Beleidsnotitie Gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2024-2030

In Nij Beets is een graftrommel aanwezig die restauratie behoeft, net als twee graftrommels op de begraafplaats van De Leijen Kortezwaag. Voor het opknappen van graftrommels wordt geadviseerd contact op te nemen met de Nederlandse Stichting tot het behoud van de Graftrommel te Veenhuizen, alwaar een museum en restaurateur gevestigd is:

3

Voorjaar 2024 wordt een graftrommel gerestaureerd, die voorheen op een graf in Terwispel geplaatst was. Deze wordt na afronding van de restauratie op een graf geplaatst op het kerkhof van De Leijen Kortezwaag op initiatief van de nabestaanden.

53

https://www.stichtinggraftrommel.nl/ Op deze website is bovendien meer informatie te vinden over de symboliek en historische achtergrond van graftrommels.  Het onderhoud aan graftrommels is de verantwoordelijkheid van de rechthebbende van het graf. Gebruik van reinigingsmiddelen De Milieuwet schrijft voor dat er geen gebruik gemaakt mag worden van chemische reinigingsmiddelen op begraafplaatsen. Dit is niet alleen vanuit het aspect milieu, maar ook om te voorkomen dat grafstenen aangetast raken door bijtende stoffen. Meer informatie over onderhoud en het reinigen van graven is te lezen op de website van de RCE: Onderhoud en beheer | Begraafplaatsen en grafmonumenten | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 5.4 Aanvullend onderhoud begraafplaatsen door vrijwilligers Vrijwilligers kunnen het onderhoud van de in gebruik zijnde begraafplaatsen niet overnemen van de gemeente. Dit onderhoud vraagt om continuïteit en kennis. Vrijwilligers kunnen wel aanvullend onderhoud doen. Bij veel kerkelijke begraafplaatsen wordt (een deel van) het onderhoud door vrijwilligers gedaan. De ondersteuning van vrijwilligers betekent niet dat er minder uren van de gemeente nodig zijn. Het kan wel zorgen voor extra kwaliteit. Het levert ook maatschappelijke betrokkenheid op.

Wel moet rekening gehouden worden met de volgende punten:  De kans is groot dat vrijwilligers geen groene vakkennis hebben en geen ervaring met het omgaan met machines;  De inzet van vrijwilligers is niet ‘gratis’, dit wordt vaak wel gedacht of aangenomen. Om vrijwilligers in te kunnen zetten is het nodig een vrijwilligerscoördinator aan te stellen. Hij/zij coördineert en verdeelt de taken;  Vrijwilligers moeten zich houden aan de ARBO en moeten worden verzekerd;  Vrijwilligers kunnen niet zonder blijk van waardering: er moet iets tegenover staan, bijvoorbeeld een uitje of het volgen van cursussen. Dit houdt het werk leuk en vergroot bovendien de kennis;  De inzet van vrijwilligers moet beschouwd worden als aanvulling op. Het is lastig om vrijwilligers structureel werk te laten doen. Het onderhoudsniveau moet gegarandeerd blijven. Mogelijk hebben vrijwilligers meer affiniteit met de historische begraafplaatsen, dan voor de actieve begraafplaatsen. Dit is echter niet onderzocht.

54

55

6 Dienstverlening Goede dienstverlening is van groot belang voor de toekomstbestendigheid van de begraafplaatsen. Hierbij horen passende faciliteiten. Het gaat hierbij om dienstverlening aan de nabestaande die ervoor kiezen hun naaste op een van de gemeentelijke begraafplaatsen te begraven of voor een asbestemming kiezen. En ook aan de uitvaartondernemer die de nabestaande daarbij ondersteunt. Digitale mogelijkheden versterken de dienstverlening. 6.1 Administratieve werkzaamheden en digitalisering De gemeente is verplicht om een grafregister bij te houden, waarin is opgenomen wie waar is begraven of waar een urn is bijgezet. Daarnaast is er een grafadministratie. Het is zaak om de grafadministratie nauwkeurig te beheren, zodat tijdig aan rechthebbenden aangegeven kan worden wanneer grafrechten verlopen en de vraag kan worden gesteld of er een wens is om het graf te verlengen. Het Publiekscentrum voert de administratie uit. De registratie van grafrechten wordt gedaan in programma van iBegraven, dat een onderdeel vormt van iBurgerzaken, dat wordt verzorgd via een softwareprogramma van PinkRoccade. De mogelijkheden van dit programma worden momenteel nog niet ten volle benut en het programma heeft enkele gebruiksbeperkingen die voor verbetering vatbaar zijn. Bovendien is het wenselijk om de administratieve beheergegevens (arealen) te koppelen aan de beheerkaart.

Dit geeft handvatten die het beheer vergemakkelijken. De plattegronden van de begraafplaatsen worden gedigitaliseerd. Zo wordt sneller inzichtelijk welke graven in gebruik zijn, waar nog vrije plaatsen zijn en wordt er een accuraat beeld verkregen van de capaciteit op dat moment. Deze gegevens worden gekoppeld aan de grafadministratie. Er is een digitale agenda beschikbaar om het moment van de uitvaart op een specifieke begraafplaats te plannen. Dit heeft vooral meerwaarde buiten kantooruren en het weekend, en zorgt voor een gemakkelijker en efficiëntere werkwijze. Er zijn (nog) geen digitale mogelijkheden voorhanden voor particulieren om vanuit huis een graf te kunnen kiezen of te reserveren. Hiervoor kan contact opgenomen worden met de medewerkers van het Publiekscentrum. Ook het verlengen of opzeggen van grafrechten kan gedaan worden via de medewerkers van het Publiekscentrum. Hiervoor zijn geen digitale voorzieningen. Rechthebbenden krijgen automatisch een brief toegezonden enige maanden voordat de termijn verstrijkt met het verzoek aan te geven of men de grafrechten al dan niet wil verlengen. Het is echter wenselijk om naar de mogelijkheden van digitalisering te kijken voor afstemming en vergemakkelijken van de werkzaamheden rondom de grafadministratie.

6.2 Communicatie en informatievoorziening Het is belangrijk dat bezoekers en nabestaanden die een graf en/of asbestemming zoeken, beschikken over de juiste informatie. Zij moeten weten waar zij deze informatie kunnen vinden en weten wat de mogelijkheden en hun rechten en plichten zijn. Om invulling te geven aan het uitgangspunt om een begrafenis zo gemakkelijk mogelijk te laten verlopen, is communicatie belangrijk. Bovendien willen we aandacht besteden aan gedragsregels op een begraafplaats en de waarden van begraafplaatsen: van ontmoetingsplek tot rustpunt en de historie van de begraafplaats. Omdat de informatievoorziening over deze onderwerpen nog beperkt is, is het wenselijk hier aandacht aan te besteden in de vorm van foldermateriaal en meer informatie op de website. Naast de digitale opties zijn de beheerders en medewerkers van het publiekscentrum ook telefonisch beschikbaar om informatie te verstrekken en eerdergenoemde zaken te regelen. Op elke begraafplaats staat ook een informatiekast. Naast een plattegrond van de begraafplaats is daar praktische informatie te lezen. 56

57

7 Cultuurhistorisch waardevol funerair erfgoed De graven, in de vorm van grafstenen, en andere grafmonumenten vertellen veel over de historie van het dorp waarin ze liggen. Oorlogsgraven en Joodse begraafplaatsen worden algemeen erkent als waardevol en belangrijk. Gezien het verleden beschouwen we het ook als onze morele plicht daarvoor te zorgen. Naast deze categorie graven zijn er ook graven en grafstenen die om andere redenen de moeite waard zijn om te behouden. Er kunnen allerlei redenen zijn waarom voorkomen moet worden dat een bepaald graf geruimd wordt. De motieven bestaan onder meer uit een historische betekenis of bijzondere uiterlijke kwaliteiten. Daarnaast valt er te denken aan personen met een biografische betekenis, graven met een bijzondere symboliek of grafteksten die typerend zijn voor de tijd waarin ze gemaakt zijn of voor de omgeving. Het is om die reden belangrijk om bijzondere graven te koesteren en ze te behouden voor de toekomst. Alleen zo kunnen de verhalen uit het verleden bewaard blijven. Het was echter niet duidelijk wat wel en niet behoudenswaardig is vanuit het cultuurhistorische oogpunt. Daarom is besloten tot de uitvoering van een inventarisatie van alle gemeentelijke begraafplaatsen om de waarde van de begraafplaats als geheel maar ook de individuele grafstenen en grafelementen te kunnen duiden.

In dit hoofdstuk zijn diverse foto’s opgenomen van behoudenswaardige grafmonumenten, die dienen om een impressie te geven van de veelheid aan bijzondere grafmonumenten in de gemeente Opsterland. 7.1 Gemeentelijke visie op funerair erfgoed De gemeenteraad heeft in februari 2023 de Startnotitie Cultureel erfgoed aangenomen. Hierin wordt het voornemen om het funerair erfgoed beter te beschermen en te behouden benoemd. Beheer van bestaande elementen en nieuwe ontwikkelingen op begraafplaatsen vragen om gefundeerde besluiten zodat zorgvuldig kan worden omgegaan met de cultuurhistorische waarden op een begraafplaats. Hiervoor dient een goede afweging gemaakt te worden van wat wel en niet de moeite waard is om te behouden, welke onderdelen (extra) onderhoud en eventueel restauratie behoeven. Daarvoor is onderzoek, inventarisatie en duiding nodig, en vergelijking met andere graven en begraafplaatsen. Pas daarna kunnen er keuzes worden gemaakt hoe met cultuurhistorische waarden op de begraafplaats moet worden omgegaan. Er is behoefte aan eenduidig beleid over de manier waarop we omgaan met ons funerair erfgoed. Om deze reden is inzichtelijk gemaakt wat we aan funerair erfgoed hebben en wat het waard is om daarvan te behouden. Gealeane: Grafmonument Wim Wissink (ovl. 1954). Kwam om bij ongeval op 16jarige leeftijd. Stèle van licht graniet tussen paal en blok van graniet.

Op de blokken een palmtak en tekst ‘rust zacht’.

7.2 Cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten Conform de Wet op de lijkbezorging (art. 32) is in de gemeente Opsterland een verordening vastgesteld: Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2006. In deze verordening zijn regels opgenomen over de wijze van begraven, het type graven, het ruimen van graven en meer. Deze verordening is vastgesteld op 12 december 2005. In artikel 23 van de verordening zijn de regels ten aanzien van het in stand houden van historische grafbedekking opgenomen. Er bestond echter nog geen goed beeld van welke grafmonumenten cultuurhistorisch waardevol zijn op de gemeentelijke begraafplaatsen. In 58

september 2023 is er om deze reden eerst archiefonderzoek en een QuickScan uitgevoerd door Bureau Funeraire Adviezen. Op basis van de resultaten uit de QuickScan is besloten om een inventarisatie van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten uit te laten voeren in december 2023. Er is gekeken naar de volgende locaties en daarbinnen een afbakening aangebracht:

 Gealeane: graven op het oorspronkelijk aangelegde deel met zes vakken binnen de

  

 

oorspronkelijke ring. Er is een selectie gemaakt van een aantal oudere grafmonumenten op de oorspronkelijke grafvelden van de oude aanleg; Gorredijk Hegedyk: het oudste gedeelte en een deel van de eerste uitbreiding, inventarisatie van alle grafmonumenten; De Leijen Kortezwaag: volledige inventarisatie van de grafmonumenten op het kerkhof en de eerste uitbreiding; Nij Beets: de gehele begraafplaats (cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten zijn verdeeld over de gehele begraafplaats). Inventarisatie van alle grafmonumenten en beschrijving van het lijkenhuisje en koetshuis; Tijnje: voorste, oudste gedeelte en de eerste uitbreiding. Volledige inventarisatie; Gorredijk Kerkewal: alle grafmonumenten zijn geïnventariseerd.

De gemeente heeft criteria vastgesteld om grafmonumenten te kunnen beoordelen op hun cultuurhistorische waarde. In bijlage 2 zijn de gehanteerde selectiecriteria opgenomen. De inventarisatie is waar mogelijk uitgevoerd in samenwerking met de lokale (historische) verenigingen van de betreffende dorpen.

Gorredijk Hegedyk: grafmonument Klaes Wiebe van der Meer (ovl. 1958). Friese tekst over zijn carrière als muziekdirecteur.

Kerkewal: spiegelstèles Geert Lourens van der Zwaag (ovl. 1923), boekhandelaar, uitgever, operetteschrijver en drukker, en vrouw Catharina Faber (ovl. 1943). Fraai uitgewerkte 59klimop als symbool, staand over twee graven.

7.2.1 Beheersverordening en lijst met cultuurhistorische waardevolle grafmonumenten De beheersverordening uit 2006 is op enkele punten verouderd. Daarom is er een nieuwe beheersverordening opgesteld. In de nieuwe beheersverordening wordt artikel 23, over het in stand houden van waardevolle graven, toegespitst op het behoud van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten. Om de bijzondere status van deze grafmonumenten te erkennen, worden deze grafmonumenten door het college op een conceptlijst geplaatst. Voor de plaatsing op de lijst is er instemming van rechthebbenden nodig. Zij worden aangeschreven. Er zijn bovendien grafmonumenten waarvan rechthebbenden niet bekend zijn. Via de media worden oproepen gedaan aan onbekende rechthebbenden om zich te melden. Na een reactietermijn kan de lijst definitief worden gemaakt. De lijst krijgt echter pas status als hieraan beleid gekoppeld wordt over hoe we met deze graven willen omgaan. 7.3 Uitkomsten van de inventarisatie door Bureau Funeraire Adviezen Op basis van de selectiecriteria zijn op de zes geïnventariseerde gemeentelijke begraafplaatsen in totaal 343 grafmonumenten en ensembles van grafmonumenten op 418 graven geselecteerd. Op de in totaal 343 grafmonumenten die geselecteerd zijn, wordt in deze paragraaf enige toelichting gegeven, onder meer over de selectie en puntentoekenning per categorie.

Verder wordt er een samenvatting gegeven van de belangrijkste uitkomsten. Voor de uitgebreide toelichting op de totstandkoming van de selectie, wordt verwezen naar de Inventarisatie Opvallende en Historische Grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen van Opsterland, opgesteld door Bureau Funeraire Adviezen in december 2023. 7.3.1 Biografische betekenis Personen die wegens hun beroep, verdiensten of betekenis op de lijst zijn gezet, tonen een beeld dat vooral verwijst naar de agrarische achtergrond en economische betekenis van de dorpen. In Tijnje en Nij Beets zijn er enkele beroepen die te maken hadden met de vervening en ook veel arbeiders. In Gorredijk passen de beroepen meer bij het voorzienende karakter van het dorp, zoals kooplieden, smeden, middenstanders en handelaren. In totaal zijn er 27 veehouders, 18 arbeiders, 12 winkeliers, 12 kooplieden, 9 landbouwers, 8 handelaren, 7 timmerlieden, 6 verveners, 5 schoenmakers, 5 goud- en zilversmeden, 4 fabrikanten, 4 leerlooiers, 4 schippers, 2 bakkers, 2 caféhouders en nog diverse andere beroepen gevonden, waaronder een marskramer, uurwerkmaker, horlogemaker en turfmaker. Het gros hiervan is gevonden in De Leijen Kortezwaag. Over het algemeen scoren de personen niet hoog op bekendheid, hoewel de veehouders en landbouwers in hun eigen tijd wel bekend en van belang waren.

Ook de rol in de kerk kon van belang zijn, zoals de rol van kerkvoogd.

60

De Leijen Kortezwaag: grafmonument Jacob H. de Groot (ovl. 1912). Landbouwer. Opvallend door hoge en rijk gedecoreerde obelisk.

In de categorie bestuurders en openbare beroepen zijn er in totaal 40 geselecteerd. Er was sprake van 9 bestuurders, 6 predikanten, 6 onderwijzers, 4 leden Gedeputeerde Staten, 3 politieagenten, 3 raadsleden, 3 kerkvoogden, 3 schoolhoofden, 2 postbodes, 2 secretarissen, 2 ambtenaren, een Kamerlid, notaris, bankier en wethouder. Vaak vervulden ze meerdere functies tegelijk. Opvallend afwezig zijn de burgemeesters. Opvallend zijn de grafmonumenten van enkele Friese socialisten, zoals Gerrit Roorda, die de bekendste was en zeker ook van bovenlokaal belang, als strijder tegen armoede. Op het kerkhof aan de Kerkewal is Geert Lourens van der Zwaag van bijzonder belang, als socialist die actief bijdroeg als uitgever en drukker aan literatuur over het socialisme. Van veel anderen is wat minder bekend in welke mate ze actief waren. Bijvoorbeeld Berend A. Mensinga, die naast zijn limonadefabriek ook actief was in de plaatselijke afdeling van de Anti-Militaristische Vereniging. In de categorie bijzondere gevallen, 19 grafmonumenten in totaal, is er 1 graf dat gelinkt kan worden aan de Spaanse Griep (1918-1919). Verder gaat het met name om jongeren die betrokken waren bij ongevallen, zoals de graven van de gebroeders Van Ooijen.

In de categorie Tweede Wereldoorlog zijn 12 grafmonumenten geselecteerd, waaronder de graven van de geallieerde vliegers op Hegedyk en het graf van Joachim Wijnstra. Ook op Tijnje zijn graven te vinden van jongens die omkwamen in de oorlog. Watzema op Tijnje en ook de graven van Heringa en Numan in Gorredijk hebben allen een typerende grafsteen met toorts. Een dergelijk monument is uniek voor Nederland. Geen enkele andere provincie heeft een eigen monument voor diens verzetsstrijders. De categorie met de minste aantallen is die van wetenschap, letteren en sport. Hiertoe behoren beroepen als uitgever en muziekdirecteur. Ook zijn er 3 studenten gevonden. Het feit dat er uit het verleden weinig personen teruggevonden zijn in deze categorie, wil niet zeggen dat ze niet vaker voorkwamen, maar niet binnen deze inventarisatie.

Nij Beets: graf Hendrik Dam (ovl. 1981). Belangrijk Gorredijk Kerkewal: spiegelstèles gebroeders Pieter voor historie van Nij Beets. Zijn woning werd en Wiebe van Ooijen (ovl. 1918). Kwamen om bij onbewoonbaar verklaard in 1958. Huisje werd gered treinramp Weesp. Waren zoons van winkelier Van Ooijen en onderweg naar Amsterdam voor zaken.61 door inwoners en is nu onderdeel van Openluchtmuseum It Damshûs.

Kindergraven zijn ook als aparte categorie meegenomen. Hiervan vinden we 45 grafmonumenten. Vaak gaat het daarbij ook om de specifieke vormgeving en symboliek. In De Leijen Kortezwaag, Nij Beets en Tijnje zijn relatief veel kindergraven aanwezig, ook levenloos geboren kinderen. Nij Beets: grafmonument Rinze H. Krist. Overleed door ongeluk rijksweg 43 (nu A7). Marmeren monument, verbeeld plotseling overlijden in vorm van afgebroken obelisk. Fotoportret. Friese tekst.

Gorredijk Hegedyk: graf Roeli en Sietsche Pietersma, overleden op resp. 1 en 11-jarige leeftijd. Stèle met afgebroken palen op basement.

Nij Beets: grafmonument Egbert Vaartjes (ovl. 1926). Werd 10 jaar oud. Graf met smeedijzeren hekwerk in zakelijke vormgeving. Tekstplaats van marbriet. Graftrommel geschonken door familie. 62

Nij Beets: graf Minke Dijkstra (ovl. 1938). Werd 6 jaar. Fraaie Friese tekst. Gedetailleerd uitgewerkte tak met bloemen met geknakt uiteinde, symbool te vroeg afgebroken leven. Bovenin papaver, verwijzend naar eeuwige slaap.

7.3.2 Materiaalgebruik en hantering Op de 6 begraafplaatsen is Belgisch hardsteen het meest voorkomende materiaal voor grafmonumenten. Uitzondering hierop vormt Gealeane, waar ook veel granieten grafmonumenten geselecteerd zijn. Waar de toepassing van Belgisch hardsteen bijzonder of opvallend is of omdat er sprake is van bijzondere symboliek, werd er ook een punt toegekend. In totaal is er aan 101 grafmonumenten of ensembles een punt gegeven omdat er sprake was van bijzondere materialen of bewerkingen. Bij 85 grafmonumenten is er sprake van een groot aantal meervoudige materiaaltoepassingen. 7.3.3 Vormgeving van het monument In 194 gevallen is er sprake van een grafmonument met een opvallende of typerende vormgeving. Het betreft zo’n 56% van het totaal. Hierbij gaat het vaak om grafmonumenten die zodanig vormgegeven zijn dat ze afwijken van de gangbare vormgeving of omdat ze een typologische vormgeving kennen waarvan er vroeger mogelijk meer aanwezig waren. Opvallende voorbeelden in Opsterland zijn de stoeppalen, maar ook stèles waarbij sprake is van aedicula, acroteria en bijpassende symboliek.4 Deze zijn vooral op de oudere begraafplaatsen aanwezig. Ze zijn sterk beeldbepalend door hun vormgeving. Dit is ook het geval bij eenvoudige stèles met afgeronde bovenkant. Ook typerend zijn de spiegelstèles.

Bijzondere typografie is nauwelijks aangetroffen, maar er zijn wel enkele grafmonumenten met een fraaie zakelijke vormgeving.

Gorredijk Kerkewal: dubbelgraf Johan Frederik de Jong (ovl. 1926), fabrikant, en Janke Siebenga (ovl. 1957). Twee zwarte granieten stèles op basement van zwarte Beiers graniet. Voor die tijd dure keuze. Modieus ontwerp.

Ook teksten op grafmonumenten zijn meegewogen. Er is expliciet gekeken naar Friese teksten. Er zijn 33 grafmonumenten geselecteerd met een geheel of deels Friese tekst. Dit zijn doorgaans wat jongere grafmonumenten, wat verklaard waarom er in Beetsterzwaag de meeste zijn aangetroffen. Een enkele keer is de tekst wat meer uitgebreid, zoals op het graf van Rinze Krist in Nij Beets. Ook op het grafmonument van Geert van der Zwaag op het kerkhof van Gorredijk is de tekst in het Fries, waarmee hij en zijn nabestaanden ongetwijfeld een statement hebben willen geven. Fries was in het algemeen een ondergeschikte taal, maar werd in 1954 erkend als minderheidstaal. Friese teksten op grafmonumenten van voor dit jaartal zijn dan ook als bijzonder te bestempelen. Verder kan gezegd worden dat er sprake is van een grote diversiteit aan grafmonumenten. Tussen ongeveer 1750 en 1994 is er veel veranderd in de grafcultuur. Getracht is om van al de verschillende types grafmonumenten voorbeelden mee te nemen. Ook onder jongere

4

Aedicula: versieringsmotief ontleend aan klassieke kunst, samenstel van twee zuilen of pilasters, hoofdgestel en fronton. Geliefd motief voor o.a. grafmonumenten, m.n. stèles; Acroteria: bekroning van gevelhoeken op Griekse tempels. In de negentiende eeuw overgenomen als decoratief element. Op grafmonumenten vaak in de vorm van gestileerde palmetten of gefantaseerde bladvormen.

63

grafmonumenten is een aantal geselecteerd met een bijzondere vormgeving of met een heel tijdsbepalende vormgeving, om zodoende een breed palet aan grafmonumenten te verkrijgen, waarmee later het verhaal over de geschiedenis van de begraafplaatsen duidelijk verteld kan worden. 7.3.4 Bijzondere symboliek Op de 6 gemeentelijke begraafplaatsen is een grote hoeveelheid toegepaste symbolen aanwezig. Dit terwijl bij ruimte 34% van de geselecteerde grafmonumenten geen symboliek kent. Op de overige grafmonumenten werd 334 keer een symbool of afbeelding aangetroffen in ruim 30 verschillende varianten. Al die symbolen zijn aangetroffen op 229 grafmonument, 66% van het totaal aantal geselecteerde grafmonumenten. Per begraafplaats zijn er verschillen zichtbaar, zeker als er een vergelijking wordt gemaakt tussen de oude en nieuwere begraafplaatsen. Op de jongere is minder symboliek aangetroffen. De palmtak is het meest geziene symbool (24% van het totaal). Bloemen in diverse vormen zijn ook goed vertegenwoordigd (14%). Vaak is een geknakte bloem te zien, als symbool voor vroeg afgebroken leven. Een vaas met bloemen wordt gezien in 2% van de gevallen. Iets minder dan 10% toont een treurboom, soms met vlinder en obelisk. Funeraire Tijnje: grafmonument Gerrit Roorda. Fries socialist. symboliek met schedels, zeis, zandlopers en Bijzondere symboliek is de hamer met sikkel.

ouroboros is niet tot nauwelijks aanwezig. Een enkele keer is een vlinder te zien, die staat voor de overdracht van de ziel naar de hemel. Ook bijzonder weinig toegepast is het fotoportret (3 maal aangetroffen). Veel van de symbolen zijn van dusdanige aard dat ze daarvoor, al dan niet in combinatie met een ander criterium, een punt hebben gekregen (53% van het totaal). Enkele symbolen komen maar eenmaal voor, zoals de hamer en sikkel op het grafmonument van Gerrit Roorda. Persoonlijke symboliek is nagenoeg afwezig, de meeste symbolen zijn redelijk algemeen. 7.3.5 Karakteristiek Aan 195 grafmonumenten (57%) zijn punten gegeven vanwege het feit dat deze grafstenen bijdragen aan de collectieve waarde van de begraafplaatsen waar ze staan. Ze sluiten goed aan bij het karakter van de grafvelden waarbinnen ze staan wegens hun gave vormgeving, opvallende vorm of grootte, of juist omdat ze een treffend voorbeeld zijn van een bijzondere vormgeving met opvallende symboliek. Waar niet echt sprake was van een karakteristiek, zijn ook geen punten gegeven. Wanneer op begraafplaatsen veel van deze grafstenen weggehaald zouden worden, eindigen deze locaties als typologisch arme plek. Grafmonumenten die hiermee punten scoorden, vormen dus waardevolle bouwstenen voor het aanzicht van de begraafplaatsen.

Overigens zegt dat niet dan wanneer grafmonumenten hier niet hebben gescoord, dat ze niet passend zouden zijn, maar ze zijn minder te gebruiken als representant van de typische karakteristiek op de begraafplaats of het grafvlak.

64

7.3.6 Eindscore Met het toepassen van de door de gemeente gehanteerde criteria worden er aan 343 grafmonument en 418 graven punten toegekend. In de eindlijst is te zien dat er twee grafmonumenten zijn die meer dan 5 punten toegekend hebben gekregen. Van de geselecteerde grafmonumenten scoort 87% op meerdere criteria en de 44 grafmonumenten die maar 1 punt hebben gekregen, krijgen deze op basis van heel verschillende criteria (32% op de vormgeving, 29% op karakter, 18% op persoon, 14% op materiaal en 7% op symboliek). Hoewel ze maar op 1 aspect scoren, vormen ze wel een goede toevoeging op het geheel. Het aantal grafmonumenten dat scoort op passend in het karakter en op vormgeving, geeft bij veel grafmonumenten de doorslag (resp. 57% en 56% van het totale aantal). Symboliek is goed voor 52% en materiaal voor 29%. Daarnaast scoort 28% van de grafmonumenten op persoon. De criteria zijn behoorlijks strikt gehanteerd. Er is vooral gelet op vormgeving en naar passend in het karakter. Materiaal is minder een focuspunt geweest, omdat er weinig bijzondere materialen voorkomen in het totaal. Uiteindelijk zijn de meeste grafmonumenten geselecteerd op het kerkhof van De Leijen Kortezwaag en op het kerkhof aan de Kerkewal in Gorredijk. Gezien de ouderdom en grootte van de begraafplaatsen lagen deze aantallen in de verwachting.

7.4 Oorlogsgraven Oorlogsgraven worden gezien als een aparte groep graven. Juridisch hebben oorlogsgraven geen extra beschermde status. De bestaande wet- en regelgeving is voor deze graven niet afwijkend. Zonder de grafrechten te verlengen, zouden ze in principe zelfs geruimd kunnen worden. 7.5 Molukse KNIL-militairen Het koloniale verleden van Nederland en de gebeurtenissen die zich daar hebben afgespeeld nemen een steeds belangrijkere plek in binnen de geschiedenis. In 1951 kwamen er bijna 4.500 Molukse KNIL-militairen (Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger) met hun gezinnen naar Nederland, na een dienstbevel. In totaal ging het om 12.500 mensen. Vanaf 2020 is er landelijk aandacht gevraagd voor de graven van Molukse KNIL-veteranen en oud Indiëstrijders. Hierbij werd er ingezet op het toekennen van een bijzondere status aan deze graven als vorm van eerbetoon. Om voor te sorteren op de aanwezigheid van Molukse KNIL-graven in de gemeente Opsterland is er reeds in de inventarisatie aandacht aan geschonken. Hieruit is niet naar voren gekomen dat er in Opsterland dergelijke graven aanwezig zijn op de gemeentelijke begraafplaatsen, maar het onderzoek is niet uitputtend. 7.6 Onderhoud van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten De onderhoudsstaat van de 343 geselecteerde grafmonumenten is over het algemeen redelijk tot goed.

Slechts 16 grafmonumenten (5%) verkeren in matig tot slechte conditie. Voor deze grafmonumenten is actie op korte termijn noodzakelijk om ze te behouden en is er een aanpak nodig die het gebruikelijke onderhoud te boven gaat. Omdat het vakmanschap vereist, moeten deze werkzaamheden worden uitbesteed. Conform artikel 20, lid 1 van de Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2006, dienen de

65

grafbedekkingen onderhouden te worden door de rechthebbenden. Dit geldt ook voor de geselecteerde grafmonumenten. Grafmonumenten die om liggen en kapot zijn, geven een slecht beeld van de begraafplaats. Cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten die terugvallen aan de gemeente doordat er geen rechthebbenden meer zijn, vallen onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. 7.7 Omgang met overige grafmonumenten Naast grafmonumenten die op de lijst staan vanwege hun cultuurhistorische waarde, zijn er nog honderden andere grafmonumenten die een dergelijke status niet krijgen. Rechthebbenden zijn zelf verantwoordelijk voor het onderhoud van de grafmonumenten, maar dit gebeurt niet De Leijen Kortezwaag: graf altijd naar wens of wordt soms helemaal niet uitgevoerd. Wiebe O. Boer (ovl. 1918). Ondanks de handhavingsplicht, zullen er altijd Kleine stèle met graftrommel. grafmonumenten zijn die in verval raken. Indien dit het geval is, behoort de rechthebbende aangeschreven te worden om zich te melden. Dit gebeurt echter maar zelden. Wat er dan gebeurt met het grafmonument, is aan het beheer. Wanneer dit te vaak voorkomt, ontstaat het risico dat de context van de op de lijst geplaatste graven in het geding komt en in het ergste geval kan de uitstraling van de begraafplaatsen geschaad raken. Dit zal met name zijn op plekken waar veel grafmonumenten aanwezig zijn die op de lijst staan.

Wat gebeurt er met de grafmonumenten die uit het onderhoud vallen en alle andere die steeds minder onderhouden zullen worden? 7.7.1 Betekenis van overige grafmonumenten De vele honderden niet-geselecteerde grafmonumenten spelen wel een belangrijke rol in het geheel. Valt een graf terug aan de gemeente, zeker wanneer dit op de oudste delen is, dan zou het grafmonument niet direct moeten worden verwijderd. Op locaties waar begraven doorgang vindt, moeten de oude structuur en het karakter bewaard blijven. De aard en wijze waarop graven nu worden uitgegeven, vereisen voor nu nog geen wijzigingen. Belangrijk punt is om de niet-geselecteerde grafmonumenten niet direct af te schrijven als onbelangrijk. Ze spelen als geheel een belangrijke rol in de waarde van de begraafplaatsen en er kunnen zich ook nog personen onder bevinden die het behoud van hun graf waard maken.

66

67

8 Gemeentelijke begraafplaatsen in de toekomst In dit hoofdstuk wordt besproken wat de toekomstige richting van gemeente Opsterland is omtrent de gemeentelijke begraafplaatsen. Er wordt gekeken naar de capaciteit en prognose, naar praktische aspecten als de afmetingen van de graven en de omgang met graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd waarvan geen rechthebbende bekend is. Verder wordt er ingegaan op het herstel van verdwenen groenaspecten, het behouden van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten en het behoud van de oorspronkelijke karakters van de begraafplaatsen. Ook komen het sluiten en afstoten van begraafplaatsen, de overname van begraafplaatsen en organisatie van evenementen en herdenkingen aan bod. 8.1 Capaciteit en prognose De primaire taak voor de gemeente op het gebied van beheer van begraafplaatsen is het zorgen voor voldoende begraafplaatsen en begraafplaatscapaciteit. Het CBS verwacht de aankomende 30 jaar een geleidelijke stijging van het aantal sterfgevallen van ongeveer 50% als gevolg van de vergrijzing. Landelijk is de verwachting dat het sterftecijfer zal stijgen tot het jaar 2060, met een sterke stijging tussen 2030 en 2040. In Opsterland vinden zo’n 45 tot 50 begrafenissen per jaar plaats op de gemeentelijke begraafplaatsen.

Een overzicht van het aantal begrafenissen over de afgelopen 5 jaar per begraafplaats wordt uiteengezet in tabel 1, bijlage 6. In 2020 en 2021 was er een toename in het aantal nieuw uitgegeven graven. Mogelijk houdt dit verband met de Covid-19 epidemie die toen heerste. De capaciteit van de begraafplaatsen waar nog begraven wordt, kan vertaald worden naar een verwachting voor de toekomst. De begraafcapaciteit per begraafplaats is als volgt: Begraafplaats Oppervlakte Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje

9000 m² 14.500m5 5000 m² 4000 m² 5850 m²

Graven totaal 1800 2060 932 960 1544

Graven vrij ± 640 ± 2000 ± 70 ± 344 ± 584

Urnengraven totaal 201 72 0 24 n.v.t.

Urnengraven vrij 142 47 0 19 n.v.t.6

Op de begraafplaatsen in Beetsterzwaag, De Leijen Kortezwaag, Nij Beets en Tijnje is in de afgelopen jaren uitgebreid, zodat ruimtegebrek hier niet speelt, voor zowel reguliere graven als urnengraven. De komende decennia is hier voldoende ruimte beschikbaar. In hoofdstuk 1 is beschreven dat het de trend is dat er meer gecremeerd wordt en er steeds minder begraven wordt. Gezien deze ontwikkelingen en de cijfers van de afgelopen 5 jaar, is de verwachting dat er mogelijk iets minder begraven wordt en er meer gebruik zal worden gemaakt van urnengraven en de urnenmuur. Begraafplaats Hegedyk Gorredijk heeft beperkter ruimte voor nieuwe graven. Momenteel wordt er hier begraven tussen de bestaande graven in (door te schudden en opnieuw uit te 5 Het gehele terrein beslaat 29.380 m², maar slechts de helft is beschikbaar als deel waar begraven kan worden.

Het andere deel bestaat uit een waterpartij. 6

Op begraafplaats Tijnje is er geen apart deel voor urnengraven. Deze graven worden aangelegd tussen de bestaande graven door. Daardoor is er geen vast aantal beschikbare urnengraven aanwezig.

68

geven). Ondanks dat er hier ongeveer 70 plekken leeg zijn, is een groot deel hiervan al gereserveerd en zijn veel plekken niet geschikt om te begraven door hun ligging tussen andere graven. Hierdoor is de beschikbare ruimte hier beperkt. 8.2 Afmetingen van graven De afmetingen van de graven en de ruimte tussen de afzonderlijke graven staan weergegeven in het Besluit op de lijkbezorging, artikel 5 lid 1 (zie ook 3.1 van deze notitie). De afstand tussen graven moet onderling ten minste 30 centimeter bedragen. Op de gemeentelijke begraafplaatsen worden deze voorschriften nageleefd. De oppervlaktemaat voor nieuw uitgegeven graven is 100 centimeter breed en de lengte varieert van 220 centimeter tot 250 centimeter. De afmetingen van graven op het oude deel van de Leijen Kortezwaag zijn wel te klein geworden. Doorgaans werd hier een formaat van 80 bij 200 centimeter aangehouden en liggen de graven (te) dicht opeen volgens de huidige maatstaven. 8.3 Graven uitgegeven voor onbepaalde tijd in de toekomst Begraafplaats Hegedyk kampt met beperktere ruimte om te begraven. Veel graven zijn hier uitgegeven voor onbepaalde tijd. Bekende rechthebbenden van graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd kunnen actief benaderd worden met de vraag of zij een graf nog langer willen behouden. Mogelijk zijn er rechthebbenden die vrijwillig afstand willen doen.

Dit leidt tot een toename in capaciteit en, door de nieuw vrijgekomen plaatsen, ook tot inkomsten. De rechthebbenden van cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten uitgegeven voor onbepaalde tijd, worden via een separate werkwijze in kaart gebracht. Daarnaast zijn er graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd waarvan de rechthebbenden niet bekend zijn. Omdat een grafrecht op een graf zelf ligt, is het wel of niet bekend zijn van een rechthebbende geen basis om een graf te laten toevallen aan de gemeente of te mogen ruimen. Alleen als onomstotelijk vaststaat dat er geen rechthebbende meer is, mag, zoals eerder benoemd, overgegaan worden tot ruiming. Graven die in een goede onderhoudsstaat zijn, maar waarvan geen rechthebbende bekend is, mogen niet worden geruimd. De bestaande situatie kan voor deze graven gehandhaafd worden. Wel kan er actief gezocht worden naar gegevens van rechthebbenden die tot nu toe ontbreken, zodat er bij mogelijke problemen met een graf contact gezocht kan worden. De komende jaren kan het achterhalen van rechthebbenden in fases uitgevoerd worden. 8.4 Graven uitgegeven voor onbepaalde tijd in de toekomst en verwaarlozing Het aantal graven voor onbepaalde tijd zonder bekende rechthebbenden zal in de toekomst toenemen. Zolang de graven goed onderhouden blijven, zorgt dit niet voor problemen. In dat geval kan de situatie gehandhaafd blijven.

Het kan ook betekenen dat de graven niet meer verzorgd worden. Rechthebbenden van graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd zijn verantwoordelijk voor het onderhoud. Als er sprake is van verwaarlozing van een graf en de rechthebbende is bekend, dan wordt deze aangeschreven met het verzoek om het noodzakelijke onderhoud uit te voeren. Als dit niet binnen 1 jaar uitgevoerd is en de verwaarlozing blijft voortbestaan, kan besloten worden het grafrecht te laten vervallen (mits de rechthebbende op de aanschrijving reageert). Het komt echter ook voor dat er geen reactie komt, ondanks het bekend zijn van de gegevens van de rechthebbende. De gemeente is dan verplicht om voor de duur van 5 jaar een melding te maken in de informatiekast en bij het graf. Pas daarna vervallen de grafrechten aan de gemeente. 69

Daarnaast zijn er graven uitgegeven voor onbepaalde tijd waarvan de rechthebbenden niet bekend zijn. Om mogelijke rechthebbenden alsnog te achterhalen wanneer er sprake is van verwaarlozing, worden zij opgeroepen zich te melden door middel van het plaatsen van bordjes voor de duur van 5 jaar bij het graf en een melding in de informatiekast. Hierna kunnen de graven vervallen aan de gemeente. Hierbij is wel een nadrukkelijke voorwaarde dat er sprake moet zijn van verwaarlozing. Is dat niet het geval, dan vervalt een graf pas als onomstotelijk bewezen is dat de grafrechten vervallen zijn of er afstand is gedaan. 8.5 Pilot en uitbesteding werkzaamheden traject begraven en grafdelven De Arbowet vormt de basis van de Arbowetgeving. Hierin staan algemene bepalingen die gelden voor alle plaatsen waar arbeid verricht wordt, in dit geval de begraafplaatsen. De Arbowet is een kaderwet, wat zegt dat er geen regels in staan over concrete risico’s. Die zijn uitgewerkt in het Arbobesluit en de Arboregeling. In 2017 is de Arbowet aangescherpt. Daarmee vergen de uit te voeren werkzaamheden op het gebied van grafdelven een zeker specialisme. Binnen Team Uitvoering zijn er enkele medewerkers die zich bezighouden met het begeleiden van de begrafenissen en het grafdelven.

Medewerkers die zich bezighouden met het grafdelven dienen te beschikken over een VCAdiploma en de organisatie die zich bezighoudt met het grafdelven over een VCA-certificering. Hiermee worden de vereisten die te maken hebben met veiligheid op het gebied van biologische agentia (gevaren van virussen en bacteriën op begraafplaatsen), opgravingen en ruimingen, fysieke belasting, persoonlijke beschermingsmiddelen en welzijn van de medewerkers nageleefd. Er is onderzocht of het volledige traject begraven, inclusief de grafdelfwerkzaamheden, efficiënt kan worden uitbesteed. Uitbesteding van werkzaamheden heeft als voordelen:  Er wordt zeker gesteld dat de gezondheid en veiligheid van de medewerkers niet in het geding komt en het vermindert de kwetsbaarheid (kleine groep medewerkers belast met delven van graven).  De werkzaamheden worden uitgevoerd tegen een vast tarief (ook als de werkzaamheden tegenvallen).  Minder druk op de planning.  Geen investering/onderhoud materieel.  Betere naleving van de Arbowet/geen investering naleving Arbowet.  Betrokkenheid door gemeente blijft (beheerder heeft controlerende taak). De uitbesteding van de werkzaamheden werd vooraleerst gedaan in de vorm van een pilot voor de duur van 4 maanden, lopend van december 2023 tot en met maart 2024.

Bij positieve resultaten en een besluit tot het doorgaan met de uitbesteding van deze werkzaamheden, vervullen medewerkers die tot nu toe als aanspreekpunt fungeerden voor de bodes niet langer deze functie. De externe partij wordt in dat geval het aanspreekpunt. 8.6 Behoud en herstel oorspronkelijke karakter begraafplaatsen Op enkele van de begraafplaatsen is het oorspronkelijke karakter aangetast. Een opkomend probleem rondom de inrichting van begraafplaatsen is de ziektes die zich voordoen in bepaalde boomsoorten, bijvoorbeeld de essentaksterfte, buxusziekte (een schimmel) en de kastanjebloedingsziekte. Bij de aanleg van begraafplaatsen was er nog geen sprake van grootschalige aantasting van deze boomsoorten. Dit zorgt ervoor dat de groenstructuren rondom begraafplaatsen soms grote veranderingen doormaken, doordat er geen andere 70

keuze is dan alles te verwijderen. Op enkele gemeentelijke begraafplaatsen binnen de gemeente Opsterland is dit eveneens het geval. In de QuickScan is er aandacht besteed aan verdwenen groenelementen en aantasting van het oorspronkelijke karakter van de begraafplaatsen. Per begraafplaats komt het volgende naar voren:  Beetsterzwaag Gealeane: Begraafplaats Gealeane is de meest groene gemeentelijke begraafplaats, maar ook die met een ontwerp dat meer aandacht vraagt dan nu het geval is. De keuze voor de beplanting toont dat er weinig oog is voor het evenwicht in het ontwerp. Wat ook opvalt is dat het ontwerp niet echt meer ondersteund wordt. Voorheen waren er vier treurbeuken aanwezig, waarvan twee zijn verdwenen en geen herplant heeft plaatsgevonden. De keuze van het type beplanting is bovendien niet voldoende afgestemd op een duurzame, klimaatbestendige toekomst. Exoten en tal van cultivars zullen op termijn sterven of ze moeten via bewatering en tegen hogere kosten in stand gehouden worden. Een voorbeeld daarvan is de dubbele rij appelboompjes langs het middenpad op de uitbreiding, die niet volledig tot groei zijn gekomen. De beplanting is van zeer gemengde aard die niet altijd even goed past bij de bosachtige omgeving.

 Hegedyk Gorredijk: De rijksmonumentale begraafplaats heeft de allure van een landschappelijk aangelegd terrein dat past bij Gorredijk als grootste dorp van de gemeente Opsterland. Wel is de laatste jaren het groen aangepast. Mogelijk komt dit doordat een deel van de bomen en struiken op leeftijd was of te groot werden en overlast veroorzaakten. De conisch gesnoeide coniferen op de hoeken zijn verdwenen net als enkele hortensia’s. Enkele eikenbomen zijn verdwenen aan de achtergrens van het perceel en niet alle taxushagen zijn nog aanwezig. Ook loopt de coniferenhaag, die een scheiding tussen de vijver en het eerste deel vormt, erg uit.  Nij Beets: het voortdurende gebruik en veranderingen in het groen hebben het uiterlijk van de begraafplaats aangetast. Vroeger stond op elke hoek een treures. Het wegvallen van de treurbomen is een groot verlies, omdat deze beeldbepalend waren voor de begraafplaats. Door het weghalen van de groenelementen is de soberheid te sterk aanwezig.

Begraafplaats Nij Beets in 2018, voordat de treuressen verwijderd werden. Bron: online-begraafplaatsen.nl.

71

 Tijnje: Het verwijderen van de groene scheiding heeft de opdeling van de begraafplaats in enkele afzonderlijke secties tenietgedaan, maar is wel begrijpelijk vanuit beheerstandpunt. In de afgelopen jaren is er veel groen verwijderd, vooral tussen de eerste en tweede uitbreiding. Ook hagen zijn verwijderd, mogelijk ter vergemakkelijking van het onderhoud.  Gorredijk Kerkewal: Er is sprake van enkel achterstallig onderhoud. Aandachtspunt is de groene omzoming vanuit aangelegen tuinen, die te veel het terrein begroeid. Op diverse plekken overwoekert het groen. Wanneer dit zo wordt gelaten, heeft dit tot gevolg dat de grafmonumenten en muurresten in rap tempo verslechteren. Voorheen stond op het kerkhof een naaldboom, die gekapt is. Ook stonden er enkele essen, die door de essentaksterfte geveld zijn. Hiervoor is geen herplant aangebracht. Bovendien zijn een deel van de beukenhaag en het hekje dat toegang gaf tot het terrein verdwenen. Om in de toekomst verzekerd te blijven van een gebalanceerd onderhoud op de gemeentelijke begraafplaatsen is een beheerplan met toekomstvisie noodzakelijk, waar cultuurhistorische aspecten van de begraafplaats, waardevolle grafmonumenten en het groenbeheer beter op elkaar afgestemd worden. Een integraal groenplan voor de gemeentelijke begraafplaatsen zou uitkomst kunnen bieden. Daarin spelen ook de klimaatopgaven en biodiversiteit een rol.

8.7 Omgang met cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten Er zijn 16 waardevolle grafmonumenten die in slechte tot matige staat verkeren. Hierop hoort actie ondernomen te worden conform de voorschriften in de beheersverordening. Daar waar van de geselecteerde grafmonumenten een rechthebbende bekend is of waarvan de status onbekend is, kan een aanschrijving plaatsvinden, vooral als de staat van het grafmonument te wensen overlaat (hiervoor kan artikel 20 lid 2 en lid 3 benut worden). In dit schrijven moeten de rechthebbenden of diens nabestaanden worden gewezen op de plaatsing van hun grafmonument(-en) op de lijst. Daarbij dienen ook de consequenties vermeld te worden. Deze zijn samengevat als volgt:  Gebruik van het graf en de rechten blijven onveranderd;  Rechthebbende blijft conform verordening verantwoordelijk voor het onderhoud en dient waar nodig gebreken te herstellen;  Wanneer rechthebbende afstand doet, zal het grafmonument niet (meteen) verwijderd worden.

Wel bestaat de mogelijkheid dat het graf op termijn opnieuw wordt uitgegeven en het grafmonument ergens anders wordt geplaatst of hergebruikt;  Overschrijvingen van grafrechten vinden plaats conform artikel 16 van de Beheersverordening begraafplaatsen gemeente Opsterland 2024, waarbij de coulanceregels uit lid 4 toegepast kunnen worden indien van toepassing;  Waar geen rechthebbende bekend is, zal de gemeente het onderhoud alleen in hoognodige gevallen op zich nemen. Wanneer duidelijk is dat de gemeente zelf juridisch eigenaar is van een graf met of zonder grafmonument, is zij verantwoordelijk voor het onderhoud van het grafmonument. Behoud van de geselecteerde graven en grafmonumenten kan niet los gezien worden van het beheer en behoud van de begraafplaatsen in het algemeen. Het beheer van de geselecteerde 72

grafmonumenten op de 6 gemeentelijke begraafplaatsen vereist een aparte aanpak. Deze kan uitgewerkt worden in een beheer- en toekomstplan voor de gemeentelijke begraafplaatsen. 8.8 Omgang met overige grafmonumenten Ondanks dat er honderden grafmonumenten niet op de lijst van cultuurhistorisch waardevolle graven geplaatst zijn, zijn zij wel bepalend voor de aanblik van de begraafplaatsen. Het is belangrijk om deze grafmonument, met name op de oude delen van de begraafplaatsen, niet direct af te schrijven en te verwijderen. 8.9 Administratief gesloten begraafplaats: het kerkhof aan de Kerkewal Het kerkhof aan de Kerkewal in Gorredijk is niet actief meer in gebruik. Het is de moeite waard te onderzoeken of het kerkhof benoemd kan worden tot gedenkpark. In een gedenkpark is er meer aandacht voor het groen en krijgt de begraafplaats een functie als rustpunt in een stedelijke omgeving. Een padenstructuur en vernieuwde inrichting, waardoor de begraafplaats een meer parkachtig uiterlijk krijgt, speelt hierin een rol. Bij het hergebruik van begraafplaatsen mag de monumentale waarde echter niet in het gedrang komen. Eventuele plannen moeten goedgekeurd worden door de Commissie ruimtelijke kwaliteit en ook de verordening moet hierop aangepast worden. Een andere optie is om de belangrijke oude grafmonumenten te herstellen en in stand te houden.

Een inventarisatie van de graven die hiervoor in aanmerking komen, is reeds uitgevoerd. Het kerkhof bevat alleen een pad rondom. De graven zelf liggen in het groen. Gezien het feit dat het een gesloten begraafplaats is, is het raadzaam na te denken over de aanblik van de begraafplaats. Het is bekend dat de omgeving van de begraafplaats Kerkewal door hangjongeren bezocht wordt. De veiligheid van de begraafplaats en ook jongeren zelf is hiermee in het geding. Naast deze zaken speelt er nog mee dat de fundamenten door weersinvloeden erg zijn aangetast. Sommige stukken zijn in zeer verwaarloosde staat en het metsel- en voegwerk dient hoognodig te worden nagelopen. Er breken gemakkelijk brokken muur af, wat kan leiden tot gevaarlijke situaties voor bezoekers. 8.10 Publieke evenementen Begraafplaatsen en kerkhoven worden beschouwd als bijzondere plaatsen, waar niet alleen geschreven, maar ook bepaalde ongeschreven regels van toepassing zijn. Een begraafplaats is een plaats van stilte, eerbied en respect. De waarden van begraafplaatsen worden door commerciële activiteiten soms minder strikt gehandhaafd. De laatste jaren is er een opkomst van theateractiviteiten en openluchtvoorstellingen op begraafplaatsen binnen Nederland. De begraafplaats aan de Kerkewal, hoewel gesloten voor actief begraven, herbergt tal van (zeer) oude grafstenen en de bewaard gebleven fundamenten zijn kwetsbaar.

Bovendien is deze begraafplaats een rustoord voor vleermuizen en andere diersoorten. Publieke evenementen zorgen voor een te grote verstoring van hun leefomgeving en brengen te veel risico’s op schade met zich mee aan grafstenen en grafmonumenten. De grafstenen zijn bovendien, wanneer er schade optreedt, kostbaar om te herstellen en doorgaans ook moeilijk te herstellen door de materialen. Schade blijft zichtbaar, ook bij herstel. In samenhang met de sfeeraspecten van begraafplaatsen betekent het dat er binnen gemeente Opsterland geen ruimte is om publieke evenementen te organiseren op begraafplaatsen, zowel op de actieve als de inactieve begraafplaatsen. Onder publieke evenementen wordt in dit geval verstaan: theaterstukken, muziekshows, openluchtspelen, concerten, stads- en/of 73

dorpsfeesten, festivals, boekenmarkten en andere georganiseerde activiteiten bedoeld voor een publiek, ongeacht of dit een groot of klein publiek betreft. Ook het houden van seances op de begraafplaatsen is niet toegestaan. Herdenkingen (oorlog, 4 en 5 mei) en kaarsentochten zijn toegestaan. In bijzondere gevallen kan er toestemming worden verleend voor herdenkingen door het college. Voor het organiseren van evenementen kan een vergunning nodig zijn waarin aan de organisatoren voorwaarden kunnen worden gesteld, zoals met betrekking tot te nemen veiligheidsmaatregelen rond het evenement. Dodenherdenkingen, onthullingen van gedenktekens en dergelijke plechtigheden op de begraafplaats dienen ten minste vijf dagen tevoren worden gemeld aan de beheerder. Datum en uur van de plechtigheid en de wijze waarop de plechtigheid zal plaatsvinden worden in overleg met de aanvrager door de beheerder vastgesteld.  In gemeente Opsterland is er geen ruimte om publieke evenementen te organiseren op begraafplaatsen, zowel op de actieve als de inactieve begraafplaatsen.  Herdenkingen (oorlog, 4 en 5 mei) en kaarsentochten zijn toegestaan.  In bijzondere gevallen kan er toestemming worden verleend voor herdenkingen door het college.

8.11 Overname van begraafplaatsen van particulieren en stichtingen Naast de 6 begraafplaatsen in eigendom van de gemeente zijn er zoals gezegd ook begraafplaatsen die in eigendom zijn van particulieren of stichtingen. Bij enkele eigenaren bestaat er een wens om de begraafplaats over te dragen aan de gemeente. Het ligt voor de hand dat er in de toekomst meer van dergelijke verzoeken binnenkomen. Met deze verzoeken wordt als volgt omgegaan:  Er wordt bekeken naar de eigendomssituatie van de begraafplaats. Is het een kerkhof met kerk, of een afzonderlijke begraafplaats?  Er wordt een waardering uitgevoerd om de cultuurhistorische waarde te duiden.  De stedenbouwkundige context wordt in kaart gebracht.  Wordt er nog actief begraven? Kosten en batenanalyse wordt uiteengezet.  Er wordt een overzicht gemaakt van de te verwachten onderhoud- en beheerkosten. Voorwaarden voor de overname zijn:

 De begraafplaats is een vrij liggende, zelfstandige eenheid, dat wil zeggen, geen begraafplaats op het terrein van een kerkgebouw gelegen c.q. waar een kerk staat.  De begraafplaats moet cultuurhistorisch van belang en dus monumentwaardig zijn. De begraafplaats moet 19 punten of meer scoren op de criteria voor de benoeming tot gemeentelijk monument, zoals deze vastgesteld zijn door het college in maart 2023. Op basis van deze gegevens wordt er een besluit genomen over het al dan niet overnemen van de begraafplaats/kerkhof. 8.12 Sluiten, afstoten en/of opheffen van een gemeentelijke begraafplaats Het officieel sluiten van een begraafplaats is een proces dat een grondige voorbereiding vereist. Oude reglementen die van toepassing waren op het moment van uitgifte van grafrechten zijn belangrijke documenten in dit proces. De voorwaarden waaronder

74

grafrechten ooit gevestigd zijn, bepalen mede hoe een sluiting vormgegeven kan worden. Elke begraafplaats is hierin uniek. Het college van B&W nemen het besluit over een sluiting. Een begraafplaats waar gedurende tien jaar geen begraving meer heeft plaatsgevonden, kan door B&W gesloten worden verklaard. De begraafplaats wordt alsdan geacht met ingang van de dag van de laatste begraving te zijn gesloten. Deze dag wordt in het besluit vermeld. (Wet op de lijkbezorging, artikel 43 en 44). Een gesloten begraafplaats blijft gedurende twintig jaren onaangeroerd liggen. Een particulier graf, gelegen op een gesloten begraafplaats, wordt zover in het onderhoud behoorlijk wordt voorzien, onaangeroerd gelaten. Verder houdt een begraafplaats pas op dit te zijn, wanneer de grond die bestemming heeft verloren en zich daarin geen graf bevindt. Verdere informatie over het sluiten van begraafplaatsen is te vinden in bijlage 4. Burgemeester en wethouders mogen ook beslissen over de heropening van een begraafplaats. Hiervoor moet een vergunning worden afgegeven. Voor de duur van dit beleidsplan is er geen noodzaak tot het sluiten, afstoten of opheffen van een gehele begraafplaats. Eens per 10 jaar wordt geëvalueerd of over de sluiting van (delen van) de gemeentelijke begraafplaatsen een nieuw standpunt moet worden ingenomen.

75

76

9 Conclusies, aanbevelingen en vervolgstappen In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de aandachtspunten en praktische aspecten van de gemeentelijke begraafplaatsen, die mogelijkheden bieden voor een efficiëntere werkwijze en verbetering van de dienstverlening. Er wordt een onderscheid gemaakt tussen kaderstellende zaken en uitvoerende maatregelen. Per onderwerp worden aanbevelingen en vervolgacties weergegeven, waar zowel de gemeente als andere betrokkenen bij begrafenissen en begraafplaatsen voordeel uit kunnen halen. 9.1 Kaderstellend Pas de begraaftijden aan op de omstandigheden Het is gebleken dat de begraaftijden in wintertijd soms problematisch zijn doordat het vroeg donker wordt. Daarom worden er nieuwe begraaftijden ingesteld. De begraaftijden worden vastgelegd in de beheersverordening.  De tijd van begraven en het bezorgen van as is in zomertijd op maandag tot en zaterdag van 09:00 tot 16:00 uur en in wintertijd van 09:00 tot 15:30 uur. Dit betekent dat de begrafenis afgerond moet zijn tot een uur voor zonsondergang of uiterlijk 15.30. Versoepel de voorwaarden voor het overschrijven van het grafrecht Aan de overschrijving van grafrechten zijn voorwaarden verbonden.

Voorheen kon het recht op een particulier graf op aanvraag van de rechthebbende worden overgeschreven ten name van de echtgenoot of levenspartner dan wel een bloedverwant of aanverwant tot en met de derde graad. Overschrijving op verzoek van de rechthebbende ten name van een ander dan de voorgenoemde personen was slechts mogelijk als daarvoor gewichtige redenen bestonden. Conform de model-VNG en in lijn met de beheersverordening uit 2020 van de gemeente Weststellingwerf wordt deze regel versoepeld.  Het recht op een particulier graf kan op aanvraag van de rechthebbende worden overgeschreven op naam van een ander natuurlijk persoon of rechtspersoon. Zorg voor het behoud van (mogelijke) graven van Molukse KNIL-militairen Momenteel zijn er geen aanwijzingen dat er zich op de gemeentelijke begraafplaatsen graven bevinden van Molukse KNIL-militairen. Deze informatie is echter niet uitputtend. Er wordt voorgesteld om in het geval van een verzoek van derden om een Moluks KNIL-graf te behouden over te gaan tot de volgende maatregelen:  In het geval van een verzoek van derden om een Moluks KNIL-graf te behouden, wordt er over gegaan tot het laten vervallen van de betaling van de grafrechten indien er sprake is van een rechthebbende. Onderhoud blijft in dit geval wel de verantwoordelijkheid van de rechthebbende.

 In geval van geen rechthebbende wordt er overgegaan tot overname van het grafmonument door de gemeente en wordt aan deze graven een bijzondere status toegekend door opname op de lijst met cultuurhistorische waardevolle grafmonumenten en vervalt het onderhoud aan de gemeente. Deze maatregelen gaan in vanaf 1 januari 2025 en worden geborgd in de Verordening lijkbezorgingsrechten Opsterland. Met deze stappen sluit gemeente Opsterland zich aan bij tal van andere gemeenten, die op deze wijze bijdragen aan de erkenning van het leed van de

77

Molukse gemeenschap. Ook wordt ervoor gezorgd dat graven en grafstenen niet worden geruimd. Door de graven in ere te houden, blijft de geschiedenis bewaard. Veranker het behoud en de bescherming van cultuurhistorisch waardevolle graven Het bijhouden van een lijst met cultuurhistorisch waardevolle graven door het college moet formeel vastgelegd worden in de beheersverordening en dient vastgelegd te worden in de grafadministratie. Ook oorlogsgraven worden vanuit het streven naar behoud geplaatst op de lijst. Daarnaast dient er elke 10 jaar onderzoek plaats te vinden om te beoordelen of uitbreiding van de lijst op basis van de vastgestelde criteria gerechtvaardigd is. Wanneer duidelijk is dat de gemeente zelf juridisch eigenaar is van een cultuurhistorisch waardevol graf, moet zij deze (gaan) onderhouden. Aanbevolen wordt om de geselecteerde grafmonumenten mee te nemen in een beheer- en toekomstplan voor begraafplaatsen met daarin de wijze van onderhoud. De gemeente zal in dit plan een cultuurhistorische paragraaf dienen op te nemen om te waarborgen dat de cultuurhistorische waarden voor lange tijd veiliggesteld worden. Alleen de geselecteerde grafmonumenten uit de huidige inventarisatie behouden, werkt dit overigens niet in de hand. Om te voorkomen dat het karakter op sommige grafvelden aangetast wordt, wordt aangeraden het gewenste beeld uit te schrijven.

Per begraafplaats of soms per vak/perk moeten keuzes gemaakt worden voor het behoud van grafmonumenten die cultuurhistorisch waardevol zijn. Het betekent dan ook niet dat alles bewaard kan blijven. Behoud van de geselecteerde graven en grafmonumenten kan niet los gezien worden van het beheer en behoud van de begraafplaatsen in het algemeen. Het beheer van de geselecteerde grafmonumenten op de 6 gemeentelijke begraafplaatsen vereist een aparte aanpak.  Grafmonumenten die van historische betekenis zijn of waarvan de grafbedekking een opvallende kwaliteit heeft worden op een lijst geplaatst, welke een formele status dient te krijgen middels bekrachtiging door het college.  Er wordt een derde lid aan artikel 23 van de beheersverordening toegevoegd, te weten: Het college beslist over het ruimen van graven en het verwijderen van grafbedekkingen die op de in het eerste lid bedoelde lijst staan.  Stel een integraal beheerplan voor het groen met toekomstvisie op voor de gemeentelijke begraafplaatsen met aandacht voor het herstel van groenaspecten en het behoud van het oorspronkelijke karakter van de begraafplaatsen. Neem hierin ook de omgang met cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten mee.

Organisatie van publieke evenementen en plechtigheden Begraafplaatsen en kerkhoven worden beschouwd als bijzondere plaatsen, waar niet alleen geschreven, maar ook bepaalde ongeschreven regels van toepassing zijn. Een begraafplaats is een plaats van stilte, eerbied en respect. De waarden van begraafplaatsen worden door commerciële activiteiten soms minder strikt gehandhaafd. De laatste jaren is er een opkomst van theateractiviteiten en openluchtvoorstellingen op begraafplaatsen binnen Nederland.  In gemeente Opsterland is er geen ruimte om publieke evenementen te organiseren op begraafplaatsen, zowel op de actieve als de inactieve begraafplaatsen, zoals beschreven in hoofdstuk 8, paragraaf 8. In bijzondere gevallen kan het college hiervan afwijken.

78

Overname van begraafplaatsen en kerkhoven Er komen in toenemende mate vragen binnen bij de gemeente aangaande de mogelijkheden om kerkhoven of begraafplaatsen over te nemen. Om duidelijkheid te verschaffen over de gronden waarop een begraafplaats al dan niet overgenomen wordt, zijn er voorwaarden opgesteld.  De voorwaarden voor de overname van begraafplaatsen c.q. kerkhoven zoals benoemd in hoofdstuk 8 paragraaf 9, worden vastgesteld. 9.2 Uitvoerend Formuleer enkele aanvullende eisen voor grafmonumenten en grafbedekkingen Tot op heden ontbraken er enkele voorschriften omtrent grafmonumenten en grafbedekkingen, waaronder over de hoogte van grafmonumenten. Dit kan problemen opleveren voor het aanzicht van de begraafplaats. Daarom worden er eisen gesteld aan de maximale hoogte van een grafmonument en worden er enkele andere aanvullende eisen vastgelegd. De “Regeling grafbedekkingen en urnen” dient hierop te worden aangepast.  Een liggend gedenkteken (liggende zerk) op een enkel graf mag maximaal 80 cm breed en 180 cm lang zijn.  Een liggend gedenkteken (liggende zerk) op een dubbelgraf mag maximaal 180 cm breed en 180 cm lang zijn.  Een gedenkteken op een particulier graf van een volwassene mag maximaal 150 cm hoog zijn.  Een gedenkteken op een particulier kindergraf mag een maximale hoogte hebben van 100 cm.  Er zijn geen scherp uitstekende delen.