CConstaterende datOss
Koppel je AI →
Document · PDF

15 Raad van State, dd 5 augustus 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan Zwaluwstraat Oss - 2024_Geanonimiseerd

Gemeenteraad 17 september 2026, gemeente OssBij agendapunt: Voor behandeling doorgeleiden naar het college41.016 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 5

Deze sluit aan op wat zich in de afgelopen kwart eeuw al heeft ontwikkeld naar aanleiding van de regeringsnota Belvedere, met zijn verbinding tussen behoud en ontwikkeling. Nu zet de erfgoedwereld een stap verder, vanuit het besef dat de bestaande bebouwing de grootste troef is in de klimaatopgave, en dat ze de basis vormt voor duurzame ontwikkeling. 2° 19 Uit de lntroductie Verduurzaming op de website van de Stichtirig ERM, https://www.stichtingerm.nl/verduurzaming/introductje. 20 Ook op het praktijkniveau worden stappen gezet naar een soepeler omgang met erfgoed en duurzaamheid. Voor eigenaren van monumenten is een ontzorgingsprogramma gelanceerd, inclusief praktische handreikingen en afwegingskaders. Het Restauratiefonds verzorgt hiervan de coördinatie, in opdracht van de RCE. Sinds 2024 ziin in de ISDE-subsidieregeling van de RVO categorieën speciaal voor monumenten toegevoegd. Voor gemeenten zijn nieuwe instrumenten voor de verduurzaming van monumenten beschikbaar, zoals het afwegingskader verduurzaming voor gemeentetoetsing uit 2023. Voorts is sinds 2020 de DuMaVa- 19

Met die biik kunnen we ook de bestaande monurnenten opnieuw waarderen. Nederland telt op dit moment ruim 120.000 rijks- of gemeentelijke monumenten. 2 Dat zijn stuk voor stuk oudere gebouwen die niet zijn gesloopt en waarvan het behoud verregaand gegarandeerd ¡s. Ze hebben hun beschermde status aan uiteenlopende factoren te danken, maar we kunnen ze ook hierom waarderen: ieder monument vertegenwoordigt tonnen uitgespaarde cO2. Door de gezamenlijke expertise van erfgoed en duurzaamheid, ondersteund door ontwerp en calculatie, kan daadwerkelijk een hoogwaardig en aantrekkelijk alternatief ontstaan voor de bezwaarlijke routine van sloop-nieuwbouw. Omdat deze expertise al lang bestaat, hoeft voor de realisatie niet te worden gewacht tot een verre toekomst. Het kan nu, meteen. 2.3. Begripsbepahng erfgoed ln het voorgaande komen de termen monument, erfgoed en bestaande gebouwen voor. Dat is niet toevallig. Bij de berekening van de kosten en de milieulast zullen wij de neutrale, technische term bestaande bebouwing gebruiken. Deze berekeningen gelden immers ongeacht de cultuurhistorische waarde. Ook voor de kiimaatopgave maakt de jLiridische beschermingsstatus van een gebouw niet uit. Tegelijkertijd benadrukken we dat de waardering van een gebouw altijd integraal moet gebeuren, en dus niet uitsluitend flnancieel en milieutechnisch kan ziin.

Als we ook de kwalitatieve waardering in het betoog betrekken, gaat het over erfgoed. Een deel van het erfgoed heeft de formele beschermde status van een monument. subsidieregeling actiei. Noemenswaard ¡s tenslotte het boek Een warme jas voor oude huizen, in juni 2024 verschenen dankzij een samenwerking van Gelderse gemeenten. Meer informatie: www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/duurzaamheid 21 Er zijn ¡n Nederiand 62.000 rijksmonumenten. Het aantai gemeentelijke monumenten wordt niet centraal bijgehouden, maar bedraagt circa 60.000. Ook zijn er 472 door het rijk beschermde stads- en dorpsgezichten, met in totaal circa 35.000 panden, plus een onbekend aantal gemeentelijk beschermde gezichten. 20

Wij zulien vooral de termen erfgoed en bestaande bouw gebruiken, en de term monument het minst. Dit heeft twee redenen. Ten eerste behoort verduurzaming van bestaande bouw geen uitzondering maar regel te zijn, en op grote schaal te kunnen plaatsvinden. Dit vraagt om een aanpak die breed toepasbaar is op alie bestaande bouw, en niet alleen voor de relatief beperkte groep van erkende monumenten. Daar passen bredere begrippen bij. Ten tweede is de grootste verduurzamingsopgave nu te vinden bij het jonge erfgoed: de omvangrijke Post 65-gebouwengeneratie van 40 tot 60 jaar oud. 22 Deze gebouwen bevinden zich nu in een kritieke fase. Er zijn existentiële vragen over hun toekomst, zowel voor hun eigenaren en gebruikers als in bredere, maatschappelijke en culturele zin. Gebouwen uit de naoorlogse en Post65-perioden roepen enerzijds functionele en bouwtechnische vragen op: er moet iets rnet deze gebouwen gebeuren, en de cruciale keuze is die tussen behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw. Anderzijds zijn er cultuurhistorische vragen: deze gebouwen hebben de leeftijd om in aanmerking te komen voor een monumentenstatus of een andere erfgoedbescherming, maar dat is nog niet zeker en vele gebouwen worden intussen acuut bedreigd door sloop.

Weike erfgoedbenadering past bij een zo omvangrijke bouwgeneratie in de wachtkamer? Zijn er tussenvormen denkbaar tussen een monumentale status en een vogelvrije status? Tussen deze functionele en cultuurhistorische vragen bestaat onwillekeurig een wisselwerking. lmmers, een gebouw dat goede praktische en bouwtechnische vooruitzichten kent, is alleen al daardoor feitelijk beter beschermd dan een in onbruik geraakt pand. Andersom kan een passende beschermingsvorrn een voortgezet gebruik vergemakkelijken. Met ons model voor de functionele en bouwtechnische vragen dragen wij bij aan de gedachtevorming over het Post 65-erfgoed, rnet volop aandacht voor de praktische aspecten. 22 De categorie Post 65 omvat in Nederland circa 4 rniljoen gebouwen. Toegespitst op het woningbestand: er zijn tenminste 1300 buurten in het land waar 80% van de woningen gebouwd zijn in de periode 1965-1990. 21

Vanouds zijn er bestaande gebouwen in twee smaken: monumenten die goed beschermd zijn, en de grote meerderheid die niet of nauwelijks beschermd is tegen sioop. Er is een beperkt aantal tussenvormen, zoals de beschermde stads- en dorpsgezichten. 23 Nu vanwege duurzaamheid en klimaat álle bestaande bebouwing in principe de moeite van het behouden waard is, verandert ook dit keuzemenu. Er is behoefte aan een bredere manier van denken, met nieuwe begrippen, een bredere opvatting van erfgoed, en betere beschermingsmiddelen tegen onnodige sioop. 2.4. Begripsbepahng duurzaamheid Voor het begrip duurzaamheid gaan we uit van de bekende definitie van duurzame ontwikkeling door de VN-commissie Brundtland uit 1987. Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de behoeften van toekomstige generaties, zowel hier als in andere delen van de wereld, in gevaar te brengen. 24 Om dit te operationaliseren, concentreren wii ons op de beheersing van de uitstoot van C02 en andere broeikasgassen in relatie tot klimaatverandering. Dat is op dit moment het meest urgente aspect van duurzaamheid; andere duurzaamheidskwesties (zoals biodiversiteit en beschikbaarheid van grondstoffen) blijven in dit essay meest impliciet.

Een sleutelrol in deze benadering speeit de energie die tijdens het bouwproces is gebruikt om bouwmaterialen te produceren, oftewel de ingesloten of embodied energie van een gebouw. Deze term betekent niet dat de energie die vroeger voor de bouw is gebruikt, nog altijd ingebed in het gebouw aanwezig zou zijn. Het betekent wél dat de eenmalige investering van energie die tijdens de bouw is gedaan, voortdurend blijft renderen zolang het 23 Een reiatief nieuwe tussenvorm is te zien bij de dertig wederopbouwgebieden waarvoor een specifieke gebiedsbescherming geldt. Zij stammen uit de periode 1940-1965 en worden cultuurhistorisch van nationaal belang geacht. De dertig gehieden zijn gekozen uit een totaal van 450 vergelijkbare gebieden in Nederland, wat ook inhoudt dat 420 gebieden niet op deze wijze zijn beschermd. Onderzocht kan worden hoe dit model kan worden aangepast aan de latere Post-65-periode en de integratie met duurzaamheids- en klimaatcriteria. Zie: //wwwcultureelertgoednl/underwerpen/wederopbouw/wederopbouwgebieden. 2 Geformuleerd door de commissie-Brundtland in: Report ofthe worid Commission on Environment and Development: Our Common Future, 1987. Zie: ! un-documents.net/wced-ocf.htm. 22

gebouw blijft bestaan. Zodra een gebouw wordt gesloopt, gaat deze investering in energie verloren. Eventuele vervangende nieuwbouw vereist opnieuw veel bouwenergie die opnieuw voor CO2-uitstoot zorgt. Met andere woorden: de bouw brengt altijd een C02-last met zich mee, maar hoe langer het gebouw bestaat, hoe kleiner deze last is als ze wordt omgerekend naar gebruiksjaren. Een gehouw dat honderdvijftig jaar bestaat, heeft een veel gunstiger C02-voetafdruk dan drie opeenvolgende gebouwen die elk vijftig jaar bestaan. Hiermee is de kern van dit essay geïntroduceerd. Gebouwen die langer bestaan hebben alleen al daardoor een voorsprong in duurzaamheid op nieuwbouw. immers, als er nu nieuw wordt gebouwd, draagt deze bouw met zijn CO2-last bij aan het broeikasprobleem. En als er niet nieuw wordt gebouwd, maar in plaats daarvan een bestaand gebouw behouden blijft, is deze CO2-uitstoot niet nodig. Bestaande bouw, erfgoed, monumenten: het zijn actuele en kostbare troeven in de strijd tegen klimaatverandering en voor duurzame ontwikkeling. Deze troeven zijn des te actueler, omdat het klimaatbeleid geen uitstel toestaat en dringende actie vereist met onmiddellijk resultaat.

Nieuwbouw daarentegen levert geen onmiddellijk resultaat, want de eventuele voordeien van nieuwbouw (zoals een lage of geen CO2-uitstoot in het gebruik) betalen zich pas over een lange termijn uit, terwiji de nadelen, door hun CO2-last in de bouw, al direct doorwerken. Behouden in plaats van siopen is dan ook de duurzaamste keus. 2.5. De sieutelfactor tijd Wat erfgoed en duurzaamheid gemeen hebben, is het belang van de factor tijd. Bij erfgoed denken we aan gebouwen die al iang bestaan, bij duurzame ontwikkeling aan gebouwen die iang zullen bestaan. Beide richten zich op de lange termijn van het bouwen. De een lijkt naar het verleden te verwijzen en de ander naar de toekomst, maar in feite overlappen ze elkaar. 23

Wat ai lang bestaat is duurzaam gebleken, en erfgoed is niet alleen wat een eerdere generatie aan ons heeft overgedragen, maar ook wat wii aan latere generaties nalaten. Daarom past hier een uitweiding over de factor tijd en de Iange termijn, in relatie tot bouwen en niet-bouwen, erfgoed en duurzaamheid. Eeuwenlang werd er voor onbepaalde tijd gebouwd. Gebouwen werden opgericht zonder dat alvast hun einde was ingecalculeerd. Het bouwproces en de bouweconomie waren hierop ingericht. Afschrijvingstermijnen bestonden niet. Dat betekent niet dat gebouwen meteen een definitieve, voor de eeuwigheid gefixeerd gedaante hadden. De bouwtechnieken en materialen waren zodanig dat ze in de ioop van de tijd voortdurend konden veranderen. Tailoze monumenten getuigen hiervan, met een dynamische en boeiende bouwgeschiedenis die ook lang na de eerste oplevering voortging. Dit veranderde in Nederland (en elders) in de tweede helft van de negentiende eeuw. De steden groeiden onstuimig en de bouwnijverheid raakte in een stroomversneliing. Kenmerkend was de toename van de specuiatiebouw, het bouwen voor een anonieme markt in plaats van een directe opdrachtgever. Aan de onderkant van de markt kreeg deze speculatiebouw de bijnaam revolutiebouw. Voor revolutiebouwers was sneiheid belangrijker dan de bouwkwaiiteit en de toekomstwaarde van deze woningen.

Een journaiist typeerde in 1893 het resultaat als insolide, alles op een koopje, van de slechtste materialen, voor t uiterlijk heel aardig, maar vol verborgen gebreken [...] Vaiien ze binnen twintig jaar in, ik ben er intusschen (met mijn geld) wel uitgetrokken, denkt de bouwer et après nous ie déluge. 25 Er werd, kortom, niet voor onbepaaide tijd gebouwd, maar voor een markt met een beperkte tijdshorizon. 26 25 Geciteerd in: , Uit de groote schande van den revolutiebouw. Over de moeizame waardering van laatnegentiende-eeuwse woningarchitectuur, in: ßulletin KNOB, 2012-02, p.84. 26 Ook de kwaliteit van het werk voor de arbeiders ging achteruit. Er was minder behoefte dan voorheen aan vakmanschap. Bij de revolutiebouw moest rnen eigenlijk vooral hard kunnen werken. Hoe goed men het deed, was van minder belang. Makers en stakers. Amsterdamse bouwvakarbeiders en hun bestaansstrategieën in het eerste kwart van de twintigste eeuw, Amsterdam 2001, p.28. 24 5.1.2e 5.1.2e De wildwestjaren van de revolutiebouw rond 1880 liepen uit op een crisis waarin vete kieine bouwers failliet gingen. Maar de fundamentele verandering naar bouwen voor de markt en voor een beperkte termijn bleef bestaan. De grotere en beter georganiseerde bouwbedrijven kwamen sterker tevoorschijn.

Ook het opdrachtgeverschap werd allengs professioneler, zowel in het bedrijfsleven als bij overheden en maatschappelijke instellingen die onder meer woningen, scholen en ziekenhuizen bouwden. ln deze periode deed het begrip afschrijving zijn intrede. Het debuteerde in de Wet op de Bedrijfsbelasting in 1893, en die context is kenmerkend. Afschrijving was in de eerste plaats een economisch en fiscaal begrip met stechts een los verband met de bouwkundige kwaliteit. Niet de (bouw)technische tevensduur van een gebouw was leidend, maar de bruikbaarheid ervan voor de eigenaar. Ats een bedrijfsgebouw geen nut meer heeft voor het bedrijf, dan is de economische levensduur ten einde. De werkelijkheid is complexer. Er is een verschil tussen een machine, die door intensief gebruik slijt en tenslotte niets meer waard is, en een gebouw. Een gebouw dat voor het ene bedrijf geen nut meer heeft, kan voor een ander gebruik juist wel geschikt zijn, of geschikt worden gemaakt. Het is dan ook noodzakelijk om de bouwtechnische en de economische levensduur van een gebouw van eikaar te onderscheiden. 27 ln theorie is de technische levensduur onbeperkt, aldus vastgoeddeskundige een gebouw kan door nauwgezet onderhoud technisch zo goed als in de oorspronkelijke staat worden gehouden.

De economische levensduur heeft een andere basis: De economische levensduur is de tijdsduur waarin het productiemiddet zijn functie in de onderneming vervult, respectievelijk zal vervullen. Belangrijk in dit verband is dat de ondernemer zelf de tijdsduur bepaalt: alleen hij beslist wanneer een bepaald productiemiddel wordt geïnstalleerd en wanneer het buiten gebruik wordt gesteld. En: De economische levensduur zal nooit langer zijn dan de technische leverisduur. 28 27 Fiscaa/ afschrijven op vastgoed, Amsterdam 2002, p3. 28 ldem, p.326-327. 25 5.1.2e 5.1.2e Er bestaat een spanning tussen deze twee perspectieven, economisch en bouwkundig. Ook de terminologie verschiit. Vanuit het economisch perspectief wordt gesproken over gebruiksduur, vanuit het perspectief van het gebouw over toekomstwaarde. Ook is er een spanning tussen het particuliere belang en de zeggenschap van de eigenaar — alleen hij beslist — en het algemene of maatschappelijke belang waarin een gebouw voor langere tijd voor meer mensen materieel en immaterieel van betekenis kan zijn. De economische invalshoek heeft in de afgelopen eeuw het primaat gehad. Niet alleen commerciële partijen, ook gemeenten, woningcorporaties en onderwijsbesturen hanteren vaste afschrijvingstermijnen. Ze zijn vastgelegd in wet- en regelgeving.

Aangezien (aldus de economische levensduur altijd korter is dan de technische levensduur, betekent dit dat er stelselmatig gebouwen worden afgeschreven en gesloopt waarvan dat technisch niet nodig is. ln plaats van te streven naar een levensduur van onbepaalde tijd, stimuleert dit een snelle cyclus van sloop en nieuwbouw. En daarmee een onnodig hoge CO2-last. Dat het anders kan, bewijzen andere bouw- en vastgoedsectoren. Zoals het particuliere woningbezit. Wie een eigen huis heeft, zal niet snel besluiten om het na veertig jaar te slopen en te vervangen, alleen vanwege een boekhoudkundige routine. Veel woningkopers ziin juist op zoek naar een negentiende-eeuws herenhuis of een jarendertigwoning, en dus naar een bouwwerk voor onbepaalde tijd. Als dat gebouw verouderingsverschijnselen en gebreken vertoont, wordt het niet gesloopt maar onderhouden en gerenoveerd. De waardering voor gebouwen voor onbepaalde tijd ¡s dus nog springlevend. Het opmerkelijke is dat deze waardering ook economisch verantwoord is. De spanning tussen het economisch en bouwkundig perspectief kan kennelijk worden overstegen.

Waarom gebeurt dit dan niet standaard bij corporatiewoningen, kantoren en maatschappelijk vastgoed zoals schoolgebouwen? Waarom heeft zich daar in de 1oop van de twintigste eeuw een wegwerpcultuur ontwikkeld, waarin een eindige levensduur van enkele decennia de regel is geworden? ln het licht van de klimaatopgave zijn deze vragen nog relevanter dan tevoren. 26 5.1.2e Vanuit oogpunt van duurzaamheid is het raadzaam om primair naar de bouwtechnische levensduur te kijken, en de bouweconomie hieraan dienstbaar te maken. Als in theorie de technische levensduur onbeperkt is, kan dit ook in praktijk worden gebracht. Dit betekent niet dat alle onderdelen van het gebouw een eeuwig leven hebben. Het gebouw zal teikens veranderen. Het wordt onderhouden, waar nodig gerepareerd, en eens in de zoveel decennia wordt het stevig onderhanden genomen omwille van nieuwe gebruiks- of technische eisen of nieuwe bewoners. 29 Voor deze flexibiliteit en dynamiek is de alles-of- niets-aanpak van sloop en nieuwbouw onnodig. Het gebouw kan blijven bestaan, het blijft als erfgoed herkenbaar en de bouwenergie die er eenmalig aan is besteed, blijft renderen, als a gift that keeps on giving.

Het is, met andere woorden, mogelijk de draad op te pakken van een beproefde, eeuwenlange bouwtraditie, waarin voor onbepaalde tijd werd gebouwd en waarin de bouwtechnische levensduur niet ondergeschikt was gemaakt van een boekhoudkundige of fiscale logica. Deze traditie is gedurende een relatief korte tijd, anderhalve eeuw, onderbroken geweest voor een benadering van snelle afschrijving, die steunde op het overvloedige gebruik van fossiele brandstoffen waarvan we de gevolgen nu ondervinden. Nu dit tijdperk ten einde loopt, is het de opgave om de kwaliteit van het bestaande weer als vanzelfsprekend als uitgangspunt te nemen. En om nieuwe vormen van economisch denken en handelen te ontwikkelen die in overeenstemming zijn met een zorgvuldige benadering van bouwen, beheren, erfgoed en duurzaamheid. 2.6. Scenarios behoud-renovatie vs. sloop-nieuwbouw Wat betekent dit alles praktisch en concreet? Hóe kunnen we in de praktijk omschakelen van de oude werkwijze, met sloop-nieuwbouw als standaardroutine, naar de betere werkwijze, die uitgaat van behoud en renovatie/transformatie? Het antwoord: door het eenvoudigweg 29 Voor een voorbeeld van de veranderingen die een gebouw iri de ioop van de tijd kan doormaken, zie bijiage l., Rekenen aan de bestaande woningvoorraad, p.6-7. 27

te doen. Het kan op ieder moment beginnen, bij iedere concrete opgave, bij ieder bestaand gebouw waarmee iets moet gebeuren. Een andere manier van denken en werken veronderstelt ook een andere manier van rekenen. Deze paragraaf introduceert de rekenmethode EcoQuaestor die in hoofdstuk 3 zal worden toegepast. EcoQuaestor beoordeelt de twee scenarios behoud en renovatie en sloop en vervanger)de nieuwbouw op basis van gelijkwaardige uitgangspunten en calculaties. Het uitgangspunt bij deze vergelijking is een bestaand gebouw, dat het einde van zijn boekhoudkundige afschrijvingstermijn nadert of al heeft bereikt. Het kan een woongebouw zijn, een gebouw met een maatschappelijke functie zoals een school, of commercieel vastgoed. Na tientallen jaren van ir)tensief gebruik ziet het gebouw er wat sleets uit en vertoont het bouw- of instaliatietechnische gebreken. Ook past het niet meer helemaal bij de huidige gebruikseisen. Mogelijk is het regulier oiiderhoud de laatste jaren verwaarloosd. Er moet iets met het gebouw gebeuren. Maar wat is de beste aanpak? Een gelijkwaardige vergelijking van de twee scenarios behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw stelt eisen aan de rekenmethode. De financiële en duurzaamheidseffecten van de twee scenarios moeten strikt op dezelfde, volledige en eerlijke manier worden gecalculeerd.

ln de rekenwijze mogen geen verborgen aannamen zitten die één van de twee opties oneigenlijk voordeel geven. De rekenmethode moet, met andere woorden, een gelijk speelveld creëren. Wij benadrukken dit, omdat het gelijke speelveld in de gangbare praktijk niet vanzelf spreekt. Er worden bijvoorbeeld verschillende afschrijvingstermijnen gehanteerd voor nieuwbouw en renovatie, zoals 30 of 40 jaar voor nieuwbouw en 20 jaar voor renovatie. Dat vertroebelt de vergelijking en het kan leiden tot scheve, onjuiste berekeningen. Dit valt in de praktijk vrijwel altijd uit ten gunste van nieuwbouw. Dat is geen toeval; de modellen zijn oi)tworpen voor nieuwbouw en niet voor gelijkwaardige vergelijking. 28

De rekenmethode EcoQuaestor creëert een gelijk spee!veld door uit te gaan van een hoogwaardige renovatie die het bestaande gebouw op hetzelfde kwaliteitsniveau brengt als nieuwbouw zou doen. Dan kan voor de twee scenarios ook dezelfde afschrijvingstermijn worden gehanteerd. Dat dit een realistisch uitgangspunt is, wordt in bijlage 11. onderbouwd. Een gelijk speelveld ontstaat ook door van beide scenarios het totale energieverbruik te berekenen. Dit is in gangbare rekenmethoden niet altijd gegarandeerd. Bij het energieverbruik van een gebouw wordt een onderscheid gemaakt in twee delen, zo zagen we eerder: de materiaalgebonden energie die voor de bouw nodig was (embedded) en de operationele energie die tijdens het gebruik van het gebouw nodig is (verwarming e.d.). De verdeling over deze twee posten is bij nieuwbouw anders dan bij renovatie. Van nieuwbouw wordt vaak wél de energie tijdens het gebruik berekend, maar niet altijd de vereiste embedded energie. Dit leidt tot een vertroebelde berekening die een geflatteerd beeld geeft van de energiekosten en de klimaateffecten van sloop-nieuwbouw. Een gelijl< speelveld vereist een rekenmethode die wél al!e energie meerekent. Dat is financieel relevant, en het maakt de totale C02-uitstoot per scenario inzichtelijk. Binnen de twee hoofdscenarios zijn vervolgens tal van varianten denkbaar. ln hoofdstuk 3 worden o.m.

de energetische varianten BENG en ENG in de woningbouw onderscheiden, evenals rnengvormen van renovatie met gedeeltelijke nieuwbouw in de scholenbouw. Bij alle varianten gelden dezelfde normen voor renovatie en nieuwbouw. Ook als de keuze tussen de scenarios behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw niet aan de orde is, bijvoorbeeld als reeds tot renovatie is besloten, is de berekening zinvol. De calculatie van een fictieve nieuwbouwvariant kan dan als referentie dienen. De systematiek en de casussen komen aan bod in hoofdstuk 3 en in bijlage ¡l. 29

3. Casussen: Rekenen aan renovatie en nieuwbouw 3.1. lnleiding Refuse — oftewel hehoud van bestaande bebouwing in plaats van sloop en nieuwbouw — is de grootste bijdrage die de bouw- en vastgoedsector kan leveren in de strijd tegen kiimaatverandering, zo zagen we eerder. Rethink, anders denken, is de tweede. Samen kunnen zij krachtig en uitvoerbaar zijn door de waarden van erfgoedbehoud en duurzaamheid met elkaar te verbinden. ln dit hoofdstuk onderbouwen wij dit niet cijfers. Wij introduceren het rekenmodel EcoQuaestor dat de twee opties behoud-renovotie en sloop-rieuwbouw op gelijke basis calculeert en dus vergelijkbaar maakt. EcoQuaestor is ontwikkeld door Huisvestingseconomie ( , en hier toegepast m.m.v. Bouwscoop ) en Trecodome ( ). EcoQuaestor berekent van ieder scenario de financiële kosten en de CO2-voetafdruk. Het model is eerst ontwikkeld voor woningbouw en -renovatie, en later aangepast voor maatschappelijk vastgoed, in het bijzonder scholenbouw. We zetten de werkwijze van EcoQuaestor uiteen (3.2.) en passen haar toe op casussen uit de praktijk van Huisvestingseconomie en Stichting in de woningbouw (3.3.) en in de scholenbouw als voorbeeld van niaatschappelijk vastgoed (3.4.). Ook signaleren we enkele andere voorbeelden als referentie: de grote woongebouwen Kleiburg en Grand Parc (3.5.), en de Marks & Spencer Flagship Store in Londen (3.6.).

Een uitvoerige verantwoording van de rekenmethode EcoQuaestor is te vinden in bijlage 1L3° ° Bijlage 11.: Huisvestingseconomie / , EcoQuaestor: Rekenen aan de bestaande woningvoorraad: van uitdaging in de energietransitie naar duurzame economische oplossing, Roosendaal 2024. 30 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3.2. Spelregels voor calcuiatie ¡n de praktijk De uitgangspunten van het rekenmodel uit paragraaf 2.6. zetten we hier praktijkgericht op een rij. De rekenmethode EcoQuaestor kwantificeert wat vanuit het oogpunt van duurzaamheid en financiën de consequenties ziin van de verschiilende opties voor een bestaand gebouw. Op basis hiervan kan de opdrachtgever een evenwichtige, goed geïnformeerde keuze maken. Door zowel de financiële kosten als de CO2-voetafdruk te kwantificeren, verbindt het modei het particuliere belang met het maatschappelijke belang. De noodzaak om de CO2- voetafdruk te beperken is een krachtige drijfveer, en de berekeningen laten zien dat deze kan samengaan met de praktische eisen van uitvoerbaarheid en betaalbaarheid. Het model rekent alle kosten en CO2-Iasten mee, zowet in de bouwfase als in het gebruik. Hierdoor ontstaat een compleet en eerlijk beeld. Dit is, zoals gezegd, minder vanzelfsprekend dan het lijkt.

ln veel gangbare berekeningen van verduurzaming wordt voorat gekeken naar de energieprestaties tijdens het gebruik; dat de bouw ook een zware energielast veroorzaakt, blijft dan buiten beeld. Zon rekenwijze geeft een vertekend beeld van de werkeiijke kosten, en schept de valse indruk dat nieuwbouw gunstiger is dan renovatie. EcoQuaestor gaat daarentegen uit van een geiijk speelveld, waarin alle varianten met dezelfde maatstaven worden beoordeeld. Technische toe!ichting EcoQuaestor EcoQuaestor is hét model voor de bepalinq van milieu/C02-impact en energie- effecten in relatie tot de bouwkosten van bouwprojecten. Het sluit aan op NEN 2699 en de STABU-systernatiek. 31 Bron: https://www.ecoguaestor.ni/de-aanpak/ 31

Met behulp van EcoQuaestor kan een zeer gedetailleerde begroting (met volledig gespecificeerde technische oplossingen) worden opgesteld, waarbij de milieu/CO2- impact en energie-effecten in de gewone calculatie zijn verwerkt. Het model en de daaronder liggende database zijn uniek voor Nederland. Ze zijn ontwikkeld door de coöperatie Bouwprojecteconomie, een samenwerkingsverband van onafhankelijke bouwkostenbureaus en energieadviseurs in Nederland. De milieulasten worden standaard uitgedrukt in ecokosten en in CO2-footprint. Op verzoek kunnen met EcoQuaestor ook CED en Millipoints berekend worden. Al deze milieu-indicatoren zijn gebaseerd op de LCA-methodiek, vo/gens lso 1040:2006. Het EcoQuaestor-model vergelijkt de twee hoofdscenarios, behoud-renovatie en sloop- nieuwbouw. Om een zuivere vergelijking mogelijk te maken, worden de randvoorwaarden voor beide scenarios zo veel mogelijk vergelijkbaar gemaakt. Dat geidt onder meer voor het programma van eisen, de berekening van het energieverbruik in de totale levensloop, en de boekhoudkundige afschrijving. Hierdoor kan het model zich concentreren op de twee centrale criteria, C02 en geld. Binnen de twee hoofdscenarios kunnen tal van varianten worden onderscheiden. Zo kan rekening worden gehouden met verschillende renovatieniveaus, energetische eisen of veranderende programmatische eisen en wensen.

Het model hanteert een lineaire tijdschaal voor de levensduur van een gebouw. Dat wil zeggen dat het gebouw in beginsel voor onbepaalde tijd kan blijven bestaan. Het moet regelmatig worden onderhouden, gerepareerd en gerenoveerd, maar dat hoeft niet te gebeuren in de alles of niets-vorm van s1oop en nieuwbouw. Hiermee sluit het model aan bij de eeuwenlange praktijk waarin gebouwen geen gefixeerde afschrijvingstermijn hebben maar voortdurend aanpasbaar zijn. De grafische weergave van dit beginsel is een grafiek waarin tijd en gebouwkwaliteit tegen elkaar zijn afgezet, aldus: 32

G) (0 • Kwaliteit van nieuwe en hestaartde woningen n de tijd -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 nieuwbouw - renovatie 100% renovatie 503b — — — minimun, Deze graflek van kwaliteit en tijd kan als volgt worden begrepen: - Horizontaal is het tijdsverloop. Het jaar 0 is het heden. De graflek begint dus 30 jaar geleden (-30) en gaat door tot 60 jaar in de toekomst. - Verticaal is de bouwtechnische kwaliteit van het gebouw. 32 - De rode lijn geeft het kwaliteitsniveau aan dat van nieuwbouw wordt geëist. Uitgangspunt is de constatering dat dit niveau in de ioop van de tijd stijgt, met andere woorden dat voor nieuwbouw steeds hogere kwaliteitsnormen gelden. We stellen nu hogere eisen aan een gebouw dan in 1900 of 1960, bv. aan de nuts- en netwerkvoorzieningen, de energetische kwaiiteit en het comfort. - De onderbroken rode lijn geeft aan wat het minimale kwaliteitsniveau is dat voor een gebouw nog acceptabel is. - De groene en grijze lijnen volgen de kwaliteitsontwikkeling van een gebouw dat 30 jaar geleden is opgeleverd. Bij de oplevering voldoet het gebouw aan de dan geldende eisen.

Direct na opievering van nieuwbouw begint de achteruitgang in kwaliteit, zo laten de 32 Met bouwtechnische kwaliteit wordt hier het geheel bedoeld van de bouwkundige kwaliteit in de zin van constructieve eti bouwfysische eigenschappen; de kwaliteit van de afwerking binnen en buiten; en de kwaliteit van de installaties. 33

lijnen zien: het gebouw wordt gebruikt, het staat bloot aan weersinvloeden, het slijt. Stijgingen in deze lijnen (bv. na 15 jaar) zijn het gevolg van onderhoud of een gedeeltelijke renovatie. - Na verloop van tijd zakt het gebouw naar het minirnaal acceptabele kwaliteitspeil, of zelfs eronder. Dat gebeurt in de grafiek in de laatste periode voor het jaar 0. - ln het heden, hetjaar O, is een ingreep noodzakelijk om de kwaliteit weer op een acceptabel peil te brengen. Hiervoor bestaan drie opties. - De grijze lijn laat in het jaar 0 een beperkte renovatie zien. Duidelijk is dat ook het effect hiervan beperkt zal zijn. Binnen 20 jaar ¡s opnieuw ingrijpen noodzakelijk om niet onder het minimumpeil te zakken, en de kwaliteit komt nooit meer in de buurt van die van nieuwbouw. - De qroene Iijn toont een ingrijpende, volwaardige renovatie ¡n het jaar 0 die het gebouw wél op het kwaliteitspeil van eigentijdse nieuwbouw brengt. Voor de toekomst is na 30 jaar opnieuw een hoogwaardige renovatie ingetekend. - De derde optie in het jaar 0 is de s1oop van het bestaande gebouw en vervanging ervan door nieuwbouw. Deze optie geeft in de grafiek exact dezelfde lijn als volwaardige renovatie. Nieuwbouw en renovatie kunnen beide bij oplevering het vereiste kwaliteitsniveau voor hedendaagse nieuwbouw hebben (de rode lijn).

Bij beide begint direct erna de achteruitgang in kwaliteit en dus de noodzaak van onderhoud. - Dit maakt het aannemelijk om in het rekenmodel dezelfde kwaliteitseisen te stellen aan volwaardige renovatie en nieuwbouw. Bouwtechnische kwaliteit is dan geen criterium orri voor het een of het ander te kiezen. - Nu er geen kwaliteitsverschil is tussen renovatie en nieuwbouw, kan de aandacht zich concentreren op de factoren die hier centraal staan, CO2-voetafdruk en financiën. 34

3.3. Casus: woningbouw Huisvestingseconomie heeft het rekenmodei EcoQuaestor toegepast op twee renovatieprojecten die representatief kunnen worden geacht voor de woningbouw uit de periode 1965-1995. Veel woningen uit deze periode (globaal Post 65) zijn naar huidige maatstaven verouderd, zodat er nu of binnenkort een ingrijpend besluit over hun toekomst aan de orde is.33 Van de belangrijkste keuzeopties, behoud-renovatie en sloop-nieuwbouw, worden hier de financiële en duurzaamheidsaspecten berekend. Woningen vormen binnen de gebouwde voorraad het veruit meest voorkomende gebouwtype in Nederland, en de periode 1965-1995 heeft hieraan een zware bijdrage geleverd. ln deze dertigjarige periode zijn circa 3,5 miljoen woningen gebouwd, oftewel bijna 40% van de totale huidige woningvoorraad van 8,2 miljoen. Uitgesplitst per decennium gaat het om 1,3 miljoen (1965-1975), 1,2 miljoen (1975-1985) en 1,0 miljoen (1985-1995). Het spreekt vanzelf dat binnen deze woningvoorraad een grote verscheidenheid bestaat in woningtypen, grootte, ligging, eigendomssituatie, architectuur en andere variabelen. Toch kunnen twee kenmerkende casussen worden geïdentificeerd. ln beide projecten gaat het om generieke woningbouw, dat wil zeggen om veel voorkomend typen waarbij de variatie binnen smalle marges blijft.

Ook zijn de principes dusdanig herkenbaar dat ze eenvoudig op andere typen kunnen worden toegepast. Drie variabelen binnen de woningbouw verdienen kort aandacht. Het meest relevante onderscheid voor deze casus is dat tussen eengezinswoningen (vrijstaande won ingen, rijenwoni ngen, tweekappers e.d.) en meergezinswoningen (flats, appartementen, e.d.). Hiervan zijn in de periode 1965-1995 respectievelijk 2,4 miljoen en 1,1 miljoen gebouwd. De bouwwijze van deze typen heeft sterke invloed op de aanpak bij ln theorie doet zon besiissingsmoment zich iedere 30 jaar voor, zo werd in de vorige paragraaf uiteengezet. ln de praktijk kan het aanzienlijk langer duren voordat de noodzakelijke ingrepen in gang worden gezet. Gegevens: CBS Statline, Voorraad woningen; gemiddeld oppervlak; woningtype, bouwjaarklasse, regio, 16 april 2024. https://opendata.cbs.nl/stat!ine//CBS/nI/dataset/82550NED/tabIe?dl=A7Ç77. 35 5.1.2e renovatie. Daarom is van eik van deze typen een casus uitgewerkt: een eengezinsrijenhuis en een galerij-appartement. Ten tweede is er het onderscheid naar eigendomsvorm, met daarbij de nadruk op collectieve of ¡ndividuele zeggenschap. Soms hebben alle woningen in een rij of bouwblok één eigenaar/verhuurder, bijvoorbeeld een woningcorporatie. Het ligt dan voor de hand om bij renovatie een collectieve aanpak te kiezen, die de uniformiteit van de rij of het blok in stand houdt.

Waar individueei woningbezit overheerst (eigenaar/bewoners), is een collectieve aanpak minder vanzelfsprekend. Toch is een collectieve aanpak ook dan mogelijk, mits particuliere eigenaren samenwerken, bv. in de vorm van een vereniging van eigenaren. De hier gepresenteerde casussen gaan uit van een collectieve aanpak, en niet van de aanpak per individuele woning. Niet de eigendomsvorm (huur/koop, gezamenlijk/individueel) maar de bouwkundige eenheid is dus bepalend voor deze casussen. Ten derde bestaat binnen de woningvoorraad een architectonische verscheidenheid. ln de casussen gaan wij op dit terrein uit van generieke woningbouw: woningbouw uit de onopvallende maar verzorgde middenmoot die representatief is voor het grootste deel van de wonïngvoorraad. Architectonische unica komen hier niet aan de orde, omdat die veelal een zeer specifieke aanpak verlangen. Eén architectonisch aspect is echter relevant: de inzet om de samenhang en de eenheid van de woningrij of het bouwblok te bewaren. Dat kan door de bestaande vormgeving te handhaven of een nieuwe vormgeving te creëren, maar steeds op rij- of blokniveau. Hier valt het streven naar ontwerpkwaliteit samen met het reeds genoemde uitgangspunt van een collectieve aanpak. Anders gezegd: de bloksgewijze aanpak kan een zeker schaalvoordeel opleveren, en vergemakkelijkt ook een esthetisch coherente uitwerking.

Aan het einde van de paragraaf komen we kort terug op de ontwerpvraag. 36

lntroductie casussen en werkwijze Rijenhuizen (Iinks) en appartementen (rechts) Van de twee hier volgende casussen betreft de eerste een rij gezinswoningen, en de tweede een blok appartementen van vier etages met een Iift. Beide zijn kenmerkend voor een brede renovatiepraktijk van woningcorporaties. Beide betreffen, zoals gezegd, generieke woningbouw. Voor beide getdt een bloksgewijze aanpak. Beide casussen zijn gebaseerd op renovatieprojecten die daadwerkelijk zijn uitgevoerd. Wel heeft in de calculatie een aantal maatregeten toegevoegd om de renovatiecasussen vergelijkbaar te maken met nieuwbouw volgens de nu geldende normen. Zo is bv. de isolatiewaarde van de renovatie vergelijkbaar gemaakt aan de vereiste isolatiewaarde bij nieuwbouw, en is de kostenraming daarbij aangepast. Het doel is om noch van nieuwbouw, noch van renovatie, een te rooskleurig beeld te geven. Per casus zijn in totaal acht renovatievarianten uitgewerkt. De variant Gebruikelijke Renovatie komt het meest overeen met de gangbare praktijk bij woningcorporaties. Hieraan toegevoegd zijn varianten die bijna energieneutraal (BENG) of energieneutraal (ENG) zijn; varianten met balansventilatie, triple glas, extra maatregelen voor de kopgevels (koppen) en de daken (kappen) van het bouwblok; en een passiefhuis-variant. Naast deze renovatieopties berekende drie nieuwbouwvarianten: BENG, ENG en passief.

ln totaat zijn er dus per casus elf varianteri. Van elke variant is berekend wat het broeikaseffect in de loop van dertig jaar zal zijn, zowel tijdens de bouw (rnateriaalgebonden emissies) als in het gebruik (operationele emissies). 37 5.1.2e 5.1.2e Ook is berekend wat de kosten perjaar zullen zijn, gebaseerd op de kapitaalslast van de investering en op de gebruikslasten. De bevindingen zijn per casus ¡n een staafgrafiek weergegeven: - Van boven naar onder staan de acht renovatievarianten en de drie nieuwbouwvarianten. - Links is het broeikaseffect in CO2-equivalenten aangegeven (groentinten). - Rechts staan de jaarlijkse kosten in euros (blauwtinten). - De getallen zijn opgenomen in de tabel, die die ook aangeeft waar elke groen- en blauwtint voor staat. Een uitgebreide rapportage is opgenomen in bijlage 11. Hier geven we de hoofdlijnen en bevindingen weer. 38

Eengezinsrijenhuis De bijgevoegde grafiek met tabel geeft de bevindingen weer voor een eengezinsrijenhuis. De bovenste acht staven laten de resultaten zien van de renovatievarianten, de onderste drie ziin de nieuwbouwvarianten. De kleuren worden uitgelegd in de tabel. Grafiek 4: Broeikaseffect (GWP) en jaarlijkse iasten (TCO) van diverse renovatie-benaderingen versus vergeiijkbare nieuwbouw Eengezins-rijenhuis, 2 lagen met kap (gemiddelde van een blok van 6 woningen) Rsn | ebrsxttelijk (67 kWh> Ren balarts (44 k1M) Ren trle-glas (37 kMt) 5.1.2ekop+kop (60 kWh) Ren BENG (49 bVvh) Ren kop+kap estta (26 kVvh) 5.1.2eENG (16 kWh) 5.1.2epaseief (13 kM» tì, BENG (49 kWh) F)e1 ENG (16 kWh) F | pass)sf (12 kWh) GIOÒot Weinrrg potenlial | Kapifontolastuae de lrronstering | Jae-a-jtieo | n+-.ilro- - ___________ | he COa-udnnto 1.500 , 30 jon) | denue0t)3ojaer.rreêle ron1e2.0fS)juutjktio ndenerrn | luoCn)bnli+rilng) COda | 2022 | Nionwi..ue | Re++iObn | Renonai-e | td. | -lre.w | Pri.spoit 2023 sloop | b,boow | Oeotoer. | ongolri-rn0.:- | keukOn. | ineouw | eloep onder | oerepleio | reuii- | sn1r | en | inoura-f | Oarnrer | i:appsrre-9.b.v. | oa-ur | bad- | ling opparte. | kan.er, | ¡nnlusrf | ruhil nn | nie,ei- | conplere | j:oeder | ondor-êng | bod. | ooef | t.b.o.

| energie n0ud | asoi | euw50s | bouw) | ni | nn: rerra- | co | ontellotee | eoonoue | seçcn | n0 Rsn gebru#xt(k (67 kWh( | 7,2 | 75,7 | 18j | 6,4 | 2,4 | 0,0 | € 0 | € | € | € | € | € 5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f Ren ba!ans (44 kWh) | 7,2 | 53,4 | 19,4 | 6,4 | 2,4 | 0,0 | € 8 | € | € | € | € 1.492 | 6 1.500 5.1.2f5.1.2f5.1.2f Rsn tr)sxt-as (37 hWh) | 7,2 | 51,0 | 20,3 | 6.4 | 2.4 | 0,0 €0 | 0740 | 41.921 € | 01.412 | €5.1.2f | 5.1.2f Ren hop+ksp (60 kWh) | 7,2 | 50,7 | 21,6 | 6,4 | 2,4 | O.f | €0 | 0740 | 01.921 € | € | €l.500 5.1.2f5.1.2f Ren ÐENG (49 kWh) | 7,2 | 55,0 | 25,0 | 64 | 2,4 | 0,0 | € 0 | € | € | 4 | € 5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f Ren kspa-kap extra (26 kWh) | 7,2 | 47,6 | 26,0 | 6,4 | 2,4 | 0,0 | €Q | €740 | 01.921 05.533 | €1.299 | 41.500 Rsn ENG (16 kWh) | 7,2 | 44,3 | 28,0 | 6.4 | 2,4 | 0,0 | € 0 | € | € | € 5.0t6 | € | € 5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f Ren pasxiet (13 hWh) | 7,2 | 43,4 | 30.7 | 0,4 | 2,4 | 0.0 | € 0 | € | € | € | 4 | €5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f N*1 BENG (49 kWh( | 7,2 | 55,0 | 55,3 | 3,0 | € | € | € 1.54.4 | €5.1.2f5.1.2f5.1.2f N-eb ENG (16 kWh) | 7,2 | 44,3 | 57,6 | 3,0 | € | €1O.157 | 01.187 | €5.1.2f 5.1.2f ÎJPíh posoisf 112 kWh( | _ | 42,9 | 58,6 | 3,0 | € | € | € | € | 5.1.2f5.1.2f5.1.2f5.1.2f De eerste vier renovatievarianten gaan uit van de reguliere renovatiepraktijk, zoals die doorgaans door woningcorporaties wordt uitgevoerd.

Deze wordt aangevuld met balansventilatie, tripteglas of extra kop-kap-maatregelen. Dan volgen vier 39 renovatievarianten die uitgaan van de normen voor BENG, ENG en een passiefhuis. Ook hier is een extra kop-kap-variant toegevoegd. De verschillen tussen de acht renovatievarianten ziin af te meten aan de lengte van de staven en aan de tinten binnen elke staaf. Er ziin verschillen zichtbaar in de jaarlijkse kosten (de lengte van de biauwe staven), in de CO2-voetafdruk (de groene staven), en in de verdeling tussen investerings- en exploitatie-effecten (tintverschillen binnen een staaf). De details zijn nader omschreven in bijlage 11. Bevindingen Wat alle renovatievarianten gerneen hebben, is dat ze gunstiger scoren dan nieuwbouw. ln de grafiek is dat zichtbaar doordat de renovatievarianten kortere staven hebben. Nieuwbouw is duurder en de energie- en klimaateffecten ziin beduidend slechter, zo is af te lezen aan de onderste drie staven. Renovatie is ¡n alle gevallen financieel voordeliger, en in bijna alle gevallen in CO2-last eveneens. Alleen een kale gebruikelijke renovatie is in CO2-uitstoot ongeveer even ongunstig ais nieuwbouw. Concreet: de investeringskosten voor een rijtjeshuis op ENG-niveau bedragen bij nieuwbouw euro, en bij renovatie euro. Renovatie is hiermee 17% goedkoper dan nieuwbouw van dezelfde kwaliteit.

Ook de jaarlijkse kosten liggen bij renovatie 17-19% lager. De CO2-voetafdruk, gemeten over een periode van dertig jaar, is bij renovatie 20% lager dan bij nieuwbouw. Een opmerkelijke tweede conclusie is dat een reguliere renovatie met balansventilatie of tripleglas (tweede en derde staaf van boven) een gunstiger broeikaseffect heeft dan een BENG- of ENG-renovatie, en ook goedkoper is. De BENG- of ENG-norm die voor nieuwbouw wordt gehanteerd, is dus niet per se de beste aanpak voor bestaande bebouwing. 40 5.1.2f 5.1.2f Ren gebrukelijh (84 kWh) Ren balsS (67 kWh) Ren triple-glas 153 KWh) Ren kop*Kap (66 kWh) RenBENG(62KWh) Ren kopKap extra (44 k?s) Ren ENG (27 kMr) Ren passief (23 kWb) ltM BENG (62 kWh) Nb ENG (27 kWh) - f.ht passlel (20 KMi) — Ren gebroikehjk (84 kWh Ren b31an5 (67 kWh) Ren trpie-gns (53 kWh) Ren kop+kap (66 KWh) BENG (62 kWh) kop*kap extra (44 kWlr) E!IG (27 kWh) paxsie! (23 kWh) BENG (62 kWh) ENG (27 kWh) Galerij-appartementen De tweede casus betreft een blok appartementen van vier etages met een lift. Ook hier zijn dezelfde acht renovatievarianten berekend, gevolgd door drie nieuwbouwvarianten. Dit levert de volgende grafiek met tabel op.

Grafiek 5: Broeikasettect (GWP) en jaarlìjkse !asten (TCO) van diverse renovatie-benaderingen versus vergelijkbare nieuwbouw Gallenj-appartementen, 4 bouwlagen met plat dak (gemiddelde van een blok van 40 woningen) Bevindingen De berekening van deze casus levert een beeld op dat sterk overeenkomt met dat van de eerste casus. Ook hier is renovaue, in welke vorm dan ook, gunstiger dan sloop-nieuwbouw. De kosten (bla(iwe staven) zijn significant lager, en de C0 2-uitstoot (groene staven) is dat ook. 41

____ , 11) , -1-..-- l 111 .J GWP ê, lcg CO2-eqr.sa)ent iboue/-çele13t0erd) i Kcseter». ,e € / rr R :Ç De jaarlijkse kosten liggen bij renovatie 14% lager dan bij nieuwbouw (beide op ENG-niveau), en de C02-voetafdruk ligt 25% lager. Ook hier zijn er onderlinge verschillen tussen de renovatievarianten, al zijn deze over het algemeen relatief klein. Opnieuw is de gebruikelijke renovatie (bovenste staaf) vanuit CO2- oogpunt het ongunstigst, hoewel nog steeds gunstiger dan nieuwbouw. Ook in deze casus kan de gebruikelijke renovatie aanmerkelijk worden verbeterd door toevoeging van balansventilatie, triple glas en extra kop-kapmaatregelen. Extra bevinding: helpen nieuwe materialen? De matige prestaties van nieuwbouw roepen de vraag op of deze kunnen worden gecompenseerd met behulp van nieuwe materialen of technieken, die als duurzaam of circulair worden aangeprezen, zoals houtskeletbouw. heeft dit nader onderzocht. Uitgangspunt is de eerdere casus met een rij van eengezinswoningen. ln de grafiek hieronder geeft de bovenste staaf de renovatievariant met tripleglas weer. De overige 10 varianten zijn nieuwbouwvarianten. Hierbij staat KZS voor de veel toegepaste bouwmethode van kalkzandstenen wanden met breedplaatvloeren, en HSB voor houtskeletbouw. De kosten (blauw) en C02-uitstoot (groen) zijn hier berekend per vierkante meter (m2 BVO).

Grafiek 6: Broeikaseffect (GWP) en stichtingskosten (excíusief grondkosten) per m2 BVO van diverse alternatieven in nieuwbouw Vergeleken met renovatie (balansventilatie + tripleglas) van het referentieproject met eengezinswoningen. Rerronat,e (149 rn2 BVO) E)OQ130 Relerente QS (149m2 BVO) BENG Relerentie QS )149m2 BVO) ENG Reie,er»t,e KZS )149rn2 BVO) Pas,..ef Docczon KZS (l48m2BVO) BENG »jcoczoo IQS (145rr2 BVO) ENG Dooczon RZS ) 146rt2 BVO) Passef Dooczon HSB (148m2 BYO) ENG Sesrorer KZS (133rt2 BVO) BENG Seeiorecs KZS ) 133nt2 BVO) ENG Seeiceen 1-158 )133nr2 BVO) ENG - - 5.1.2e • ; :•:_ \ : De renovatievariant blijkt veruit het gunstigst te zijn, zowel financieel als in C0 2-uitstoot. Nieuwbouw in houtskeletbouw scoort wél beter dan andere nieuwbouw, maar niet beter dan renovatie. Ook bij een gunstiger materiaalgebruik (zoals hout in plaats van staal) vereist nieuwbouw een hoog energieverbruik voor o.m. transport en verwerking, dat bij renovatie van een bestaand bouwwerk niet nodig is. De conclusie luidt dat met houtskeletbouw de C02-emissies niet zo ver worden gereduceerd, dat ze in dit opzicht met renovatie kunnen concurreren. Kortom: van innovatieve nieuwbouwtechnieken kunnen geen resultaten worden verwacht, die een heel andere verhouding tussen nieuwbouw en renovatie opleveren.

Hier komt nog bij dat dezelfde innovatieve en circulaire materialen en technieken, zoals houtskeletbouw, niet alleen in nieuwbouw, maar vaak ook bij renovatie kunnen worden toegepast. Renovatie en architectuur Van der Pekbuurt (links) en De Punt, Osdorp (rechts). (Bron: EcoQuaestor) Renovatie is iiiet alleen een technische opgave, maar ook een ontwerpopgave. ln de twee casussen lag minder nadruk op het ontwerpaspect, aangezien het om complexen ging van weinig onderscheiden architectonische kwaliteit. Hun architectuur was in de bestaande situatie onopvallend en verzorgd, waarbij onopvallend verwijst naar het generieke karakter met een terughoudende expressie, en verzorgd naar de zorgvuldigheid waarmee rij of blok als een samenhangend geheel is ontworpen. Na de renovatie mag rninimaal worden verlaiigd 43

dat deze vormgevingskenrnerken terugkeren, in oude of vernieuwde vorm. Daarnaast biedt renovatie de kans om een nieuwe nuance of gelaagdheid toe te voegen. Bij sommige woningbouwcompiexen is extra ontwerpaandacht gewenst. Dat geldt voor monumentale of anderszins kenmerkende en betekenisvolle bebouwing. Verduurzaming kari grote ingrepen nodig rnaken, die ook dwingen tot verstrekkende ontwerpkeuzen. lsolatie van oudere gebouwen is een bekend voorbeeld. Het isoleren van buitenmuren kan aan de binnenzijde gebeuren, of aan de buitenzijde. ln beide gevallen heeft dit consequenties, of voor het interieur of voor het gevelbeeld. Er is inmiddels ruim ervaring met de verschillende opties, en het scala aan opties breidt zich nog uit. Er is niet één standaardoplossing, en voor ieder specifiek geval kan naar de beste vorm worden gezocht. Hoe het kan, laten de fotos hierbij zien. ln de vooroorlogse Van der Pekbuurt (Amsterdam Noord) is gestreefd naar behoud van het oorspronkelijke straatbeeld. ln het naoorlogse complex De Punt (Amsterdam Osdorp) is de gevel vervangen (die ook al eerder was vervangen), en heeft het complex eeri nieuw uiterlijk gekregen dat zich harmonisch in het historische beeld voegt. ln handen van een goede architect krijgt een gebouw door renovatie niet alleen technisch, maar ook esthetisch een voiwaardig nieuw leven.

Slotsom De slotsom van deze woningbouwcasussen luidt dat hergebruik van bestaande woningen door middel van renovatie een route is die op een economisch gunstige manier het klimaatprobleem kan helpen oplossen. De voorwaarde is wel dat renovatie op het kwaliteitsniveau van nieuwbouw wordt uitgevoerd, en ook aldus wordt berekend. Eeri suboptimale renovatie, bijvoorbeeld voor 20 jaar, betekent een te korte gebruiksperiode voor de investering, waarbij renovatie uitloopt op een teleurstelling in euros en cO2. lndachtig de zaagtandgrafiek (p.33): de beste keuze is een renovatie die volwaardig wordt opgevat als het realiseren van een nieuwe woning op basis van het bestaande casco. 44

3.4. Casus: scholenbouw Wij leren onze kinderen om altijd zuinig te zijn op hun spullen. Dan moeten we dat zelf ook doen. 35 Aldus het credo van de stichting voor de duurzame omgang met bestaand maatschappelijk vastgoed, in het bijzonder schoolgebouwen. Stichting is een ideëel onderzoeksbureau gericht op verbetering en hewustmaking van de architectonische kwaliteit van het schoolgebouw. Ze is gespecialiseerd in onderzoek naar bestaande scholen, veelal uit de Post 65-periode. 36 De toekomst van deze circa 5.000 schoolgebouwen is zelf al een forse maatschappelijke opgave. Ze is bovendien reievant voor de aanpak van maatschappelijk vastgoed in andere sectoren, zoals zorg, cultuur en sport. De scholenbouwcasus biedt hiermee een aanvulling op de eerdere woningbouwcasus. Naast erfgoed en duurzaamheid komt ook het belang van het architectonisch ontwerp uitgebreid aan de orde, met renovatie als een volwaardige ontwerpopgave. Zo krijgt cultuurhistorie betekenis als actuele kennisbron. EcoQuaestor en scho!enbouw en passen de rekenmethode EcoQuaestor toe in concreet onderzoek naar de toekomstpotentie van bestaande schoolgebouwen. Opdrachtgevers zijn schoolbesturen en/of gemeenten. De integrale aanpak omvat functionele onderwijskundige eisen, duurzaamheid, maatschappelijke en erfgoedfactorert, stedenbouw, groen en participatie.

Renovatie wordt als ontwerpopgave uitgevoerd, met inschakeling van jonge architecten die drie uiteenlopende ontwerpen uitwerken. Calculatie van deze renovatievarianten (en een nieuwbouwvariant als referentie) is een vast onderdeel van de werkwijze, die inmiddels in tientallen onderzoeken is beproefd. Citaat uit de introductiefilm Wat doet ? op: www.mevrouwmeijer.nu . 36 Voor meer informatie over Stichting zie: www.mevrouwmeijer.nu . 45 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e De toepassing van EcoQuaestor wijkt op enkele punten af van de woningbouw. Het onderwijs is veranderlijk in ziin ruirntelijke eisen en wensen. Wisselende onderwijsvisies en leerlingenaantallen vergen periodiek ruimtelijke aanpassing. Een renovatie die bouw- of installatietechnisch gezien toch al noodzakelijk is, wordt daarom vaak benut om tevens programmatische ingrepen door te voeren (bv. indeling, uitbreiding). ln de praktijk is hierdoor zelden sprake van uitsluitend renovatie. De opgave is meestal een transformatie: een mengvorm waarin renovatïe samengaat met een nieuw of gewijzigd programrna, en vaak met gedeeltelijke nieuwbouw. Het rekenmodel is hierop aangepast. ln de regel worden per casus acht scenarios uitgewerkt. - De resultaten van de technische opname worden vertaald in een nulscenario.

Dit houdt in: hoogwaardige renovatie naar het kwaliteitsniveau van nieuwbouw, zonder programmatische wijzigingen. - AÏs referentie wordt een nieuwbouwscenario opgesteld: hetzelfde programma als het nulscenario, maar dan door middel van sloop en volledige nieuwbouw. - Deze twee scenarios geven samen, voorafgaand aan het ontwerpend onderzoek, een beeld van de renovatiepotentie van de bestaande gebouwen. Ze geven een indicatief antwoord op de vraag of het oplossen van de technische mankementen economisch en milieutechnisch door renovatie ai dan niet voordeliger zal zijn dan nieuwbouw. 37 - vervoigens worden op basis van het ontwerpend onderzoek in totaai zes scenarios doorgerekend: de drie renovatievarianten die door de architecten zijn uitgewerkt, en bij elk daarvari ter vergelijking een nieuwbouw-referentiescencirio. Algernene bevindingen De ervaring uit een lange reeks onderzoeken wijst uit dat de CO2-last in het nulscenario altijd lager is dan in het nieuwbouwscenario, vaak met groot verschil. De CO2-voetafdruk bij Het nulscenario en het nieuwbouwscenario komen programmatisch met elkaar overheen. Maar dit betekent niet dat renovatie en nieuwbouw volledig vergelijkbaar zullen zijn. Bij renovatie is het bestaande gebouw het uitgangspunt, terwijl nieuwbouw wordt berekend volgens de huidige nieuwbouwnormen. Deze normen, bv.

voor liet aantal vierkante meters per leerling, zijn nu krapper dan in het verleden. Hierdoor zal een nieuwbouwschool veelal kleiner zijn dan het gerenoveerde gebouw. 46

renovatie varieert globaal tussen 50% en 75% van het nieuwbouwpeil. Renovatie in plaats van nieuwbouw betekent dus een besparing van een kwart tot de helft van de CO2-uitstoot. Renovatie ¡s ook financieel voordeliger. De kosten van het nulscenario liggen meestal op 65% tot 80% van nieuwbouw vati gelijke kwaliteit, met af en toe een uitschieter naar 90%. De marge in de genoemde percetitages is vooral verklaarbaar vanuit de bouwkundige staat: als het schooigebouw in een slechtere staat ¡s, moet het ingrijpender worden hersteld. Ook de drie studieontwerpen uit het ontwerpend onderzoek scoren vrijwel altijd gunstiger in geld en CO2 dan nieuwbouw. Hun CO2-last ligt doorgaans tussen 70% en 95% van nieuwbouw, en hun kosten tussen 80% en 95%. Onderling kunnen de drie studieontwerpen flink uiteenlopen. Zo kan de CO2-voetafdruk in het ene ontwerp 70% van nieuwbouw bedragen, en in het andere ontwerp voor dezelfde school 95%. De verklaring is te vinden in de genoemde mengvorm van renovatie en nieuwbouw. Het aandeel nieuwbouw verschilt per ontwerp, en de vuistregel is dan: hoe groter de nieuwbouwcomponent, hoe zwaarder de begroting en de CO2-voetafdruk. Zo wordt in de praktijk opnieuw de hogere prijs van nieuwbouw bevestigd. Casus: Nimeto, Utrecht tli !._ : !mpressies MBQ Nimeto, Utrecht. Links dubbe/hoog /okaal in voormalige kelder. Rechts arcade en binnentuin.

(Bron: ) MBO Nimeto in Utrecht is een school voor creatieve ruimtemakers, met onder meer opleidingen schilderen, etaleren en stand- en decorbouw. De school is gehuisvest in een 47 5.1.2e complex uit circa 1970 met latere toevoegingen. De school vroeg in 2018 om mee te denken over de toekomst van het gebouw. Na het ontwerpend onderzoek koos Nimeto een van de drie deelnemende architecten, om zijn ontwerp uit te werken. Het vernieuwde Nimeto ¡s in 2023 opgeleverd. Renovatie als ontwerpopgave Voor Nimeto is een renovatiestrategie gekozen die de voordelen van de bestaande bouw maximaal benut. De casus illustreert het belang van opdrachtgeverschap, en laat ook zien hoezeer renovat-ie ervan profiteert als ze als volwaardige architectonische ontwerpopgave wordt behandeld. Hier volgt een resumé van de opgave en het denk- en werkproces. Een grote troef van het bestaande gebouw was, eenvoudig gezegd, dat het al bestond. Dit gaf het een grote voorsprong op nieuwbouw: alles wat goed was, kon blijven en hoefde niet van nul af aan opnieuw te worden gebouwd. Alles wat bijna goed was, kon met lichte ingrepen worden verbeterd. De inzet van ontwerpkracht en geld spitste zich vervolgens toe op een klein aantal grote knelpunten en grote kansen. De twee oudste bouwdelen zijn beide ca.1970 als vakscholen ontworpen: een schilderschool en een slagersvakschool (architecten resp. en .

Hun bijzondere voorzieningen voor het vakonderwijs zijn onverminderd functioneel, zoals een hoog schilderlokaal met sheddak en noorderlicht. Ook het derde grote bouwdeel is als vakschool ontworpen (etaleursopleiding). Er zijn ruime opslagkelders. Gebreken waren er in vier soorten. Door de opeenvolging van grote en kleine verbouwingen was het gebouw ruimtelijk onoverzichtelijk en hokkerig geworden. Het was technisch en esthetisch verouderd. Een nieuwe onderwijsvisie stelt andere ruimte-eisen dan voorheen. En de school groeide van 1.300 naar 1.700 studenten. *. 48 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Van Kesterens ontwerpstrategie kan worden getypeerd als selectieve transformatie. De inspanningen zijn geconcentreerd daar waar ze het meest effect zouden hebben. Een deel van het gebouw is minimaai gerenoveerd; hier volstonden een schilderbeurt en andere kleine irigrepen. Enkele technisch en energetisch verouderde delen, zoals het schilderslokaal, zijn ingrijpender gerenoveerd, zonder dat het te zien is. Het zwaartepunt ligt bij vier grote ingrepen. Door op drie plaatsen grote stukken uit de vloer te zagen, kreeg de kelderruimte daglicht en werd ze geschikt voor het onderwijs. Zo is de vereiste uitbreidingsruimte binnen het bestaande gebouw gevonden. De vierde ingreep was de toevoeging van een arcade met een loopbrug, die de bouwdelen aan weerszijden van de straat met elkaar verbinclt.

ontwierp tevens een nieuwe binnentuin als hart van de school, op de plaats waar tot nu toe het parkeerterrein lag. De buurtbewoners en de gemeente zijn er zo enthousiast over dat besloten is de omgeving op vergelijkbare wijze te vergroenen. Andere voordelen van de renovatiestrategie: ze maakte fasering en participatie mogelijk; er kon een vloeiende overgang ontstaan tussen renovatie en onderhoud; Nimeto-studenten werkten mee aan het schilderwerk; en de zusteropleiding van het houtbewerkings- en meubileringscollege maakte nieuw meubilair. Cruciaal was de visie en de kwaliteit van de opdrachtgever. De school besloot bij voorbaat tot behoud en renovatie in plaats van nieuwbouw. Deze keuze was gebouwd op grondige kennis van en waardering voor het eigen gebouw, en op de wetenschap dat de school er met nieuwbouw in ruimte en sfeer op achteruit zou gaan. Bijzonder was ook de keuze voor de jongste en minst ervaren van de drie architecten. De school zag het als een eer om jong talent de kans te geven, zoals ze ook graag wil dat haar eigen studenten kansen krijgen. Calculatie Omdat nieuwbouw niet aan de orde was, is voor Nimeto vooraf geen nieuwbouwscenario berekend. Dit is achteraf alsnog gecalculeerd. De stichtingskosten bedroegen bij de 49 5.1.2e uitgevoerde renovatie in totaal 18,8 miljoen euro. Bij gelijkwaardige nieuwbouw zou dit 44,3 miljoen euro zijn geweest.

De kosten van renovatie bedroegen dus 42% van die van nieuwbouw. Orngerekend kostte de renovatie euro per vierkante meter. Het verschil in CO2-last was nog groter. De CO2-impact bedroeg bij de uitgevoerde renovatie 2.597 ton CO2. Bij nieuwbouw zou dit ton CO2 zijn geweest. De CO2-voetafdruk was bij de renovatie dus 70% lager dan bij nieuwbouw het geval zou zijn geweest. Casus: , Haarlem lmpressie obs , Hoarlem. Links gerenoveerd deel, rechts uitbreiding. (Bron: ) - ¡s een basisschool in de Haarlemse naoorlogse wijk Schalkwijk. onderzocht in 2014, ¡n opdracht van de gemeente, 14 bestaande schoolgebouwen in deze wijk, die alle uit de jaren zestig en zeventig stammen. De gemeente was eerder van plan geweest alle scholen te slopen en de locaties te herontwikkelen, maar de economische crisis van 2008 en daarna had geleid tot herbezinning. Alle schoolgebouwen waren kwalitatief goed genoeg om behouden te blijven, zo bleek uit het onderzoek. Ook konden ze worden aangepast aan nieuwe onderwijswensen. Bij de meeste volstonden bescheiden ingrepen in de sfeer van achterstallig onderhoud. Sommige moesten ingrijpender worden aangepakt, maar dan eerder doordat ze populair waren en sterk groeiden dan vanwege bouwtechnische twijfels. was een hiervan. De school is in 1977 gebouwd aan de rand van een beschut buurtpark.

Het gebouw is ontworpen door de toenmalige stadsarchitect gebruikmakend van het 50 5.1.2f 5.1.2f 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e hoogwaardige bouwsysteem Tramonta. Het was een kenmerkende jarenzeventigschool: uitgestrekt, over één laag, en met een patio. Bijzonder was dat de school vooruitliep op de komst van de basisschool, door de kleuterschool met de lagere school te combineren. ln 1999 werd een semipermanente uitbreiding toegevoegd. ln 2014-2015 was een nieuwe uitbreiding gewenst, die mede de oude zou vervangen. Een nieuwe mediatheek, een betere entree en verduurzaming waren andere eisen voor het ontwerpend onderzoek. is hiermee een goed voorbeeld van renovatie rnet gedeeltelijke nieuwbouw. ln het -onderzoek in 2015 wijdden de ontwerpers zich eerst aaii een analyse van het bestaande gebouw en van het bouwsysteem. Het was waardevolle informatie die sterk heeft bijgedragen aan de kwaliteit van de ontwerpen. Het onderzoek leverde drie markante concepten op. voegde een lokalenblok over twee etages toe dat tevens poort naar het park zou zijn. kaderden de onregelmatige vorm van de school in een strakke rechthoek met meerdere patios. Een studententeam van de TU Eindhoven wilde de uitgestrekte jarenzeventigstructuur van het gebouw jLiist verder voortzetten. Scherno van de oorspronkelijke school, links, en de school rnet uitbreiding, 1999, rechts. ,.,. ..-.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oss.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/1ee20015-89d3-4b3e-b63b-8ad09d66b603?agendaItemId=91ea75e6-61a7-45dc-9448-bf38a2e01ef5