Bijlage 1 - Begroting 2024 - herzien 09-10

27

Door de inzet van een consulent leerlingenvervoer is het budget voor leerlingenvervoer in 2024 lager dan in 2023 (perspectiefbrief 2022). Dit geeft een voordeel van € 20.000. Voor lokaal onderwijsachterstandenbeleid (LOAB) was in 2023 eenmalig € 12.000 meer budget beschikbaar. Dit geeft een voordeel in de begroting 2024. De toerekening van de directe personeelslasten geeft in 2024 een voordeel van € 209.000 ten opzichte van 2023.

28

Programma 5 | Sport, cultuur en recreatie Programma 5 | Sport, cultuur en recreatie Doelstelling Er is ruimte voor vrijetijdsbesteding, zowel door inwoners als recreanten. Introductie op het programma en relevante trends en ontwikkelingen Leefbaarheid Voor de leefbaarheid van de dorpen zijn actieve verenigingen onmisbaar. In die verenigingen besteden onze inwoners hun vrije tijd aan sporten of andere activiteiten samen. Dat die verenigingen er zijn is daarom een vanzelfsprekend uitgangspunt in ons beleid. Cultuur Er is een goede culturele infrastructuur met verschillende musea en bibliotheken en evenementen. Focus De focus in dit programma ligt op gezondheid, sociale samenhang en participatie (mienskip).

Kaderstellende documenten Romte foar Taal 2021-2025 Beleidsnotitie "Cultuur Promotie wordt Cultuur Evenementen" Beleidsnotitie Cultuureducatie 2023-2026 Bibliotheekbeleid 2023-2026 Afsprakenkader Sport 2022-2026 Preventieagenda Opsterland 2021-2030 Nota Kansen Benutten 2016-2020 Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie Zuidoost Friesland 2022-2030 Bomenbeleidsplan 2020 Beeldkwaliteitsplan Beheer Openbare Ruimte 2021-2025 Erfgoedverordening Reguliere werkzaamheden  Stimuleren en faciliteren culturele initiatieven  In stand houden cultureel erfgoed  Stimulearje dat ynwenners en meiwurkers it Frysk sprekke en brûke  Zorgen voor kwalitatief goede sportaccommodaties  Accounthouderschap toeristische sector  Regionale afstemming recreatie en toerisme  Onderhoud groene buitengebied  Extensief beheer bermen buiten de bebouwde kom (biodiversiteit)  Terugplaatsen nieuwe bomen bij noodzakelijke bomenkap  Periodieke inspectie speeltuinen  Onderhouden gemeentelijke sportvelden

Thema Cultuur Doelstellingen Het cultureel klimaat draagt bij aan de leefbaarheid van Opsterland Voor inwoners en bezoekers van Opsterland is het beleven en genieten van cultuur een zinvolle en prettige vrijetijdsbesteding. Er zijn volop culturele initiatieven. Erfgoedorganisaties brengen het verleden dichtbij. De openbare bibliotheken dragen bij aan de participatie van onze inwoners.

29

Maatregelen De gemeenteraad stelt in 2024 nieuw museumbeleid vast Omschrijving (toelichting) De gemeenteraad stelt in 2024 nieuw museumbeleid op. Daarin gaat het onder andere over de mogelijkheden om musea toekomstbestendig te maken. Wij bereiden ons in 2024 voor op de aanpassing van de Bibliotheekwet Omschrijving (toelichting) In 2025 treedt de aangepaste Bibliotheekwet in werking. Hierin krijgen gemeenten de wettelijke taak (zorgplicht) ervoor te zorgen dat iedere inwoner toegang heeft tot een volwaardige bibliotheek. We onderzoeken samen met de bibliotheek wat er nog nodig is om te voldoen aan deze zorgplicht. We nemen hiervoor de maatregelen die nodig zijn.

Thema Recreatie en Toerisme Inleiding Opsterland is een aantrekkelijke groene gemeente waar het goed toeven is. Toerisme en recreatie zijn belangrijke instrumenten die de leefbaarheid bevorderen en de lokale economie stimuleren. Binnen de regio Zuidoost Fryslân werken we programmatisch samen aan “Het Andere Friesland”. We zetten in op meer kwaliteit. We benutten onze toeristische mogelijkheden zo veel mogelijk. We werken samen met de horeca en andere ondernemers in deze sector.

Doelstellingen De kwaliteit van toeristische voorzieningen is (verder) ontwikkeld en verbeterd We nemen in 2024 verschillende maatregelen om de kwaliteit van onze toeristische voorzieningen te verbeteren.

Maatregelen De faciliteiten voor toeristen en recreanten zijn in 2024 meetbaar verbeterd Omschrijving (toelichting) 1. We verbeteren de fiets-, ruiter-, en MTB-netwerken in regionaal verband. 2. Varen in de Friese wouden: we verbeteren faciliteiten aan de wal in regionaal verband. 3. We ronden in 2024 het onderzoek naar de mogelijkheid van een Opsterlân-pas af. Die pas kan een middel zijn om recreatie en toerisme te stimuleren.

Thema Openbaar groen Inleiding We onderhouden de openbare ruimte op de manier die past bij de andere thema's uit dit programma: uitnodigend voor inwoners en toeristen. Ook dragen we met het onderhoud bij aan duurzaamheid. We vergroten de biodiversiteit, bijvoorbeeld door meer ruimte te geven aan bloeiende bloemen. Ook zorgen we voor herplant van bomen.

Doelstellingen We investeren in de Mienskip en in vertrouwen in de gemeentelijke overheid De openbare ruimte leent zich goed om ruimte te geven aan initiatieven van inwoners en organisaties. Daarmee wordt de mienskip sterker. En het vertrouwen in de lokale overheid wordt groter. Daarom zijn we zichtbaar en benaderbaar als mensen met initiatieven komen. We inspireren onze inwoners om betrokken te zijn bij hun leefomgeving.

30

Maatregelen We begeleiden in 2024 initiatieven vanuit de samenleving Omschrijving (toelichting) Inwoners en organisaties kunnen via het 'initiatievenformulier' een aanvraag indienen voor verbetering van de leefbaarheid of openbare ruimte. Levensvatbare ideeën ondersteunen wij. Die initiatieven gaan we begeleiden.

Thema Sport Doelstellingen Wij hebben goede sportaccommodaties. Sporten is bereikbaar voor iedereen Sport en bewegen zijn goed voor onze gezondheid. Daarom ondersteunen wij het verenigingsleven. We blijven de komende jaren meedoen aan de Regeling Brede Impuls Combinatiefuncties. Ook zetten we buurtsportcoaches in binnen het sociaal domein. We nemen sportaccommodaties op in het strategisch vastgoedbeleid.

Maatregelen In 2024 maken we met 75% van de verenigingen nieuwe afspraken over gebruik en onderhoud van de buitensportaccommodaties Omschrijving (toelichting) We voeren samen met de verenigingen het beheer en onderhoud uit van de sportvelden en de gebouwen die daarbij horen. Dit gebeurt nu nog vaak op basis van willekeurige afspraken uit het verleden. We gaan nieuwe afspraken maken met minstens 75% van de sportverenigingen die gebruikmaken van gemeentelijke buitensportaccommodaties. We ronden dat in 2024 met 75% van de verenigingen af. We realiseren in 2024 en 2025 de vernieuwing en uitbreiding van sportcentrum Kortezwaag in Gorredijk Omschrijving (toelichting) In Gorredijk werken we aan de toekomst van sportcentrum Kortezwaag. Samen met de exploitant en andere stakeholders zorgen we dat er in 2024/2025 een verbouwd en uitgebreid sportcentrum staat. Wij laten in 2024 minstens 10 jongeren die moeite hebben om maatschappelijk mee te komen kennismaken met diverse sportmogelijkheden Omschrijving (toelichting) Wij laten minstens 10 jongeren die moeite hebben om maatschappelijk mee te komen, door activiteiten van de buurtsportcoaches kennismaken met diverse sportmogelijkheden. Het doel is dat zij structureel gaan sporten.

In 2024 laten we minstens 100 volwassenen met een laag inkomen en minstens 140 kinderen structureel sporten Omschrijving (toelichting) Wij laten zoveel mogelijk inwoners met een laag inkomen structureel sporten. Daarvoor gebruiken we het jeugdfonds sport & cultuur en het volwassenenfonds. We stimuleren hen om structureel te sporten, in samenwerking met buurtsportcoaches en verenigingen/sportaanbieders. In 2024 doen minstens 100 volwassenen en minstens 140 kinderen hieraan mee. Beleidsindicatoren

31

Opsterland

Nederland

Beleidsindicatoren

Eenheid

2016

2020

2016

2020

Niet sporters

% Niet sporters

50,9%

53,3%

48,7%

49,3%

* voor deze periode zijn (nog) geen cijfers bekend (gemaakt). Bron: www.waarstaatjegemeente.nl - Deze tabel wordt elke vier jaar geactualiseerd.

Wat mag het kosten Mutaties in de reserves worden verwerkt in programma 0 maar niet alle reserves hebben betrekking op programma 0. Om een juiste financiële analyse per programma te kunnen maken zijn in onderstaande tabel de mutaties van programma 5 reserves meegenomen. x € 1.000 Exploitatie

Realisatie 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

MJB 2025

MJB 2026

MJB 2027

(incl wijzigingen) Lasten

7.050

7.954

7.196

7.186

7.830

7.633

Baten

636

1.136

452

452

452

452

-6.414

-6.818

-6.744

-6.734

-7.378

-7.181

Saldo voor bestemming Mutaties reserves Lasten

-

-

-

-

-

-

Baten

356

565

177

177

177

177

-6.058

-6.253

-6.567

-6.557

-7.201

-7.004

Saldo na bestemming

32

Specificatie per taakveld x € 1.000 Specificatie

Begroting 2023

Begroting 2024

Mutatie begroting 2023/2024

Saldo per taakveld 5.1 Sportbeleid en activering

-193

-304

-111

-1.445

-954

491

5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie

-355

-355

-

5.4 Musea

-96

-97

-1

5.5 Cultureel erfgoed

-86

-55

31

5.6 Media

-619

-711

-92

5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie

-4.024

-4.268

-244

Saldo voor bestemming

-6.818

-6.744

74

-

-

-

Recreatie en toerisme

185

177

-8

Perspectiefbrief 2023

60

-60

Impuls zwembad Bakkeveen

36

-36

Duurzaamheidsreserve

34

-34

Regeling Tegemoetkoming energielasten maatsch.organisaties

250

-250

Totaal onttrekkingen reserves

565

177

-388

-6.253

-6.567

-314

5.2 Sportaccommodaties

Stortingen reserves Totaal stortingen reserves

-

Onttrekkingen reserves

Saldo na bestemming

Toelichting op de financiën Het saldo op dit programma is in 2024 € 314.000 nadeliger dan in 2023 Taakveld 5.1 Sportbeleid en activering geeft in 2024 een nadeel van € 111.000 ten opzichte van 2023 In 2024 is het budget voor sportstimulering € 29.000 hoger dan in 2023 (perspectiefbrief 2023). Dit budget wordt gebruikt voor het volwassenenfonds sport, voor de pilot gezondheidsachterstanden bij kwetsbare doelgroepen. Dit geeft een nadeel ten opzichte van 2023. De toerekening van de directe personeelslasten geeft in 2024 een nadeel van € 82.000 ten opzichte van 2023. Taakveld 5.2 Sportaccommodaties geeft in 2024 een voordeel van € 491.000 ten opzichte van 2023 In 2023 zijn de energielasten eenmalig verlaagd, dit geeft in 2024 een nadelig verschil van € 25.000. De compensatie voor de energielasten Kortezwaag die eenmalig werd verstrekt in 2023, geeft in 2024 een voordeel van € 49.000. De kosten van de verduurzaming van zwembad Dundelle in Bakkeveen geven een voordeel van € 70.000 in 2024. De kosten zijn in 2023 onttrokken uit de reserves Zwembad Bakkeveen € 36.000 en Duurzaamheid € 34.000 (perspectiefbrief 2023). De bijdrage van € 60.000 aan VV de Sweach (perspectiefbrief 2023) in 2023 geeft een voordeel ten opzichte van 2024. De bijdrage is onttrokken uit de Algemene reserve. De berekening van de kapitaallasten sportvelden geeft een voordeel van € 28.000.

De toerekening van de directe personeelslasten geeft een voordeel van €61.000. De subsidieregeling Tegemoetkoming energiekosten maatschappelijke organisaties werd in 2023 ingesteld, met als doel ervoor te zorgen dat deze organisaties hun functie en activiteiten kunnen blijven uitoefenen zodat het voortbestaan van deze organisaties niet in gevaar komt (perspectiefbrief

33

2023). Dit geeft in 2024 een voordeel van € 250.000. Deze kosten zijn in 2023 onttrokken uit de Algemene reserve. Overige budgetaanpassingen geven een nadelig verschil van € 2.000. Taakveld 5.3 Cultuurpresentatie, cultuurproductie en cultuurparticipatie geeft in 2024 geen mutatie aan ten opzichte van 2023 Taakveld 5.4 Musea geeft in 2024 een nadeel van € 1.000 ten opzichte van 2023 De indexatie van de subsidie aan musea geeft een nadeel van € 1.000. Taakveld 5.5 Cultureel erfgoed geeft in 2024 een voordeel van € 31.000 ten opzichte van 2023 In 2023 vond de actualisatie plaats van het culturele erfgoed, dit geeft ten opzichte van 2024 een voordeel van € 81.000. In de begroting 2024 is voor de verdere ontwikkeling van erfgoedbeleid € 35.000 opgenomen. Dit vanwege de inhuur van specialistische kennis en advies. Dit geeft een nadeel van € 35.000. Het toegevoegde Utfieringsbudzjet Frysk Taalbelied in 2024 (€ 15.000, perspectiefbrief 2023) geeft een nadeel. Taakveld 5.6 Media (Bibliotheken) geeft in 2024 een nadeel van € 92.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 92.000. Taakveld 5.7 Openbaar groen en (openlucht) recreatie geeft in 2024 een nadeel van € 244.000 ten opzichte van 2023 De verwerking van de rente en afschrijving kapitaallasten geeft een voordeel van € 16.000.

De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 205.000. In 2023 zijn de energielasten eenmalig verlaagd met € 3.000 (perspectiefbrief 2023). Voor 2024 geeft deze eenmalige verlaging een nadeel van € 3.000. De intensivering van het beleidsterrein recreatie en toerisme (perspectiefbrief 2023) geeft vanaf 2024 hogere kosten. Dit is een nadeel van € 30.000. Een verschuiving van budget van taakveld 3 naar taakveld 5 geeft een nadeel van € 22.000 ten opzichte van 2023. De onttrekking van de reserve Recreatie & Toerisme is in 2024 geactualiseerd zodat deze overeenkomt met de kosten voor recreatie en toerisme in dit taakveld. Hierdoor wordt ten opzichte van 2023 minder onttrokken. Dit geeft in de reservemutatie een nadeel van € 8.000. De mutatie in de reserves wordt toegelicht in taakveld 5.2 en 5.7

34

Programma 6 | Sociaal domein Programma 6 | Sociaal domein Inwoner voorop Bij alle ondersteuning die we bieden, staan de inwoner en zijn omgeving voorop. Daarbij geldt 'voorkomen is beter dan genezen'. We richten ons dus vooral op preventie. Betaald werk We gaan een extra inspanning leveren om mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt aan een baan te helpen. We doen dit samen met onze partners in de arbeidsmarktregio. Hierdoor hebben minder mensen een bijstandsuitkering nodig en halen zij eigenwaarde uit het verdienen van eigen inkomen. Armoede We hebben als gemeente een beperkte rol bij het tegengaan van armoede. Die rol nemen we, bijvoorbeeld door meer in te zetten op schuldenpreventie. Een ander voorbeeld is dat we ervoor zorgen dat meer mensen die ervoor in aanmerking komen daadwerkelijk gebruik maken van onze gemeentelijke inkomensvoorzieningen. Zorg In de toekomst willen we als gemeente de zorg bereikbaar en betaalbaar houden. We hebben daarbij drie uitdagingen: de vraag neemt toe (vergrijzing), de arbeidsmarkt is krap (minder handen in de zorg) en de kosten stijgen (de gemeentebegroting moet sluitend zijn). De Friese gemeenten en zorgpartijen onderzoeken deze uitdagingen. Samen kijken wij welke maatregelen ons hierin kunnen helpen. De afspraken komen in het regioplan van het Fries Integraal Zorgakkoord (FrIZA) te staan.

We richten ons daarbij vooral op het voorkomen van duurdere zorg (preventie). Daarbij staat de directe leefomgeving van de inwoner (de sociale basis) centraal. Daarvoor zetten we diverse maatregelen in, die hierna in dit programma van de begroting aan de orde komen. Ook hierin werken we vaak met anderen samen, bijvoorbeeld op het terrein van wonen en zorg. Jeugdhulp Bij de jeugdhulp gaat het allereerst om de jeugdige en om wat die nodig heeft. Tegelijk besteden we een groot deel van onze begroting aan die jeugdhulp. Daarom houden we deze hulp bereikbaar én betaalbaar. Ook hier richten we ons nadrukkelijk op het voorkomen van (duurdere) zorg. Net zoals we dat bij de WMO/zorg doen, nemen we diverse maatregelen om dat te bereiken. Daarbij werken we nauw samen met de scholen. Dorpen Hoe we met onze dorpen omgaan, staat ook in dit programma van de begroting. Nieuw dorpenbeleid wordt leidend voor de komende jaren. Daarnaast gaan we verder met de dorpstafels. Verder gaan de dorpen en de gemeente de eerste actieplannen voor de dorpshuizen uitvoeren. Vluchtelingen Nog steeds vragen zowel vluchtelingen uit Oekraïne als statushouders en vluchtelingen uit de rest van de wereld onze aandacht. De huisvesting van vluchtelingen en statushouders voeren wij projectmatig uit. Dat staat daarom in de paragraaf Projecten.

Kaderstellende documenten Preventieagenda Opsterland 2021-2030 Beleidsnota nieuwe Wet inburgering 2022 Fryske Regiovisie Jeugd Visie complementaire ondersteuning Kadernota Dorpshuizenbeleid 2021 - 2026 Verordening maatschappelijke ondersteuning gemeente Opsterland 2023 Verordening beslistermijn schuldhulpverlening Opsterland Re-integratieverordening gemeente Opsterland 2023 Verordening Hart voor de Jeugd 2020 35

Reguliere werkzaamheden  Verstrekken bijstandsuitkeringen  Ondersteuning bij re-integratie naar regulier werk of werk via Caparis  Aanbieden jeugdhulp en andere ondersteuning voor kinderen, jongeren en gezinnen  Aanbieden ondersteuning WMO voor ouderen, mantelzorgers e.d. (bijvoorbeeld huishoudelijke hulp, hulpmiddelen, gehandicaptenparkeerplaats)  Zorgen voor dagbesteding en begeleiding  Ondersteuning bij geldzorgen en schulden  Zorgen voor inburgering statushouders  Zorgen voor opvang vluchtelingen Oekraïne  Subsidiëren sociaal-cultureel werk  Bieden welzijnswerk (jongerenwerk e.d.)  Ondersteuning dorpen, dorpshuizen en plaatselijk belangen  Behandeling klachten en bezwaren

Thema Uitvoering sociale wetgeving Doelstellingen In 2024 gaan er - ten opzichte van 2023 - minstens net zoveel mensen uit de bijstand en er komen minder mensen in de bijstand We verlagen of stabiliseren het aantal bijstandsuitkeringen. Dat doen we door minstens net zoveel mensen als in 2023 uit de bijstand te laten uitstromen. We voorkómen dat in 2024 meer mensen dan in 2023 de bijstand instromen. We vergelijken onze cijfers ook met vergelijkbare gemeenten in onze regio. Dat doen we op basis van de benchmark Divosa Werk en Inkomen.

Maatregelen Caparis ontwikkelt zich in de periode 2023-2026 naar een toekomstbestendig sociaal ontwikkelbedrijf Omschrijving (toelichting) De structuur van ons sociaal ontwikkelbedrijf Caparis NV verandert. Dat komt doordat de instroom in de sociale werkvoorziening is afgesloten en er meer instroom van nieuwe doelgroepen komt vanuit de Participatiewet. Daarom gaat Caparis zich de komende jaren ontwikkelen tot een toekomstbestendig sociaal ontwikkelbedrijf voor mensen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt. Dat vraagt ook inzet van ons als gemeente. In 2024 gaan we als gemeente 5 extra afspraakbanen en 2 extra plekken Beschut Werk bij Caparis vullen. Ook gaan er inburgeraars bij Caparis aan het werk zie hierna. We actualiseren in 2024 het implementatieplan Meteen in Beweging Omschrijving (toelichting) Het is belangrijk de re-integratie vanaf dag één te starten. Hier beginnen wij al mee bij het eerste contact van een inwoner met de gemeente via de poortwachter. Daarvoor zetten we ook ons implementatieplan 'Meteen in Beweging' in. In 2024 actualiseren we dit implementatieplan. We intensiveren in 2024 onze aanpak voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt Omschrijving (toelichting) Binnen de groep uitkeringsgerechtigden wordt het aandeel mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt steeds groter.

Dat komt doordat uitkeringsgerechtigden die makkelijker aan het werk kunnen, snel uitstromen door de krappe arbeidsmarkt. 1. We ontwikkelen in 2024 een traject gericht op maatschappelijke participatie en op het mensen in beweging krijgen door sport en bewegen. 2. We ronden in 2024 het onderzoek af naar de mogelijkheden van basisbanen voor mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Daarmee voeren we de motie van de gemeenteraad uit (juli 2023).

36

We stimuleren de participatie van inburgeraars, onder andere met 16 werkervaringsplekken bij Caparis . Omschrijving (toelichting) Voor inburgeraars hebben we een weekvullend programma op grond van de Wet Inburgering 2021. Het doel is dat inburgeraars zo snel mogelijk actief meedoen en zo snel mogelijk uitstromen naar betaald werk. Een deel van de participatieplekken van inburgeraars wordt ingevuld door werkervaring op te doen bij Caparis. We werken in 2024 de Strategische Koers 2022-2026 voor de arbeidsmarktregio uit in meerdere uitvoeringsplannen. Omschrijving (toelichting) De gemeente Opsterland werkt samen met onder andere onderwijspartners, zorgpartijen, UWV, de provincie en andere gemeenten. Wat we samen willen bereiken hebben we vastgelegd in de Strategische Koers 2022-2026 voor de Arbeidsmarktregio (Fryslân Werkt). Wij werken samen omdat onze werkzoekenden ook buiten onze gemeente aan de slag kunnen. De focus ligt daarbij op drie strategische doelen: een leven lang leren stimuleren, de duurzame inzetbaarheid verhogen en de arbeidsmobiliteit bevorderen. In 2024 werken we deze koers verder uit in meerdere programmaplannen.

Doelstellingen Inwoners leven niet in armoede We bestrijden armoede en we vergroten de bestaanszekerheid van kwetsbare inwoners. Daar sluit ons beleid op aan: beleid voor gemeentelijke inkomensvoorzieningen, armoede- en minimabeleid en de gemeentelijke schuldhulpverlening. De afgelopen tijd is de inflatie vooral door de energieprijzen fors gestegen. Daardoor is het voor een aantal inwoners moeilijker geworden om een leven in armoede te voorkomen. Daarom besteden we hier in 2024 extra aandacht aan. De rol van ons als gemeente is beperkt. De Rijksoverheid kan het meeste doen om armoede tegen te gaan.

Maatregelen We maken in 2024 een communicatieplan gemeentelijke inkomensvoorzieningen Omschrijving (toelichting) Inwoners moeten op de hoogte zijn van de voorzieningen waarvan zij gebruik kunnen maken. Bij armoede en schuldhulpverlening zijn er diverse groepen die een specifieke communicatie-aanpak nodig hebben. Denk hierbij aan inwoners waarbij sprake is van laaggeletterdheid, een taalbarrière, gebrek aan digitale vaardigheden of inwoners met een verstandelijke beperking. Om deze inwoners te kunnen bereiken wordt een communicatieplan armoede gemaakt, waarin we onze communicatie afstemmen op de behoeften van de doelgroep. In 2024 komt er een beleidsplan voor armoede en schulden Omschrijving (toelichting) De afgelopen jaren is het voorkómen van schulden steeds belangrijker geworden. Dat is terug te vinden in de gewijzigde Wet schuldhulpverlening en in ons gemeentelijke beleid voor preventie. In 2024 trekken we deze lijn door. We stellen een beleidsplan ‘armoede en schuldhulpverlening' op. We voeren in 2024 de Voorzieningenwijzer in Omschrijving (toelichting) We willen dat inwoners die recht hebben op inkomensondersteuning, die ondersteuning ook krijgen. De eerste stap is dat inwoners weten dat de regelingen er zijn. De voorzieningenwijzer geeft mensen dit inzicht. Onze inwoners kunnen met hun DigiD en inkomensgegevens direct kijken waar ze recht op hebben.

We bereiden ons in 2024 voor op de wetswijzing ‘Participatiewet in Balans’. Omschrijving (toelichting)

37

Het Rijk werkt aan het wetsvoorstel ‘Participatiewet in balans’. Deze wet treedt waarschijnlijk op 1 januari 2025 in werking. 'De menselijke maat', 'vertrouwen' en 'eenvoud' zijn de kernwoorden voor deze wetswijziging. We gaan ons op deze wetswijzing in 2024 voorbereiden. Dat kan betekenen dat we werkprocessen en gemeentelijk beleid moeten aanpassen.

Thema Maatschappelijke ondersteuning Doelstellingen Inwoners houden de regie over hun eigen leven en kunnen zelfstandig blijven wonen. Inwoners houden de regie over hun eigen leven. Zo kunnen zij zelfstandig blijven wonen. De gemeente en andere professionals maken dit mogelijk, ze stimuleren en ondersteunen als dat nodig is. De mienskip vormt daarbij een sterke basis waar inwoners op terug kunnen vallen.

Maatregelen We maken in 2024 een regionale uitvoeringsagenda op het gebied van wonen en zorg Omschrijving (toelichting) Samen met de andere gemeenten in Zuidoost-Friesland en met woon- en zorgpartners hebben wij in 2023 een analyse uitgevoerd. We weten nu wat de opgave is die we in Friesland hebben op het gebied van wonen en zorg. In 2024 maken we een uitvoeringsagenda. Daarin staat wat het concreet voor onze regio en onze gemeente betekent én welke maatregelen nodig zijn. We voeren in 2024 een verkennend onderzoek uit naar de ondersteuning van mensen met onbegrepen gedrag Omschrijving (toelichting) Ook in onze gemeente zijn er mensen met onbegrepen gedrag (eerder noemden we dat verward gedrag). We gaan in 2024 een verkennend onderzoek uitvoeren. We kijken of er aanvullende maatregelen nodig zijn om deze inwoners te ondersteunen. Bijvoorbeeld om zelfstandig te kunnen blijven wonen. Wij stellen in 2024 een lokale inclusieagenda op Omschrijving (toelichting) Elke gemeente moet op basis van het VN-Verdrag Handicap een lokale inclusieagenda maken. Het VN-Verdrag heeft als doel dat de wereld toegankelijk en inclusief wordt voor iedereen. Mensen met een beperking ervaren vaak achterstanden. Daardoor kunnen zij niet volwaardig meedoen. De samenleving moet ervoor zorgen dat die achterstanden verdwijnen. We stellen in 2024 een lokale inclusieagenda op.

Daarin laten we zien hoe we daar in Opsterland voor gaan zorgen. Wij stellen in 2024 een nieuwe subsidieregeling voor sociaal-cultureel werk op Omschrijving (toelichting) In een groot deel van onze dorpen is er sociaal-cultureel werk (SCW), zoals ouderenwerk. We evalueren de huidige regeling huisvestingskosten SCW. Daarna stellen we in 2024 een nieuwe subsidieregeling op. Wij stellen in 2024 een uitvoeringsagenda dementievriendelijke gemeente op Omschrijving (toelichting) Omdat er steeds meer oudere mensen zijn, komen er ook (fors) meer mensen met dementie. Meer mensen met dementie zullen in de individuele thuissituatie wonen. Dit levert een aantal specifieke uitdagingen op. In 2023 hebben wij beleid opgesteld over dit onderwerp. We stellen in 2024 hiervoor een uitvoeringsagenda op. Daarin staan concrete stappen om een dementievriendelijke gemeente te worden.

38

Wij stellen in 2024 een welzijnsagenda op om de sociale basis te versterken Omschrijving (toelichting) De sociale basis van onze dorpen bestaat uit informele netwerken, burgeractiviteiten en betekenisvolle relaties tussen inwoners onderling. Met andere woorden: de mienskip. Een sterke sociale basis zorgt ervoor dat mensen elkaar kunnen ondersteunen. Ze hoeven dan minder snel terug te vallen op professionele hulp. We gebruiken een passende methode om per dorp te bekijken wat nodig is om de sociale basis te versterken. Hierbij kijken we ook naar de mogelijkheid van dorpskamers. Voor deze aanpak stellen wij in 2024 een welzijnsagenda op. Wij stellen in 2024 mantelzorgbeleid op Omschrijving (toelichting) Mantelzorg is alle hulp aan een hulpbehoevende door iemand uit zijn directe sociale omgeving. Het gaat daarbij om hulp die verder gaat dan de normale (gebruikelijke) zorg voor elkaar. De inzet van de mantelzorg wordt steeds belangrijker. Dat komt onder andere door vergrijzing en personeelskrapte in de zorg. Tegelijkertijd verwachten we op basis van prognoses dat er steeds minder mantelzorgers zullen zijn. We stellen in 2024 mantelzorgbeleid op. Zo laten we zien hoe we daar in Opsterland mee omgaan.

Doelstellingen Met preventie voorkomen en beperken we problemen en versterken we de zelfredzaamheid Wij werken aan een samenleving met inwoners die samenredzaam zijn en zich op elkaar betrokken voelen. Een samenleving waarin iedereen zich goed kan ontwikkelen, in een gezonde en veilige omgeving. Inwoners die actief deelnemen aan de samenleving helpen mee aan de vitaliteit en het welzijn van die samenleving. We zoeken oplossingen meer in de eigen leefwereld van inwoners dan in professioneel handelen. We gaan eerder en beter in gesprek met inwoners. We sluiten aan bij vraagstukken in en van het dorp. Zo zorgen we ervoor dat we toekomstbestendig voorzieningen aan onze inwoners leveren.

Maatregelen We stellen in 2024 een plan van aanpak op voor GALA en voeren dat uit. Omschrijving (toelichting) Wij ontvangen een brede specifieke uitkering (SPUK) voor GALA (Gezond en Actief Leven Akkoord). We stellen hiervoor in 2024 een plan van aanpak op. Daarin leggen we vast wat we met deze middelen gaan doen. Voor een groot deel gaat het niet om nieuwe middelen, maar zijn bestaande middelen samengevoegd onder de noemer GALA. Veel onderwerpen uit het GALA zijn daarom bestaande activiteiten in de preventieagenda. De preventieagenda en het plan van aanpak voor het GALA gaan elkaar versterken. We maken samen met de dorpen een lokale aanpak. We voeren het actieplan preventie voor 2024 uit Omschrijving (toelichting) De omslag naar de voorkant, naar preventie, is nodig. Dat helpt om de zorg toekomstbestendig te maken. In 2021 heeft de raad de Preventieagenda 2021-2030 vastgesteld. Hierin vormen zeven actielijnen het uitgangspunt. We stellen jaarlijks een actieplan preventie op. In dit actieplan werken we de actielijnen van de preventieagenda uit. Dit plan werken we in de loop van het jaar verder uit met onze partners en inwoners. In 2024 staat het gesprek met onze stakeholders over preventie voorop. Als zij het belang van preventie zien, zullen zij daarna ook hun eigen aanpak daarop aanpassen.

39

Thema Jeugdhulp Doelstellingen Jeugdigen ontwikkelen zich zo goed mogelijk Door vroegsignalering en preventie ondersteunen we (aanstaande) kwetsbare ouders en kwetsbare jeugdigen op een toegankelijke manier. We zijn waar de jeugdige is. En we hebben netwerkgerichte brede aanpak. Daarmee bereiken we het volgende:      

Ouders zijn veerkrachtig. Ze hebben minder professionele hulp nodig. Kinderen en ouders met een hulpvraag zijn sneller in beeld. Ze worden eerder geholpen. Het middelengebruik onder jeugdigen daalt. Ouders geven hierin het goede voorbeeld. Er is een doorgaande lijn in zorg en ondersteuning. (Jong)volwassenen raken niet tussen “wal en schip“. Lichte opgroei- of opvoedvragen lossen we zoveel mogelijk op in het dagelijks leven. De sociale en pedagogische basis voor jeugdigen in onze gemeente is in 2025 versterkt.

Maatregelen We ontwikkelen in 2024 een aanpak voor samenwerking tussen het onderwijs en de zorg voor jeugd Omschrijving (toelichting) We werken met het onderwijs aan een aanpak die de sociale en pedagogische basis versterkt (daarvan maakt het onderwijs deel uit). We signaleren vroegtijdig jeugdigen met problemen. Jeugdigen en ouders met lichte opvoed- en opgroeivragen kunnen laagdrempelig terecht op school. We investeren in de samenwerking tussen onderwijs en zorg. Dat doen we samen met andere partners die bij het kwetsbare kind betrokken zijn. We ontwikkelen hiervoor in 2024 een integrale aanpak voor het onderwijs en de zorg voor jeugd. We monitoren de uitvoering ervan. We ontwikkelen in 2024 een preventieve aanpak voor jongeren en jongvolwassenen tussen de 16 en 27 jaar Omschrijving (toelichting) Met het toekomstplan 18-/18+ ontwikkelen we een preventieve aanpak. We ondersteunen kwetsbare jongeren en jongvolwassenen (tussen de 16 en 27 jaar). Zodat ze meedoen en zich kunnen redden in de maatschappij. Het gebiedsteam gaat dit toekomstplan verder ontwikkelen en invoeren. We ontwikkelen hiervoor dus in 2024 een aanpak. We monitoren de uitvoering. Als dat nodig blijkt, verbeteren we de aanpak. We ontwikkelen in 2024 een preventieve aanpak voor jongeren van 10 tot 18 jaar Omschrijving (toelichting) We richten ons op een gezonde levensstijl en sociale inclusie.

Zo voorkomen wij middelengebruik onder jongeren. En we dringen eenzaamheid terug. Onderdeel van deze aanpak is dat de jongeren meedoen aan culturele en sportieve activiteiten. We leggen hiervoor verbindingen tussen inwoners, scholen, verenigingen, kinderopvang, jongerenwerk, bibliotheken, enzovoort. Hiervoor ontwikkelen wij in 2024 een integrale en preventieve aanpak voor opgroeien in een kansrijke omgeving. Deze aanpak is voor jeugdigen van 10 tot 18 jaar. We doen dat via de Fryske Mienskip Oanpak. We monitoren de uitvoering. We ontwikkelen in 2024 een preventieve aanpak voor kinderen tussen de -10 maanden en 7 jaar Omschrijving (toelichting) Met het programma ‘Kansrijke start’ werken we samen met lokale partners die betrokken zijn bij (aanstaande) gezinnen met jonge kinderen (tot 1000 dagen). We versterken zo het opvoedkundig klimaat en het voorliggende (preventieve) veld. Zo bieden wij een passend en compleet aanbod aan 40

jeugdigen en hun ouders. We geven informatie en advies en we zorgen voor ontmoeting, lichte opvoedondersteuning en individuele hulp voor jeugdigen en hun gezinnen. We investeren in de kwaliteit van het gebiedsteam en in de samenwerking met partners die bij het kwetsbare kind betrokken zijn. We monitoren de uitvoering van deze aanpak.

Doelstellingen Voor de meest kwetsbare jeugdigen en hun gezinnen is passende jeugdhulp beschikbaar Soms hebben kinderen en gezinnen jeugdhulp nodig. We letten dan altijd op de situatie van het gezin waarin een jeugdige opgroeit. Het moet voor jeugdigen en hun ouders helder zijn waar jeugdhulp voor is en waarvoor niet. Met beperkte mensen en middelen maken wij duidelijke keuzes wie in aanmerking komt voor professionele jeugdhulp. Daarbij helpen wij de meest kwetsbaren altijd. Onze doelen zijn:   

Jeugdigen en hun gezinnen ontvangen zware jeugdhulp zo lang als dat nodig is. Professionals weten wanneer ze kwetsbare jeugdigen en hun gezinnen moeten verwijzen naar professionele jeugdhulp. Jeugdigen maken in 2025 minder gebruik van residentiële jeugdhulp dan in 2023.

Maatregelen We monitoren in 2024 de eenduidige werkwijze voor de indicaties van de Jeugdwet Omschrijving (toelichting) In 2023 zijn we gestart met het werken met het Fries Ondersteuningsplan. In zo'n plan staat welke hulp nodig is om gezond en veilig op te groeien naar zelfstandigheid en voor het gezin om zelfredzaam te zijn. Hiervoor brengen we met elkaar in beeld welke resultaten we gaan halen. De ingezette hulp en ondersteuning staan in het plan. Alle hulpverleners zijn hierin in beeld. Ook de evaluatie komt in het plan. Zo blijven we de juiste hulp en ondersteuning inzetten en blijft de situatie actueel. In 2024 monitoren we deze werkwijze. Als het nodig is verbeteren we die. We stellen in 2024 een jaarplan op bij de Fryske regiovisie jeugdhulp 2022-2026 en brengen de gevolgen van de Hervormingsagenda Jeugd in beeld Omschrijving (toelichting) In de Fryske regiovisie jeugdhulp staat wat we met de jeugdhulp voor de periode 2023-2026 willen bereiken. De Friese gemeenten leveren blijvend passende en kwalitatief hoogwaardige jeugdhulp. 1. We stellen hiervoor in 2024 samen met de andere Friese gemeenten een jaarplan op. 2. Daarnaast brengen we, met de andere Friese gemeenten, de gevolgen van de Hervormingsagenda Jeugd in beeld. In deze agenda hebben gemeenten en Rijk afspraken gemaakt over de toekomst van de jeugdhulp. Wij vertalen de gevolgen naar de gemeente Opsterland.

We borgen in 2024 de afspraken inkoop Jeugdhulp 2023 en het contractmanagement in de verordening Jeugdhulp Omschrijving (toelichting) In de nieuwe inkoop van jeugdhulp door Sociaal Domein Friesland zit een aantal aanpassingen. Die verschillen van de eerdere uitvoering door het Gebiedsteam. Deze aanpassingen liggen vast in de verordening Jeugdhulp. Het Gebiedsteam is de spil in de uitvoering van de nieuwe afspraken. In 2024 borgen wij de juiste uitvoering van de afspraken. Wij ontwikkelen in 2024 een aanpak gericht op het normaliseren van problematiek Omschrijving (toelichting) We ontwikkelen in 2024 een aanpak gericht op het normaliseren van problematiek bij jeugdigen en hun ouders. We maken afspraken met externe verwijzers over het indiceren van zorg met behulp van het zogeheten opvoedkwadrant. We monitoren en controleren op de hoge intensiteiten. Zo ontvangen 41

jeugdigen en hun ouders niet onnodig lang zware jeugdzorg. Ook het bieden van complementaire ondersteuning, als “niveau” van ondersteuning tussen preventie en zwaardere zorg, is onderdeel van de aanpak. We monitoren de uitvoering van deze aanpak.

Thema Dorpenbeleid en dorpshuizen Doelstellingen In elk dorp waar nu ook een dorpshuis is, is een dorpshuisfunctie aanwezig In elk dorp waar nu een dorpshuis is, blijft een toekomstbestendige dorpshuisfunctie aanwezig. Dat vergroot de sociale samenhang. We gaan daarbij uit van maatwerk per dorp. Hoe zo'n ontmoetingsruimte er uit ziet, kan heel verschillend zijn. De kracht van de dorpshuisbesturen is het grote zelforganiserend vermogen. De inwoners en hun ideeën staan centraal. Dit past bij de ontwikkelingen in de samenleving en bij het coalitieakkoord “Meiinoar foarút”. We hebben als gemeente een verbindende rol en we maken de dorpshuisfunctie mede mogelijk. We zorgen voor de juiste randvoorwaarden. Daardoor kunnen de dorpshuisbesturen zelf duurzaam zo'n dorpshuisfunctie exploiteren. We streven ernaar dat dorpshuisbesturen zelfredzaam zijn. Zij beheren, exploiteren en onderhouden de dorpshuizen in hun eigen dorp.

Maatregelen We voeren in 2024 voor vijf dorpshuizen de actieplannen vanuit de koersplannen uit Omschrijving (toelichting) In 2022 zijn voor alle dorpshuizen koersplannen opgesteld. Daarin staat onder andere wie eigenaar is en hoe de staat van onderhoud is. In 2023 zijn hiervoor actieplannen opgesteld en de eerste twee zijn opgestart. 1. We voeren in 2024 voor vijf dorpshuizen de actieplannen uit. De rest volgt in 2025 en 2026. 2. We laten meerjarenonderhoudsplannen (MJOP’s) opstellen voor de dorpshuizen die niet in eigendom zijn van de gemeente. 3. We onderzoeken op basis van de MJOP’s de mogelijkheden voor een subsidieregeling om financieel bij te dragen aan het groot onderhoud van deze dorpshuizen. 4. We stellen een subsidieregeling op voor verbouw-nieuwbouw van dorpshuizen.

Doelstellingen Wij zoeken de verbinding met de dorpen en enthousiasmeren inwoners om initiatieven te starten om hun leefomgeving te verbeteren Wanneer inwoners een initiatief hebben, denken we als gemeente mee vanuit de mogelijkheden. Wij hebben daarvoor duidelijke kaders. Daarbij is maatwerk mogelijk in ieder dorp en voor elk initiatief.

Maatregelen In 2024 stelt de gemeenteraad dorpenbeleid vast Omschrijving (toelichting) De dorpen spelen een belangrijke rol in Opsterland. Ze zijn van belang bij allerlei beleid van de gemeente. In 2024 formuleert de gemeenteraad daarvoor een gemeenschappelijke basis in nieuw dorpenbeleid. Wij organiseren in 2024 in elk dorp een dorpstafel Omschrijving (toelichting) Wij organiseren dorpstafels in de dorpen. Daar gaan we met mensen en organisaties in gesprek over wat er speelt in het dorp.

42

Beleidsindicatoren

Opsterland

Nederland

Beleidsindicatoren

Eenheid

2020 2021

2022

2020

2021

2022

Banen

Aantal per 1.000 inwoners in de leeftijd

638

653

654

796

805

825

1%

1%

*

1%

1%

*

4%

4%

*

6%

6%

*

% Werkloze jongeren

3%

2%

*

2%

2%

*

% Van de werkzame beroepsbevolking

69% 71%

73%

70%

70%

72%

292

*

460^

431

*

*

207

202

*

198

15-64 jaar Jongeren met een delict voor de

% 12 tot en met 21 jarigen

rechter Achterstand onder jeugd - Kinderen % Kinderen in uitkeringsgezin in uitkeringsgezin Achterstand onder de jeugd Werkloze jongeren Netto arbeidsparticipatie

ten opzichte van de beroepsbevolking Personen met een

Aantal per 10.000 inwoners

379 ^

bijstandsuitkering Lopende re- integratievoorzieningen Aantal per 10.000 inwoners van 15-64

173

jaar Jongeren met jeugdhulp

% Van alle jongeren tot 18 jaar

10,2% 9,6% 11,1%

11,9% 10,5% 13,2%

Jongeren met jeugdbescherming

% Van alle jongeren tot 18 jaar

1,7% 1,7%

1,4%

1,2%

1,2%

1,2%

Jongeren met jeugdreclassering

% Van alle jongeren van 12 tot 23 jaar

0,2% 0,3%

0,3%

0,4%

0,3%

0,3%

WMO Clienten met een

Aantal per 10.000 inwoners

610

610

700

649

700

610

maatwerkarrangement

* voor deze periode zijn (nog) geen cijfers bekend (gemaakt). Bron: www.waarstaatjegemeente.nl - Bron geraadpleegd op 7 september 2023 ^ De stijging van het aantal personen met een bijstandsuitkering t.o.v. 2019 wordt veroorzaakt door het beroep dat is gedaan op de (tijdelijke) TOZO regeling. Zonder deze regeling zien we geen significante wijziging in dit aantal bij de gemeente Opsterland

Wat mag het kosten Mutaties in de reserves worden verwerkt in programma 0 maar niet alle reserves hebben betrekking op programma 0. Om een juiste financiële analyse per programma te kunnen maken zijn in onderstaande tabel de mutaties van programma 6 reserves meegenomen. x € 1.000 Exploitatie

Realisatie 2022

Begroting 2023

Begroting 2024

MJB 2025

MJB 2026

MJB 2027

(incl wijzigingen) Lasten

37.527

39.710

38.418

38.301

38.251

38.251

Baten

10.352

11.448

10.192

10.066

9.941

9.816

Saldo voor bestemming

-27.175

-28.262

-28.226

-28.235

-28.310

-28.435

Lasten

30

30

30

30

30

30

Baten

140

289

-

-

-

-

-27.066

-28.003

-28.256

-28.265

-28.340

-28.465

Mutaties reserves

Saldo na bestemming

43

Specificatie per taakveld x € 1.000 Specificatie

Begroting 2023 Begroting 2024

Mutatie begroting 2023/2024

Saldo per taakveld 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie

-2.142

-2.256

-114

6.2 Wijkteams

-1.586

-4.323

-2.737

6.3 Inkomensregelingen

-2.888

-2.037

851

6.4 Begeleide participatie

-3.292

-3.300

-8

6.5 Arbeidsparticipatie

-1.188

-1.213

-25

6.6 Maatwerkvoorziening (WMO)

-1.688

-970

718

6.71 Maatwerkdienstverlening 18+

-6.291

-5.853

438

6.72 Maatwerkdienstverlening 18-

-5.845

-5.328

517

6.73 Pleegzorg (a) Gezinszorg (b) & Jeugdhulp met verblijf overig (c)

-1.550

-1.564

-14

6.74 Jeugdhulp behandeling GGZ zonder verblijf(a) & Gesloten plaatsing ( c)

-1.150

-1.150

-

6.81 Geëscaleerde zorg 18+

282

368

86

6.82 Geëscaleerde zorg 18-

-924

-600

324

Saldo voor bestemming

-28.262

-28.226

36

Verbouw dorpshuizen

-30

-30

-

Totaal stortingen reserves

-30

-30

-

Stortingen reserves

Onttrekkingen reserves Perspectiefbrief 2023 Totaal onttrekkingen reserves Saldo na bestemming

289

-289

289

-

-289

-28.003

-28.256

-253

Toelichting op de financiën Het saldo van dit programma is in 2024 € 253.000 nadeliger dan in 2023 Taakveld 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie geeft in 2024 een nadeel van € 114.000 ten opzichte van 2023 In 2023 zijn er tijdelijk extra middelen voor inburgering van € 97.000 beschikbaar gesteld (perspectiefbrief 2023). Dit budget vervalt in 2023 en geeft een voordeel in 2024. Vanaf 2024 is er geen tijdelijk inzet meer voor het dorpenbeleid. Dit budget van € 60.000 vervalt in 2024 en geeft een voordeel. Voor een haalbaarheidsonderzoek voor de Skâns is in de raadsvergadering van 6 maart 2023 eenmalig € 30.000 budget beschikbaar gesteld. Dit geeft een voordeel in 2024. De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 303.000. De overige verschillen geven een voordeel van € 2.000. Taakveld 6.2 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen geeft in 2024 een nadeel van € 2.737.000 ten opzichte van 2023 Voor het versterken van de toegang is het budget in 2024 € 195.000 lager ten opzichte van 2023 (perspectiefbrief 2023), dit is een voordeel. Voor preventievoorzieningen was in 2023 eenmalig € 50.000 meer budget beschikbaar voor het uitvoeren van een haalbaarheidsonderzoek voor OKO (perspectiefbrief 2023). De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 2.982.000.

44

Taakveld 6.3 Inkomensregelingen geeft in 2024 een voordeel van € 851.000 ten opzichte van 2023 Het budget voor de energietoeslag is tijdelijk en is niet begroot in 2024. Dit geeft een voordeel van € 723.000. De kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen geven in 2024 een nadeel van € 20.000. De toerekening van de directe personeelslasten geeft een voordeel van € 147.000. Overige verschillen geven een voordeel van € 1.000. Taakveld 6.4 WSW en beschut werk geeft een nadeel van € 8.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 8.000. Taakveld 6.5 Arbeidsparticipatie geeft in 2024 een nadeel van € 25.000 ten opzichte van 2023 Als gevolg van het wegvallen van budget voor extra inzet van personeel is het budget in 2024 € 60.000 lager. Dit is een voordeel. De toerekening van de directe personeelslasten geeft een nadeel van € 85.000. Taakvelden 6.6. Maatwerkvoorziening (WM)) geeft in 2024 een voordeel van € 718.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft dit voordeel in 2024. Taakveld 6.71 Maatwerkdienstverlening 18+ geeft in 2024 een voordeel van € 438.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft dit voordeel in 2024.

Taakveld 6.72 Maatwerkdienstverlening 18- geeft in 2024 een voordeel van € 517.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft een voordeel van € 452.000. Daarnaast is er een voordeel van € 65.000 als gevolg van een verlaging van de budgetten voor Jeugdzorg. Taakveld 6.73 Pleegzorg, Gezinsgericht en Jeugdhulp met verblijf overig geeft een nadeel van € 14.000 ten opzichte van 2023 Er is in 2024 meer budget voor deze vormen van Jeugdzorg, dat geeft een nadeel van € 14.000. Taakveld 6.74 Jeugd behandeling GGZ zonder verblijf, Jeugdhulp crisis/LTA/GGZ-verblijf en Gesloten plaatsing is ongewijzigd in 2024 Taakveld 6.81 Geëscaleerde zorg 18+ geeft een voordeel van € 86.000 ten opzichte van 2023 Er is een nadeel van € 125.000 door een lagere bate op het onderdeel Beschermd Wonen. Daarnaast is er een voordeel op de toerekening van de directe personeelslasten van € 211.000. Taakveld 6.82 Geëscaleerde zorg 18- geeft een voordeel van € 324.000 ten opzichte van 2023 De toerekening van de directe personeelslasten geeft dit voordeel in 2024. De mutaties in de reserves geven in 2024 een nadeel van € 289.000 ten opzichte van 2023 In 2023 is een aantal budgetten incidenteel verhoogd in de perspectiefbrief 2023. Dit betreft inburgering (o.a.

invoering Wet Inburgering, zie taakveld 6.1), versterking toegang (inzet data-analist, zie taakveld 6.2), preventie (haalbaarheidsonderzoek OKO, zie taakveld 6.2) en dorpenbeleid (uitwerking koersplannen en dorpsvisies, zie taakveld 6.1). Deze resultaatsbestemmingen zijn in 2023 bij dit programma aan de Algemene reserve onttrokken, dit geeft een nadeel van € 289.000.

45

Programma 7 | Volksgezondheid en milieu Programma 7 | Volksgezondheid en milieu Doelstelling Opsterland behoudt en beheert haar hoogwaardig leefmilieu in samenwerking met inwoners en bedrijven. Introductie op het programma en relevante trends en ontwikkelingen Duurzaamheid Duurzaamheid en minder gebruik van energie en grondstoffen zijn nodig om onze samenleving leefbaar te houden. Als gemeente geven we het goede voorbeeld. Bijvoorbeeld door het verduurzamen van gebouwen en het vergroten van de biodiversiteit. We houden daarbij rekening met wat gezichtsbepalend is of wat cultuurhistorisch waarde heeft. Samenhang De aandacht voor duurzaamheid heeft veel samenhang met een goede aandacht voor de natuur, de landbouw, de waterkwaliteit enzovoort. Bij het nemen van maatregelen houden we met die samenhang zo veel mogelijk rekening. Gezondheid Lichamelijke en geestelijke gezondheid bepalen sterk of iemand gelukkig is. Dat geldt ook voor de samenleving als geheel. Daarbij hebben inwoners zelf de regie op hun leven. Als gemeente stimuleren wij inwoners om mee te doen in de samenleving. Wij moedigen de inwoners aan tot gezond gedrag. Waar dat kan ondersteunen wij dat.

Kaderstellende documenten Beleidsnota Licht in de Duisternis (2009) Watertakenprogramma 2020 – 2025 Beleidsplan Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving - Fysieke Ruimtelijke Leefomgeving 2020 2024 OWO-gemeenten Preventie- en handhavingsplan Drank- en Horecawet 2019-2022 Preventieagenda Opsterland 2021-2030 Inkoop- en aanbestedingsbeleid gemeenten Ooststellingwerf, Weststellingwerf en Opsterland 2018 Omgevingsvisie 2015-2030 Transitievisie Warmte gemeente Opsterland Zonneplan Opsterland Reguliere werkzaamheden  Stimuleren gezondheidsprojecten, bijvoorbeeld via de buurtsportcoaches  Accounthouderschap dorpen voor energietransitie  Accounthouderschap groene ondernemers (bijvoorbeeld ontwikkelaars zonneparken)  Onderhouden openbare verlichting  Onderhouden riolering en watergangen

Thema Milieu Inleiding In het Nationaal Deltaprogramma 2022 staan plannen van de overheid. Het doel is om alle steden, dorpen en buitengebieden zo in te richten, dat we voorbereid zijn op de gevolgen van toenemende hitte, droogte en extreme neerslag. In 2015 hebben alle overheden samen al afgesproken dat Nederland in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust is ingericht. Zo mogen bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen de risico’s door extreem weer en overstromingen niet verder toenemen. We moeten de bestaande ruimte zo beheren en onderhouden dat de kans op schade en slachtoffers afneemt. Met andere overheden in Fryslân hebben we de ‘klimaatstresstest’ uitgevoerd. Dat is een eerste stap naar een klimaat adaptieve (we passen ons aan het veranderende klimaat aan) en waterrobuuste (we

46

kunnen het regenwater aan) omgeving. We hebben deze kwetsbaarheden nader onderzocht. Nu zijn we toe aan het maken van keuzes voor mogelijke oplossingsrichtingen.

Doelstellingen De omgeving en het rioolstelsel in Opsterland zijn klimaatadaptief en waterrobuust Wanneer riolering aan vervanging toe is, vervangen we deze door een klimaatbestendig gescheiden stelsel. Als we nieuwe riolering aanleggen bij uitbreidingsplannen, is die klimaatadaptief en toekomstbestendig. Alleen als dat niet doelmatig kan, vervangen we het riool door een gemengd riool. We kijken ook naar maatregelen die we aan het riool kunnen koppelen om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen. Voorbeelden zijn het aanleggen van wadi's of aanpassingen aan de weg voor tijdelijk opvang van wateroverlast op en naast de weg.

Maatregelen We hebben beeld

in 2025 100% van de huidige en te verwachten knelpunten van wateroverlast in

Omschrijving (toelichting) In 2025 hebben we alle huidige en te verwachten knelpunten van wateroverlast in beeld. De gemeenteraad heeft dan de kaders bepaald om deze knelpunten op te lossen.

Doelstellingen Vrijwilligers ruimen het zwerfafval op We maken in alle dorpen actieve himmelploegen mogelijk.

Maatregelen We maken het in 2024 mogelijk dat elk dorp een himmelploeg heeft Omschrijving (toelichting) Het landelijke zwerfafvalbudget liep van 2013 - 2022. Er komt een nieuwe regeling. We kunnen dan het budget voor 2024 met terugwerkende kracht aanvragen. We maken het mogelijk dat er in alle dorpen actieve himmelploegen zijn. Daarvoor benaderen we de dorpen zonder himmelploeg actief. Dat doen we via de verenigingen van plaatselijk belang.

Doelstellingen Er is een gezonde balans tussen natuurlijke duisternis en een veilige leefomgeving Het verlichten van de openbare ruimte kent voor- en nadelen. Verlichting kan zorgen voor lichtvervuiling en het kost geld. Tegelijk kan verlichting helpen om de omgeving veilig en leefbaar te maken. We zorgen voor een goede balans tussen die twee.

Maatregelen In 2024 is 90% van de huidige installaties voorzien van LED-verlichting Omschrijving (toelichting) In 2024 is 90% van het huidige areaal voorzien van de energiezuinige en duurzame LED-techniek. Dit doen we door het plaatsen van nieuwe armaturen wanneer de oude (bijna) zijn afgeschreven. Of we gebruiken retrofit, waarbij het binnenwerk wordt omgezet.

Thema Gezondheid en Leefstijl Doelstellingen Onze inwoners sporten en bewegen om gezond te blijven Door actief sporten en bewegen doen inwoners mee aan de samenleving. Ze werken ook aan de eigen lichamelijke en geestelijke gezondheid. Sporten en bewegen zorgen dat inwoners zich fitter en

47

energieker voelen. Sporten en bewegen helpen bij een gezonde leefstijl en een samenleving waarin iedereen meedoet.

Maatregelen In 2024 is in elk deelnemend dorp een nieuw sport- en beweeginitiatief opgestart Omschrijving (toelichting) Het Lokaal sport- en beweegakkoord Opsterland 2.0 is dé aanjager voor sport- en beweeginitiatieven. We gaan met de hulp van de buurtsportcoaches in gesprek met verenigingen. Zo start in elk deelnemend dorp een nieuw sport- en beweeginitiatief. We stimuleren verenigingen en commerciële sportaanbieders om in 2024 drie activiteiten voor jongeren op te zetten Omschrijving (toelichting) De buurtsportcoaches stimuleren verenigingen en commerciële sportaanbieders om drie activiteiten op te zetten. Dat kan samen met de buurtsportcoaches en Code Hans. Hiermee komen jongeren op een positieve manier in aanraking komen met sport. We gaan in 2024 een groep niet-sporters in Gorredijk wekelijks laten sporten en bewegen Omschrijving (toelichting) In 2024 starten we in Gorredijk, samen met de buurtsportcoaches, een initiatief. Daardoor gaan nietsporters wekelijks sporten en bewegen. Dit initiatief gebeurt samen met sc Heerenveen. Deze club gaat hiervoor actief werven onder seizoenkaarthouders die graag wekelijks in beweging willen komen. In 2024 haalt minstens 50% van de scholen het Gezonde school-vignet Omschrijving (toelichting) Wij borgen de aanpak Sûn Opsterlân als aanjager van de gezonde leefstijl.

Wij stimuleren alle basisscholen aan de slag te gaan om het Gezonde School-vignet te halen. Om dat daarna in hun beleid vast te leggen. In 2024 doet minstens 50% van de scholen mee.

Thema Duurzaamheid Doelstellingen De gemeente geeft het goede voorbeeld op het gebied van duurzaamheid Wij geven als gemeente het goede voorbeeld. Daarmee inspireren we onze inwoners, organisaties en bedrijven. We benutten kansen om onze gebouwen, ons wagenpark en ons gereedschap te verduurzamen en duurzaam in te kopen. Goede voorbeelden maken wij zichtbaar.

Maatregelen In 2026 is de helft van ons gemotoriseerde gereedschap elektrisch Omschrijving (toelichting) We vergroenen ons gemeentelijk wagenpark en gereedschap. In 2026 is de helft van ons gemotoriseerde gereedschap elektrisch (ten opzichte van 10% in 2022). In 2024 staan we op niveau 3 op de CO2-prestatieladder Omschrijving (toelichting) De CO2-prestatieladder is een instrument om inzicht te krijgen in de CO2-reductie binnen onze organisatie. Wij laten ons in 2024 certificeren op de CO2-prestatieladder niveau 3. Dat is een goed instapniveau. Wij nemen in 2024 concrete maatregelen om onze gemeentelijke gebouwen te verduurzamen Omschrijving (toelichting)

48

Onze bedrijfsgebouwen voldoen met de aanpassingen van de laatste jaren ruimschoots aan de wettelijke duurzaamheidseisen. We hoeven nu dus geen grote investeringen te doen. Bij het (groot) onderhoud benutten wij kansen om verder te verduurzamen. 1. We plaatsen in 2024 zonnepanelen op of bij onze loods in Ureterp, eventueel in combinatie met opslag op en bij enkele van onze gebouwen. Het is overigens nog onzeker of het netwerk teruglevering mogelijk maakt en of het dus economisch een reële mogelijkheid is. 2. We voeren in 2024 duurzaamheidmaatregelen uit bij MFC Dundelle in Bakkeveen.

Doelstellingen Wij halen in 2035 een energiebesparing van een equivalent van 150.000 MWh Om in 2035 energieneutraal te zijn, realiseren we een energiebesparing van 150.000 MWh ten opzichte van het jaar 2018. Eind 2026 hebben we daarvan 100.000 MWh gerealiseerd.

Maatregelen In 2024 voeren we met drie dorpen/energiecoöperaties plannen uit om aardgas te besparen Omschrijving (toelichting) Op basis van de transitievisie warmte en ons uitvoeringsprogramma werken we nu al met dorpen een campagne uit om energie te besparen. We gaan in 2024 verder met campagnes in minimaal drie nieuwe dorpen. We geven in 2024 uitvoering aan de specifieke uitkering lokale aanpak isolatie Omschrijving (toelichting) We hebben van het Rijk (Nationaal Isolatie Programma) geld gekregen voor de aanpak van slecht geïsoleerde koopwoningen (labels D, E, F, G) onder de gemiddelde WOZ-waarde. Daarvoor hebben we binnen OWO-verband een plan van aanpak uitgewerkt. Dat hebben we ook provinciaal afgestemd. In 2024 werken we het plan van aanpak isolatie Opsterland verder uit en dan voeren we het ook uit. In onze communicatie en ondersteuning richten we ons daarbij vooral op woningeigenaren die ook in aanmerking komen voor de subsidieregeling ‘Aanpak energiearmoede door energiebesparing’. Bij de uitvoering betrekken wij de energiecoaches. We geven in 2024 in onze nieuwe (prestatie)afspraken met woningcorporaties over de verduurzaming van woningen specifiek aandacht aan eigenaren van voormalige huurwoningen Omschrijving (toelichting) Met de corporaties en de huurdersorganisatie maken we jaarlijks afspraken over de verduurzaming van de sociale huurvoorraad.

Wij stimuleren de corporaties daarbij om planmatig onderhoud en kwaliteitsverbetering niet alleen te doen. In 2024 is ons doel dat ze eigenaren van voormalige huurwoningen van hetzelfde type (in dezelfde rij/straat) hierbij betrekken. We zullen de eigenaren dan actief informeren over subsidiemogelijkheden. Wij bouwen in 2024 het energieloket verder uit Omschrijving (toelichting) Informatie en advies over energiebesparing is laagdrempelig toegankelijk. Daarvoor is er het energieloket. Dit bestaat uit een netwerk van lokale energiecoaches, energie-adviseurs, het digitale (telefonische) duurzaamheidsloket en ondersteunende professionals. We gaan dit netwerk in 2024 verder uitbouwen en verstevigen. 1. Er zijn nu in totaal circa 40 energiecoaches in bijna alle dorpen van onze gemeente. Dit aantal houden we in stand door opleiding, bijscholing en ondersteuning. 2. We updaten de lijst van beschikbare energieadviseurs in de regio. 3. We subsidiëren het opstellen van woningverbeterplannen door deze adviseurs. 4. We onderzoeken de mogelijkheid van een ‘OWO-energiebureau’. Daar kunnen vooral minder zelfredzame inwoners terecht. Ze krijgen ondersteuning bij energiebesparing en bij het verduurzamen van hun woning. Vanuit dat energiebureau coördineren we de inzet van energiecoaches en –

49

adviseurs. 5. Daarnaast blijven we gebruik maken van het digitale/telefonische loket.

Doelstellingen Wij realiseren in 2035 een equivalent van 450.000 MWh duurzaam opgewekte energie Opsterland is in 2035 energieneutraal. Daarvoor is aan de ene kant energiebesparing nodig, Aan de andere kant hebben we een duurzame opwek van 450.000 MWh energie nodig. Dit bereiken we met energie uit zon, wind en groen gas uit mono-mestvergisting en energieopslag.

Maatregelen We brengen in 2024 de meest geschikte locaties voor de opwek van duurzame energie in kaart Omschrijving (toelichting) Onze gemeente heeft veel opgaven die invloed hebben op het gebruik en de beleving van ons landelijk gebied. Naast de energietransitie gaat het om infrastructuur, uitbreiding van bedrijfsterreinen, woningbouw en het Frysk Programma Landelijk Gebied. Deze opgaven gaan wij in samenhang bekijken. Wij zijn in 2023 met een ruimtelijke puzzel begonnen. In 2024 leidt dat tot een kansenkaart. Daarbij betrekken wij de samenleving. De gemeenteraad heeft daarin het laatste woord. De resultaten verwerken wij in het Zonneplan en het Omgevingsplan en brengen wij in in de Regionale Energie Strategie (de RES). We doen in 2024 onderzoek naar (kleinschalige) collectieve warmte-oplossingen Omschrijving (toelichting) Voor het overgrote deel van onze gemeente zijn (individuele) volledig elektrische of hybride warmteoplossingen het enige warmte-alternatief voor aardgas. Op een aantal locaties zijn misschien kleinschalige collectieve warmte-oplossingen (in combinatie met aquathermie, warmteopslag) mogelijk. De haalbaarheid daarvan gaan we in 2024 onderzoeken. Omdat de problematiek in de rest van Friesland vergelijkbaar is, doen we dit in provinciaal verband, in aansluiting op de Regionale Energie Strategie (de RES).

We stellen in 2024 een businessplan voor het oprichten van een gemeentelijke energiecoöperatie op Omschrijving (toelichting) In 2023 hebben we het onderzoek naar een gemeentelijk energiebedrijf afgerond. Aanvullend op de conclusies en aanbevelingen blijven er nog belangrijke vragen. We hebben meer inzicht nodig. Wat levert een gemeentelijke energiecoöperatie ons op? Hoe levensvatbaar is zo'n coöperatie? Om die vragen te beantwoorden, laten we een businessplan opstellen. Dat plan geeft inzicht in de (langjarige) opbrengsten. Ook laat het de risico’s zien om met een gemeentelijke energiecoöperatie mee te doen in een of meer commerciële initiatieven. Het businessplan is in 2024 klaar. Op basis van dat plan volgt een nieuw voorstel aan de gemeenteraad. Wij geven in 2024 invulling aan de transitievisie warmte voor onze gemeente Omschrijving (toelichting) Eind 2021 heeft de gemeenteraad de transitievisie warmte opgesteld. In 2024 geven wij invulling aan deze visie met een aantal taken en activiteiten. 1. We gaan verder met het opstellen van dorp-/wijkuitvoeringsplannen. De ervaringen die we nu in drie dorpen opdoen gebruiken we in andere dorpen. 2. We doen aan de Friese Energietafel (FET) mee aan haalbaarheidsonderzoeken naar (semi)collectieve warmte-alternatieven. 3. We communiceren het hele jaar door.

De communicatie is gericht op bewustwording en het belang van aardgasvrij-ready maken.

50

De transitievisie geeft op dorps-/wijkniveau een eerste richting aan het alternatief voor het verwarmen met aardgas (met ruimte voor individuele initiatieven). We houden in de dorp-wijkuitvoeringsplannen rekening met zo laag mogelijke maatschappelijke kosten en met de technische mogelijkheden. Beleidsindicatoren