CConstaterende datOss
Koppel je AI →
Document · PDF

15 Raad van State, dd 5 augustus 2026, over bestemmingsplan Spoorlaan Zwaluwstraat Oss - 2024_Geanonimiseerd

Gemeenteraad 17 september 2026, gemeente OssBij agendapunt: Voor behandeling doorgeleiden naar het college41.016 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 5

Raad vanState Afdeling bestuursrechtspraak Pagina 1 van Raad van de gemeente Oss Postbus 5 5340 BA OSS GEMEEN-15 POSTKAMER 17.AUG ?fl?S Afdelíng: 1)stuni 5 augustus 2026 In1ichtingen Procedure Beroep Ons nuninier Uw kenmerk /1/R2 5482613 Onderwerp Oss Bp. Oss-2024 Geachte heer/mevrouw, Hierbij stuur ik u - ter informatie - stukken die gaan over bovengenoemde procedure. Zoals u is meegedeeld, zal de zaak op 25 september 2026 worden behandeld op een zitting. Aangezien dit bericht geautomatiseerd is aangemaakt, is dit niet ondertekend. Hoogachtend, de griffier Postbus 20019 - 2500 EA Den Haag - T - F - www.raadvanstate.nl 45()4 l 57(13J3) Bsj correspondentie de datum en het nuinmer van deze brief vermelden 5.1.1e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Advocatencollectief - sinds 1985 - RAA[) VÄ | STAT ADVOCATUUR ORGANISATIEADVIEZEN OPLEIDINGEN RAAD | VAN | STATE afd. | bestuursrechtspraak, | -2.. | 1 | ARBEIDSVRAAGSTUKKEN Postbus 20019, | . 2500 | EA | DEN | HAAG. | CONTRACTEN Tilburg: | 28 | juli | 2026. Ons kenmerk: JL24/0271. Uw kenmerk | : | /1/R2. 5.1.1e Betreft: | bestemmingsplan | Oss - 2024. 5.1.2e Geachte heer, | mevrouw, In aansluiting | op het beroepschrift | van 15 augustus 2024 en mede vanwege het ontbreken van deze stukken bij | het door de gemeente Oss ingediende schrijven, | ADVOCATEN stuur | ik | u onderstaande | bescheiden: 5.1.2e 5.1.2e | 5.1.2e 1.

| de brief | van de Erfgoedvereniging | Bond aan de gemeenteraad Oss van 11 juni | 2024; | 5.1.2e 2. | de inspreektekst | van de Erfgoedvereniging | Bond | 5.1.2e 5.1.2e | voor de vergadering | van de raadscommis- sie | ruimte op 13 juni | 2024; 3. | de brief | van de Erfgoedvereniging | Bond | PQSTADRES 5.1.2e aan de gemeenteraad Oss van 23 iuni | 2024; Postbus 297 4. | de publicatie | Beter dan sloop: | Benut de duurzaam- heid van erfgoed en de bestaande | bebouwing | van | 35000Ti1buig september 2024; 5. | de studie | Rekenen aan de bestaande van uitdaging | in de energietransitie | naar duurzame economische oplossing | van 13 september 2024; | 5.1.2e 6. | de | Handreiking renoveren of | slopen | van Aedes val.013-4636395 oktober | 2023 | (+ op1egger) Fax | 5.1.2e www.advocatencollectieftiiburg.ni info@advocatencollectieftilburg,n BANKRELATIE: IBAN: | t.n.v. Stichting Beheer Derdengelden Advocatencollectief BTW: nr. 8535.57.755.B01 5.1.2f Onze beroepsaansprakelijkheid is beperkt tot het bedrag dat onze beroepsaansprakelijkheidsverzekeraar terzake uitl(eert. Zie onze website www.advocatencollectieftiiburg.nl voor ons privacy statement en a1gemene voorwaarden. Eisers zijn van mening dat de bijgevoegde bescheiden hun bezwaren, overwegingen en standpunten tegen de sloop van de woningen ondersteunen.

Er zijn geen overtuigend financiele, technische of andere gronden om tot sloop van de woningen over te gaan. Renovatie is in nagenoeg alle opzichten beter dan sloop/nieuwbouw. Ik verzoek U nogmaals het beroep gegrond te verklaren en het bestemmingsplan te vernietigen. Eisers en ondergetekende zullen niet ter zitting verschijnen! Ik verneem graag Uw reactie. cc gemeente Oss 5.1.2e / en oevenentinc HEEMSCHUT Pagina 1. van 5 Per e-mail @oss.nl Aan de leden van de gemeenteraad van Oss ln afschrift aan het college van B&w en de woningcorporatie Brabant Wonen Datum :11jun12024 Betreft : sloop grondgebonden woningen Vogelbuurt en bestemmingsplan Oss - 2024 Geachte leden van de gemeenteraad van Oss, Erfgoedvereniging keert zich, net als het Buurtcomité Vogelwijk Moet Blijven, tegen de voorgenomen sioop van de maximaal 59 resterende, nog niet gesioopte grondgebonden woningen in de Vogelbuurt. En daarmee keren wij ons ook tegen hetgeen in het bestemmingsplan Oss — 2024 is opgenomen over de locatiegronden waarop de onderhavige bestaande woningen staan. ln deze brief onderbouwen wij ons verzet, in uw commissie Ruimte van 13-6-2024 spreken wij de verkorte versie in. De vaststelling van het bestemmingspian wordt behandeit in de hiervoor al genoemde commissie Ruimte van 13-6-2024 en in uw raadsvergadering van 27-6-2024.

lntroductie De Erfgoedvereniging Bond Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten i n Nederland, bestaat sinds 1911 en zet zich al meer dan llojaar onafgebroken in voor het behoud van cultureel erfgoed. betekent letterlijk het schutten (beschermen) van het heem (de eigen omgeving). Ats erfgoedvereniging zetten we ons landelijk in voor de bescherming van waardevolle erfgoedobjecten en -gebieden in brede zin. Er is een landelijk bureau in Amsterdam met een kleine professionele staf. Daarnaast hebben alle provincies en de stad Amsterdam een eigen onafhankelijke commissie. Ook zijn er thematische werkgroepen landelijk actief, waaronder de Werkgroep Sociale Woningbouw die zich nu tot u wendt. Allen zijn in hun werkgebied actief als erfgoedbeschermers en worden bemenst door vrijwilligers. lndachtig de doelstelling wordt als belanghebbend bij erfgoed aangemerkt in procedures. Voor meer informatie zie www.heemschut.nl probeert al circa twee maanden met vele e-mails en terugbelverzoeken contact te maken met uw gemeente om ambtelijk overleg te starten over de beoogde sloop (waarbij ook eigenaar woningcorporatie Brabant Wonen wordt betrokken). Tot nu helaas tevergeefs, want de eerste gesprek is zelfs nog niet gemaakt. Onderwijl is ook de vaststelling van het bestemmingpian vervroegd van na de zomervakantie tot de hiervoor genoemde data vóór de zomervakantie.

Daarom richten wii ons nu direct tot uw raad. verzoekt uw raad de keuze voor sioop van de woningen aan te houden en te kiezen voor renovatie/verduurzaming a!s dat blijkt uit de hierna te noemen onderzoeken voor de noodzakelijk verdere onderbouwing van een definitief besluit. Hierna onderbouwen wij ons verzoek en de keuze. Bond , Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: Erfgoedvereniging l l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e r enuGoeDverenuGlnG HEEMSCHUT Pagina 2 van 5 1. De erfgoeddiscussie is niet gevoerd voor sloop van deze woningen ln het bestemmingplan wordt slechts aandacht besteed aan meer algemene beleidsmatige aspecten van archeologie en erfgoed (hoofdstuk 5.3). De specifieke erfgoedissues van de met sloop bedreigde grondgebonden woningen worden niet behandeld. Onder meer en met name ontbreken een cultuurhistorische verkenning en waardering, inclusief een oordeel over de behoudenswaardigheid. Die specifieke erfgoeddiscussie is dus niet gevoerd, terwijl dat wel noodzakelijk is. Want de gemeente moet formeel als onderdeei van zijn brede afweging, ook het erfgoedissue behandelen/vastleggen als onderbouwing van (de noodzaak van) behoud of sloop.

Deze erfgoeddiscussie moet dus alsnog worden gevoerd. p!eit ervoor om een onafhankelijk hoofdlijnenonderzoek te laten uitvoeren met een cultuurhistorische verkenning en de waardenstelling van de betreffende woningen door een (gezomenlijk aan te wijzen) derde erfgoeddeskundige. lnclusiefeen conclusie ofde woningen behoudenswoardig zijn of niet. confirmeert zich reeds nu aan de conclusie van het onderzoek. Ook vanuit verschillende andere (beleids-)documenten van de gemeente zijn er aanknopings- punten die pleiten voor behoud van erfgoed. • Het rOntwikkelperspectief Spoorzone 0ss (versie maart 2024): ln de samenvatting op pagina 9 staat bij: 02 Integrale benadering opwaardering bestaande wijkenr staat rbehouden erfgoedzo veef mogelijik. En bij 06 De verhalen van Oss als erfgoed: de ¡ndustriële erfenis van Oss zichtbaar maken en — waar het past — verloren erfgoed terugbrengen; op die manier behouden we het DNA van de arbeidersstad Oss. De onderhavige woningen behoren tot de industriële erfenis van Oss, en de sloop staat op gespannen voet met voornoemd doel. Bij de lntegrale benadering opwaardering bestaande wijken staat: Op pagina 16 Naast deze verdichtingsopgave moet er extra aandacht zijin voor bestaande wijken, zoals de naoorfogse wijken Ruwaard en Schadewijk..

Dat gaat over behoud en de problematiek/voorwaarden daarbij, die voor de onderhavige woningen oplosbaar/ haalbaar zijn. Zie ook het volgende hoofdstuk over de goede technische staat van de woningen als uitgangspunt voor behoud en renovatie/verduurzaming. Op pagina 17 We zetten ¡n om historische structuren zoals deze in de spoorzone te behouden. Met het bestemmingplan wordt deze historische structuur aangetast op de locaties van de onderhavige woningen. De Integrale gebiedsvisie Schadewijk 2025-2045 (versie 14-5-2024): ln hoofdstuk 2.8 Bebouwing staat op pagina 27 bij het onderdeel Karakteristieke bebouwing en monumenten: Grote delen van de Vogelbuurt zijin volgens de principes van de Defftse School gebouwd. Woningen werden overwegend uitgevoerd in een eenvoudige baksteenarchitectuur met herkenbare vormen, ambachtelijke bouwtechniek, een verzorgd gevelbeeld en gevarieerde detaillering. De voordeuren zijn expressiefgemaakt met betonnen kaders en er zijn kleine details gemaakt ¡n het metselwerk. Ook de oranje pannendaken zijn kenmerkend voor de bebouwing uit deze periode. Dit gaat over de Bond Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: Erfgoedvereniging l l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e enFGoeDVenenclnG HEEMSCHUT Pagina 3 van 5 onderhavige woningen.

Het duidt op zijn minst op karakteristieke ofwel beeldbepalende bebouwing, en dus voor behoud. Dit zou moeten worden bevestigd door het hiervoor door bepieite externe cultuurhistorische onderzoek. En niet direct erfgoed, maar wel over de kwaliteit van ruimtelijke omgeving die verbonden is met erfgoed. - ln hoofdstuk 2.8 Bebouwing staat op pagina 27: Langs de hemseweg zijn op sommige plekken (kleine) ¡ndividuele panden vervangen door één groter appartementen- gebouw, wat het kleinschalige karakter van het bebouwingslint niet overal goed heeft gedaan. Op pagina 42 over de ruimtelijke structuur staat soortgelijks: Grote planmatige ontwikkelingen die afbreuk doen aan de stedenbouwkundige korrel zijn .....dan ook niet gewenst. En daarna: . ..... om de betreffende woonhuizen te vervangen door een appartementencomplex (....) gaan we daarom zeer terughoudend om. Met de onderhavige woningen gaat dit — het vervangen door grote en hoge appartements- gebouwen — deels toch gebeuren, in strijd dus met deze integrale gebiedsvisie. 2. Er biijkt technisch niks mis met deze te slopen woningen, en daarmee is er een goed uitgangspunt voorhanden voor de andere keuze van renovatie/ verduurzaming De gemeente zegt in het bestemmingsplan en aanverwante documenten onder meer het volgende over de gewenste c.q. de noodzaak van s1oop.

ln het Bestemmingplan-Toelichting: .- 1.1 Aanleiding (pagina 6): De bestaande woningen ¡n de Volgelbuurt werden gebouwd tussen 1950 en 1960 en voldoen op veel punten niet meer aan de eisen van nu, waardoor onderhavig voornemen (tot s1oop, red.) tot stand is gekomen. Woorden van die strekking staan ook in het raadsvoorstel tot vaststelling van het bestemmingsplan. Ÿ Hoofdstuk 2 Bestaande situatie (pagina 12 bij Sloop woningen): Brabant Wonen heeft zowel een woononderzoek onder bewoners, als een technisch onderzoek gedaan naar de woningen. Daaruit is gebleken dat er veel nodig is om de woningen geschikt te maken voor de toekomst en dat een renovatie erg ingrijpend zou zijn. Met enkel renovatie kan Brabant Wonen niet de kwaliteit en verbetering realiseren die nodig is om de woningen weer toekomstbestendig te maken. Het volledig vervangen van de woningen biedt daarom volgens Brabant Wonen meer kansen om comfortabele woningen te bouwen en tegelijk meer voor de buurt te bereiken. • De Nota van Zienswijzen en wijzigingen (pagina 13 bij ad. b. Sloop woningen): De bestaande verouderde woningen dateren van ca. 1945-1960 en voldoen op veel punten niet meeraan de eisen van nu. De keuze om welofniet te renoveren wordt metname bepaald door de technische staat van de woningen. De technische staat van de woningen is dermate slecht, dat een renovatie onverantwoord is.

De kosten voor renovatie zijn te hoog, waardoor een verantwoorde exploitatie voor 50ja0r niet mogelijk is. Binnen het bestemmingplan wordt deze stellingen over de gewenste c.q. de noodzaak van sioop ten onrechte niet onderbouwd. Het belangrijke beslispunt De kosten voor renovatie...... waarover als voornoemd in de Nota van zienswijzen wordt gesproken, ontbeert een financiële onderbouwing. Bond Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: Erfgoedvereniging l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e enFGOeDVeflefllGIflG HEEMSCHUT Pagina 4 van 5 Zoals hierboven geciteerd uit het bestemmingsplan-Toelichting, heeft Brabant Wonen, eigenaar van de woningen en daarmee verantwoordelijk voor het besluit over behoud of sloop, technisch onderzoek gedaan naar de staat van de woningen. Het rapport hiervan hebben wij via via ontvangen. Het is een extern rapport door FM Consultants van juli 2022, opgesteld in opdracht van Brabant Wonen. Het rapport zoU moeten dienen als onderbouwing van het besluit tot sloop/nieuwbouw. Maar het maakt enerzijds dus ten onrechte geen onderdeel uit van het documentendossier van het bestemmingplan en hoort hier dus niet bij.

Anderzijds blijkt eruit dat er technisch niks mis is met de woningen en er geen fundamentele gebreken zijn, hetgeen in strijd is met wat het college van B&W beweert over de dermate slechte staat waarin de onderhavige woningen verkeren en over de noodzaak tot sloop/nieuwbouw. Met de bouwkundige kwaiiteit van de onderhavige woningen is dus niks mis mee. Een financiële vertaling ontbreekt van de in het rapport opgenomen verduurzamingsuitgangs- punten voor exploitatiescenarios van 5, 25 en 30-50jaar. Het is onduidelijk of die vertaling überhaupt is gedaan. vindt een scenariovergelijking met financiële onderbouwing onontbeerlijk om te kunnen komen tot een afgewogen besluit over renovatie/verduurzaming of sloop/nieuwbouw. Maar die noodzakelijke afweging lijkt dus niet te zijn gedaan, althans is niet zichtbaar als noodzakeliike onderbouwing van het besluit tot sloo. pleit ervoor die scenariovergelijking metfinanciële vertaling alsnog uit te voeren, op basis daarvan a!snog een afgewogen en besluit te nemen, en dit alles onderdee! te !aten zijn van het documentendossier van het bestemmingsplan. NB: de daarmee openbaar te maken financiële vertaling kan gezien de gewenst vertrouwelijkheid op hoofdlijnen gerapporteerd worden om geen budgetten prijs te geven.

Renovatie/verduurzaming is in het algemeen wel degelijk (financieel) concurrerend met sloop/nieuwbouw, zo blijkt uit de Heemschutpraktijk en verschillende onafhankelijke onderzoeken. ln de meeste gevallen is renovatie/verduurzaming (tot soms flink) goedkoper dan sioop/nieuwbouw. Zeker wanneer de zeer schadelijke milieuschade van sloop/nieuwbouw wordt meegeteld (wat helaas nog niet gebruikelijk is). En ook zeker wanneer wordt uitgegaan van de lang(st)e (vervolg)exploitatietermijn van 30-50 jaar, die ook bij renovatie/verduurzaming te verdedigen is omdat de woningen qua levensduur en onderhoud redelijk vergelijkbaar worden met nieuwbouw. Ook de brancheorganisatie van woningcorporatie Aedes heeft in een nieuwe handreiking op basis van een uitgebreïde analyse op alle voorkomende aspecten geadviseerd dat er uitgegaan zou moeten worden van het principe behoud tenzij. Desondanks wil Brabant Wonen slopen en staat het college van B&W daar achter (zonder een adequate afweging, zoals hiervoor vermeld). Tot slot Geen land kent een zo rijke volkshuisvestelijke traditie als Nederland. Die rijkdom geldt zowel de sociale geschiedenis van het wonen als de architectonische en stedenbouwkundige kwaliteit. Het zijn deze kwaliteiten die bewoners koesteren en beleven en die het behouden waard zijn.

Vooral vooroorlogse en meer kort na de Tweede Wereldoorlog gebouwde wijken met sociale Bond Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: . Erfgoedvereniging l l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 1I enGoeDvenenIGlnc HEEMSCHUT Pagina 5 van 5 huurwoningen zijn geiiefd bij bewoners. tn cuttuurhistorisch en architectonisch opzicht gelden deze buurten vaak als juweeltjes. Toch dreigt voor diezelfde sociale buurten en wijken regelmatig de sloophamer. Zonder beschermde monumentenstatus zijn zij vogelvrij. Toch behoren ook deze woningbouwcomplexen zonder monumentenstatus tot het sociaal-culturele erfgoed van ons land. Sloop is om zowel cultuurhistorische, volkshuisvestelijke als sociale redenen zeer te betreuren. De prachtige, kleinschalige woonwijken kennen betaalbare woningen, een hechte sociale structuur en de woningen zijn passend voor de wat kleinere huishoudens. Met de sioop van dit specifieke erfgoed verdwijnen ook waardevolle sociale verbanden en gaan gedeelde identiteiten verloren. En geen illusies: die sociale structuur is niet reproduceerbaar; bij sioop verdwijnt die. Als laatste een citaat van erfgoedspecialist en adviseur transformatieopgave: Het meest duurzame huis is het huis dat er al staat Graag bereid tot nadere toelichting en beantwoording van vragen.

Graag uw reactie. Met vriendelijke groet, Erfgoedvereniging Bond Werkgroep Sociale Woningbouw, mede namens de Commissie Noord-Brabant van Contact: , @xs4a11.nl, telefoon c.c. • Het college van B&W/wethouder via bestuurssecretariaat@oss.nl - Woningcorporatie Brabant Wonen/ - Gemeente Oss, projectleider - Buurtcomité Vogelwijk Moet Blijven - Media Bond Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: . Erfgoedvereniging l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Pagina 1 van 2 1 | . | ,—) enFGOeoveIlenclnG HEEMSCHUT | lnspreektekst — Onderwerp | sloop grondgebonden woningen Vogelbuurt Oss en bestemmingsplan Voor | de leden van de gemeenteraad, commissie Ruimte 13-6-2024 Van | 5.1.2e | / | E | @xs4a11.nl5.1.2e5.1.2eM5.1.2e Datum | 13-6-2024 Kopie | het college van B&w, Brabant Wonen, ambtelijk betrokkenen l nspreektekst Erfgoedvereniging Bond | / | raadscommissie Ruimte 13-6-2024. 5.1.2e5.1.2e lnspreektekst Dank u wel voorzitter, ook voor de mogelijkheid tot inspreken. Mijn naam is | van Erfgoedvereniging | Wij zijn als erfgoedbeschermers actief in het 5.1.2e5.1.2e hele land, al meer dan 110 jaar. 5.1.2e | heeft u allen al toegestuurd een brief van 11 juni jl. Wij verwijzen daar primair naar.

Nu zullen wij op hoofdlijnen inspreken over de twee issues van onze brief en onze voorstellen. 5.1.2e | doet een beroep op uw raad om maximaalde 59 grondgebonden sociale huurwoningen in de Vogelbuurt te behouden, te renoveren en te verduurzamen. Dit lijkt geen consequenties te hebben voor het surplus aan woningen dat de gemeente en Brabant Wonen willen realiseren. Want de beoogde 43 nieuwe grondgebonden sociale huurwoningen hoeven immers niet meer te worden gebouwd, waardoor er ruimte blijft voor de beoogde verdichting met nieuwe appartementsblokken. Ons eerste issue: de erfgoeddiscussie is niet gevoerd over specifiek deze woningen De onderhavige woningen behoren volgens uw gemeente tot de zogenaamde karakteristieke bebouwing. Net als | vindt, hebben de woningen volgens uw gemeente dan een zekere erfgoedwaarde. En daarmee 5.1.2e duidt de kwalificatie karakteristieke bebouwing dus op behoud, niet op sloop. Maar de erfgoeddiscussie over behoud of s1oop van specifiek deze woningen is niet gevoerd, althans niet zichtbaar. Maar dat ¡s wel nodig als onderdeel van de brede afweging die de gemeente moet maken bij de vraag over behoud of s1oop. Het issue is dus of deze woningen erfgoedwaarde hebben. Ofwel of ze behoudenswaardig zijn. | pleit 5.1.2e ervoor om hiernaar een onafhankelijk kort hoofdlijnenonderzoek te laten uitvoeren door een externe deskundige.

En mede op basis hiervan de sioop te heroverwegen. Ons tweede issue: er blijkt technisch niks mis met de woningen Er is door Brabant Wonen in 2022 extern onderzoek verricht naar de technische staat van de woningen. De conclusie ervan is: er is niks mis met de woningen, er zijn geen fundamentele gebreken, dus renovatie en verduurzaming s mogelijk. Dit is echter in strijd met hetgeen het college over de woningen schrijft. Merkwaardig is ook dat dit onderzoeksrapport niet behoort tot het dossier van het bestemmingplan. Om te kunnen komen tot een afgewogen besluit lijkt het ons noodzakelijk om daarbij te betrekken een scenariovergelijking tussen renovatie en sioop, inclusief de financiële vertaling. Deze is echter niet gemaakt, althans dit is niet zichtbaar. | pleit ervoor om deze scenariovergelijking alsnog uit te voeren. En op 5.1.2e basis daarvan, inclusief de hiervoor genoemde erfgoeduitkomst, de s1oop te heroverwegen. ln de meeste gevallen is renovatie met verduurzaming goedkoper dan sloop/nieuwbouw. Zo blijkt uit de Heemschutpraktijk en verschillende onafhankelijke onderzoeken. Zeker wanneer de aanzienlijk hogere milieuschade van sioop/nieuwbouw wordt meegeteld. En nog zekerder wanneer wordt uitgegaan van een verdedigbare lange vervolgexploitatietermijn van 30-50 jaar.

Eventueel zou kunnen worden overwogen een deel van de bestaande woningen casco te verkopen, waarmee tevens de gewenste differentiatie wordt bereikt. Ook brancheorganisatie van de woningcorporaties Aedes neemt het principe in van behoud tenzij. Bond | Vereniging tot Bescherming van Cuituurmonumenten in Nederland. 5.1.2e opgericht in 1911. Beschermvrouwe: | 5.1.2e Erfgoedvereniging | l | l | Amsterdam l www.heemschut.nl | l info@heemschut.nl 5.1.2e5.1.2e5.1.2e ençGoeoveuen lGlflG HEEMSCHUT lnspreektekst Pagina 2 van 2 Tot slot in het algemeen en toch specifiek hier Geen land kent een zo rijke volkshuisvesteiijke traditie als Nederland, zowel de sociale geschiedenis van het wonen als de architectonische en stedenbouwkundige kwaliteiten. Het zijn deze kwaliteiten die bewoners beleven en koesteren. Vooral vooroorlogse en kort na de Tweede Wereldoorlog gebouwde wijken zijn cultuurhistorisch en architectonisch vaak juweeltjes, en dus geliefd. De prachtige, kleinschalige woonwijken kennen betaalbare woningen, een hechte sociale structuur en de woningen zijn passend voor de wat kleinere huishoudens. Dit alles zoals ook hier. Toch dreigt regelmatig de sloophamer. Want zonder monumentenstatus zijn ze vogelvrij. En slopen is gewoon het meest makkelijk voor gemeenten en corporaties.

Maar s1oop van dit sociaal-culturele erfgoed is om meerdere redenen zeer te betreuren, want met de s1oop verdwijnen nagenoeg alle hiervoor genoemde waarden. Ook gaan waardevolle sociale verbanden en gedeelde identiteiten verloren. En geen illusies: die sociale structuur is niet reproduceerbaar; bij sloop verdwijnt die. Dit alles zoals ook hier..... Als Iaatste een citaat van , erfgoedspecialist en adviseur transformatieopgave: Het meest duurzome huis is het huis dat er al staat. Dank voor uw aandacht. Bond Vereniging tot Bescherming van Cuttuurmonumenten in Nederiand. Opgericht i fl 1911. Beschermvrouwe: Erfgoedvereniging l l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 3 enroenvenenicinc HEEMSCHUT Pagi Per e-mail @oss.nl Aan de leden van de gemeenteraad van Oss ln afschrift aarì het college van B&W en de woningcorporatie Brabant Wonen Datum : 23 iuni 2024 Betreft : sloop Vogelbuurt en bestemmingsplan / Oss - 2024: reactie op uitspraken wethouder vergadering commissie Ruimte van 13-6-2024 Geachte leden van de gemeenteraad van Oss, heeft u hierover al gestuurd onze briefvan 11-6j1. en onze ingesproken tekst bij de commissie Ruimte op 13-6j1. Tijdens de behandeling in de commissie heeft de wethouder naar u uitspraken gedaan over onze rol en ontvankelijkheid die niet geheel kloppen.

Met deze brief willen wij u de juiste informatie geven. ln het Brabant Dagblad van 14-6 staat: komt wat hem betreft te /aat met haar oproep naar verder onderzoek. Ze hebben geen zienswijze ingediend en zijn vo/gens mi] geen partij ¡n deze discussie. Dit horen ook terug in het videoverslag van de commissievergadering. Het is onjuist dat geen partij is, om meerdere redenen: Wij worden indachtig onze doelstelling al meer dan ll0jaar aangemerkt als belangheb- bende bij (juridische) procedures over erfgoed. Aangezien uw gemeente de woningen heeft gekwalificeerd als karakteristieke bebouwing is erfgoed in het spel, en dus is ontvankeiijk en partij. Ÿ- Ook specifiek bij dit bestemmingsplan is wel degelijk parti]; immers, ondanks dat de sloop van dit vermeende erfgoed formeel een zaak is van eigenaar Brabant Wonen, faciliteert de gemeente met zijn bestemmingsplan de sioop wel. En ook hiermee zijn wij bij verzet tegen dit bestemmingsplan wei degelijk ontvankelijk en dus partij. heeft geen zienswijze ingediend. Klopt, maar deze wethoudersuitspraak is niet compleet. Jurisprudentie geeft namelijk aan dat het voor ons ais beianghebbende bij een eventueel beroep bij de Raad van State, niet nodig is dat vooraf een zienswijze is ingediend. is inderdaad iaat ingesprongen. Omdat we helaas niet eerder op de hoogte waren, en het ons niet eerder was gemeld.

Ook zijn we niet gevraagd te participeren in het voortraject. De deadiine voor indienen van een zienswijze was daardoor al verstreken. Maar we zijn niet ....te Iaat...... zoals de wethouder heeft gezegd; zie onze hiervoor genoemde argumenten. Wij ziin al langer en nog steeds bereid over onze voorstellen te praten, maar zowel door B&W, ambteiijk, als Brabant Wonen wordt er niet gereageerd. Met vriendelijke groet, Erfgoedvereniging Bond Werkgroep Sociale Woningbouw, mede namens de Commissie Noord-Brabant van Contact: @xs4a11.ni, telefoon c.c. Het college van B&W/wethouder woningcorporatie Brabant Wonen/ , gemeente Oss/projectleider , Buurtcomité Vogeiwijk Moet Blijven, media. Bond , Vereniging tot Bescherming van Cultuurmonumenten in Nederland. Opgericht in 1911. Beschermvrouwe: .

Erfgoedvereniging l l Amsterdam l www.heemschut.nl l info@heemschut.nl 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Beter dan sioop: Benut de duurzaamheid van erfgoed en de bestaande bebouwing Door namens Stichting en EcoQuaestor / Tirn de ionge ln samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) Amsterdam, 3 september 2024 5.1.2e 5.1.2e Colofon Tekst: Uitgave: Stichting Amsterdam © Copyright Stichting september 2024 www.rnevrouwrneijer.nu 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e lnhoudsopgave Ten geleide: Bestaande gebouwen voor een nieuw klimaat 4 Samenvatting 7 1. Opgave: Bouwen aan een veranderend klimaat 10 1.1. De klimaatopgave als kwantitatieve en kwalitatieve opgave 1.2. Bouwen binnen het C0 2-budget 1.3. Voorbij circulair 2. Aanpak: Erfgoed en duurzaamheid in één denkwijze 17 2.1. Naar een nieuwe standaard 2.2. Naar een nieuwe attitude 2.3. Begripsbepaling erfgoed 2.4. Begripsbepaling duurzaamheid 2.5. De sleutelfactor tijd 2.6. Scenarios behoud-renovatie vs. sloop-•nieuwbouw 3. Casussen: Rekenen aan renovatie en nieuwbouw 30 3.1. lnleiding 3.2. EcoQuaestor en rekenregels 3.3. Casus: woningbouw 3.4. Casus: scholenbouw 3.5. Referentievoorbeeld: twee grote woongebouwen 3.6. Referentievoorbeeld: krachtenveld rond Marks & Spencer 3.7.

Conclusie Bijlagen 62 l. Stichting — Achtergrond: Een portfolio van referenties, polemieken en praktijken, Amsterdam, 2024. 11. Huisvestingseconomie — (e.a.), De voorraad: van kiimaatprobleem naar erfgoed met potentie, Roosendaal, 2024. 3 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Ten geleide: Bestaande gebouwen voor een nieuw klimaat De bouw- en vastgoedsector staat net als ieder ander voor een zware klimaatopgave. De uitstoot van CO2 moet in 2050 wereldwijd 95% lager zijn dan ze in 1990 was, zo is in het verdrag van Parijs afgesproken, ook door Nederland. Dit vereist een andere denkwijze, werkwijze en rekenwijze dan voorheen. De opgave raakt alle kennisdomeinen die iets met bestaande bouw en nieuwbouw te maken hebben, en dus de domeinen van erfgoed, duurzaamheid, (her)ontwerp, participatie en calculatie. Zij kunnen, afzonderlijk én samen, bijdragen aan de omschakeling naar een nieuwe, klimaatvriendelijker standaardpraktijk. ln dit essay komt aan de orde waarom dit nodig is, en vooral hoe hiermee daadwerkelijk, op korte termijn en reatistisch kan worden begonnen. Dit gebeurt door de twee scenarios voor de toekornst van bestaande gebouwen te vergelijken: behoud en transformatie en sloop en vervangende nieuwbouw. Als ijkmaat in de vergelijking geldt de CO2-uitstoot tijdens de totale levensloop van een gebouw, dus zowel tijdens de bouw als tijdens het gebruik.

Verlaging van de CO2-uitstoot draagt immers direct bij aan het reduceren van de klimaatverandering. We leggen de principes uit en passen deze toe in concrete casussen. De bestaande bebouwing is de grote troef, zo zal duidelijk worden. Er is al zoveel gebouwd in Nederland, en van zo goede kwaliteit, dat de gebouwde voorraad toereikend is voor de meeste hedendaagse en toekomstige behoeften. Voorwaarde is dat we een goed beeld hebben van de potentie van de bestaande bebouwing, en dat we er zorgvuldig en intelligent mee omgaan, gebruikmakend van een repertoire van onderhoud, renovatie, transformatie en zo nodig herbestemming. Voorwaarde is ook dat we stoppen met het slopen van gebouwen die bouwkundig nog lang niet versleten zijn en die met fatsoenlijk onderhoud voor onbepaatde tijd meekunnen. Waarom zouden we nog slopen, als het haaks staat op de klimaatdoelen en het ook niet meer hoeft? Voor de gangbare routine van sloop-nieuwbouw worden vaak argumenten gebruikt die bij nadere beschouwing onhoudbaar zijn. Bijvoorbeeld dat oude gebouwen niet aan nieuwe 4

gebruiks- of duurzaamheidseisen kunnen voldoen of te duur zouden zijn; de hier volgende casussen bewijzen het tegendeel. Soms wordt aangevoerd dat een ouder gebouw lelijk zou zijn; maar vaak schuilt achter deze vermeende lelijkheid in feite niet anders dan verwaarloosd onderhoud. Daar valt eenvoudig iets aan te doen. Enkele bredere maatschappeiijke argumenten voor sloop en nieuwbouw worden in dit essay niet verder uitgediept, maar verdienen hier beknopt aandacht. Sloop in de woningbouw wordt vaak verdedigd vanuit de noodzaak tot verdichting, doorbreking van architectonische monotonie, of het met fysieke middelen oplossen van in essentie sociale problemen. Geen van deze kwesties vereist echter noodzakelijkerwijs sloop-nieuwbouw. Vrijwel altijd bestaan er gelijkwaardige of betere alternatieven. Zo kunnen sociale problemen vaak effectiever met sociale middelen worden opgelost dan met sloop en nieuwbouw. En altijd is het raadzaam om te beginnen met serieus ontwerpend onderzoek naar alle opties, met behoud van bestaande kwaliteit als integraal deel van het programma van eisen. Dit argument geldt ook voor de actuele wooncrisis. Om het geschatte tekort van een miljoen woningen op te Iossen, is grootschalige nieuwbouw, vaak voorafgegaan door de sloop van reeds bestaande woningen, slechts één van de mogelijke scenarios.

Een slimmere benutting van de voorraad kan al een groot deel van het tekort wegnemen, en daarmee de CO2-last van de bouw sterk verkleinen. Omschakelen naar een nieuwe standaardpraktijk vraagt om een andere, frisse blik. Deze nieuwe blik kijkt aandachtig naar bestaande gebouwen, kijkt dwars door het misschien wat sleetse uiterlijk heen, en herkent de kwaliteiten en de potenties. Dat is extra nuttig bij het grote aantal gebouwen uit perioden die nog niet algemeen als monumentaal op het netvlies staan, zoals de Post 65-periode (circa 1965-1990). Met deze nieuwe blik kunnen ook de randvoorwaarden en de praktijk een nieuwe standaard krijgen. Een nieuwe standaard waarin wetten, regels, beleid, vergunningen, financiering, vakbekwaamheid, bedrijfsorganisatie en mentaliteit zijn afgestemd op renovatie en transformatie als eerste keus, en niet langer de verouderde routine van s1oop en nieuwbouw.

De vakkennis op de terreinen van erfgoed, duurzaamheid en ontwerp is onmisbaar om dit op een hoogwaardige en aantrekkelijke manier uit te voeren. Erfgoed, omdat het ons de waarde laat zien van wat al bestaat. Duurzaamheid, omdat die de behoeften van de toekomst met het heden kan verbinden. Ontwerp, omdat het technische eisen kan omvormen tot ruimten waarin mensen zich kunnen welbevinden en ontplooien. Samen kunnen ze de waardering van en de omgang met de bestaande voorraad naar een hoger niveau tillen. En een broodnodige bijdrage Ieveren aan het afremmen van klimaatverandering. Deze bundeling van vakkennis dient ook praktisch te worden gemobiliseerd. Nu werken de drie disciplines vaak nog Iangs elkaar heen; veel duurzaamheidsexperts denken bijvoorbeeld oprecht dat nieuwbouw duurzamer is dan bestaande bouw. Over en weer kunnen ze veel bijleren. Hun bondgenootschap kan vervolgens concreet vorm krijgen in samenwerking: inhoudelijk, organisatorisch, strategisch. De disciplines van erfgoed, duurzaamheid en ontwerp kunnen het meest effectief bijdragen als ze vroegtijdig aan tafel zitten bij de grote beleidsbeslissingen, bv. in de gerneentelijke organisatie. Per sector zal dit anders verlopen. Een voorbeeld: voor de onderwijshuisvesting stelt iedere gemeente eens per vier jaar een integraal huisvestingsplan (IHP) op, met de hoofdlijnen over sioop of renovatie van scholen.

Om effectief te zijn, moeten erfgoed en duurzaamheid al meteen meepraten, niet pas jaren later bij een concreet plan per school. Ook kunnen ze zich inzetten voor een vastgoedbeleid dat de bewijslast omkeert, van sloop- nieuwbouw tenzij naar behoud-renovatie tenzij. En voor het gebruik van een eeriijke rekenmethode — een gelijk speelveid — die de klimaatopgave volwaardig meerekent. ln dit essay wordt een dergelijke rekenmethode, EcoQuaestor, uitgelegd en toegepast op een reeks casussen. Renovatie of transformatie blijkt steevast financieel gunstiger én klimaatvriendelijker dan sloop en nieuwbouw. Ook cijfermatig is er dus alle reden om energiek voort te gaan met de noodzakelijke omschakeling. Waar wachten we nog op?

Samenvatting De kernboodschap van dit essay is dat bestaande gebouwen van cruciale waarde zijn voor het halen van de klimaatdoelstellingen. Goed onderhoud en waar nodig renovatie van de bestaande gebouwde voorraad zijn onmisbaar om in de buurt van de klimaatdoelen te komen. Nieuwbouw wordt dan een uitzondering, alleen toe te passen als behoud of herbestemming te kort schieten. Sloop van bestaande gebouwen is in de regel onnodig. Stoppen met slopen is het begin van een betere aanpak. De boodschap is ook dat deze nieuwe standaardaanpak in vele opzichten meetbare winst oplevert. Vastgoedeigenaren en bouwers kunnen een wezenlijke bijdrage leveren aan de reductie van de CO2-uitstoot: behoud en transformatie van een bestaand gebouw zorgt voor 20-50% minder CO2-uitstoot dan sioop en nieuwbouw. Het is ook financieel aantrekkelijker: het scheelt 10-30% in de kosten bij gelijkwaardige kwaliteit. ln dit essay worden deze cijfers onderbouwd aan de hand van reële casussen. Het omschakelen naar een nieuwe aanpak vraagt om een bijpassend, ander beleid, een andere praktijk en een andere mentaiiteit. Maar die hoeven niet op elkaar te wachten. ledereen kan meteen beginnen.

De boodschap van dit essay is dat iedere betrokkene kan profiteren van de gebundelde deskundigheid die op uiteeniopende werkvelden manifest of latent aanwezig is en zich snel ontwikkelt: erfgoed, duurzaamheid, maatschappeiijke participatie, ontwerp en bouwcaiculatie. De casussen laten zien hoe dit nu ai gebeurt en wijzen de weg naar bredere toepassing. Per hoofdstuk komt in dit essay aan de orde: [1] De klimaatopgave dwingt iedere maatschappeiijke erì economische sector tot handeien. Dat geidt ook voor de bouw. Het bouwproces veroorzaakt ruim een tiende van de totale Nederiandse CO2-uitstoot, circa 14 megaton CO2 perjaar. Dat moet tussen nu en 2050 met 95% omlaag, en in 2030 al met de helft. ln de praktijk zit er weinig schot in. Volgens

prognoses gaat de CO2-uitstoot niet met 95% omlaag maar zelfs nog met 20% omhoog, alle goede bedoelingen en inspanningen voor circulaire bouw ten spijt. Het is hoog tijd om de meest effectieve, tot dusver onderbenutte strategieën in werking te stellen: Refuse, Rethink en Reduce. Met andere woorden: in plaats van alies net wat efficiënter te doen, is het zaak om heel veel niet meer te doen. [2] Refuse of niet meer doen is minder negatief dan het misschien klinkt. Er is een aanpak nodig die niet denkt in termen van veriies maar van verbetering, niet gefixeerd op kwantiteit maar gewijd aan kwaliteit. We zullen opnieuw moeten wennen aan gebouwen die voor onbepaalde tijd blijven bestaan; we moeten af van te korte afschrijvingstermijnen en wegwerpgebouwen. Behoud, herwaardering en verbetering vormen de kern van de voorgestelde nieuwe werkwijze. De expertise op de terreinen van erfgoed en duurzaamheid kan de weg wijzen. Zij zijn immers gespecialiseerd in de lange termijii en in de zorgvuldige omgang met het bestaande. Hun expertise, samen met die van ontwerp, calculatie en participatie, is des te meer nodig voor de grote en kritieke gebouwenvoorraad uit de Wederopbouw- en Post 65-perioden. Ga uit van wat al bestaat en waardeer wat van waarde is. sloop niet. Renoveer, transformeer. En ontdek dat het ook nog eens voordeliger is.

[31 Dat behoud-renovatie niet alleen duurzamer is dan sloop-nieuwbouw, maar ook financieel aantrekkelijker, blijkt telkens weer als de twee scenarios zuiver worden vergeleken. Dat wil zeggen: zonder de ongelijke rekenmethoden ten gunste van nieuwbouw die nu vaak nog gangbaar zijn. Bij een calculatie op een gelijk speelveld (zoals hier met EcoQuaestor) wint renovatie het overtuigend van sloop-nieuwbouw. Dat bewijzen casussen in de woningbouw en in de scholenbouw (die hier dient als voorbeeld van maatschappelijk vastgoed). De details wisselen per casus maar het patroon is telkens hetzelfde. De kosten zijn, zoals gezegd, hij renovatie in de regel 0-30% lager dan bij sloop-nieuwbouw op hetzelfde kwaliteitsniveau, en de CO2-voetafdruk is meestal 20-50% gunstiger. Het vermijden van sioop en nieuwbouw betekent dus inderdaad geen verlies maarjuist verbetering. Populair gezegd: wie nu nog niet kiest voor renovatie, ís niet alleen een dief van de voigende generaties maar ook van de eigen portemonnee.

{Bijlage i.] Het pleidooi voor behoud van bestaande gebouwen en tegen sioop staat niet op zichzelf, zo bewijst een bloemiezing van actuele wereidwijde initiatieven en historische paralleiien. Zij richten zich op een zorgvuldige omgang met het bestaande, tegen sioop, voor reductie van de bouw, voor onderhoud en reparatie, voor een ombouwcultuur, en voor werkwijzen die tegeiijkertijd de CO2-uitstoot verminderen en de kiimaatrechtvaardigheid vergroten. De in het essay voorgestelde nieuwe standaardaanpak maakt deei uit van een brede beweging gericht op verandering en verbetering, met een rijk en diepgaand scaia aan ideeën, kennis, inspiratie en praktische voorbeeiden. (Stichting / , Achtergrond: Portfolio van referenties, polemieken en praktijken, Amsterdam, 21 mei 2024.) [Bijiage ii.] in de casussen in hoofdstuk 3 is de rekenmethode EcoQuaestor gebruikt, die zowei de financiële kosten ais de CO2-impact calcuieert en de scenarios behoud-renovatie en sioop-nieuwbouw vergelijkbaar maakt. Deze bijiage bevat een uitgebreide nadere toelichting op de methode en op de woningbouwcasussen. Huisvestingseconomie — m.m.v. Bouwscoop — en Trecodome — Chiei Boonstra, De voorraad: van klimaatprobleem naar erfgoed met potentie.

Hoe de woningvoorraad niet per se een bijna onoplosbaar milieuprobleem hoeft te zijn, maar juist een duurzame oplossing biedt voor zowel de energietransitie als de woningcrisis, i n opdracht van de Rijksdienst voor het Cuitureel Erfgoed, Roosendaal, 22-03-2024.) 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e 1. Opgave: Bouwen aan een veranderend klimaat 1.1. De kiimaatopgave als kwantitatieve en kwalitatieve opgave Een van de grote collectieve opgaven van deze tijd is het afremmen van klimaatverandering. De aarde warmt op door een overmaat aan koolstofdioxide (C02) en andere broeikasgassen, veroorzaakt door overvioedig gebruik van fossiele brandstoffen door de mens. Door de klimaatverandering dreigen de basiscondities voor het leven op aarde instabiel te worden. 1 lnternationaal is afgesproken de C02-uitstoot radicaal te verminderen, tot bijna nul. Met deze afspraken hebben wereldwijd tal van landen, inclusief Nederland, zich verplicht tot concrete actie. ledere vorm van menselijke bedrijvigheid behoort hieraan bij te dragen, zo is afgesproken, en dus ook de bouw- en vastgoedsector. Alles op alles moet worden gezet om de opwarming van de aarde tot 2 graden en Iiefst tot 1,5 graad Celsius te beperken, zo is in klimaatakkoord van Parijs uit 2016 vastgesteld. 2 Nederland heeft dit onderschreven, en het heeft zijn verplichtingen wettelijk vastgeiegd in de Klimaatwet.

Voor de uitvoering heeft het rijk een Klimaatplan; voor overleg met maatschappelijke partijen is er het Klimaatakkoord. Het welslagen is afhankelijk van de inzet van iedereen naar vermogen; van burgers, overheden, organisaties, bedrijven, wetenschappers en professionals in iedere branche. 3 Broeikasgassen zijn gassen die zonne-energie kunnen vasthouden. Het belangrijkste broeikasgas is koolstofdioxide (cO2), dat driekwart van de opwarming van de aarde veroorzaakt. Van nature schommelt het CO2-gehalte tussen 180 en 280 ppm (deeltjes CO2 per miljoen deeltjes lucht). ln de laatste eeuwen is het echter razendsnel gestegen, tot ruim 420 ppm op dit moment. Dat komt doordat de mens grote hoeveelheden fossiele brandstoffen verbrandt, wat een krachtige CO2-uitstoot veroorzaakt. De atmosfeer is hierdoor met veel meer energie opgeladen dari ooit tevoren in de geschiedenis van de mens. Deze energie voedt tal van klimaat- en weersveranderingen, zoals temperatuurstijging en krachtige, grillige extremen. Als we de opwarming van de aarde willen stoppen, is de oplossing in principe helder: we moeten onze CO2-kraan dichtdraaien. Zie voor het historische CO2-gehalte: https://ourworldindata.org/grapher/co2-long-term-concentration, en: https://ourworldindata.org/grapher/co2-fossil-plus-land-use. Voor de overeenkomst van Parijs zie: https://wetten.overheid.nl/BWBV0006603/2017-08-27.

Over het Nederlandse Klimaatakkoord zie: https://www.riiksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatakkoord . Het Klimaatakkoord in ruim 70 10

De cijfers: in het Klimaatakkoord is vastgelegd dat de CO2-uitstoot in 2050 nog maar 5% mag zijn van de uitstoot in L990.4 De jaarlijkse CO2-uitstoot moet dus met 95% omlaag. Als tussenstap moet de uitstoot ir 2030 al 49% lager zijn dan in 1990. ln absolute cijfers: in 1990 bedroeg de totaie Nederlandse uitstoot 228 megaton CO2-equivalenten perjaar. ln 2050 mag dat hooguit 11,4 megaton ziin, en bij de tussenhalte 2030 nog 115 megaton. 6 Deze klimaatopgave is enorm, ze is niet-vrijblijvend, ze vereist de inzet van alle geledingen van de samenleving en de economie, en de tijdsplanning is krap. Ook al gaat het om grote getallen, het kan niet alleen als kwantitatief vraagstuk worden gezien. Het is ook een kwalitatieve opgave, in praktische, sociaie en mentale zin. De kwalitatieve opgave kan aldus worden getypeerd. Door de omstandigheden gedwongen zullen we veel zaken in het leven ánders gaan doen. De vraag is op welke toekomst we ons willen richten, hoe we er kunnen komen, wat er onder de nieuwe condities mogelijk blijft, en wat er mogelijk wordt. We moeten, anders gezegd, een voor het klimaat schadelijke gewoonte afleren en die door een betere gewoonte vervangen. 7 En dus is het noodzakelijk om een helder en wervend beeld te scheppen van die gewenste, betere gewoonte; en om de kansen op verbetering te herkennen die deze opgave ons biedt.

Het is onmiskenbaar een zware opgave, die in de praktijk met zowel hoop als vrees wordt ervaren. De Dutch Green Building Council (DGBC), een stichting opgericht vanuit de bouw- en vastgoedbranche, vat dit treffend samen: vragen: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-bcl6lbcl-4cb6-4f50-919a-8a1e14e58c01/udf . Klimaatwet 2023: https://wetten.overheid.nl/BWBR0042394/2023-07-22. Het jaar 1990 ¡s internationaal als ijkmaat genomen. De jaarlijkse CO2-ultstoot is tussen 1990 en 2024 nog eens met bijna 50% toegenomen, van 28 naar 41 miljard ton wereldwijd. Een reductie van 95% t.o.v. 1990 betekent dus een nog sterkere reductie t.o.v. 2024. Er doen verschillende percentages de ronde. Het Klimaatakkoord van 2019 vermeldt een reductie van 49% in 2030, maar wil dat liefst nog verhogen tot 55%. Voor 2050 is het doel een reductie van 95% of zelfs 100%. 6 De uitstoot van CO2 wordt uitgedrukt in kilos, tonnen of megatonnen CO2. De uitstoot van andere broeikasgassen, zoals methaan, wordt omgerekend naar CO2-equivalenten. Een megaton is een miljoen ton. Naar een uitspraak van de Nederlandse filosoof Vooruitgang is het vervangen van een gewoonte door een betere. Het agoramodel — de wereld is eenvoudiger danje denkt, Leusden 2016. 11 5.1.2e 5.1.2e Er is echter nog hoop volgens de wetenschappers, we kunnen de toekomstige opwarming beperken binnen een paar decennia.

En wel, als we nu snel, diep, radicaal en blijvend de uitstoot van broeikasgassen weten te reduceren en er een wereldwijd net zero uitstoot is in 2050, dan is het zeer aannemelijk dat we de opwarming van de aarde nog goed onder de 2 graden kunnen houden. 8 Het cruciale woord is hier als. Alles hangt ervan af of we daadwerkelijk nu, snel, diep, radicaal en blijvend handelen. Dat geldt voor de klimaatopgave in het algemeen, en het geldt ook voor de Nederlandse bouw- en vastgoedsector, waarop dit essay zich concentreert. 1.2. Bouwen binnen het C02-budget Ook de sectoren die te maken hebben met de gebouwde omgeving moeten hun CO2-uitstoot met 95% te verminderen. Zij leveren een aanzienlijke bijdrage aan het klimaatprobleem, en kunnen substantieel bijdragen aan de oplossing. De gebouwde omgeving is verantwoordelijk voor 38% van de Nederlandse CO2-uitstoot. Enerzijds gaat het om de operationele emissies door energieverbruik tijdens het gebruik van een gebouw (27%). Anderzijds betreft het de rnateriaalgebonden emissies die worden veroorzaakt door het energieverbruik tijdens het bouw- en/of sloopproces (11%). De operationele ernissies kunnen worden verlaagd door energiebesparende ingrepen als isolatie en nieuwe vormen van energieopwekking en verwarming. Deze ingrepen zijn zowel hij nieuwbouw als bij renovatie mogelijk; zie hiervoor hoofdstuk 3.

Wij richten ons in dit essay prirnair op de tweede categorie, de materiaalgebonden emissies. Hier gaat het om de CO2-uitstoot die wordt veroorzaakt door de bouw. Het bouwproces S Dutch Green Building Council (DGBC), Whole Life Carbon - Position Paper, 2021, p.5. %2ODG BC. pdf 12

vereist (naast grondstoffen en arbeid) veel energie. Er gaat energie zitten in winning, productie, transport en verwerking van bouwmaterialen. Ook het werk op en om de bouwplaats vergt energie, net als sloop. De energie die tijdens het bouwproces is verbruikt orn bouwmaterialen te produceren, wordt wel de ingesloten of embodied energie van een gebouw genoemd. Zolang deze energie (bijna) volledig uit fossiele bronnen komt, en dat is voorlopig het geval, is de bouwsector verantwoordelijk voor ruim een tiende van de Nederlandse CO2-uitstoot. De cijfers: de CO2-uitstoot van de bouw bedraagt nu 14 megaton CO2 perjaar, aldus het Economisch lnstituut voor de Bouwnijverheid (EIB). voigens het Klimaatakkoord zou dit cijfer al onderweg moeten zijn naar een halvering in 2030, en bijna nul in 2050. De werkelijkheid is anders. Volgens een recente EIB-prognose stijgt de uitstootjuist, van 14 megaton in 2019 naar 15 megaton in 2030 en 17 megaton in 2050. Het vooruitzicht is dus een toename met 20% tot aan 2050 in plaats van de afgesproken afname met 95%9 De trend gaat dus ¡n tegen de wettelijk vereiste ontwikkeling. De uitdaging voor de bouw kan ook anders wordt uilgedrukt. Op basis van Parijs en het Klimaatakkoord is berekend hoeveel broeikasgassen Nederland nog kan uitstoten binnen de grenzen van de doelstelling. Dat is het resterende CO2-budget tot aan 2050.

De berekende omvang van dit CO2-budget varieert enigszins, afhankelijk van de doelstelling (1,5 of 2 graden) en andere factoren. Hier gaan we uit van het cijfer dat de DGBC hanteert. 1° Nederland beschikt volgens deze berekening voor de periode 2020-2050 over een besteedbaar CO2-budget van maximaal 909 megaton. De bouwsector kan hiervan 11% opsouperen, oftewel 100 rnegaton in dertig jaar tijd. Dat is iets meer dan 3 megaton per jaar. (e.a.), Materiaalst,•omen in de bouw en infra. Materiaalstromen, mi/ieu-impact en C02- emissies in 2019, 2030 en 2050, EIB / Metabolic, april 2022, p.10. ttps://www.eib.nl/pdf/ElB%20lVIetabolic%20materiaalstrornen%20bou.pdí ° Dutch Green Building Council (DGBC), Rekenen aan Paris Proof Materiaalgebonden emissies met protocol, 23 november 2021. https://www.dgbc.nl/nieuws/rekenen-aan-paris-proof-materiaalgebonden-emissies-rnet- protocol-6244. Voor de variabelen bij het berekenen van de omvang van het C02-budget zie: (e.a.), Wat zijn rechtvaardige en haalbare klimaatdoelen voor Nederland?, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag 2024. htps://vww.phl.nl/system/flles/docurnent/2024-03/pbl-2024-wat-zijn-rechtvaardie-en-haalbare- klimaatdoelen-voor-nederland 5439pdf. 13 5.1.2e 5.1.2e De werkelijke uitstoot is zoals gezegd circa 14 megaton perjaar. Zonder drastische verandering is het volledige CO2-budget van de bouwnijverheid dus al vóór 2030 op.

Vandaar de dringende boodschap van de DGBC: We moeten nog dit jaar rnet de bouwsector aan de slag met een rnaximumgrens aan het CO2-budget [...] Als dat niet voor het eind van het jaar gebeurt, dreigt overschrijding van het budget en daarvoor geldt: op is op. 1 Dit citaat komt uit 2022. lnrniddels is het nog dringender. 1.3. Voorbij circulair Sinds enkele jaren besteedt de bouw- en vastgoedsector veel aandacht aan circulair bouwen. Dit is een manier om te blijven bouwen, maar dan met een lagere CO2-uitstoot en minder afval, dankzij het gebruik van andere grondstoffen en technieken. De CO2-winst van circulair bouwen is echter bescheiden; in de eerder genoemde cijfers van het EIB is geen substantiële daling te herkennen. Dit komt doordat het bouwproces ook bij circulair materiaalgebruik nog veel energie vergt. Circulair materiaalgebrijik kan iets schelen in de bouwenergie, maar niet voldoende om op koers te gaan naar 2030 en 2050. Dit kan worden geïllustreerd aan de hand van de zogeheten R-Ladder voor de circulaire economie. De R-Ladder is een veelgebruikt instrument om gradaties van circulariteit te beoordelen, gehanteerd door overheden en bedrijfsleven. 11 Dutch Green Building Council (DGBC), Plafond voor maximum CO2-budget in de bouw dringend nodig, 25 mei 2022. httjLwww.dnieuws/plafond-voor-m2ximum-co2-budget-in-de-bouw-dringend-nod e, 14

De R-ladder is een rangorde van werkwijzen of strategieën die bijdragen aan circulair bouwen en C02-reductie. 12 De strategieën ziin gerangschikt naar de mate van impact: hoe hoger op de laddei; hoe effectiever ze zijn. Verder naar onderen wordt de bijdrage aan het klimaatdoel kleiner. Bovenaan staat Refuse, dat letterlijk weigeren betekent. Positief geformuleerd houdt dit in: behoud het bestaande, neem dat als uitgangspunt, los behoeften en programmatische vragen op een andere manier op dan met een nieuw gebouw. Het kan ook als preventieve strategie wordt gezien, gericht op tijdig onderhoud, bouwpreventie en slooppreventie. Refuse betekent: het is goed zoals het is, het bestaande is toereikend, en grootschalig ingrijpen is overbodig. Refuse is veruit de meest effectieve strategie tot C02-reductie. Het meest circulaire gebouw is immers het gebouw dat er al is, en blijft bestaan. De volgende strategieën, Rethink en Reduce, kunnen ook een aanzienlijke bijdrage leveren. Rethink houdt in: nog eens goed nadenken of aan de vraag ook anders kan worden voldaan, bijvoorbeeid door multifunctioneel gebruik. Reduce betekent: als het dan toch moet, dan zo bescheiden rnogelijk. 3 Voortschrijdend inzicht heeft inmiddels een zwakke plek in de R-Ladder duidelijk gemaakt: de ladder weet het minst raad met de meest effectieve strategieën. Dit is van meerdere zijden vastgesteld.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft in 2019 Refuse en Rethink bij elkaar gevoegd, omdat duidelijk werd dat de hoogste R-strategieën weinig voorkomen in de praktijk. [...] Er zijn maar weinig activiteiten en initiatieven gericht op iets niet meer doen. 4 12 De R-Ladder bestond oorspronkelijk uit tien treden: 1. Refuse, 2. Rethink, 3. Reduce, 4. Re-Use, 5. Repair, 6. Refurbish, 7. Remanufacture, 8. Repurpose, 9. Recycle, 10. Recover. Later zijn ze gecombineerd en ingedikt tot zes: i. Reíuse & Rethink, 2. Reduce, 3. Reuse, 4. Repair, Refurbish, Remanufacture & Repurpose, 5. Recycle, 6. Recover. 13 De drie strategieën Refuse, Rethink en Reduce gelden niet alleen op het schaalniveau van een enkel gebouw. Ze zijn het meest effectief als ze in een breder verband worden gezien, bijvoorbeeld in de huidige wooncrisis. Het veelbesproken woningtekort van bijna 1 miljoen woningen wordt mede veroorzaakt door een slechte match tussen vraag en aanbod en hindernissen bij doorstroming. Daarnaast is er een groot areaal aan leegstaande gebouwen die tot woningen kunnen worden getransíormeerd. Anders nadenken, slimmer organiseren en herbestemmen ziin hier de uitwerkingen van deze drie R-strategieërr. Zo kan de noodzaak van nieuwbouw drastisch worden beperkt. Voor meer over deze macro-dimensie zie: https://pjformvoonopgrve.nl/. 14 en , Achtergrondrapport bij Circuiaire economie in kaart.

Achtergrondstudie, Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag, 18 januari 2019, p.8-9. 15 5.1.2e 5.1.2e 5.1.2e Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) merkt op dat de hoogst geplaatste strategieën het rnoeilijkst meetbaar zijn, en het richt zich daarom vooral op de onderdelen van de circulaire economie waar materiaalstromen plaatsvinden. De aspecten van circulaire economie die hoger staan op de R-ladder, zoals herontwerp en carpoolen, zijn nu nog lastig in cijfers te vangen. 5 Ook in een uitgebreid voorbeeldenboek van het Transitieteam Circulaire Bouweconomie komen de hoogste strategieën het minst voor: Als we een gebouw als product zien, dan is de meeste winst te boeken door de activiteiten zo in te richten dat een (nieuw) gebouw niet nodig is, of door een muitifunctioneel gebruik, zoals van een school in de avonduren. Op het moment dat de productkeuze aan de orde is, zijn deze opties vaak al gepasseerd. Het gebouw komt er, het programma en het ontwerp liggen vast. Bij veei van de producten en diensten in het voorbeeldenboek zijn de lagere R-strategieën aan de orde. 16 De conclusie uit deze analyses luidt dat de nadruk tot dusver voor•al ligt op strategieën met relatief weinig rendement, terwijl de meest effectieve strategieën onderbelicht blijven.

Om grote slagen te rnaken, is het gewenst de prirnaire strategieën Refuse en Rethink meer nadruk te geven, in te vullen, positief te maken, te activeren en op te schalen. Ook is er meer nadruk nodig op de factor van de bouwenergie. De grotere winst is te behalen door een benadering die de materiaal- én energiestromen werkelijk kan reduceren of stilzetten. Zon nieuwe benaderring van Refuse en Rethink verkennen we in het volgende hoofdstuk. 3403 1pdf 15 , , Circulaire economie in Nederland, CBS, Den Haag 2020. https://wwwcbsnl/-/media/ pdf/2020/08/2ü2üdneül-circulaire-economie-in-nederland webpdf 16 w/E Adviseurs, Circulaire producten & diensten. lnspirerende voorbeelden voor de bouw en GWW, Utrecht, januari 2020, p8. b.p://circulairebouweconornie.nl/wp-content/uploads/2020/02/WE9925 circure- producten-en-diensten.pdf 16 5.1.2e 5.1.2e 2. Aanpak: Erfgoed en duurzaamheid in één denkwijze 2.1. Naar een neuwe standaard Erfgoedbehoud en energiebesparing: twee zijden van dezetfde medaille, zo vatte een visionair Amerikaanse boek uit 1981 het inzicht samen dat de Ieidraad voor het komende hoofdstuk zal zijn.17 De meest effectieve strategie voor de bouw- en vastgoedsector om aan de klimaatopgave te werken, is door geen bestaande gebouwen te slopen en door geen of zo min mogelijk nieuwbouw te plegen. Oftewel: Refuse. Dat was de conclusie van het vorige hoofdstuk.

Alleen zo kan er iets terecht komen van de doelen die ¡n het Klimaatakkoord ziin gesteld. Een rem op stoop en nieuwbouw is ook vanuit mondiaal perspectief urgent, aldus een recent rapport van de Verenigde Naties. Het rapport adviseert een verschil in aanpak tussen het mondiale Noorden en Zuiden: ln ontwikkelde landen zal de nadruk liggen op renovatie van de bestaande en verouderende gebouwenvoorraad, terwijl er in ontwikkelingslanden een evidente behoefte aan nieuwbouw is in het licht van de snelle verstedelijking. 18 Dit tegt ook voor Nederland de nadruk op de bestaande bebouwing. Het is de uitdaging om voorbij de beperkingen die dit oplegt te kijken, naar de kansen die het biedt: naar wat mogelijk blijft en naar wat nu juist mogelijk wordt. Zomaar bijbouwen kan plaatsmaken voor een zorgvuldig behoud en kwalitatief hoogstaande transities. Waardering en behoud van bestaande gebouwen als uitgangspunt voor de toekomst, dat is de belofte van de nieuwe aanpak. De auteurs van het Amerikaanse boek uit 1981 begrepen al dat de gebundelde expertise op het gebied van erfgoed en duurzaamheid hier een krachtige rol kan spelen. Dat geldt nu nog 17 Voor dit boek, New Energyfrom Old Buildings, zie Bijlage l. 18 Voor dit rapport, Bui/ding Materials and the Climate, zie Bijiage l. 17

sterker. De kennisdomeinen van erfgoed en duurzaamheid delen het perspectief op een lange termijn, vanuit het verleden en naar de toekomst. Zij verzetten zich beide tegen verwoesting en afval. Ze kunnen een groot reservoir aan kennis en ervaring mobiliseren om dit kracht bij te zetten, en al helemaal in combinatie met de ontwerpkracht van de architectuur en de rekenkracht van een klimaatbewuste calculatie. Van deze integratie van kennisdomeinen kan iedereen in de samenleving, en dus ook de bouw- en vastgoedsector, profiteren. ln dit hoofdstuk zetten we een werkwijze uiteen waarin behoud en renovatie voorop staat, met gebruikmaking van de expertise van erfgoed, duurzaamheid, ontwerp en calculatie benut. Sloop en nieuwbouw hoeven dan nog slechts een marginale rol te vervullen. We schetsen eerst een verandering van denk- en werkhouding (2.2.). Dan staan we achtereenvolgens stil bij erfgoed (2.3.), duurzaamheid (2.4.), en de gedeelde factor tijd (2.5.). We schetsen hoe deze werkwijze kan worden toegepast op een systematische vergelijking tussen de twee hoofdkeuzen voor een bestaand gebouw: behoud-renovatie en sloop- nieuwbouw (2.6.). Dit is de aanloop naar de concrete calculatie van casussen in hoofdstuk 3. 2.2. Naar een nieuwe athtude Bij een andere werkwijze hoort ook een andere athtude.

Nu heerst bij sommigen nog het misverstand dat oude gebouwen klimaattechnisch slechter zijn dan nieuwe. Als erfgoed en duurzaamheid in één adem worden genoemd, ligt de nadruk vaak op hun uitdagingen. Bijvoorbeeld: Het energieverbruik van monumenten is doorgaans hoog en het wooncomfort matig. Bij monumenten zijn meestal geen isolatietechnieken en moderne isolatiematerialen toegepast. Via de gebouwschil — begane grond vloeren, buitenmuren, vensters, deuren en daken —gaat veel warmte verloren. Kieren veroorzaken tochtverschijnselen en verouderde verwarmingsinstallaties dragen ook niet bij aan een fijn binnenklimaat. 18

Toepassing van duurzame energieopwekking stuit bij monumenten vaak op beperkingen. 9 Dit wekt de suggestie dat een bestaand gebouw klimaattechnisch en qua duurzaamheid in het nadeel is vergeleken met nieuwbouw. Dat er een andere kant van het verhaal is, die juist gunstig is voor bestaande gebouwen en ongunstig voor nieuwbouw, verdient meer aandacht. ln dit hoofdstuk zullen we daarom het duurzaamheidsvoordeel van erfgoed uitwerken en kwantificeren. Dit gebeurt door met een brede, integrale blik naar erfgoed én naar duurzaamheid te kijken. Beide begrippen worden opnieuw doordacht en gedefinieerd, verrijkt met nieuwe inzichten en kruisbestuivingen. Hierbij past ook een aanpassing van de calculatiemethoden waarmee financiële kosten en duurzaamheidsprestaties worden berekend, met een evenwichtige waardering van bestaande bouw en nieuwbouw. Een dergelijk rekenmodel, de methode EcoQuaestor, komt aan de orde in paragraaf 2.6., en daarna in hoofdstuk 3. De conclusie is dat erfgoed en duurzaamheid uitstekend samengaan. Sterker nog, dat behoud-renovatie financieel én op klimaatdoelstellingen beter presteert dan sloop- nieuwbouw. En dus dat de bestaande bouw beter kan worden gewaardeerd als deel van de oplossing dan als het probleem. Vanuit de sectoren erfgoed, duurzaamheid en ontwerp is een zelfbewuste attitude mogelijk.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://oss.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/1ee20015-89d3-4b3e-b63b-8ad09d66b603?agendaItemId=91ea75e6-61a7-45dc-9448-bf38a2e01ef5