Beleidsnotitie Gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2024-2030

 Een glasplaat moet minstens 1,9 centimeter dik zijn of te zijn vervaardigd uit gewapend glas.  De fundering moet bestaan uit deugdelijk, niet buigzaam materiaal.  Bij het gebruik van grind moet er een duidelijke afscheiding zijn met de omringende grond, in de vorm van afsluitbanden. Maak de verlenging van de grafrusttermijn op (delen van) begraafplaatsen mogelijk Op de gemeentelijke begraafplaatsen in de gemeente Opsterland geldt een wettelijke grafrusttermijn van 10 jaar. In de praktijk is gebleken dat de ontbinding van overledenen op de begraafplaatsen van Tijnje en Nij Beets minstens 20 jaar duurt. De combinatie van een hoge grondwaterstand en kleigrond is hiervan de oorzaak. Het college heeft de bevoegdheid om te bepalen of de termijn voor het ruimen of schudden van graven in verband met de lijkontbinding op bepaalde (gedeelten van) begraafplaatsen verlengd moet worden tot na de wettelijke grafrusttermijn. Hierover moet dan een separaat besluit worden genomen. In de beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen wordt de mogelijkheid tot het beslissen over een verlenging opgenomen.  Op (delen van) begraafplaatsen waar de lijkontbinding vertraagd is, kan het college beslissen om de grafrusttermijn te verlengen. Wijs bepaalde delen aan waar grafkelders worden toegestaan Op de oudere delen van de begraafplaatsen zijn nog grafkelders aanwezig.

Vaak zijn ze te klein en passen de kisten er niet meer in. Hoewel er weinig gebruik gemaakt werd van de

79

mogelijkheid om een grafkelder te plaatsen, is het wenselijk hiervoor een bepaald gedeelte aan te wijzen. Hiervoor zijn enkele redenen:  Grafkelders worden vandaag de dag als geprefabriceerd product geplaatst. De afmetingen van de grafkelder en de aard van het materieel dat wordt ingezet om de kelder te plaatsen, vergt meer ruimte dan er gemiddeld genomen aanwezig is.  Elk grafrecht, dus ook dat van een grafkelder, vervalt op enig moment als de termijn verstreken is en de rechthebbende niet meer wenst te verlengen. Bij ruiming en heruitgifte van gewone zandgraven ligt een kelder in de weg. Als de kelder verwijderd moet worden, leidt dit tot hoge kosten voor de gemeente. Vanwege de gestandaardiseerde afmetingen van grafkelder die kant en klaar geplaatst worden, die groter zijn dan de afmetingen van de graven, is het raadzaam om op alle begraafplaatsen, voor zover de ruimte dat toelaat, aparte gedeelten aan te wijzen voor grafkelders.  Vooralsnog worden grafkelders niet toegestaan, omdat dit in verband met de ruimte tot problemen leidt.  Onderzocht wordt of er op elke begraafplaats een vaste plek kan worden aangewezen voor het toestaan van grafkelders. Plaats de urnenmuren op een centrale en aantrekkelijker locatie Ondanks dat er in toenemende mate gecremeerd wordt, worden de urnenmuren nauwelijks gebruikt.

Verondersteld wordt dat de locatie van de urnenmuren hier een rol in speelt, omdat deze op verscholen, afgelegen locaties op de begraafplaatsen staan. Doordat de urnenmuren onder het loof staan, is er snel sprake van groenaanslag. Het ontwerp en de locatie van de urnenmuren dragen niet bij aan de kwaliteit van de begraafplaatsen, waardoor er mogelijk weinig gebruik gemaakt wordt van deze voorziening. Het is aan te bevelen om nieuwe urnenmuren aan te leggen op aantrekkelijker, centrale plekken of de reeds in gebruik zijnde urnenmuren te verplaatsen na overleg met de nabestaanden c.q. rechthebbenden. In eerste instantie wordt ingezet op hergebruik van de bestaande urnenmuren. Hef de strooivelden op en wijs een centrale plek aan op een van de begraafplaatsen Momenteel wordt er weinig gebruik gemaakt van de strooivelden. Het is aannemelijk dat de grootste oorzaak hiervan is dat een nabestaande die de zorg voor de asbus op zich neemt vrij is om zelf een locatie te zoeken om as te verstrooien, mits er toestemming van de eigenaar is. Het behouden van de strooivelden op de gemeentelijke begraafplaatsen heeft daardoor geen prioriteit. De strooivelden kunnen vervallen. Daarvoor in de plaats kan er een centrale plek aangewezen worden op een van de begraafplaatsen, waar as verstrooid kan worden.

 Gemeente Opsterland biedt aan om op een centrale, nader te bepalen plaats, de gelegenheid te bieden tot het doen verstrooien van as. Sluiting nieuwe begrafenissen op het oude kerkhof rond de kerk op De Leijen Kortezwaag In het Besluit op de lijkbezorging staan voorschriften over de grondwaterstand op begraafplaatsen. Er moet worden uitgegaan van de gemiddeld hoogste grondwaterstand. Kisten moeten 30 centimeter boven deze grondwaterstand blijven. De aanwezigheid van klei in combinatie met een hoge grondwaterstand kan leiden tot onvolledige lijkvertering. Naar aanleiding van de grondwaterstand kunnen op begraafplaats De Leijen Kortezwaag de regels vanuit het besluit op de lijkbezorging niet gehandhaafd worden op het oude gedeelte van de begraafplaats rondom de kerk. Een kist moet een laag grond van minimaal 65 80

centimeter boven zich hebben. Daarbij komt dat de kist minimaal 30 centimeter boven de hoogste gemiddelde grondwaterstand moet staan. De gemiddelde hoogte van een kist is 55 centimeter. Dit betekent dat het grondwater niet hoger dan 150 cm mag komen. De Leijen Kortezwaag voldoet hier niet aan.  Het oude deel rondom de kerk (kerkhof) van De Leijen Kortezwaag wordt gesloten voor nieuwe begrafenissen.  Bijzettingen op het kerkhof van De Leijen Kortezwaag worden nog wel toegestaan. Pilot en uitbesteding werkzaamheden traject begraven en grafdelven Middels een pilot is bekeken of het traject begraven en grafdelven effectief kon worden uitbesteed. Uit de pilot is gebleken dat de resultaten aan de verwachtingen voldoen. De uitbesteding betekent dan ook een verdere professionalisering en kwaliteitsverbetering voor het proces rondom begraven en grafdelven. Om de werkwijze structureel te kunnen voortzetten, wordt er een verlenging afgesloten. Hiervoor is jaarlijks een bedrag van €35.000,- benodigd. Schaf duurzame informatiekasten aan Elke begraafplaats heeft een informatiekast. De informatiekasten zijn door de weersomstandigheden aangetast en verouderd en zijn toe aan vervanging. Bovendien hebben ze geen eenduidig uiterlijk. Door de informatiekast te vervangen wordt er bijgedragen aan de verzorgdheid van de begraafplaatsen.

Boven: de huidige houten informatiekasten Tijnje en De Leijen Kortezwaag. Onder: voorbeelden van duurzame infokasten van metaal.

81

Breid de informatievoorziening uit De informatievoorziening kan verbeterd worden. Op de website van de gemeente is praktische informatie te vinden. Er wordt een folder ontwikkeld met algemene informatie over het begraven (regels, tijden, tarieven, onderhoud, voorwaarden en verplichtingen). Hierin wordt ook aandacht besteed aan de gedragsregels op begraafplaatsen. Daarnaast kunnen er tips meegeven over duurzaamheid: afval scheiden, bloemen zonder verpakkingsmateriaal, het meebrengen van een eigen vaas en regels omtrent het meenemen van honden naar een begraafplaats. Deze folder wordt zowel digitaal als analoog in het publieksdeel van het gemeentehuis beschikbaar gemaakt. Daarnaast wordt de folder naar de bekende begrafenisondernemingen en –verenigingen gezonden. Bij de uitgifte van de grafakte kan deze bijgevoegd worden. De informatie wordt ook toegevoegd aan de gemeentelijke website. Streef ernaar cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten in situ te behouden De lijst waarop grafmonumenten met cultuurhistorische waarde komen te staan, dient formeel vastgelegd te worden middels vaststelling. De grafmonumenten worden bij voorkeur behouden op de locatie waar ze staan, in situ. Vooral bij grafmonumenten die van biografische betekenis zijn, is dit van belang. Zij vertellen immers iets over de lokale geschiedenis.

Indien behoud in situ door omstandigheden niet mogelijk is, kan er gekeken worden naar een alternatieve plaats op de betreffende begraafplaats. Hierbij wordt een afweging gemaakt voor een goed toekomstig beheer van de begraafplaatsen. Het betekent dan ook niet dat alles voor altijd bewaard kan blijven. De omgang met cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten dient meegenomen te worden in een beheer- en toekomstplan voor de begraafplaatsen. Het kerkhof aan de Kerkewal en het oude deel (kerkhof) rondom de Mariakerk van De Leijen Kortezwaag herbergen een zeer groot aantal historisch waardevolle grafmonumenten. Voor beide locaties moet overwogen worden om daaraan een speciale status toe te kennen (gemeentelijk monument). Met een dergelijke status wordt bijgedragen aan de instandhouding van het historische beeld (nadruk op behoud) van de begraafplaats en, in het geval van de Leijen, wordt aangesloten bij de rijksmonumentale status van het kerkgebouw.  Stel een integraal beheerplan voor het groen met toekomstvisie op voor de gemeentelijke begraafplaatsen met aandacht voor het herstel van groenaspecten en het behoud van het oorspronkelijke karakter van de begraafplaatsen. Neem hierin ook de omgang met cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten mee. Streef ernaar cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten zoveel mogelijk in situ te behouden.

Adopteer graftrommels zonder rechthebbenden Het is wenselijk om de bestaande historische graftrommels in stand te houden. Voorgesteld wordt om adoptie door de gemeente van deze bijzondere objecten te onderzoeken als er geen rechthebbende meer is, vanwege het unieke karakter van deze grafobjecten. Daarnaast raken zij snel door weersinvloeden aangetast. Onderzocht kan worden of de graftrommels in de wintermaanden op een beschutte plaats op de begraafplaats bewaard kunnen worden. Behoud de oorspronkelijke karakters van begraafplaatsen en herstel beeldbepalende groenaspecten In de loop van de tijd zijn er diverse groenaspecten verdwenen. Het behoud van het oorspronkelijke karakter van de begraafplaatsen is daardoor in het geding. Enkele aspecten 82

kunnen direct aangepakt worden. Om in de toekomst ook verzekerd te blijven van een gebalanceerd onderhoud op de gemeentelijke begraafplaatsen is een integraal beheerplan groen met toekomstvisie noodzakelijk, waar cultuurhistorische aspecten van de begraafplaats en het groenbeheer beter op elkaar afgestemd worden. Een integraal groenplan voor de gemeentelijke begraafplaatsen zou uitkomst kunnen bieden. Daarin spelen ook de klimaatopgaven en biodiversiteit een rol.  De karakters van de verschillende begraafplaatsen worden zoveel mogelijk behouden. Bij herstel worden de oorspronkelijke ontwerpen meegewogen. Bij inrichtingsverbetering die het beheer vergemakkelijken, wordt daarmee rekening gehouden en wordt dit zo nodig voorgelegd aan het bestuur.  De treurbomen op de hoeken van de begraafplaats van Nij Beets worden hersteld. Administratief gesloten begraafplaats: het kerkhof aan de Kerkewal in Gorredijk Het kerkhof aan de Kerkewal is al ruim 60 jaar gesloten voor nieuwe begrafenissen. In deze tijd zijn er een groot aantal grafmonument verdwenen, maar er zijn er ook nog vele aanwezig. Het kerkhof aan de Kerkewal herbergt een grote hoeveelheid cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten en is daarom behoudenswaardig. Een status als gemeentelijk monument is aanbevolen. Het kerkhof bevat alleen een pad rondom. De graven zelf liggen in het groen.

Gezien het feit dat het een gesloten begraafplaats is, is het raadzaam na te denken over de aanblik van de begraafplaats. Om een bijdrage te leveren aan de biodiversiteit, is het de moeite waard om hier een beperkter maaibeleid te hanteren en te zorgen voor een kruidenrijker omgeving op plekken waar nu kort gemaaid gras is en dit op te nemen in een beheer- en toekomstplan. Het is bekend dat de omgeving van de begraafplaats Kerkewal door jongeren bezocht wordt. De veiligheid van de begraafplaats en ook de jongeren zelf is in het geding. De fundamenten zijn aangetast door weersinvloeden. Sommige stukken zijn in zeer verwaarloosde staat en het metsel- en voegwerk dient hoognodig te worden nagelopen. Er breken gemakkelijk brokken muur af. Onderzocht moet worden of er mogelijkheden zijn om de fundamenten te restaureren of anderszins veiliger te maken. Met een herstel of andere aanpak van de muurresten worden gevaarlijke situaties voor bezoekers geminimaliseerd. Aangeraden wordt om de omheining te herstellen: de beukenhaag weer aan te planten volgens het vroegere model en de nu nog open toegang naar het terrein te voorzien van een dubbel sierhekwerk van 3 meter breed met entreepoortje, zodat de toegang tot het terrein om onderhoud uit te voeren met machines gewaarborgd blijft.

 Onderzoek de mogelijkheid het kerkhof tot gedenkpark te benoemen, bekijk opties tot herstel van de muurresten en neem dit mee in een afzonderlijk beheer- en toekomstplan groen en cultuurhistorie voor specifiek deze begraafplaats.  Herplant de beukenhaag en voorzie het terrein van een sierpoort van 3 meter breed en entreepoort van 1 meter. Graven voor onbepaalde tijd zonder rechthebbenden, speel in op het ruimtegebrek Het aantal graven voor onbepaalde tijd zonder rechthebbenden zal in de toekomst toenemen. In dat geval worden de graven niet meer verzorgd. Het onderhoud is de verantwoordelijkheid van de rechthebbende. Op begraafplaatsen Hegedyk Gorredijk is er bovendien sprake van ruimtegebrek. Momenteel wordt hier begraven tussen de bestaande graven in (door te schudden en opnieuw uit te geven).

83

Om in te spelen op het ruimtegebrek wordt er een inventarisatie uitgevoerd op de begraafplaatsen, beginnende met Hegedyk Gorredijk omdat ruimtegebrek hier het meest speelt. Er wordt in kaart gebracht welke rechthebbenden er nog zijn van graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd. Graven waarvan rechthebbenden bekend zijn, zullen worden aangeschreven met de vraag of zij deze nog willen behouden. Bij het vrijwillig afstand doen, kan dit leiden tot vrijval van graven en tot nieuwe begraafcapaciteit en inkomsten. Graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd en waarvan onomstotelijk vaststaat dat er geen rechthebbenden meer zijn (en die niet op de lijst van waardevolle grafmonumenten staan), kunnen worden vrijgegeven.  Er wordt door de gemeente actief gezocht naar de rechthebbenden van graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd door middel van aanschrijven conform de wettelijke bepalingen.  Voorwaarde om te kunnen ruimen is artikel 28 Wlb: verwaarlozing  Als de rechthebbenden niet gevonden worden en er is onomstotelijk bewijs dat er geen rechthebbenden meer zijn, dan worden de graven geruimd en opnieuw uitgegeven. Hierbij moet wel gelet worden op grafmonumenten met cultuurhistorische waarde die op de lijst geplaatst zijn.

Aanschrijving verwaarloosde cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten van de lijst Er zijn 16 historische waardevolle grafmonumenten die in slechte tot matige staat verkeren. Hierop behoort actie ondernomen te worden conform de voorschriften in de beheersverordening. Daar waar van de geselecteerde grafmonumenten een rechthebbende bekend is of waarvan de status onbekend is, kan een aanschrijving plaatsvinden, vooral als de staat van het grafmonument te wensen overlaat (hiervoor kan artikel 20 lid 2 en lid 3 benut worden). In dit schrijven moeten de rechthebbenden of diens nabestaanden worden gewezen op de plaatsing van hun grafmonument(en) op de lijst. Daarbij dienen ook de consequenties vermeld te worden, zoals weergegeven in paragraaf 8.7.  Rechthebbenden van verwaarloosde cultuurhistorisch waardevolle graven worden aangeschreven.  Rechthebbenden worden geïnformeerd over de plaatsing van het grafmonument op de lijst en over de consequenties van deze plaatsing. Onderzoek de inzet van vrijwilligers Mogelijk hebben vrijwilligers meer affiniteit met de historische begraafplaatsen dan voor de actieve begraafplaatsen. Dit is echter niet onderzocht. Momenteel worden er geen vrijwilligers ingezet voor het onderhoud van de (historische) begraafplaatsen.

In de toekomst wordt verkend of er een rol is weggelegd voor vrijwilligers, eventueel in samenwerking met Landschapsbeheer Friesland, die een vrijwilligerscursus in ontwikkeling heeft. Als blijkt dat er mogelijkheden zijn voor het duurzaam inzetten van vrijwilligers, en we hebben veel bijzondere graven die onderhoud nodig hebben, dan gaan we kijken naar mogelijkheden om vrijwilligers te betrekken bij het onderhoud.

84

85

10 Financiële aspecten Het beheer van de begraafplaatsen is een bijzondere categorie in de gemeentelijke begroting. Er zijn niet alleen kosten, maar ook inkomsten vanuit de grafrechten. In deze paragraaf wordt er gekeken naar de algemene exploitatie, de voorzieningen en naar de verwachte ontwikkelingen. In deze paragraaf worden de financiële aspecten uiteengezet. Kostendekkendheid De kostendekking heeft betrekking op de primaire functie van begraafplaatsen. Dat zijn de voorzieningen voor het begraven en de asbestemming en alles wat daaraan voorafgaat. Een secundaire functie is bijvoorbeeld het behouden van een oude begraafplaats als park of het behoud van cultuurhistorische waardevolle grafstenen. Er mag door gemeenten geen winst worden gemaakt op het product begraven. Er spelen in gemeente Opsterland bovendien enkele kostenverhogende factoren:  Graven uitgegeven voor onbepaalde tijd. Voor deze graven komen geen grafrechten meer binnen, omdat de grafrechten niet verlengd hoeven te worden. Een graf dat is uitgegeven voor onbepaalde tijd kan wel geschud worden, waarna de rechthebbende er opnieuw kan begraven.  Kosten niet actieve gemeentelijke begraafplaatsen.  Kosten onderhoud Joodse begraafplaats. 10.1 Inkomsten/baten Belangrijkste inkomsten op het begraven bestaan uit:  Begraafrechten op nieuw uit te geven particuliere graven en urnengraven voor de duur van 20 of 30 jaar.

 Begraafrechten op een nieuw uit te geven plaats in de urnengalerij voor de duur van 5, 10 of 30 jaar.  Verlenging van begraafplaatsrechten en onderhoudskosten voor 10 jaar bij particuliere graven en urnengraven.  Verlenging van begraafplaatsrechten van een plaats in de urnengalerij voor de duur van 5 jaar.  Begravingen en bijzettingen. Begraafplaatsrechten worden altijd vooruitbetaald. Met de huidige tarieven is er sprake van 85% kostendekkendheid. Op zaterdagen wordt er een hoger tarief gehanteerd dan op doordeweekse dagen. Het tarief is dan 50% hoger. Zodra de termijn van verlenging bijna is verstreken krijgt de rechthebbende automatisch bericht van de grafadministratie. Er wordt dan gevraagd of er een wens bestaat voor verdere verlenging. Bij opnieuw verlengen worden dezelfde termijnen gehanteerd als bij een eerste verlenging. De jaarlijkse inkomsten op basis van de ‘Verordening op de heffing en invordering van de lijkbezorgingsrechten’ waren: 2020

€131.136

2021

€163.058

86

2022

€143.328

10.2 Uitgaven/lasten Tegenover de inkomsten c.q. baten staan diverse lasten. De uitgaven kunnen worden onderverdeeld in:  Werkuren  Regulier onderhoud  Groot onderhoud  Uitbreiding Werkuren De werkuren die geschreven worden op de werkzaamheden op begraafplaatsen behoren tot het dagelijks onderhoud. Deze kosten bestaan uit de uren van de beheerder, administratief medewerkers, projectvoorbereiders en de buitendienst. Naast deze uren vindt er een doorbelasting van overheadkosten plaats. Dit gebeurt jaarlijks achteraf en zijn hierin niet meegenomen. Regulier onderhoud Onderdelen die vallen onder kosten voor regulier onderhoud zijn begravingen, ruimingen, technische hulpmiddelen, kleinschalig onderhoud aan paden, groenonderhoud waaronder maaien, onderhoud van de urnenmuur en licentiekosten voor de administratie. Deze kosten zijn opgenomen in de exploitatiebegroting. Het regulier en groot onderhoud aan groen, beschoeiing, straatmeubilair en hekwerken is opgenomen in andere beheerplannen. Het onderhoudsniveau van de begraafplaatsen blijft gehandhaafd zoals opgenomen in het Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte (2021-2025) met bijbehorend budget. Het onderhoud aan gebouwen, zoals klokkenstoelen en baarhuisjes, is gedekt in het onderhoudsplan gemeentelijke gebouwen.

Groot en incidenteel onderhoud Onder groot onderhoud vallen kosten die gemaakt worden voor het vernieuwen van paden, ophogen en herinrichten van delen van de begraafplaatsen, aanbrengen drainage, opknappen parkeerplekken, herstellen hekwerken. Doorgaans worden deze kosten verkregen middels een aanvraag met raadsvoorstel. Areaaluitbreiding Dit zijn kosten die gemaakt worden voor nieuwe zaken zoals de uitbreiding van de begraafplaats en de vernieuwing of uitbreiding van de urnenmuren. Momenteel is er op de begraafplaatsen van Nij Beets, Tijnje, Gealeane Beetsterzwaag en De Leijen Kortezwaag nog voldoende ruimte om tot minimaal 2050 gelegenheid te bieden voor de uitgifte van nieuwe graven. Op Hegedyk Gorredijk is er een beperktere ruimte tot begraven. Er zijn hier geen mogelijkheden om uitbreidingen te doen. Zoals benoemd, zal er onderzoek uitgevoerd worden naar graven die zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd en rechthebbenden om meer capaciteit te winnen. Ook wordt in kaart gebracht welke graven er momenteel vrij zijn met behulp van de digitalisatie van de plattegronden. 10.3 Structurele kosten en eenmalige kosten De kosten die gemoeid zijn met het onderhoud van de begraafplaatsen zijn te verdelen in jaarlijks terugkerende kosten en enkele eenmalige acties met bijbehorende kosten.

87

Structurele kosten Met het onderhoud van de gemeentelijke begraafplaatsen zijn structurele, jaarlijks terugkerende kosten gemoeid. Deze hebben te maken met onder andere het groenonderhoud, beheerkosten, inzet van externe bedrijven, waterverbruik en dergelijke. Deze kosten zijn meegenomen in de meerjarenbegroting en zijn structureel begroot. Met het uitbesteden van het volledige traject begraven en grafdelven komt daar echter nog een bedrag bovenop, namelijk jaarlijks €35.000,-. Dit bedrag wordt gedekt door een verhoging in te voeren van de tarieven in de Verordening op de heffing en invordering van lijkbezorgingsrechten (tot €17.500,-) per 2025. Daarnaast zorgt de uitbesteding ervoor dat eigen medewerkers deze werkzaamheden niet langer hoeven uit te voeren. Zij kunnen zodoende ingezet worden in het groenonderhoud, waardoor er iets minder inhuur nodig is voor het uitvoeren van het groenonderhoud. Dit dekt de overige €17.500,-. Gezien de verwachting er is dat het aantal begrafenissen zal afnemen en het aantal crematies zal toenemen, zullen er in de toekomst mogelijk minder begrafenissen plaatsvinden. De kosten voor de uit te besteden werkzaamheden vallen daardoor op termijn mogelijk lager uit. Dit zal worden geëvalueerd.

Eenmalige kosten Er is naar voren gekomen dat er bovendien enkele vervolgacties noodzakelijk zijn om de begraafplaatsen op voldoende niveau te onderhouden en te beheren. Er zijn actiepunten die ingepast kunnen worden in de reguliere werkzaamheden, waarvoor geen eenmalig budget benodigd is. Hieronder vallen de volgende werkzaamheden:  Uitvoeren van het onderzoek naar de grafrechten voor onbepaalde tijd op Hegedyk Gorredijk en Nij Beets.  Digitalisatie van de plattegronden met grafnummers en beschikbare plekken.  Koppelen van de plattegronden aan de administratie.  Uitbreiden van de informatievoorziening op de website en opstellen folder. Het opstellen van een beheer- en toekomstplan begraafplaatsen groen en cultuurhistorie wordt gedeeltelijk opgesteld met inzet van interne capaciteit. Specialistische kennis is op enkele vlakken echter raadzaam. Hiervoor is reeds budget gereserveerd vanuit erfgoed. In onderstaand schema zijn de overige actiepunten weergegeven waarmee met weinig inspanning verbetering behaald kan worden en waarvoor een eenmalig budget benodigd is.

1 2 3 4 5

Actie Verplaatsing/vervanging urnenmuren Drukken folder Herstel treurbomen Nij Beets Herstel Kerkewal: hekwerk en beukenhaag Vervangen van informatiekasten

Kosten €10.000 €500 €5.000 €7.500 €12.500

Totale kosten incidenteel

€35.500

88

89

Bijlage 1. Begraafplaatsen in gemeente Opsterland Begraafplaatsen in eigendom van de gemeente Dorp Beetsterzwaag

1

Adres Gealeane 10

2 3 4

Hegedyk 20 De Leyen 29 / Kortezwaag Kerkewal 9

Nij Beets

5

DM Nieuwenhuisweg 19

Tijnje

6

Breewei 22

Gorredijk

Bijzonderheden

Niet meer in gebruik

Begraafplaatsen in eigendom van particulieren en stichtingen Dorp Bakkeveen

1

Beetsterzwaag

1 2

Adres NH Begraafplaats Duerswaldmerwei 11

Eigenaar It Keningsfjild

Oud Beets Beetsterweg Begraafplaats Dorpskerk Van Lyndenlaan 5

Nij Beets ViaPacis

Gorredijk

1

Joodse begraafplaats Kortezwaag Beheer bij gemeente

Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap

Hemrik

1

Begraafplaats Witte Kerk Binnenwei 22 Familiebegraafplaats Van der Sluis Binnenwei 22

Familie Van der Sluis

Protestantse gemeente Langezwaag Luxwoude Jonkersland

2

Langezwaag, Jonkerslan en Luxwoude

1

Begraafplaats kerk ‘t Hou 9

Lippenhuizen

1

Begraafplaats Pieterkerk De Buorren

Nij Beets Olterterp

Geen 1 2

Aldhôf – Van Boelens begraafplaats Begraafplaats Hippolytuskerk Achterwei

90

Annette van Boelensstichting Stichting Alde Fryske Tsjerken

Siegerswoude

1

De Mersken 3

Terwispel

1

Begraafplaats kerk Terwispel

Tijnje

It Keningsfjild

Geen

Ureterp

1

Begraafplaats bij Sint Piterkerk Selmien East 47

Wijnjewoude

1

Begraafplaats kerk Duurswoude

2

Begraafplaats kerk Wijnjeterp Tsjerkereed 2

91

It Keningsfjild

Bijlage 2. Selectiecriteria cultuurhistorisch waardevolle grafmonumenten Bureau Funeraire Adviezen heeft richtlijnen opgesteld voor het selecteren van graven met een historische betekenis, die voor de selectie van waardevolle grafmonumenten in Opsterland zijn gebruikt. De selectiecriteria zijn gestoeld op de genoemde aspecten in het boekje Begraafplaatsen als cultuurbezit, dat in 2003 is uitgegeven door onder meer de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen en de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Tevens zijn ze weergegeven in de ‘Inventarisatie opvallend en historische grafbedekkingen op de gemeentelijke begraafplaatsen van Opsterland’, opgesteld in december 2023. De waarderingscriteria voor de beoordeling van grafmonumenten die mogelijk een cultuurhistorische waarde vertegenwoordigen, bestaan uit enkele categorieën, die samengevat als volgt luiden: 1. Biografische betekenis van de begravene; 2. Ouderdom grafmonument > 30 jaar; 3. Materiaalgebruik en hantering; 4. Vormgeving van het monument; 5. Bijzondere symboliek; 6. Passend in het karakter van het grafveld; 7. Technische staat. Als aanvullend criterium is er gevraagd om extra te letten op grafmonumenten waarop de Friese taal is gebruikt. Daarop wordt binnen de te inventariseren delen zonder meer op gelet.

Ook is er aandacht besteed aan inwoners van de gemeente met een Molukse achtergrond waarmee mogelijk verwezen wordt naar de KNIL-tijd in Nederlands-Indië. De grondslag voor de inventarisatie is vervat in artikel 23 van de ‘Beheersverordening gemeentelijke begraafplaatsen Opsterland 2006’. Daarbij is overigens, in tegenstelling tot lid 2 van dat artikel, ook gekeken naar graven waarvan de rechten nog niet zijn verlopen. Graven en grafmonumenten hebben in de selectie een specifieke score gekregen wanneer zij: -

-

Een aanduiding of verwijzing naar historische persoon of familie geven Een grafmonument bevatten dat ouder is dan 30 jaar Een grafmonument bevatten waarin sprake is van bijzonder materiaalgebruik en – hantering Een grafmonument bevatten met een vormgeving met cultuurhistorische betekenis Een grafmonument bevatten dat voorzien is van bijzondere symboliek of bijzondere teksten Een grafmonument bevatten dat een impact heeft op de totale aanblik van de begraafplaats of van belang is voor de karakteristiek van het betreffende grafveld, en: Waarvan het grafmonument in een dusdanige technische staat verkeert (onderscheiden in goed, redelijk, matig, slecht) dat geen grote ingreep nodig is.

Aan de hand van deze score is er een uiteindelijk lijst ontstaan die behouden zou kunnen blijven. Om de hierboven genoemde criteria verder te objectiveren is per criterium een nadere uitwerking gemaakt. Deze wordt hier verder uiteengezet:

92

1. Biografische betekenis van de begravene: - De overledene moet minimaal dertig jaar geleden overleden zijn (voor 1994), of; - De overledene moet publicaties van enig belang op zijn naam hebben of er is over hem/haar gepubliceerd, of; - Het moet gaan om een overledene die bij leven openbare functies bekleedde die van betekenis waren voor de gemeenschap in de gemeente Opsterland of de regio. Maatgevend is bijvoorbeeld de duur van de functie, vernoeming van de persoon in straatnaam of naam van een openbaar gebouw. Ook kan de persoon betrokken zijn geweest bij een bijzondere gebeurtenis die nu nog breed herinnerd wordt, of; - De persoon moet over een zekere (lokale) status beschikken, bijvoorbeeld door het uitgeoefende beroep of de bekendheid die de persoon bij leven genoot en die nu nog als zodanig wordt herinnerd. De termijn van dertig jaar dient om een besluit op louter subjectieve gronden uit te sluiten. Voor het maken van keuzes op basis van de bovengenoemde criteria, zijn de personen in categorieën ingedeeld. De aanduiding van de categorie wordt, indien van toepassing, ook opgenomen in de lijst. Uiteraard bestaan er omstandigheden om af te wijken van dit criterium, zeker als duidelijk is dat een persoon nu al van belang is. De categorieën voor de gemeente Opsterland zijn als volgt: -

V1 Bijzondere gevallen, inzake betrokkenen bij bijzondere gebeurtenissen; V2 Bestuurders en openbare beroepen: notabelen zoals burgemeesters, onderwijzers, artsen, wethouders, raadsleden, politici, geestelijken; V3 Wetenschap, letteren en sport: schrijvers, dichters, kunstenaars, sportlieden; V4 Slachtoffers Tweede Wereldoorlog, erkend of niet erkend en andere oorlogen en strijdtonelen; V5 Industrie en arbeid: fabrikanten, landbouwers, verveners, ondernemers, scheepvaart, visserij, ambachten.

Bij categorieën V1 en V4 wordt vooral gelet op de verhalende omstandigheden, terwijl bij de andere categorieën meer gekeken wordt naar het belang van de overledene zelf. De mate van belang die aan de verdiensten van een persoon gehecht kan worden, wordt met behulp van een cijfer tot uitdrukking gebracht met cijfers lopend van 1 tot 5, waarbij 5 staat voor het meeste belang. Daarbij gaat het vooral om het belang voor de historie van de gemeente Opsterland: -

0: geen 1: gering 2: gemiddeld 3: belangrijk 4: zeer belangrijk 5: uitzonderlijk

wel een rol of beroep bekend, maar geen verdere informatie wel enige lokale bekendheid, maar geen invloed op de historie wel bekend, maar weinig invloed op de historie bekend en heeft enige invloed gehad op de historie heeft veel invloed gehad op de historie (regionaal belang) belangrijke pijler in de historie, landelijk belang

In een aantal gevallen wordt bij de puntentoekenning ook gekeken naar betrokkenheid van de personen bij een grote of belangrijke gebeurtenis. Dergelijke gebeurtenissen kunnen bijvoorbeeld ongelukken zijn, of epidemieën zoals de Spaanse griep. Voor Nij Beets en Tijnje is wel gelet op personen die van doen hadden met de vervening, maar de kans dat die 93

gevonden worden is gering omdat de begraafplaatsen pas in gebruik kwamen toen de vervening al was overgegaan naar landbouw en veeteelt op de drooggelegde polders. Aan personen die in de Tweede Wereldoorlog zijn gesneuveld of gefusilleerd vanwege hun verzet tegen de vijand of anderszins betrokken waren bij een belangrijke gebeurtenis in die periode, wordt in het algemeen minimaal twee punten toegekend. Dit in verband met het historische belang van de periode 1940-1945. In het geval dat een persoon vernoemd is in een straat in de gemeente Opsterland, is dat ook een criterium om de persoon op de lijst te plaatsen en nader te kijken naar het grafmonument. 2. Ouderdom grafmonument Niet alle grafmonumenten komen zondermeer in aanmerking om op de lijst te worden geplaatst. Een nieuw of vernieuwd monument wordt niet opgenomen, tenzij deze op een graf van een persoon staat die historische betekenis heeft. Dit is in Opsterland niet het geval. Verder wordt een ouderdomsgrens aangehouden, om enige afstand te laten bestaan tussen de hedendaagse grafcultuur en datgene wat van historische waarde is. Er is gekozen voor de periode van dertig jaar, aansluitend op die voor personen. Een dergelijke termijn heeft voldoende distantie om de kwaliteit van de grafcultuur op waarde te kunnen schatten. 3.

Materiaalgebruik en hantering Bij dit onderdeel wordt zowel gelet op bijzondere materialen als op materialen die typerend zijn voor de begraafplaatsen. Bijzondere materialen zijn vooral de materialen die in het algemeen niet vaak gebruikt zijn voor grafmonumenten op de begraafplaatsen of die inmiddels zeldzaam zijn geworden, zoals gietijzer, hout, zandsteen of marmer. Metaal komt op de begraafplaatsen in Opsterland met name voor in de vorm van hekwerken en een enkele graftrommel. Gietijzer is nauwelijks aangetroffen, zo bleek bij een eerste schouw. Bij de inventarisatie is daar rekening me gehouden en ook nog een extra op gelet. Hantering gaat over de wijze waarop bijvoorbeeld een grafmonument technisch bewerkt is. Dus het gebruik van een bijzonder materiaal met een slechte afwerking zal minder snel in aanmerking komen dan een goed verwerkt materiaal. In dit geval geldt dat bij de inventarisatie extra gelet is op afwijkende materialen met de vraag of ze daadwerkelijk bijzonder zijn. De materiaalsoort zelf is in een aparte kolom vermeld als vaststaand gegeven en er kan een punt voor gegeven worden als het monument op dat onderdeel behouden zou moeten blijven. 4. Vormgeving van het monument De vormgeving van een individueel grafmonument of een ensemble kan van doorslaggevende betekenis zijn om deze te selecteren.

Dat kan bijvoorbeeld vanwege het feit dat het zeldzaam is of omdat et binnen de stijl een goed voorbeeld vormt. Om die reden is bijvoorbeeld gekeken naar grafmonumenten die te maken hebben met de zogenaamde ‘armere’ grafcultuur waarbij geen natuursteen wordt toegepast, maar die zijn zeldzaam op de gemeentelijke begraafplaatsen en nauwelijks zijn aangetroffen. Wel is een aantal series van grafmonumenten mogelijk interessant. Vaak behoren ze toe aan dezelfde familie. Bij dit onderdeel is ook gelet op de wijze van belettering van het grafmonument, bijzondere teksten (met name in het Fries) en of de betekenis van het grafmonument binnen het algehele karakter van de begraafplaats past.

94

5. Bijzondere symboliek Symbolen op grafmonumenten zijn er in veel varianten en die zijn ook op de gemeentelijke begraafplaatsen van Opsterland te vinden. Wanneer er sprake is van een uitzonderlijke vormgeving, zal zo’n algemeen symbool opgenomen worden op de lijst. Symboliek die verwijst naar een persoon of gebeurtenis zelf, vaak een samenvoeging van verschillende betekenissen, kan een dusdanig symbool opleveren dat er sprake is van een bijzonderheid. In Opsterland zijn echter lang niet alle grafmonumenten voorzien van grafsymboliek: met name de funeraire symboliek zoals schedels, knoken, zeisen, staartbijtende slangen of zandlopers ontbreken. Door grafmonumenten met bijzondere symboliek te behouden, kan het symbool altijd in de juiste context worden geplaatst. Er is niet alleen gekeken naar de algemene deler, maar ook naar de uitzonderlijke symbolen. 6. Passend in het karakter van het grafveld Hierbij wordt feitelijk niet gekeken naar de intrinsieke waarde van het grafmonument, maar naar de collectieve waarde. Dat betekent dat het grafmonument bijvoorbeeld goed aansluit bij het karakter van de grafmonumenten op een begraafplaats of grafveld. Dat betekent dat groepen van grafmonumenten in aanmerking kunnen komen, zoals een verzameling zerken of stèles met een gave (overeenkomstige) vormgeving of monumenten die sterk opvallen in het beeld en ankerpunten vormen in de beleving.

Grote en hoge grafmonumenten worden om die reden in de inventarisatie meegenomen. Het verdwijnen van zulke grafmonumenten van de begraafplaatsen zou immers een zeer grote impact hebben. Het kan ook zijn dat er door de verscheidenheid aan grafmonumenten op een vak geen sprake is van een echte karakteristiek. Soms kan de verscheidenheid het grafveld juist betekenis geven. Het kan ook voorkomen dat er uit de inventarisatie alleen monumenten voorkomen die zeer verspreid staan. Ook dan kan er feitelijk geen sprake zijn van een bepaalde karakteristiek. Waar dat het geval is, is dat ook meegenomen in de inventarisatie. Is er geen karakteristiek beeld aanwezig dan is er nauwelijks aandacht gegeven aan dit onderdeel. 7. Technische staat Niet van doorslaggevende betekenis bij de inventarisatie, maar wel belangrijk, is de technische staat van de geïnventariseerde grafmonumenten. Wanneer grafmonumenten onherstelbaar beschadigd zijn, dan is dit grafmonument niet opgenomen op de lijst. Als selectiecriterium kan de technische staat een rol spelen in het geval geïnventariseerde grafmonumenten in een staat verkeren die matig tot slecht is. De technische staat wordt uitgedrukt in 4 categorieën: -

Goed: het grafmonument is constructief in orde en vertoont uiterlijk nauwelijks gebreken. Een verweerd uiterlijk speelt geen rol. Redelijk: het grafmonument is constructief in orde, maar vertoont gebreken als scheurvorming, uitzetting door roestende doken, sterke vervuiling of slijtage. Matig: het grafmonument vertoont constructieve gebreken, zoals afgebroken, verschoven of missende onderdelen. Slecht: het grafmonument is constructief afgeschreven. Alleen compleet herstel of vernieuwing kan het oude voorkomen herstellen.

Wat de precieze conditie is, is eventueel omschreven in een aparte kolom, bijvoorbeeld of er sprake is van breuk, scheurvorming, steken, missende onderdelen of dat het grafmonument sterk vervuild of verweerd is. 95

Bijlage 3. Kwaliteitsniveaus Beeldkwaliteitsplan Openbare Ruimte 2021-2025

96

Bijlage 4. Wet op de lijkbezorging over sluiting van begraafplaats Een particulier graf, gelegen op een gesloten begraafplaats, wordt, voor zover in het onderhoud behoorlijk wordt voorzien, onaangeroerd gelaten (art. 46, lid 1 t/m 4) Een begraafplaats houdt op een begraafplaats te zijn, indien de grond die bestemming heeft verloren en zich daarin geen graf bevindt (art. 47). Wanneer in de Wlb wordt gesproken over een begraafplaats, wordt ook een gedeelte van een begraafplaats bedoeld. Dit betekent dat voor het sluiten van een begraafplaats verschillende acties nodig zijn. 1. Onderbouwen besluit tot sluiting:  Inventariseren op welke graven nog lopende grafrechten zijn en tot wanneer die lopen. Daarnaast moet worden uitgezocht in welke graven met lopende grafrechten nog ruimte is voor begraven.  Uitzoeken of de rechthebbenden nog bekend zijn of achterhaald kunnen worden.  Op deze manier weet men wie er nog belangen hebben bij de begraafplaats, hoe die geïnformeerd kunnen worden en heeft men zicht op hetgeen men eventueel aan schadeloosstellingen kan verwachten. 2. Besluit van burgemeester en wethouders tot sluiting van de begraafplaats:  Ingangsdatum van sluiting bepalen, deze is niet eerder dan 10 jaar en 1 dag na de laatste begraving.  Rechthebbende (vooraf) informeren over de voornemens van het college. 3.

Afwachten of er beroep tegen de sluiting wordt ingesteld bij Gedeputeerde Staten  Afwachten wat Gedeputeerde Staten hierover besluit en of er schadeloosstellingen uitkeren.  Zo nodig schadeloosstellingen uitkeren.  Geen begravingen of bijzetting van asbussen in de graven meer toestaan.

Gedurende 30 jaar na de datum van sluiting moeten de graven in stand gehouden worden.

97

Bijlage 5. Overzicht oorlogsgraven in gemeente Opsterland

Gevallenen tijdens de oorlog

Begraafplaats

1. Lammert Heringa 2. Hendrik Poppe Hemminga 3. Jan Postma 4. Hylke Watzema 5. Hendrik Nicolaas Werkman 6. Gerke Numan 7. Jelle Hempenius 8. Jan Welfing 9. Jantje Welfing 10. Aalzen de Jager 11. Jan Lammert van der Broek 12. Anne Huisman 13. Wolter Huisman 14. Sietze (Siette) Weiland 15. Joachim Wijnstra 16. René Wijnsma 17. Ide Haaysma/Haisma 18. Eeltje Pieter de Vries 19. Hendrik Lubbering 20. Aize Brouwer 21. Albert Brouwer 22. Grietzen Kunnen 23. Binnert Philip van Harinxma thoe Slooten

Gorredijk Bakkeveen Bakkeveen Tijnje Bakkeveen Gorredijk Bakkeveen Wijnjeterp Wijnjeterp Ureterp Ureterp Tijnje Tijnje Ureterp Gorredijk, Kortezwaag Lippenhuizen Gorredijk Tijnje Beetsterzwaag Ureterp Ureterp Ureterp Beetsterzwaag

Hierbij zijn niet inbegrepen de gevallenen die zijn geboren in Opsterland en elders begraven. Voor een aanvullende lijst van Opsterlandse oorlogsslachtoffers zie website Oorlogsbronnen: https://www.oorlogsbronnen.nl/plaats/Opsterland

Geallieerde militaire rijksgraven (5 Engelsen, 1 Amerikaan). Gorredijk Hegedyk 1. 2. 3. 4. 5. 6.

W.R. Balls B.A. Banks W.B. Lowe A.S. Mac-Donald J.C. Saick E. Trott

20 jaar 21 jaar 28 jaar 27 jaar 20 jaar 20 jaar

Terwispel, 8 september 1941 Terwispel, 8 september 1941 Terwispel, 8 september 1941 Terwispel, 8 september 1941 Terwispel, 8 september 1941 Terwispel, 8 september 1941

98

Bijlage 6. Tabel 1. Gegevens per begraafplaats 2019-2023 2019 2020

2021

2022

Totaal

4 7 1 1 4 17

2023 t/m 14 juli 5 4 1 1 11

12 16 2 1 31

20 2 5 1 28

22 4 2 4 6 38

6 6 8 3 8 31

13 15 6 10 9 53

33 30 8 5 10 86

16 10 8 3 16 53

29 12 8 10 1 60

97 73 38 31 44 283

16 16 5 4 4 45

22 4 7 3 3 39

31 11 5 5 7 59

15 11 10 3 4 43

11 5 5 5 2 28

95 47 32 20 20 214

18 12 3 5 3 41

23 21 6 8 58

14 14 3 2 15 48

38 16 5 4 8 71

17 12 13 4 46

110 75 11 30 38 264

±60

±20

±40

±22

±35

177

9 12 7 1 2 31

12 8 3 2 1 26

15 4 1 20

10 4 3 1 3 21

15 2 0 1 18

61 30 13 5 7 116

2 5 7

3 1 1 1 6

2 1 2 5

2 2

2 1 1 4

9 10 2 0 3 24

Uitgifte nieuwe graven Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal Overschrijvingen Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal Begrafenissen (in nieuwe + bestaande graven) Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal Verlengingen graven (20 en 30 jaar) en urnen (5 tot 10 jaar) Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal Opzeggingen totaal Vergunningen voor grafmonumenten Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal Begrafenissen op zaterdag Gealeane De Leijen Hegedyk Nij Beets Tijnje Totaal

99

63 29 14 7 12 125