouwmethoden Het voordeel van renovatie wordt met name veroorzaakt door de lagere kosten en de lagere CO2-impact van de (ver-)bouwmaat- regelen. Om te laten zien dat renovatie ook de vergelijking met nieuwbouw van andere woningtypen of met andere bouwmethoden glansrijk doorstaat, hebben we bouwkosten en broeikaseffect van renovatie triple-glas vergeleken met die van een aantal voor de huidige nieuwbouw representatieve woningtypen en bouw- methoden. ln de praktijk wint renovatie het met een grote marge van sloop/nieuwbouw Ook bij deze vergelijking blijkt de CO2-impact (per m2 BVO) van renovatie overtuigend lager dan die van nieuwbouw. De stichtings- kosten (per m2 BVO) ziin ook vrijwel altijd lager. De uitzondering daarop is een appartementencomplex met stichtingskosten die (per m2 BVO) net iets lager zijn dan die van de renovatie. De CO2-impact van juist deze vorm van nieuwbouw is relatief groot. En wanneer we — om die impact te verlagen — voor dit woningtype een variant in HSB ernaast zetten, komen ook hier de stichtingskosten weer boven die van renovatie.

De conclusies uit hoofdstuk 4 blijven dus van toepassing, ook als we renovatie van woningen vergelijken met nieuwbouw van andere woningtypen en bouwmethoden. 4/30

De levenscyclus van woongebouwen Bij de besluitvorming rond bouwprojecten wordt tegenwoordig niet alleen rekening gehouden met de investeringskosten (in de bouwfase), maar ook met de kosten van onderhoud, beheer en energiegebruik (in de gebruiksfase) en zelfs met de kosten van toekomstige sloop. Het levensduurmodel voor een gebouw ziet er dan ongeveer uit, zoals weergegeven in figuur 1. Figuur 1: Levensduurmodel van Gebouw (Cyclus van bouwplan tot sloop) Het model begint als het ware met een maagdelijk terrein, waarop een gebouw gerealiseerd wordt. Dat wordt in gebruik genomen en daarna volgens plan beheerd, waarbij systematisch het noodzakelijke onderhoud wordt uitgevoerd. Misschien wordt het dan nog een keer verbouwd en vervol- gens opnieuw gebruikt. Tenslotte wordt het gesloopt en dan is het terrein weer klaar voor een volgend gebouw. Een probleem van dit type rnodellen is dat de cyclus eigenlijk alleen betrekking heeft op de bouwkavel. Het gebouw zelf gaat linea recta van bouw naar sloop. Een of mogelijk meer verbouwingen, die erin zijn opgenomen, hebben een onduidelijke plaats in het model. De modellen komen meestal niet veel verder dan ervan uit te gaan, dat het gebouw door renovatie wordt teruggebracht in zijn oorspronkelijke staat, waarbij alle elementen van het gebouw weer zo goed als nieuw gemaakt worden. Een veronderstelling die niet echt waarschijnlijk is.

Als we kijken naar wat er in de praktijk gebeurt met gebouwen nadat ze eenmaal gebouwd zijn, zien we iets heel anderst. 1 Zie ook Stewart Brand, 1994: How Buildings Learn: What happens after theyre built. London (Phoenix iltustrated) 5/30

Foto 1: Verbouw stadsvifla Een gebouw. zoals te zien op foto 1, heeft bijvoorbeeld een geschiedenis als volgt: l-let huis is in de 19e eeuw ontworpen en gebouwd als herenhuis. Een woning voor een welgesteide familie met aparte werk- en woonvertrekken voor het personeel. Na een periode van gebruik is het huis begin 20 eeLlw verkocht. De nieuwe eigenaar heeft het parld gesplitst in appartementen voor bewoning door verschillonde huishoudens. Na jarenlang gebruik in die vorm, is het huis in de jaren 60 van de 20 eeuw weer verkocht en vervolgens verbouwd tot kantoor. AIs kantoor is hettot 1990 in gebruik geweest. Toen is het weer verkocht en zijn er opnieuw appartementen in gemaakt. Heel andere dan die in het begin van de eeuw overigens. Die zijn inmiddels, anno 2023, wat we gedateerd noemen. ln de omgeving zijn er stedenbouwkundige ontwikkelingen, die sloop een reële optie maken, naast opnieuw verbouw tot appartementen, voor een andere doelgroep. ln een schema ziet dat er zo uit: 1882: Herenhuis (grootfami/ie motpersoneel) 1921: Apparternenten (6 gezinnen aan gemeenschappe/ijke over/open) 1965: Kantoor (advocaten en notarissen) 1990: Appartementen (4 gezinnen eigen voordeur binnen aan trappenhuis) 2023: Nieuwe besternming? Dit praktijkvoorbeeld laat zien, dat in geen enkel geval bij verbouw een gebouw gerealiseerd is, dat golijksoortig is aan wat er stond.

Bij elke verbouwing is de functie, en vaak ook de eigenaar, van het gebouw een andere geworden. Soms kon een nieuwe functie misschien met een betrekkelijk eenvoudige verbouwing tot stand gebracht worden, zoals bij de splitsing in appartementen in het begin van de 20 eeuw. De aanpassingen om er een kantoor van te maken in de jaren 60 en daarna de werkzaamheden om er weer woningen van te maken in de jaren 90 zullen heel wat meer voeten n aarde gehad hebben. Dubbel glas, brandveiligheid, vluchtwegen, nieuwe installaties om aan de eisen van de tijd 6/30

te kunnen voldoen. Als plannen nu in de richting van een nieuwe verbouw gaan, zullen de aanpassingen aan het gebouw ongetwijfeld in het teken staan van energiebesparing en C0 2-reductie. Maatregelen die een paar jaar geieden nog als financieel onhaalbaar werden verworpen, komen nu als de best uitvoerbare keuze naar voren. Wat verder opvalt, is de wisselende lengte van de gebruiks- perioden. Het gebouw is van bestemming en ook van eigenaar gewisseld na perioden van 39, 44, 25 en 33 jaar. Foto 2: Sociale huurwoningen, gerenoveerd ca.199S ..... •• p . - Bij sociale huurwoningen is het beeld misschien iets minder uitgesproken, omdat de bestemming daarvan onveranderd wonen is. Maar ook als die woningen een update krijgen, is er eigenlijk sprake van een nieuwe bestemming. Doordat er voortdurend verhuizingen plaatsvinden, verandert langzaam maar zeker de samenstelling van de huishoudens in een woningbouwcomplex. Daarmee verandert in wezen ook (bedoeld of onbedoeld) het beoogde gebruik. De maatschappelijke context is veranderd. verwachtingen en wensen van mensen zijn veranderd door culturele en technische ontwikkelingen, huishoudens hebben een andere samenstelling gekregen. En dus moeten woningen voorzien in andere behoeften. Maatregelen die bij renovatie getroffen worden, ondervangen ongetwijfeld geheel of gedeeltelijk het technisch verval van de woningen.

Maar de drijvende kracht achter renovatie is vooral de verandering van de maatschappelijke context, waarin de woningen hun functie vervullen. Een model van de levenscyclus van een gebouw kan dus beter een andere vorm krijgen dan in figuur 1 geschetst is. Een vorm die rekening houdt met het feit dat specifieke ontwikkelingen in de toekomst niet zijn te voorzien. Een realistisch model dat toekomstige kosten en baten van een bouw- of verbouwplan in beeld brengt, kan niet voorbij de horizon kijken van het specifïeke gebruik, dat beoogd is bij de planvorming waarvoot het model wordt toegepast. Zon model gaat ervan uit dat een gebouw in de 1oop van de tijd verschillende bestemmingen krijgt, waarbij telkens de cyclus van planvorming, (ver-)bouw, gebruik en afdanken wordt doorlopen. Berekeningen en beleid hebben n zon model alleen betrekking op het beoogde gebruik op dat moment ln figuur 2 op pagina 8 wordt zon model weergegeven. Vervolg hoofdtekst op palna 9 7/30

Figuur 2: Levensduurmodel van Gebouw (Cyclus op basis van één gebruiksfase) 1. Plaovorming: Elke levenscyclus van een gebouw begint met een plarr, of het nu om een nieuw gebouw gaat 01 een bestaand gebouw, dat moet worden aangepast aan een nieuwe functie. Als het plan betrekking heeft op een nieuw gebouw start hier de eerste levenscyclus van dat gebouw. ln een goed plan worden kosten en baten in de Souw- of Verbouwfase en de daaropvolgende Gebruiksfase tegen elkaar afgewogen. Tegelijk wordt er rekening mee gehouden dat grote delen van het gebouw aan het eind van die gebruiksperiode nog lang niet op zljrr en dus nog een zekere waarde zullen hebben. Dat geldt met name voor fundering en casco van het bouw. Maar ook de verschijningsvorm of architectuur kan een waarde hebben, die behoud de voorkeur geeft boven sioop en nieuwbouw. lrr ieder geval zal men kosten en baten van verbouw en nieuwboum tegen eikaar moeten afwegen op basis van een realistisch levensduurmodel, dat geen ingebouwd vooroordeel (bias) heeft ten opzichte van een van beide alternatieven. Dat geldt zowel voor de financiéle baten en lasten ais voor de baton en lasten ten aanzien van de milieu-impact van het gebouw. Daarnaast zal ook uitdrukkelijk de kwaliteit van de oplossing aan de orde gesteld moeten worden. 2.

Bouw/Verbouw/Sloop: Bouw en verbouw zijn de fysieke ingrepen, die het gebouw tot stand brengen of geschikt maken voor het beoogde gebruik. Sioop leidt uiteraard tot de behindiging van het gebruik van het gebouw. De grond kan dan eventueel ingezet worden om er een nieuw gebouw op te zetten of er een andere functie aan te geven, zoals een verkeersfunctie (straaUfietspad/parkeerplaats) of een recreatiefunctie (speeltuin/parklsportveld). 3, Gebruik: Dit is de fase, die centraal staat in de weergave van de cyclus van een gebouw. Het gebruik is het doel van het gebouw, de reden van zijn bestaan en, als het goed is, de iangste van de drie onderscheiden perioden. Het programma van eisen voor een bouwplan of verbouwplan wordt dan ook in de eerste plaats opgesteld op basis van het beoogde gebruik, Dat gebruik wordt uiteraard mede bepaald door de actuele behoeften aan de ene kant en de actuele mogeltjkheden aan de andere kant. De behoefte aan kantoren varieert bijvoorbeeld met de tijd. Sinds het thutswerken en online vergaderen in de corona-crisis ontdekt is, is de behoefte aan kantoorruimte afgenomen of ten minste veranderd. Aan nieuwe kantoren worden andere eisen gesteld. Het soort woningen, dat gevraagd wordt hangt samen met de ontwikkeling in de samensteliing van huishoudens.

Een groot-familie met peraoneel aan het eind van de 19 eeuw vroeg om een heei anderwoningtype dan een na-oorlogs gezin met 4 kinderen, Eenpersoonshuiahoudens of eenoudergezinnen in 2024 hebben weer andere behoeften. Thuiswerken is bijvoorbeeld mogelijk voor de leden van deze huishoudens, mede door het uitgebreide ict-netwerk, Het gaat pas echt goed, als er in de woning ook een eigen plek voor dat werk is. 8/30

Foto : appartementen gerenoveerd ca. 1995 LI * Blijft vervolgens de vraag, van welke termijn je kunt uitgaan voor het beoogde gebruik. Hoe lang kan een woning met een specifieke plattegrond en specifieke voorzieningen mee voordat een volgende renovatie nodig is? .. en een kantoor? en een winkel? En hoe houd je rekening met wat er daarna komt? Van de sociale huurwoningen, die in tussen 1950 en 1970 gebouwd zijn, hebben er heel veel in de periode tussen 1980 en 2010 een of andere vorm van renovatie ondergaan. Bij eengezinswoningen ging dat vaak om groot onderhoud waarbij bijvoorbeeld gevelkozijnen werden vervangen en spouwmuren na-geïsoleerd. Keukens, badkamers en toiletten Foto 4: appartementen nog niet gerenoveerd ca 1995 2 p. - .... . •-.-.-. r , : - . .---.---- ---.- werden tegelijk met dat groot onderhoud gerenoveerd. Maar vaak ook los daarvan bij mutaties, zoals de komst van nieuwe bewoners in een woning van een complex wordt genoemd in het vakjargon van corporaties. Door opeenvolgende mutaties, maar ook doordat kinderen het huis uit gaan, zijn ondertussen de huishoudens in die eengezinswoningen gemiddeld flink kleiner geworden.

Bij appartementen in de sociale sector zïjn behalve de maatregelen, die we in de eengezinswoningen zien, vooral trappenhuizen en galeriien gemoderniseerd en is in sommige complexen ook de verkaveling van ruimten in het bouwblok veranderd, waardoor andere woningtypen verkregen werden. 9/30

Veel van die woningen moeton nu wéér aangepast worden. alleen al omdat ze door hun veel te hoge energiegebruik onderdeel zijn geworden van het klimaat-probleem. Als we met enige afstand naar de opeenvolging van renovatieprojecten in de sociale woningsector kijken, kunnen we vaststelien, dat de perioden van ongewijzigd gebruik tussen de 30 en 45 jaar beslaan. Dat is vergelijkbaar met de lengte van de gebruiksperioden, die we bij de stadsvilla gezien hebben. Welke factoren zijn van invloed op de lengte van de gebruiks- periode, wat betekent dat voor de aanpak, die bij renovatie gewenst is, en voor de toekomstverwachtingen voor gerenoveerde woningen? 10/30

2. | Kosten en kwaliteit van nieuwbouw in de tijd. | Grafiek 2: bouwkosten van een nieuwbouwwoning excl. B7W, Volgens CBS-cijfers zijn de bouwkosten van nieuwe woniri- | gecorrigeerd voor inflatie4 (prijspeil 20241 gen sinds 1984 gemiddeld per jaar met 2,95% gestegen2. Boank0sten excl. BTW gecorrigeerd ooor infla/ie Eengezinswoning 1984 ci. outpuipri1sindex CBS ln grafiek 1 is de ontwikkeling weergegeven van de nieuw- | en gespecitceerde cwaiitertsontwikkeling bouwkosten van een eengezinswoning uit 19842. | Die werden | € 5.1.2f destijds begroot op f/ | exclusief BTW, omgerekend in 5.1.2f euros is dat € | . ln 2024 komen de nieuwbouwkosten 5.1.2f van diezeifde woning, geïndexeerd met de CBS-indexcijfers, uit op € | exclusief BT\N. 5.1.2f € 5.1.2f Grafiek 1: bouwkosten van een nieuwbouwwoning excl. BIW | € &o 000 Bouwkosten excl. BTW nxminaal Eengezlnswoning 1984 cl. ouipo)prijsirsdex CBS | €40000 Langjarig genilddelde kostenss1ging 2,95% /jaar € 5.1.2f | € | 5.1.2f € 5.1.2f | €0 1000 | 1989 | 1090 | 1095 | 2000 | 2009 | 2010 | 2019 | 2020 | 2025 | 2030 €5.1.2f | spec.1e3a94eir | — | rrend /spec. hoaifleC) | — | 003en inr10,e irend /booen in4aLe) | - - /pr55pea 2024) ln grafiek 2 ¡s dezelfde kostenontwikkelirig nogmaals weergegeven, rnaar dan gecorrigeerd voor jnflatie. Alle kosten in deze grafiek hebben prijspeil 2024.

De blauwe lijn in het midden geeft de ontwikkeling uit grafiek 1 gecorrigeerd €5.1.2f | voor inflatie; in 2024 zijn de kosten € | en in 1984 zijn 5.1.2f ze € | Dat wil zeggeri dat de kostprijs van de woning 5.1.2f €O | 5.1.2f 1900 | 1985 | 1090 | 1005 | 2000 | 2005 | 2010 | 201S | 2020 | 2025 | 2030 uit 1984 — tegen prijzen van 2024 — niet € | , maar bow,osren | -crenJn k00s599.ng | € | was geweest. Als de bouwkosten zich ¡nflatie-5.1.2f volgend ontwikkeld hadden, was dit bedrag gedurende de Outputprijsindex bouwkosten 2000=100, vanaf | 914 (29 dec. 2023 CBS) | hele periode gelijk gebleven (omdat de grafiek de prijzen incl. BTWjgrafiek 1) en | w.dezaak.nl (hjstorische BTW-tarieven) | gecorrigeerd voor inflatie weergeeft). Dat kostenniveau wordt 3 | Bouwcentrum Rotterdam. 1984-10-01 Kosten van eengezinshuizen | weergegeven door de horizontale groene lijn. (4x per jaar) berekend met het Bouwcentrum Kosteninformatiesysteem t.b.v. planontwikketing voor (sociale) woningbouw. | 4 | .Jaarmutatie consumentertprijsindex; vanaf 1963 (correctie voor inflatie) 11/30 Het verschil in 2024 tussen de waarden van de blauwe en | ln principe kunnen we de verschillen tussen de begroting uit van de groene lijn is € | - € | = € | .

ln 40 5.1.2f5.1.2f5.1.2f1984 en die uit 2024 analyseren om vast te stellen, welke jaar zijn bouwkosten dus 3B% | / | hoger geworden 5.1.2f5.1.2f | verschillen in kwaliteit daaraan ten grondslag 1iggen5. in vergelijking met andere bestedingen. | Maar hoe zit dat met de op basis van CBS-cijfers berekende ontwikkeling van de bouwkosten boven de inflatie (tussen de Als we een begroting maken van de nieuwbouwkosten van | blauwe en de groene lijn)? eenzelfde woning, met de technische specificaties die we nú in de bouw realiseren uitgaande van BENG-eisen, resulteert | ln de praktijk varieert de kwaiiteit van woningen die in achter- dat in bouwkosten van € | exclusief BTW. Dat is nog 5.1.2f | eenvolgende perioden gebouwd worden. Voor de bepaling eens € | meer dan de (geïndexeerde) kostprijs van 5.1.2f | van de prijsontwikkeling moet voor die verschilten in kwaliteit € | Ten opzichte van de inflatie-volgende kosten-5.1.2f | worden gecorrigeerd. CBS gebruikt daarvoor de zogenaamde ontwikkeling is dat dus 78% hoger ((32.000+ | / | .

De 5.1.2f5.1.2f | hedonische methode, een regressiemodel waarmee kosten- rode lijn boven in de grafiek geeft dit weer, uitgaand van de | gegevens van gerealiseerde projecten worden omgerekend veronderstelling dat de veranderingen in de bouwspecificaties | naar een gemiddeld bouwkostenniveau op basis van een gelijkmatig over de periode van 40 jaar zijn verdeeld. | aantal prijsbepalende variabelen: de bruto inhoud per woning, het aantal woningen in een project, het type opdrachtgever, ln 1984 werd in het Bouwcentrurn Kosteninformatiesysteem | de grondsoort en de soort woning (huur- of koopwoning) een cv-installatie voor sociale woningen nog als een extra optie buiten de standaardbegroting gehouden. Het was de tijd | Die benadering gaat uit van de veronderstelling, dat de van de overgang van kolen-, olie- en gaskachels naar cv- | bouwkundige en installatietechnische kwaliteit van woningen installaties op aardgas. Later gingen we hogere eisen stellen | (van een bepaald type opdrachtgever) in hoge mate gelijk is. aan de thermische isolatie van gevels en daken. De omvang | Dat s een aannemelijke veronderstelling voor het signaleren van de elektrische installatie nam toe. Geluidisolatie tussen | en kwantificeren van veranderingen in bouwkosten op de woningen en tegen verkeerslawaai werd belangrijk. | korte termijn.

Veranderingen in kwaliteit van de gerealiseerde Mechanische ventilatie van keukens, badkamers en toiletten, | woningen, die over de hele linie optreden, worden door de de maximale helling van trappen, de verplichte aanwezigheid | hedonische methode van CBS niet geregistreerd. Het is dan van rookmelders etc. Momenteel maken we de overstap naar | ook zeer goed mogelijk, dat ook een deel van de door CBS tripleglas en van gasgestookte cv-ketels naarwarmtepompen | berekende kostenontwikkeiing wordt veroorzaakt door en gaan we over van mechanische afzuiging naar balans- | wijzigingen in de kwaliteit van nieuwe woningen. ventilatie met warmte-terugwinning. | Die vaststelling valt overigens buiten deze studie en is ook (nog) niet op detaii-niveau uitgevoerd. 6 | CBS: 2005-06-30 De basisvertegging van het prijsindexcijfer van de bouwkosten van nieuwe woningen (pinw) 12/30 Alles wijst erop dat er sprake is van continue toename van de kwaliteit bij nieuwbouw. Maar de macro-economische cijfers ziin zodanig samengesteld dat op grond daarvan kwaliteits- stijging niet exact in geld is te kwantificeren. De omvang van de kosteneffecten zijn in ieder geval substantieel: ten minste in de orde van grootte van 38% van de bouwkosten (vergeleken met de kwaliteit in 1984) oplopend tot 78% ert mogelijk zelfs nog meer.

als we de invloed van productiviteitsverbeteringen ook nog in de beschouwing betrekken. Kwaliteit van bestaande gebouwen in de tijd. ln grafiek 3 presenteren we een conceptueel model van de kwaliteitsontwikkeling van nieuwe en bestaande woningen in de tijd. ln hoofdstuk 2 hebben we vastgesteld dat de invloed van de kwajiteitstoename op de kosten van nieuwbouw uit macro-economische cijfers niet exact is af te leiden. Maar dat die invloed op de nieuwbouwkosten groot is, staat buiten kijf. Door dit gegeven te combineren met de ervaringscijfers over de gebruiksperioden tussen opeenvolgende bouwinterventies. die we hebben besproken in hoofdstuk 1 en met kennis over onderhoudsprogrammas. die in de praktijk aan sociale huur- woningen worden uitgevoerd, kunnen we toch een model opstellen, dat kan helpen bij de besluitvorming over renovatie of nieuwbouw in voorliggende projecten. Grafiek 3: kwaliteit van nieuwbouw en bestaande woningen KwSrn,t au1 rl,euwe erl eeslaande WOrUfl9rlfl Wl de 9d l— —aneuw. _..an.a5o% — — — 13/30

Horizontaal is de tijd uitgezet in jaren en verticaal de kwaliteit. De tijdschaal begint bij het jaar -30, dat wil zeggen 30 jaar voor tijdstip 0, het moment van de actuele besluitvorming over de te treffen maatregelen aan een woningcomplex. Op de keuze voor -30 komen we verderop nog terug. De kwaliteit heeft in dit model alleen een relatieve schaal. Ze is niet direct in geld of in één andere maat uit te drukken. Zoals in hoofdstuk 2 al naar voren is gekomen, kan kwaliteit veel verschillende aspecten hebben, die niet eenvoudig vergelijkbaar te maken zijn7. Maar voor dit betoog volstaat een relatief (vereenvoudigd) kwaliteitsbegrip. ln de grafiek is de toename van de nieuwbouwkwaliteit weer- gegeven als een stijgende, doorgetrokken rode lijn. ln die lijn zien we de in hoofdstuk 2 gesignaleerde kosteneffecten weerspiegeld. De rode stippellijn aan de onderkant vertegenwoordigt een nog-net-acceptabele kwaliteit. Als de kwaliteit van een woning onder deze lijn ligt, is die woning voor de beoogde bewoners geen acceptabele woonvorm meer. Dan is het tijd om een renovatie in gang te zetten . of de woning uit de markt te halen. Als een woning eenrnaal gebouwd is, stijgt de kwaliteit ervan niet meer mee met de kwaliteit van de nieuwbouw. lntegendeel, door gebruik en slijtage neemt de kwaliteit van een bestaande woning langzaam af.

Dat wordt weergegeven door de groene en de grijze lijn in de grafiek. De kartels in die lijnen geven het effect weer van onderhoudsmaatregelen. Waar de groene lijn in de jaren 0 en +30 piotseling stijgt 7 , TU-Delft / DUP Science 2005 Cost effectiveness of sustainable housing investments. hoofdstuk 3 The value of houses. naar de doorgetrokken rode lijn, is sprake van ingrijpende renovatie, die het kwaliteitsniveau van de woning optilt naar het nieuwbouwniveau. De grijze lijn verbeeldt de kwaliteit van de woning, die een veel minder ingrijpende renovatie krijgt. Het kwaliteitsniveau wordt hier door de renovatie op een niveau gebracht, dat halverwege de nieuwbouwkwaliteit en de nog-net-acceptabele kwaliteit ligt. ln het model gaan we ervan uit dat de kwaliteit van de nieuwbouw jaarlijks met een vast percentage toeneemt en dat de kwaliteit van een bestaande woning jaarlijks met een vast percentage afneemt. De snelheid waarrnee toename en afname van kwaliteit plaatsvindt, bepaalt de hellingshoeken, die de lijnen vertonen. De hellingshoeken van de lijnen en het niveau van de rode stippellijn ten opzichte van de doorgetrokken rode lijn bepalen samen hoe lang het — in het model — duurt tot een woning zo ver onder het niveau van de (stijgende) nieuwbouwkwaliteit terecht komt, dat maatregelen nodig zijn.

ln de echte wereld is dit de maximale periode voor ongewijzigd gebruik van de woning. ln het model is die (gebruiks-)periode 30 jaar. Dat past in de range van de gebruiksperioden variërend van 25 tot 50 jaar, die we hebben gesignaleerd in hoofdstuk 1. Waarom we binnen die range voor een periode van juist 30 jaar hebben gekozen, is het volgende. De kwaliteit van een bestaande woning wordt mede bepaald door het uitgevoerde onderhoud. Naast het jaarlijks terug- kerende onderhoud aan de (verwarmings-)installatie spelen 5.1.2e met name het schilderwerk (om de 6 jaar) en de vervanging | van keuken en badkamer d.m.v. natuurlijke ventilatie en het van cv-ketels (om de 15 jaar) een prominente rol. Op de iets | toilet geventileerd via een wc-raampje. Zon woning is niet langere termijn kan ook het onderhoud aan de dakbedekking, | alleen oncomfortabel en ongezond om in te wonen. De hoge dakgoten en buitenkozijnen ingrijpend zijn. | energierekening maakt de woonlasten, ondanks wellicht een Bij de huidige stand van de bouw- en installatietechniek wordt | lagere huur, torenhoog. een optimum kwaliteit/kosten bereikt met een periode van 30 of 45 jaar (1 of 2x vernieuwen van verwarmings- en ventilatie- | Voor het gebruik van het model bij de besluitvorming in een installaties en 4 of 8 schiidercyclussen).

Als we uitgaan van | project betekent dat: uitgaan van 30 jaar en tegen het eind een periode van 45 jaar. s de kapitaalslast van de investering | van die periode bekijken ofje daar nog l5jaar aan toevoegt weliswaar Iager dan bij een periode van 30 jaar. maar er zal | (op basis van de technische staat van de woning en de stand in dat geval gereserveerd moeten worden voor (vervangings-) | van de techniek op dat moment). onderhoud aan dakbedekking, dakgoten en buitenkozijnen. Bij een gebruiksperiode van 30 jaar hoeft voor het vervangen | Verder moet nog opgemerkt worden, dat het kwaliteitsverloop van kozijnen, dakgoten en dakbedekking niet gereserveerd te | van de woning in de periode vôór het tijdstip 0 niet echt worden. Die elementen worden aan het eind van die periode | relevant is. ln figuur 3 is een verloop weergegeven, dat past hoe dan ook vernieuwd om de woning op te tillen naar de | bij een periode van 30 jaar met aan het begin een kwaliteit op nieuwbouwkwaliteit van dat moment. Het vervangen van | het niveau van de nieuwbouw van dat moment. Het kan dus kozijnen etc. in de periode tussen tijdstip +30 en +45 in het | zijn, dat die woning 30 jaar geleden inderdaad gebouwd is, kader van niet uit te stellen onderhoud leidt tot desinvestering | maar het kan ook dat de woning toen een verbouwing heeft bij een kwaliteits-update in het jaar +45.

De extra reservering | ondergaan, die resulteerde in nieuwbouw-kwaliteit. voor dit onderhoud bij een periode van 45 jaar is zoveel | lri de praktijk zal er in veel gevallen een ander traject gevolgd hoger, dat de lagere kapitaalslast dat amper compenseert. | zijn met renovaties die een minder ambitieus kwatiteitsniveau hadden. Het kan bijvoorbeeld ook gaan om een woning die Misschien nog belangrijker is wel, dat we ons realiseren dat | 50 jaar geleden gebouwd is, met een geschiedenis zoals een woning die in principe 45 jaar niet gemoderniseerd wordt, | weergegeven door de grijze lijn van het jaar -30 tot +19. extreem ver onder een acceptabele kwaliteitsgrens terecht | Ook zon woning s — ondanks een heel ander traject — wat komt. Bedenk maar hoe een woning met de kwaliteiten van | betreft zijn kwaliteit op het nog-net-acceptabele niveati 45 jaar geleden er nu (anno 2024) zou uitzien: daken, gevets | aangekomen. Alleen dat niveau is relevant voor de keuze- en beganegrondvloer vrijwel niet thermisch geïsoleerd, ramen | mogelijkheden. en deuren met enkel glas. zonder kierdichting: in de woon- kamer een kolen- of oliekachel, verder in de woning geen verwarming; zeer beperkte warmwatervoorziening; ventilatie 15/30 Het belang van het model van grafiek 3 voor dit onderzoek zit 4. in de twee volgende waarnemingen. 1.

Het model laat zien, dat — ongeacht de helling van de lijnen — de periode na een beperkte renovatie een stuk korter is dan na een renovatie op nieuwbouwniveau. Daardoor komen de kostprijshuren van beide typen renovatie op vrijwel hetzelfde niveau uit, terwijl de renovatie op nieuwbouwniveau een kwalitatief veel betere woning oplevert. Die woning heeft in de renovatie-opgave voor de komende 30 jaar met name een veel betere energieprestatie, waardoor per saldo de woonlasten voor de huurders beduidend lager uitkomen. 2. De grafiek laat ook zien, dat de gebruiksperiode voor nieuwbouwwoningen en voor woningen. die door renovatie op eenzelfde uitgangskwaliteit zijn gebracht, in principe gelijk is. Dat wil dus zeggen dat woning- eigenaren voor renovatie met nieuwbouwkwaliteit de zelfde afschrijvingstermijn kunnen hanteren als voor nieuwbouw. Met deze inzichten onderzoeken we in het volgende hoofdstuk of de kosten van renovatie op nieuwbouwniveau opwegen tegen de beoogde kwaliteitssprong.

Met andere woorden, moeten we oude woningen slopen om er betere, nieuwe voor in de plaats te zetten, of moeten we juist de bestaande voorraad koesteren en zoveel mogelijk woningen door renovatie op het gewenste kwaliteitsniveau brengen? Renovatie versus sioop/nieuwbouw: case-studies ln dit hoofdstuk laten we aan de hand van een tweetal voor- beeldprojecten zien welke gevolgen verschillende uitgangs- punten bij renovatie hebben voor de kosten en voor het broeikaseffect (Global Warming Potential, uitgedrukt in kg CO2-equivalent en daarom ook kortweg CO2-impact genoemd). We kijken daarbij zowel naar bouwmaatregelen als energiegebruik van de gerenoveerde woningen. Om verschillende benaderingen met elkaar te kunnen vergelijken, hebben we een rekenprotocol gehanteerd, dat in onze adviespraktijk is ontwikkeld en inmiddels in een groot aantal renovatie- en verduurzamingsprojecten zijn bruikbaarheid heeft bewezen: Eerst wordt van elk project een hoeveeihedenstaat gemaakt van de bouwkundige en installatietechnische elementen, die de onderlegger is voor zowel kostenberekeningen als energieberekeningen. Vervolgens wordt voor elk element een pakket maatregelen vastgesteld, overeenkomend met de specificaties van de te onderzoeken renovatie-aanpak. Van elke maatregel wordt ook de energieprestatie vastgelegd.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oss.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/1ee20015-89d3-4b3e-b63b-8ad09d66b603?agendaItemId=91ea75e6-61a7-45dc-9448-bf38a2e01ef5