B12 Bijlage 2 Friese beleidsbrief Europa en Duitsland 2024-2030

3. Positie: Fryslân is zichtbaar en up-to-date Beïnvloedingskansen in Europa stijgen met de zichtbaarheid van de regio Fryslân. Daarvoor is samenwerking met andere spelers in noordelijk en groter interregionaal verband, op nationaal niveau en in grensoverschrijdend verband een belangrijke factor. Samen met gelijkgezinden bereik je meer en hoe groter de coalitie hoe kansrijker. Wij zijn zo goed mogelijk geïnformeerd over de relevante geplande maar ook onvoorziene processen, beslismomenten en daaraan gerelateerde tafels, instellingen, organen en andere gremia met betrekking tot de Europese Unie. Wij maken dan ook gebruik van bestaande en nieuwe netwerken tussen overheden, kennisinstellingen en bedrijfsnetwerken. De Europese Subsidieprogramma’s en -projecten waarin Fryslân als regio participeert zien wij als broedplaats van dergelijke coalities. Wij organiseren evenementen, handelsmissies, uitwisselingen en nemen uitnodigingen daartoe aan. Verder nemen wij deel aan overleg in het kader van de Vereniging Friese Gemeenten (VFG), het Interprovinciaal Overleg (IPO), het Huis van de Nederlandse Provincies (HNP), de Permanente Vertegenwoordiging van Nederland bij de EU (PVNL), de Noord-Nederlandse lobby.

Wij onderhouden contacten met de Nederlandse EU-Parlementariërs, en vakministers in Den Haag, De Europese Commissie, en de permanente vertegenwoordigingen van relevante lidstaten in Brussel. Als organisatie stemmen wij het Friese Europabeleid, de Positioneringsagenda en de inhoudelijke prioriteiten met onze partners binnen en buiten de provincie Fryslân doorlopend op elkaar af en zetten wij de desbetreffende expertise en betreffende teams in.

. Fryslân kent de planning van de Europese Unie: Voor een succesvolle en efficiente inzet op Europa is het essentieel om het zicht op de planning van Europese Unie voor ogen te hebben en wanneer en via welk kanaal welke acties uiterlijk gereed moeten zijn. Daarvoor is het ook belangrijk de afstemming met de benodigde coalitiepartners voor een bepaald onderwerp tijdig te hebben afgestemd. Hoe groter de schaal van gezamenlijk optreden hoe succesvoller de agendering op de Europese agenda. De timing voor mogelijke inzet binnen de dimensies Uitvoering van Fondsen, Uitvoering van Wet-en Regelgeving en Beïnvloeding van besluitvorming is telkens verschillend. De integrale informatie en kennis daarover bundelen wij voor een efficiente inzet vanuit de regio Fryslân in de portefeuille Europa samen met Public Affairs ondersteund door het EPF. Voorbeeld voor de tijdbalke van diverse periodes in Europa, en de regio in Toelichting 2: Europa.

20

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

2.4: Rollen in innovatieve Ecosystemen Innovatieve Ecosystemen bestaan uit samenwerkende spelers die innovaties op een inhoudelijk thema proberen te realiseren. Het begint altijd met een idee, al het andere vraagt organisatievermogen. In Fryslân ligt het organisatievermogen niet voor het oprapen en kunnen wij ons niet de luxe permitteren om alles op eigen houtje te doen. Door mee te werken in innovatieve ecosystemen (netwerken) vergroten wij de kans om de via krachtenbundeling successen te halen, die wij alleen niet voor elkaar zouden krijgen. Wij blijven actief in de netwerken, waarin wij participeren, en zoeken waar mogelijk naar nieuwe passende netwerken. Wij waarderen de inzet van partners in de netwerken enorm omdat Fryslân van de daaruit ontstaande successen mee profiteert. Voor nadere informatie en overzichten verwijzen wij naar Bijlage 1: Nadere toelichtingen. Initiatiefnemers in Fryslân hebben extra ondersteuning nodig om innovatie te realiseren. En ook in de ondersteuning moeten wij gezamenlijk optrekken. Het is belangrijk twee soorten spelers in innovatieve ecosystemen te onderscheiden: 1) Initiatiefnemers (met ideeën) 2) Betrokkene (voorwaarde scheppend en kaderstellend vermogen)

Organiserend vermogen

Initiatiefnemers zijn de koplopers in Innovatieve Ecosystemen. Door hun ideeën en actiebereidheid kan het verschil gemaakt worden, maar zonder organiserend en vermogen en faciliteiten zoals bijvoorbeeld financiering komt er niets van de grond. De andere spelers zijn betrokken partijen: overheid, kennisinstellingen en intermediaire organisaties. Zij kunnen de voorwaarden voor de ontwikkeling van innovaties verbeteren en daarmee het organiserende vermogen in Fryslân.1 Alleen door een dergelijke samenwerking gaan de ecosystemen ook functioneren. Er is sprake van symbiose. Voorwaardenscheppend zijn bijvoorbeeld financiering, inzet van menskracht voor kennisdeling en advies, belangenbehartiging maar ook het stellen van kaders en regels. De rol van Friese deelnemers en de meerwaarde voor Fryslân als regio in projecten zal in grote mate de inzet van provinciale cofinanciering binnen de focusthema’s, speerpunten en overige thema’s bepalen. Hierbij hanteren wij een langetermijnstrategie voor de duur van de Europese subsidieperiode. Bij het opbouwen van innovatieve ecosystemen volgt uit de consensus over de samenwerking een heldere rolverdeling tussen de spelers. Doel daarbij is het om de interregionale samenwerking in alle lagen van de samenleving tussen Fryslân en Europese regio’s te bevorderen.

Welke rollen vervult de provincie Fryslân in dit samenspel? 1 Provincie als betrokken partij in de regio door een goed samenspel binnen de provinciale organisatie Binnen de organisatie is het samenspel tussen Europese ambities in de inhoudelijke portefeuilles en de expertise van het Europateam van cruciaal belang om de rol als betrokkene in de regio Fryslân goed te vervullen. Voor de strategische sturing op het Europabeleid binnen de provinciale organisatie is binnen GS de portefeuillehouder met het Team Europa de onmisbare schakel voor de omzetting van beleidsdoelstellingen op Europees niveau van de inhoudelijke portefeuilles naar het benutten van Europese kansen. Hier zien wij het strategische overzicht geborgd om sturing en uitvoering vanuit de samenhang van het Friese Europabeleid mogelijk te maken. Wij nemen per beleidsportefeuille de Europese doelstellingen expliciet op in de betreffende begrotingsprogramma’s en beleidsbrieven en zijn daarmee ook voorwaardenscheppende betrokken partij voor de uitvoering door de provinciale organisatie. De Portefeuille Europa verbindt alle voorwaarden die door de verschillende beleidsterreinen en disciplines worden gecreëerd tot een samenhangende strategische koers.

21

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

2 De provincie Fryslân in de regio. Samenwerken binnen een ‘club’ Friese partijen: het EPF In het EPF hebben zich de meeste betrokkene partijen voor de Friese inzet op Europa georganiseerd. De provincie Fryslân is op deze schaal dus speler naast andere betrokkene partijen. Op basis van de uitkomsten van de evaluatie die tussen april en juni 2024 is uitgevoerd zetten wij de deelname aan het EPF voort met behoud van de huidige taken van het EPF. Wij werken mee aan de tijdige vernieuwing van de Samenwerkingsoverkomst. Verder zetten wij in op de herziening van de subsidieregeling “Ondersteuning Europese projectontwikkeling Fryslân” ter voorkoming van eventuele dubbelfinanciering van voorbereidingskosten, daar waar diverse Europese Programma’s daar ook in voorzien. Daardoor zou een deel van de subsidieregeling revolverend kunnen zijn. Een eventuele uitbreiding van de EPF-taken na de verlenging zal gemeenschappelijk met de partners van EFP worden verkend. Wij stimuleren de uitbreiding van het EPF door toetreding van nieuwe betalende partners. De provincie zal de dialoog onder de EPF-partners verzorgen over de passende rolverdeling tussen initiatiefnemers en/of ondersteunende betrokkene voor een groter organiserend vermogen van Fryslân.

Wij vragen daarbij de EPF-partners ook de schaalverschillen tussen grote en kleine organisaties mee te wegen en oplossingen aan te dragen voor afspraken die bijdragen aan een betere balans tussen de EPF-partners als het gaat om belangen en inzet in relatie tot Europa. In de kennisinstellingen zien wij belangrijke spelers bij het verkrijgen van Europese middelen voor innovatieve (onderzoeks)-projecten ook in samenwerking met het Friese MKB als het gaat om innovatieve fondsen. Ook de bestaande Europa-gerelateerde netwerken van de diverse EPF-partners worden in het platform voor elkaar zichtbaar en over en weer inzetbaar. Bij de kennisinstellingen denken wij bijvoorbeeld aan RUN-EU of het Rijnlandinstituut, en bij de lokale overheden bij voorbeeld aan de Vereniging Friese Gemeenten (VFG) en de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). In alle watergerelateerde onderwerpen is ook het Wetterskip Fryslân belangrijke samenwerkingspartner dat geldt niet alleen voor Watertechnologie, maar ook voor bijvoorbeeld Agro Food en dossiers zoals het Veenweide en Waddengebied.

3 Samenwerken binnen Noord-Nederland, nationaal en internationaal Fryslân zoekt steeds naar de grootst mogelijke schaal van gemeenschappelijke belangenbehartiging en samenwerking om zo in gezamenlijkheid met andere betrokkenen partijen de voorwaarden voor Europees succes te maximaliseren. Zelf nemen wij deel aan netwerken en gremia omdat deze in de samenwerking met onze Europese partners een onmisbare schakel vormen voor de inhoudelijke ontmoeting tussen Fryslân, Duitsland specifiek en Europa breed. In deze context hechten wij bijzondere waarde aan de bestaande interregionale samenwerking en krachtenbundeling binnen (Noord)-Nederland en andere interregionale, nationale en internationale gremia, samenwerkingsverbanden en netwerken en zetten wij ons in voor belangenbehartiging die de gezamenlijke regio’s en dus ook Fryslân en ten goede komt (motie 09,01 punt 2, 29 mei 2029). Hierbij spelen de netwerken die bestaan en zullen ontstaan in relatie tot de Europese fondsen en projecten een belangrijke rol. Wij zullen samen met het EPF de kennis en daadwerkelijke deelname van Friese partners aan relevante netwerken rondom de focusthema’s, speerpunten en overige thema’s vergroten en stimuleren. Voor een overzicht van de relevante Europese fondsen en (niet uitputtend) relevante gremia verwijzen wij naar de uitvoeringsagenda bijlage 3, en bijlage 1 nadere toelichtingen.

Wij vermijden concurrentie tussen fondsen en zoeken in plaats daarvan naar koppelkansen tussen verschillende netwerken die dezelfde doelen nastreven, zoals bijvoorbeeld met de samenwerking in het Waddengebied en/of de nationale Regiodeals.19 Wij stimuleren en cofinancieren de optimale deelname aan bestaande subsidieprogramma’s binnen de geldende subsidieregels en financiële kaders. 20

22

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Hoofdstuk 3: Integrale Samenhang ALLES IN EEN OOGOPSLAG De elementen voor inhoudelijke focus de handelingsdimensies worden in dit hoofdstuk gevisualiseerd in twee matrixen. Het niveau van concrete doelen is in deze matrix niet zichtbaar. Deze beleidsbrief sliuit integraal aan bij de inhoudelijke doelen uit de diverse Friese beleidsbrieven.

Europa- brede matrix: Friese p

p

en overige thema’s in de focusthema’s en handelingsdimensies.

B d W 3 missies

H

d

g dm d

1

H

d P

g dm *

m N

1 Schone Natuur geïnspireerd door water

• •

•

V k gN W ( .G d ) Duurzame Energie

Circulaire samenleving

• • • • •

Ag W

m HTSM M m T

g )

• •

Etc.

•

• g

•

3 Gelukkige Mens In een verbonden platteland

• • • •

G

j d T Digitalisering Cultuur

m

• • • •

• •

T

*

Kaderrichtlijn Water Vogel- en habitatrichtlijn Natuurherstelwet Bodemrichtlijn Etc.

I

Meest circulaire regio EU Watertechnologiehoofdstad EU Wetgeving bijv. voor circulaire stoffen etc. m L

g dm &k d

b • •

•

d (

W

Uitvoeringsruimte kaders Status specifieke natuur- en watergebieden

m

2 Gezonde Economie

H d 3w

fb

• •

Wetgeving en handelingsruimte circulaire materialen Etc.

d

Meest gastvrije regio EU OV, Lelylijn en fietsbeleid Friese taal Etc.

• •

EU-handvest regionale minderheidstalen Etc.

• W dd g b d – V w d g b d Sp f k d *: Genoemde voorbeelden in de handelingsdimensies Positie en Wetten & Kaders zijn bedoeld als voorbeeld zijn geen uitputtende beleidskeuzes.

23

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Duitsland-specifieke matrix: p

p

en overige thema’s in de focusthema’s en handelingsdimensies.

Brede Welvaart Handelingsdimensie 2 Positie*

Handelingsdimensie 1 Fondsen

3 missies

Handelingsdimensie 3 wetten & kaders*

Focusthema Natuur en Water in balans

1 Schone Natuur geïnspireerd door water

• •

Versterking Natuur en Water (incl. Green deal) Duurzame energie

• • •

• • • •

Uitvoeringsruimte kaders Status specifieke natuur- en watergebieden Etc.

•

Kaderrichtlijn Water Vogel- en habitatrichtlijn Natuurherstelwet Bodemrichtlijn Etc.

Focusthema Circulaire Technische Innovatie

2 Gezonde Economie Circulaire samenleving

• • • • • •

• • • •

Agro Food Water(technologie) Circulaire Materialen HTSM Maritieme Sector Internationalisering MKB

Meest circulaire regio EU Watertechnologie-hoofdstad EU Wetgeving circulaire materialen Etc.

• •

Wetgeving en handelingsruimte circulaire materialen Etc.

Focusthema Leefbaarheid

3 Gelukkige Mens In een verbonden platteland

Specifieke dossiers

• • •

• • • •

Digitalisering Gastvrijheidseconomie Arbeidsmarkt & opleiding

Waddengebied

–

Meest gastvrije regio EU Arbeidsmarkt en opleiding OV en fietsbeleid Etc

Veenweidegebied

-

Friese taal

-

Lelylijn

*: Genoemde voorbeelden in de handelingsdimensies Positie en Wetten & Kaders zijn bedoeld als voorbeeld zijn geen uitputtende beleidskeuzes.

Hoofdstuk 4: Financiële balans Aan het Europabeleid zijn financiële consequenties verbonden. Dat betreft de benodigde middelen voor de inzet van provinciale cofinanciering en de bekostiging van de voortzetting van het EPF. Samengevat zijn de kosten voor Cofinanciering OP EFRO/EZ Europa en het EPF ca. 6,8 mln. euro en voor het GLB/NSP ca.21 mln. euro vanaf september 2024 t/m 2027.

4.1 Voortzetting EuropaPact Fryslân 2025-2027 n.a.v. evaluatie 2024 In de Samenwerkingsovereenkomst EuropaPact Fryslân van 4 maart 2022 is tussen de deelnemende partijen overeengekomen dat in 2024 een evaluatie van EPF plaatsvindt. Op basis van de uitkomst van die evaluatie beslissen de deelnemers of zij doorgaan met EPF in de periode 2025-2027 of dat zij hiermee stoppen. De evaluatie is uitgevoerd in de periode april-juni 2024. Wij kunnen ons vinden in de aanbevelingen uit de evaluatie en wij zullen meewerken aan het opstellen van een nieuwe Samenwerkingsovereenkomst EPF voor de periode 2025-2027. De provinciale bijdrage zal in dit geval (conform de opzet uit het Definitief Ontwerp Friese Projectenmachine waarop EPF is gebaseerd) maximaal € 485.000 per jaar bedragen. De dekking voor deze kosten kan worden gevonden binnen het Brede Cofinancieringsbudget EFRO/EZ Europa.

24

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

4.2 Cofinanciering Europese projecten De voorgaande raming en doelstelling € 130 mln. aan Europese subsidies tot en met 2027 In de beleidsbrief “Fryslân en Europa” was gebaseerd op de kennis van toen. Door de samenwerking in het EPF hebben wij meer inzicht gekregen in de Friese Europese activiteiten en subsidieresultaten. Bovendien droegen projecten waaraan de provincie geen cofinanciering hoefde te betalen voor een onvoorzien groot gedeelte bij aan het binnen halen van Europese subsidie voor Fryslân. Begin 2024 was de toenmalige doelstelling dan ook al bijna gehaald. Tabel 1: Raming Fries Europees beleid 2020 t/m 2027en tussenrapportage begin 2024 bedragen x 1mln. euro

2019 t/m 2027, (Fryslân en Europa 2020 t/m 2027) Raming t/m 2027 Tussenresultaat tot 2024 Fondsen Provincie EU Provincie EU Multiplier Fryslân subsidie Multiplier Fryslân Subsidie GLB/NSP 72 105 1,5 38 75,3 2 OPEFRO 5 10 2,2 2,8 10,5 4 Intereg & Overig 8 15 2,0 7,9 42,7 Totaal Fondsen 85 130 1,7 48,7 128,5 2,6 EPF 1,7 nvt nvt 1,7 nvt n.v.t. Totaal: 86,7 130 1,7 50,4 128,5 2,5

Wij blijven streven naar het hoogst haalbare resultaat bij deelname aan fondsen, wat wij vooral zullen meten aan de inhoudelijke meerwaarde voor Fryslân en niet zozeer in de financiële termen maar ook aan de multiplier voor in te zetten cofinanciering.21 In tegenstelling tot de tussen rapportage in mei nemen wij de kosten voor EPF nu ook mee in de berekening van de multiplier, waardoor deze iets lager wordt. Daarnaast zetten wij in op de meest passende rol voor Friese partijen zeker als het gaat om focusthema’s van Fryslân en als het betreffende projectconsortium dat toelaat. Maar voor de berekening van de benodigde provinciale cofinanciering gaan wij alleen nog uit van die Europese fondsen waarmee wij de inhoudelijke thema’s voor Fryslân verder brengen én waarbij Friese cofinanciering een vereiste is. Het gaat daarbij om het Gemeenschappelijke Landbouw Beleid (GLB), het Nationale EFRO-programma-Noord, de Interreg programma’s (Interreg A, NRS, NWE en Europe), LIFE en overige. Hierbij besteden wij bijzondere aandacht aan de uitvoering van het EFRO-programma-Noord en Interreg VI-A D-NL, die beide aan het begin van deze nieuwe beleidsperiode in de uitvoering beginnen te pieken.

De betreffende monitoringgegevens over Friese Europese projecten sinds medio 2019 en de actuele restbudgetten in de programma’s 2021-2027 dienen als basis voor de verdere raming van de benodigde cofinanciering 2024 t/m 2027 van 4,5 mln. euro voor Europese fondsen OP EFRO, Interreg, Horizon, Erasmus+, LIFE, Creative Europe etc. in combinatie met inspanningsverplichtingen van de provincie en ervaringen uit vorige programmaperiodes. De in boven en onderstaande tabellen opgenomen cijfers m.b.t. tot het GLB en de opvolger NSP inclusief het ANLb en LEADER zijn conform door Gedeputeerde en Provinciale Staten eerder vastgestelde gegevens. Voor de daarvoor geraamde cofinanciering voor de resterende periode tot en met 2027 is dekking in de begroting beschikbaar.

25

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

meer kans op balans 2024-2028 Fondsen GLB/POP3//NSP OP-EFRO Interreg & Overige Totaal Fondsen EPF Totaal

Totaal medio 2019-2028 Raming Raming Provincie EU Multiplier Cofi EU Multiplier Fryslân Subsidie Subsidie 22,4 33,2 1,5 60,4 108,5 1,8 2,3 4,5 2,0 5,1 15 2,9 3,1

15,3

3,4

27,8 1,45 nvt 29,25

53

1,9 nvt

53

11

58

76,5 181,5 1,45 nvt nvt 1,8 77,95 181,5

5,3 2,4 2,3

4.3 Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) en Nationaal Subsidie Programma (NSP) inclusief LEADER en agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ANLb). In bovenstaande tabel is de raming voor benodigde cofinanciering voor de uitvoering van het resterende GLB/POP3-programma en het nieuwe NSP-programma en de verwachting voor de Europese subsidie voor Fryslân. LEADER en ANLb maken integraal onderdeel uit van POP3/NSP. Met de uitvoering van het GLB en NSP maakt de provincie aanspraak op de aan haar ter beschikking gestelde Europese middelen. Gedeputeerde Staten hebben in april 2023 getekend voor de uitvoering van het NSP en is daarmee de verantwoordelijkheid aan gegaan de Europese middelen te cofinancieren en te benutten voor de provincie Fryslân. In totaal is er voor de gehele NSP periode vanaf 2024 ruim €33 miljoen beschikbaar aan Europese middelen voor de provincie Fryslân. In de komende jaren zullen deze middelen middels subsidieopenstellingen worden benut. In 2029 zal duidelijk worden hoeveel van deze middelen definitief benut zijn. In de Noordelijke kleischil is ingezet op akkervogelbeheer. Vanaf 2019 is additioneel provinciaal budget ingezet op KRW-oppervlaktewater doelen. Vanaf 2022 is met additioneel budget vanuit het ministerie LNV een start gemaakt van het Aanvalsplan Grutto en daar is vanaf 2023 een vervolg aan gegeven.

De totale omvang beheer is vanaf 2023 gegroeid van 16 mln. naar bijna 20 mln. euro per jaar. Dit is conform de landelijke groei van het ANLb budget binnen het GLB-NSP. Binnen deze groei is tevens een start gemaakt met klimaat en waterdoelen die in het agrarische gebied behaald kunnen worden.

4.4 Algemeen: onvoorziene kansen tot 2028 en financiële kaders erna Eventuele nieuwe financiële aspecten tot 2028 kunnen in het kader van de jaarlijkse rapportage en bespreking met PS ingebracht worden ook in de brede beleidsafwegingen en andere geëigende momenten van de Planning en Control cyclus. Dat geldt ook voor de financiële consequenties van na 2027

26

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Bijlage 1: Nadere toelichtingen Toelichting 1: moties en toezeggingen PS 29 mei 2024 Toelichting 2: betekenis van Europa voor Fryslân Toelichting 3: wat merken wij eigenlijk van Duitsland? Toelichting 4: overzicht gremia Europa en Duitsland in het bijzonder (niet uitputtend, dient nog te worden aangevuld)

1

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Toelichting 1: moties en toezeggingen van PS Bij de behandeling van de startnotitie Beleidsbrief Europa en Duitsland 2024-2030 op 29 mei 2024 zijn door GS twee moties overgenomen en twee toezeggingen gedaan. Hieronder is de volledige tekst van de moties en toezeggingen weergegeven. Alle punten zijn in de beleidsbrief beantwoord zoals uitgelegd in de informerende brief aan PS met kenmerk 02288707 van 10 september 2024 is toegelicht. Punten 2 en 3 uit motie 02 zullen gedurende de uitvoering van de beleidsbrief worden opgepakt.

Motie 09, 01, Motie CDA, PvdA, VVD, D66, FNP, Statenlid Jonker 1. Maak duidelijke beleidskeuzes over de Friese prioriteiten in Europa en Duitsland en maak niet álles belangrijk waardoor uiteindelijk niets echt belangrijk wordt, maar wees wel bereid flexibel in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en kansen. 2. Geef concreet aan hoe invulling wordt gegeven aan de samenwerking met Drenthe en Groningen op het gebied van Europa/Duitsland. 3. Maak helder op welke manier het College ervoor zorgt dat de eigen medewerkers in toenemende mate over kennis en kunde over Europa beschikken om zo het Friese belang in Brussel zo effectief mogelijk over het voetlicht te brengen. 4. Houd bij het opstellen van de beleidsbrief rekening met de strategische agenda 2024-2029 die in juni van dit jaar door de Europese Raad wordt vastgesteld, houd de beleidsbrief tegen het licht wanneer de nieuwe Europese Commissie in het najaar zijn werkprogramma vaststelt, en rapporteer over de eventuele bijstellingen die dat tot gevolg heeft op de dan eerstvolgende bijeenkomst van Platform Europa. 5. Voeg voortaan aan elk nieuw beleidsstuk een paragraaf toe waarin (indien van toepassing) de Europese dimensie (kansen en risico's) van het beleidsstuk in kwestie wordt toegelicht.

Motie 09,02: BBB, VVD 1. 2. 3. 4.

Succesvolle onderdelen uit vorige beleidsbrief in kaart brengen, zoals Interregprogramma(s), EFRO, etc. en zo mogelijk doorzetten. ln beeld te brengen hoe de regio’s in het gebied van Vlieland tot Esbjerg de samenwerking met de EU hebben ingericht. Onderzoeken hoe deze regio's samen kunnen optrekken binnen de EU op overeenkomstige thema's zoals verzilting + drinkwaterzekerheid, landbouw, energieopgave, economie en/of innovatie. Houd de beleidsbrief concreet.

Toezegging 1: It kolleezje nimt de Europese rjochtlinen fan de KRW mei yn syn belied.

Toezegging 2: It Koleezje jout oan dat se harren ynsette om yn Straatsburgen yn Brussel op te komen foar it belied wat der no en yn de takomst is troch opsyk te gean nei gearwuriking mei oare koöperaasjes.

2

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Toelichting 2: Europa 2.1 Betekenis van Europa voor Fryslân Wat merken wij eigenlijk in ons dagelijkse leven van de Europese Unie (EU)? Moeilijk te beantwoorden? Dat is niet zo raar. Voor ons dagelijkse leven zijn wij in de afgelopen zeventig jaar al zo gewend geraakt aan de ‘Europese invloed’ dat wij daar ook niet meer bewust bij stil staan. Ons paspoort, de Euro, verplichte informatie op productetiketten, doorrijden zonder grenscontroles we staan er letterlijk niet meer bij stil. En wat te denken van de beschermde status van het Fries als minderheidstaal? LF2018 was een mooie opsteker met blijvend effect voor onze provincie. En wat te denken van subsidies voor projecten die in Fryslân neerdalen? Tegelijkertijd komen Veel van de Nederlandse wet- en sommige Friezen niet om besluiten van de EU heen. Denk maar regelgeving vindt haar oorsprong in aan de agrarische sector of import/exportbedrijven die met afspraken die Nederland binnen de EU andere Europese landen werken. Daar heeft de Europese wetheeft gemaakt. Met de recente en regelgeving directe invloed op het dagelijkse reilen en zeilen Natuurherstelwet als recent voorbeeld en komt ook de provincie als overheid actief in beeld als die een directe doorwerking heeft naar uitvoerder van Europese wetten. De boerenprotesten in de regionale overheden.

1 Nederland en bijvoorbeeld ook Frankrijk en Duitsland en Brussel hebben laten zien welke reacties stikstofwetgeving te weeg heeft gebracht. Wat in 1952 begon met kolen en staal heeft zich via het gemeenschappelijk landbouwbeleid en een douaneunie verbreed tot een gemeenschappelijke markt met vrij verkeer van personen, goederen, diensten en kapitaal. En ook het gemeenschappelijk veiligheidsbeleid zoals dat vanaf 1949 gestalte heeft Europa geeft veel eigen ruimte aan gekregen in de NAVO heeft de Europese integratie regio’s in hun taken op het gebied van gevormd. Economische integratie en veiligheid zijn regionale taal en cultuur. Meer ruimte twee kanten van dezelfde medaille als het gaat om nog dan aan de lidstaten. Deze directe een vrij, stabiel en welvarend Europa. 22 relatie is voor Fryslân van grote betekenis en is vertaald in concrete doelstellingen Terugblikkend op wat in de afgelopen zeven decennia in de Bestjoersôfspraak Fryske Taal en is bereikt kan de EU– met alle mitsen en maren die Kultuer 2024-2028 ter uitvoering van het daarbij te plaatsen zijn en de voortdurende Europees handvest voor regionale talen uitdagingen – worden beschouwd als het meest van minderheden. Een belangrijke succesvolle vredesproject uit de turbulente Europese bouwsteen voor zowel de nieuwe geschiedenis.

Taalnota Fansels Frysk en het nieuwe Europa is voor Nederland een vierde overheidslaag Cultuurbeleid Tosken yn in nije Tiid. geworden met een breed takenpakket. De EU, het Rijk, de provincies en de gemeenten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden communicerende vaten in diverse combinaties. Naast de overheden zijn de regio’s voor de EU belangrijke spelers waarmee directe relaties worden onderhouden. In onze Noord-Nederlandse samenwerking met Drenthe en Groningen speelt de EU dus een belangrijke rol. De EU is wereldwijd ook een onmisbare schaal in gesprek met andere machtsblokken over onderwerpen waarbij een enkel Europees land geen stem heeft. Dat moeten de lidstaten gezamenlijk in EU-verband doen.23 Een bankencrisis, een Euro-crisis, de toenemende klimaatproblematiek, de Covid-19-pandemie, de oorlog in Oekraïne en migratiestromen daarover wordt mondiaal onderhandeld. De verhouding met Rusland, China en de Verenigde Staten dwingt de EU in toenemende mate tot ingrijpende geopolitieke keuzes. Onderwerpen die nu prominent op de agenda staan zijn: • • • •

Asiel/migratie Veiligheid (defensie-industrie) en Strategische (on)afhankelijkheid (grondstoffen, energie) Klimaat/natuur/landbouw/waterkwaliteit (Green Deal, Nieuwe Natuurherstel Wet, inclusief CO2reductie, stikstofreductie en mestproblematiek, Kaderrichtlijn Water)24 Financiering EU (omvang en verdeling van het budget over de beleidsprioriteiten) 3

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Europese besluitvorming verloopt traditioneel vaak traag door belangentegenstellingen tussen de lidstaten, maar er zijn ook situaties waarin een crisis tot onverwachte slagvaardigheid leidt (Covid-19 aanpak, steun aan Oekraïne). Verdeeldheid is echter nooit ver weg en onderwerpen als asiel/migratie en natuur- en klimaatbeleid leiden in veel lidstaten en daardoor ook op Europees niveau tot forse spanningen.

2.2 Toelichting : periodes, processen en besluitvorming Europese Unie Fig 3: Periodes, processen en besluitvorming binnen de Europese Unie: Bestuursperiode Fryslân: Jaren

2019

Richtlijn

vrijwillig

K d

Oparbeidzje foar Fryslân

€

Kaders/beleid EU-beleidsperiode Agenda-onderhandeling EU strategische agenda

2020 2021 2022

2023

EU-verk

2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 EU-verk

EU-verk

rijk EU strategische agenda 2019-2024

Europese Fondsen, 2021-2027 Tussenevaluatie Onderhandelingen Positionpapers lidstaten Inhoudelijke onderhandelingen cohesie fondsen Europese Fondsen, 2028-2034 Tussenevaluatie

rijk

EU strategische agenda 2024-2029

rijk

EU strategische agenda 2029-2034

Interreg VI, Horizon, LIFE, EFRO, etc. 2021-2027 evaluatie Rijk/regio Rijk/regio Interreg VI, Horizon, LIFE, EFRO, etc. 2028-2034 Rijk/regio

MFK 2021-2027 MFK-onderhandelingen 2028-2034

MTR bijstelling? rijk

rijk

rijk

MFK 2028-2034

Wetten- en richtlijnen, heel diverse tijdlijnen Voorbeeld: European Green Deal handelings Voorbeeld klimaatwet, ontwikkelproces ruimte Besluitvorming binnen Voorbeeld Natuurherstelwet, ontwikkelproces kaders Besluitvorming

2034 EU-verk

MTR

rijk

rijk

bijstelling?

Verplicht

Besluit

aanpassingen

aanpassingen

aanpassingen

?

Drafts Voorstel EC Besluit RvEU

naleving, uitvoering

Drafts Voorstel EC Besluit

Besluit EU P

naleving, uitvoering

etc.

Toelichting op fig 3: in het figuur zijn de verschillende tijdsspannes van de EU-beleidsperiode (vijf jaar, ritme staat vast), de programmaperiode van fondsen (zeven jaar, ritme staat vast) en van het Financieel Kader (loopt parallel aan de programmaperiode van 7 jaar). Daaronder de kaders: wetten en richtlijnen (diverse tijdslijnen, komen vaak voort uit EU-beleid). Ter aanduiding en niet uitputtend zijn in het geel de momenten gemarkeerd waarin vanuit de lidstaten positie kan worden ingebracht zowel bij de totstandkoming van kaders, als bij de totstandkoming van Fondsen. Hoewel wij ons moeten realiseren dat de invloed vanuit de regio op de totstandkoming en verandering van de kaders zeer gering is, bestaat de meeste kans op beïnvloeding via de eerder genoemde kanalen en technieken. Het rode kader geeft het venster van de huidige provinciale bestuursperiode aan. Daaruit blijkt bijvoorbeeld, dat ten anzien van de Europese Fondsen voor de huidige periode vaststaat voor welke thema’s Fryslân kan trachten subsidie aan te vragen. De eerste fase van de ontwikkeling van de fondsenperiode 2028-2034 begint in de huidige bestuursperiode.

Toelichting 2.3: Europese Fondsen

Figuur 3: Overzicht van Subsidiefondsen waar Fryslân een beroep op kan doen 2021-2027, rode markering.

Figuur 4 laat twee verschillende soorten Fondsen zien. Aan de linke kant zijn de fondsen waaraan je mee mag doen als je in het betreffende programmagebied valt. De rode kringen geven die Fondsen waar Fryslân ‘bij 4

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

hoort’. Dat zijn naast Interreg A Deutschland-Nederland, Interreg North-Sea-Region, Interreg North West, Interreg Europe en OP EFRO Noord ook maar ook het ELPO (GLB of NSP). Deze fondsen zijn decentraal georganiseerd in de regio waarop zij van toepassing zijn. Zo worden het GLB/NSP), maar ook Interreg North Sea en North West vanuit de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) georganiseerd Interreg A D-NL heeft het hoofdsecretariaat in Kleve zitten Aan de rechte kant van het schema staan de fondsen die over een bepaald thema gaan, zoals LIFE voor natuur en Creative Europe voor Cultuur. Deze fondsen werken centraal vanuit Europa. Over de resultaten per Europees fonds hebben wij op 29 mei bij de vaststelling van de startnotitie van deze beleidsbrief aan uw staten gerapporteerd in een tussenrapportage.

Toelichting 2.4: Europees beleid nu en vanaf 2024/25: welke Europese beleidsdoelen zijn voor Fryslân als regio het meest van belang? Voor de nu lopende periode van Europese subsidieprogramma’s zijn tot en met 2029 de Europese beleidsdoelen van 2019-2024 bepalend geweest. De verhouding tussen deze Europese beleidsdoelen en de Friese ambities die kansrijk zijn in Europese samenwerking zijn dus interessant: Vier kernprioriteiten 2019-2024 van de EU: onze burgers en vrijheden beschermen; een sterke, dynamische economische basis ontwikkelen; aan een klimaatneutraal, groen, rechtvaardig en sociaal Europa bouwen; de Europese belangen en waarden wereldwijd behartigen. Deze zijn door de Europese Commissie (EC) vertaald in zes prioriteiten: • • • • • •

Een Europese Green Deal; Een Europa dat klaar is voor het digitale tijdperk; Een economie die werkt voor de mensen; Een sterker Europa in de wereld; Bevordering van onze Europese levenswijze; Een nieuwe impuls voor Europese democratie.

lik vooruit: Op 27 juni 2024 heeft de Europese Raad de strategische EU-agenda voor de periode 2024-2029 gepresenteerd. Er zijn drie prioriteiten: 1. Een vrij en democratisch Europa. 2. Een sterk en veilig Europa. 3. Een welvarend en concurrerend Europa De EC heeft deze prioriteiten nog niet vertaald naar concrete doelen. De komende Europese Commissie moet een nieuwe Europese deal voor het concurrentievermogen presenteren (prioriteit 3.) op basis van aanbevelingen voor deze deal door de Europese raad in april 2024. Van de negen “essentiële aanjagers” zijn de volgende voor Fryslân interessant: •

• • • • •

Eengemaakte markt: met o.a. inzet op geheel ongehinderde grensoverschrijdende dienstverlening, onderlinge vervoersverbindingen, in 2025 komt een plan voor een gemoderniseerde eengemaakte markt met speciale aandacht voor het MKB. Industrie: met o.a. inzet op schone en digitale technologieën, AI, biotechnologie, etc. Klimaat en energie: met o.a. inzet op een energie-unie, gebruik van alle netto-nul en koolstofarme oplossingen, investeringen in elektriciteitsnetten en energieopslag. Sociaal beleid: inzet op o.a. een sterkere en toekomstbestendiger arbeidsmarkt door diverse vormen van scholing, arbeidsparticipatie en in gelijke kansen. andel: inzet op betrouwbare toeleveringsketens en een gelijk speelveld. Landbouw: met inzet op o.a. voedselzekerheid en strategische autonomie door een sterke en duurzame landbouwsector op basis van stabiel en voorspelbaar beleid. 5

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024 Matrix: Mogelijkheden voor Friese speerpunten in Europese fondsen 2021-2027 Friese speerpunten en Europese fondsen Passende prioriteiten per fonds overige thema’s 2021-2027 Focusthema: Natuur & Water in Balans Europese prioriteit 2019-2024: een Europese G Vooruitblik Europese prioriteit 2024-2029: g d dg een g 1.

V k gN W ( .G D ) a. Overig thema Duurzame energie

1.

E RO N

d

.

I

g A D-NL

3.

I S

gN

4.

I W

gN E p

5. 6.

I gE LI E

7.

H

8.

GLB/NSP

p

D , met inbegrip van

▪ Van een lineaire naar een circulaire economie ▪ Van fossiele naar hernieuwbare energie ▪ Een innovatiever Programmagebied ▪ Een groener programmagebied Thema’s: * Energie & Klimaat * Agro & Food * Onderwijs * HTSM ▪ Robuuste en slimme economieën in de Noordzeeregio (onderzoek en innovatiecapaciteit; ontwikkelen van vaardigheden voor slimme specialisatie, industriële transitie en ondernemerschap); ▪ Een groene transitie in de Noordzeeregio (energie-efficiëntie, transitie naar een circulaire economie, duurzame multimodale stedelijke mobiliteit); ▪ Een klimaatbestendige Noordzeeregio (klimaatadaptatie en risico preventie, beschermen biodiversiteit en groene infrastructuur in stedelijke gebieden, en het verminderen van alle vormen van verontreiniging); ▪ Slimme klimaatbestendigheid voor NWE-gebieden (natuur en biodiversiteit, klimaatadaptatie); ▪ Overgang naar een plaatsgebonden circulaire economie (circulaire economie en grondstoffenefficiëntie) ▪ Innovatiecapaciteit in NWE-regio’s bevorderen; ▪ Een groener en veerkrachtiger Europa ▪ Natuur en biodiversiteit ▪ Circulaire economie en kwaliteit van leven ▪ Klimaatmitigatie- en adaptatie ▪ Hernieuwbare energietransitie ▪ Klimaatverandering ▪ Ondersteunen Sustainable development Goals (VN) Thema’s: * Energie & Klimaat * Agro & Food ▪ Trainingen ▪ Innovatieve landbouwbedrijven ▪ Jonge Boeren ▪ Kavelruil ▪ KRW a en b ▪ Anlb

z

Focusthema Technische Circulaire innovatie Europese prioriteit 2019-2024: Een economie die werkt voor de mensen en een Europese G D Vooruitblik Europese prioriteit 2024-2029: g (d d g ) . Ag & d 3. W ( 4. M 5. HTSM 6. M m T

1.

E RO N

d

.

I

g A D-NL

3.

I

gN

4.

I W

gN E p

5.

I

gE

6.

LI E

7.

H

8.

GLB/NSP

g ) g

z

S

p

▪ Van een lineaire naar een circulaire economie ▪ Van fossiele naar hernieuwbare energie ▪ Van analoog naar digitaal ▪ Een innovatiever Programmagebied ▪ Een groener programmagebied Thema’s: * Agro & Food * Arbeidsmarkt, Onderwijs, gezondheid * HTSM * Energie en Klimaat ▪ Robuuste en slimme economieën in de Noordzeeregio (onderzoek en innovatiecapaciteit; ontwikkelen van vaardigheden voor slimme specialisatie, industriële transitie en ondernemerschap); ▪ Een groene transitie in de Noordzeeregio (energieefficiëntie, transitie naar een circulaire economie); ▪ Slimme klimaatbestendigheid voor NWE-gebieden (natuur en biodiversiteit, klimaatadaptatie); ▪ Overgang naar een plaatsgebonden circulaire economie (circulaire economie en grondstoffenefficiëntie) ▪ Innovatiecapaciteit in NWE-regio’s bevorderen; ▪ Een concurrerender en slimmer Europa; ▪ Een groener en veerkrachtiger Europa ▪ Natuur en biodiversiteit ▪ Circulaire economie en kwaliteit van leven ▪ Klimaatmitigatie- en adaptatie ▪ Klimaatverandering ▪ Ondersteunen Sustainable development Goals (VN) Thema’s: * Agro & Food * Energie &Klimaat * Watertechnologie in relatie tot gezondheid ▪ Trainingen ▪ Innovatieve landbouwbedrijven ▪ KRW a en b ▪ Anlb

6

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Focusthema Leefbaarheid Europese prioriteit 2019-2024: Bevordering van onze Europese levenswijze & Een nieuwe impuls voor Europese democratie. Vooruitblik Europese prioriteit 2024-2029: Een vrij en democratisch Europa. 7. G

j

d

m

8.

1.

I

g A D-NL

.

I

gN

3.

I W I

gN E p gE p E p

4. 1.

S

▪ Een groener programmagebied ▪ Samenwerken aan een verbonden grensgebied Thema’s: Energie & Klimaat ▪ Robuuste en slimme economieën in de Noordzeeregio (onderzoek en innovatiecapaciteit; ontwikkelen van vaardigheden voor slimme specialisatie en ondernemerschap); ▪ Een groene transitie in de Noordzeeregio (energie-efficiëntie, transitie naar een circulaire economie); ▪ Overgang naar een sociaal inclusieve, duurzame en veerkrachtige samenleving (arbeidsmarkt, gezondheidszorg, cultuur en toerisme). ▪ Een groener en veerkrachtiger Europa. Het Europese culturele en taalkundige erfgoed en zijn verscheidenheid te waarborgen, te ontwikkelen en te bevorderen. De concurrentiekracht en het economisch potentieel van de culturele en creatieve sectoren te vergroten, in het bijzonder van de audiovisuele sector. Samenwerken aan een verbonden grensgebied. Een Europa dichter bij de burger. De concurrentiekracht en het economisch potentieel van de culturele en creatieve sectoren te vergroten, in het bijzonder van de audiovisuele sector. Het Europese culturele en taalkundige erfgoed en zijn verscheidenheid te waarborgen, te ontwikkelen en te bevorderen. Samenwerken aan een verbonden grensgebied. Een Europa dichter bij de burger Arbeidsmarkt, Onderwijs, gezondheid Overgang naar een sociaal inclusieve, duurzame en veerkrachtige samenleving (arbeidsmarkt, gezondheidszorg, cultuur en toerisme).

Een socialer en inclusiever Europa.

▪ ▪

. Overig thema Cultuur:

I

g A D-NL

1.

E

p

▪ ▪ ▪ ▪

Overig Thema Digitalisering:

.

I

g A D-NL

3.

I W I

gN E p gE p

4. A f

d

▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Dit overige thema kan overal waar het ondersteunend is aan speerpunten worden meegenomen.

Bovenstaande matrix geeft aan bij welke fondsen mogelijkheden, zogenaamde haken bestaan voor de Friese focusthema’s en overige thema’s. Aan deze tabel kunnen geen rechten worden ontleend en het biedt ook geen garanties op daadwerkelijke toekenning in reactie op projectaanvragen. Dit schema is aan continue veranderingen onderhevig en zal regelmatig geactualiseerd moeten worden.

7

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Toelichting 3 : Duitsland 3. 1 En wat merken wij van Duitsland? Wij kunnen ons niet voorstellen dat u in Fryslân nog nooit iets van Duitsland of Duitse mensen heeft gemerkt. Om te beginnen vertoeven Duitse gasten graag in Fryslân. Voor en dagje uit of een vakantie, in onze steden, dorpen, op onze eilanden of varend over Friese wateren. Nederland is een populair studieland voor Duitse studenten en zo is er ook een heuse Duitse studentengemeenschap in Leeuwarden die op het aanbod van de Campus Fryslân van de Rijksuniversiteit Groningen (Rug/CF) en de Hogescholen afkomen. (statistieken in plaatjes later toevoegen). Er vinden tussen Friese en Duitse Scholen veel uitwisselingen plaats. En de Bruine Vloot is voor menige Duitse scholier een keer in het leven een onvergetelijke bestemming voor een schoolreisje. En andersom? We zij ook zo in Duitsland. En net als de samenwerking op breed Europees niveau is ook de samenwerking tussen Fryslân en Duitsland niet nieuw. Vanuit geopolitiek oogpunt is in Europese landen en regio’s de intrinsieke interesse voor internationale samenwerking tussen de buurlanden sterker geworden. Wij gaan graag met elkaar om. Tussen Fryslân en heel Duitsland vindt De totaalwaarde van de Friese export van goederen was in 2022 grofweg 9,5 miljard euro. Ruim de helft (62%) van de Friese export ging in 2022 naar landen in de Europese Unie.

Duitsland staat aan 1ste positie en is goed voor 29% van de Friese export. Daarbij is de totale exportwaarde in 2022 is ten opzichte van 2021 met bijna 1,5 miljard toegenomen, goed voor een groei van 18,2%. Met name de export naar Duitsland is met een groei van 1 miljard fors toegenomen. De exportwaardes van alle provincies samen zijn goed voor een groei van 16,3%.

onder andere handel, samenwerking tussen scholen, culturele, wetenschappelijke en sport gerelateerde organisaties plaats, evenals de vele privé bezoeken voor studie en of vakanties over en weer. Nederland is voor Duitsland een belangrijke handelspartner en staat op de tweede positie bij de export en derde positie bij de import in 2023. Maar niet alleen de handel speelt een rol. Nederland staat, na de VS, op de tweede positie van directe Duitse investeringen in het buitenland en andersom is Duitsland het eerste land van keus voor directe Nederlandse investeringen over de grens. “Directe buitenlandse investeringen zijn een belangrijk instrument in internationale economische integratie omdat hiermee kapitaal wordt ingebracht vanuit de ene economie in de andere economie. Nederland behoort wereldwijd tot de landen met de grootste buitenlandse directe investeringen, zowel ingaand als uitgaand.”

Voor Fryslân liggen deze cijfers lager, maar naar verhouding blijft de rol van Duitsland ook voor NoordNederland en Fryslân net zo belangrijk.25

Vanuit Fryslân is het net als voor de hele Noordelijke regio door de kortere afstand logisch dat de verbinding met de Duitse regio’s in het noorden en noordelijke midden van Duitsland groter zijn dan met andere Duitse regio’s. In het historische perspectief vanuit de Frieslanden26 delen wij een geschiedenis, die in taal en cultuur te beleven en zelf hoorbaar is. Het Noordwesten van Nedersaksen, de regio Weser-Ems lijkt in veel opzichten (sociaal)economisch, en landschappelijk zelfs meer op Noord-Nederland en Fryslân dan andere regio’s in Nederland. Naast de verbinding met Weser-Ems in het bijzonder en met Nedersaksen breed, zetten wij ook in op de verbinding met andere gebieden in Duitsland, zoals Nordrijn-Westfalen, Schleswig-Holstein, Bremen, Hamburg, Baden-Württemberg, Beieren en Berlijn en andere deelstaten. Er bestaan diverse overige contacten zoals de vitale band van Duitse steden met Friese gemeenten tussen Dokkum en Fulda en Ameland en Kleve. Wij zullen op basis bestaande data en contacten regio’s met overeenkomstige profielen voor economische ontwikkeling, de balans tussen natuur en economie en leven in brede welvaart opzoeken en potentiële samenwerking daarmee verkennen. 27

8

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Staatsinrichting Nederland is een Monarchie en Gedecentraliseerde Eenheidsstaat en Duitsland is een Federale Republiek. In de bilaterale samenwerking met Duitsland verhouden wij ons met drie Nederlandse overheidslagen1 tot vier Duitse overheidslagen1 aangevuld met Regierungsbezirken of zoals in Nedersaksen met Ämtern für regionale Landesentwicklung. Werken wij vanuit Fryslân met Duitsland samen in de Europese context zoals bijvoorbeeld in het Europese Subsidieprogramma Interreg VI A Deutschland-Nederland, zo komt de Europese overheidslaag er nog bij. Ook kunnen de bevoegdheden voor bijv. natuur en zorgaanbod per deelstaat anders ingericht zijn. De bevoegdheden en geografische schaal van de verschillende overheidslagen zijn niet één op één vergelijkbaar met het Nederlandse overheidssysteem. Zo liggen in Duitsland de bevoegdheden voor Onderwijs en Wetenschap, voor Politie & Veiligheid en voor Cultuur bij de deelstaten, terwijl de eerste twee bevoegdheden in Nederland zijn ondergebracht bij het Rijk, en de Gemeenten en cultuur zelfs bij alle drie overheidslagen. De verschillende staatinrichting zet zich ook voort in een andere inrichting van de samenleving bijvoorbeeld de organisatie van maatschappelijke organisaties of het bedrijfsleven en met name het MKB.

Deze voorbeelden tonen aan dat aan beide zijden van de grens bij eigenlijk elk onderwerp gepuzzeld moet worden welke overheden of andere instanties bevoegd zijn met de daarbij behorende voorbereiding om met elkaar tot afspraken en uitvoering te komen. Bovendien zal het helpen de afzonderlijke zelfstandigheid van de deelstaten goed voor ogen te zien. Als Nederland, regio en provincie hebben wij te maken met 16 afzonderlijke deelstaten, die zich weer heel eigen en divers verhouden tot elkaar en de Bond.

3.2 Investeren in elkaar - duurzame relaties Om de verschillen in overheidssystemen en andere organisatie van andere sectoren tussen Duitsland en Nederland zo goed mogelijk te overbruggen is de samenwerking tussen de (Noord)-Nederlandse provincies onderling van groot belang. Hiermee ontstaat een grotere schaal aan Nederlandse zijde waardoor de dialoog met Duitse partners op een groter schaalniveau sneller kan verlopen. De tijd nemen voor het opbouwen en onderhouden van relaties is in de Duitse deelstaten groot goed. Net zo goed als een gedegen voorbereiding is ook het besef dat een half uur eerder arriveren en na de vergadering ook tijd nemen voor de lunch of het diner minstens zo belangrijk is als betrouwbaarheid en echt zaken willen doen. Duurzame relaties, netwerken en ecosystemen vinden wij dan ook belangrijk. Tegelijkertijd zoeken wij zeker ook naar nieuwe contacten met gelijkgestemden op inhoud. Wij investeren daarom verder in de uitwisseling van innovatieve vakkennis. Zeker in de Duitse samenwerking kunnen wij onze rol vanuit Fryslân als regio nog extra kracht bijzetten. Daarnaast zoeken en creëren wij gelegenheden voor inhoudelijke ontmoeting die het interculturele begrip over en weer versterken in het bijzonder door handelsmissies, werkbezoeken en bilaterale culturele evenementen en interbestuurlijke uitwisseling. En wij maken keuzes.

Niet alles kan omdat wij niet willen verzanden in oppervlakkigheden. Hierbij betrekken wij belanghebbenden en initiatiefnemers uit de Friese innovatieve ecosystemen conform de definitie uit hoofdstuk 1. en waar mogelijk leggen wij de verbinding met jongeren. In de samenwerking met onze partners in Duitsland zijn wij ons bewust van het feit dat duurzaam werken over de grens inzet vraagt. Want omdat wij zo op elkaar lijken, zien wij de verschillen die er zijn tussen beide culturen makkelijk over het hoofd. Daar maken wij werk van ook door de investeren in de Duitse taalbeheersing.

9

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

3.3. De Friese -Duitse kansen focus en samenhang De volgende kaders hebben geleid tot inhoudelijke focus voor de periode 2024-2027: -

de focus die in het huidige bestuursakkoord wordt gelegd op brede circulariteit volgens het concept van de Blue Delta en op Duitsland; de prioriteiten uit de huidige RIS3 Noord-Nederland 2021-2027; De ervaringen/oogst van het Friese Duitslandbeleid uit de vorige bestuursperiode 2019-2023; ‚RIS 3 Niedersachsen 2021-2027‘ De ‚Regionale Handlungsstrategie Weser-Ems 2020-2027‘ ‚Der Niedersächsische Weg‘ ‚Niedersächsische Strategie Biologisierung 2022‘ Het Samenwerkingsprogramma Interreg VI A D-NL Samenwerkingsagenda GROS Niedersachsen-Nederland De algemene insteek is: integrale verbinding en cross-overs realiseren. Ook heeft de jeugd onze bijzondere aandacht: Waar dat mogelijk is gaan wij in op initiatieven van hun kant of betrekken wij hen in de samenwerking met Duitsland.

Toelichting 4: overzicht gremia Europa en Duitsland in het bijzonder 4.1 Samenwerkingsverbanden en programma’s Wij zetten de Friese deelname aan bestaande programma’s, netwerken en gremia voort, omdat deze in de samenwerking met onze Duitse partners een onmisbare schakel vormen voor de inhoudelijke ontmoeting tussen Fryslân en Duitsland. In deze context hechten wij ook bijzondere waarde aan de interregionale samenwerking en krachtenbundeling binnen (Noord)-Nederland. Het gaat hierbij om Grensoverschrijdende Samenwerkingsagenda Niedersachsen-Nederland (GROS NdS-NL), de samenwerking via de Europese Fondsen Interreg A-Deutschland-Nederland (D-NL), Interreg North Sea, interreg Northwest Europe en Interreg Europe en binnen het Netwerk van de Noordzeecommissie en CPMR. Maar ook de Eems Dollard Regio (EDR), Trilaterale Samenwerking Wadden Sea Unesco Wereld erfgoed, Network to Promote Liguistic Diversity (NPLD). Daarnaast stimuleren wij Friese initiatiefnemers en andere betrokken partijen om aan een selectie van belangrijke grensoverschrijdende en bilaterale samenwerkingsverbanden, programma’s en netwerken deel te nemen of nieuwe samenwerking te initiëren (zie hoofdstuk 2.3 en 2.4).

GROS NdS-NL I g A D-NL De inhoudelijke doelstellingen van de Samenwerkingsagenda GROS en het Interreg VI A-D-NL Programma zien wij als grote kans om elkaar versterkende doelstellingen van Fryslân en Niedersachsen in het bijzonder van de regio Weser-Ems uit te voeren. Binnen Interreg A-D-NL werkt Fryslân als regio ook met Nordrijn-Westfalen samen. GROS

GROS agenda: • • • • •

Economie en handelsbevordering Arbeidsmarkt, Onderwijs en Taal Energie und Klimaat Infrastructuur en Bereikbaarheid Water und Natuur

Fryslân maakt deel uit van de Nederlandse grensregio met Nedersaksen. Daarom nemen wij al geruime tijd deel aan de Grensoverschrijdende Samenwerkingsagenda NiedersachsenNederland (GROS NdS-NL) die tussen beide landen Nederland en Nedersaksen is vastgesteld. De belangrijkste samenwerkingsthema’s van de grensregio zijn hierin overeengekomen. Vanuit Fryslân zetten wij onze deelname voort en nemen inhoudelijk de trekkersrol op ons voor het thema Circulaire Economie in de grensregio. Deze rol vervult de Commissaris van de Koning. Doel is via de structurele governance van bestuurlijke aanspreekpartners in de grensregio de weg te vinden voor maatwerk en afstemming aan beide zijden van de grens. Deze governancestructuur is ook een ingang om de hoofdstuk 2.3 10

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024 dimensie van lobby en coalitievorming op verschillende overheidsniveaus tot en met Europa in te vullen. Wij komen als betrokken partijen op regionaal en landsniveau op voor belangen van de samenwerkingsagenda in de grensregio in richting Brussel. Succesvolle resultaten hiervan zijn grensoverschrijdende samenwerking tussen Duitse en Nederlandse politie, Arbeidsmarktbemiddeling en het ontstaan van Grensinformatiepunten de zogenaamde GIP’S. De GIP’s worden momenteel door Nedersaksen gefinancierd ten behoeve van het agendapunt Arbeidsmarkt van de CROS-agenda. Wij zetten onze deelname aan de GROSagenda voort en dragen samen met het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, de “Staatskanzlei Nedersaksen”, het “Ministerium für Bundes- und Europaangelegenheiten und regionale Zusammenarbeit” vertegenwoordigd door het “Amt für Regionale Landesentwicklung Weser-Ems”, de Eems Dollard Regio (EDR) en de provincies Groningen, Drenthe en Overijssel bij aan het initiëren, concretiseren en versnellen van de grensoverschrijdende agenda. Interreg A Deutschland-Nederland

Wij werken al sinds 2007 mee aan het Europese subsidieprogramma Interreg A D-NL. Met twee innovatieve prioriteiten waarin de meeste programmamiddelen zijn gereserveerd, sluiten de doelstellingen van het programma perfect aan bij de missies en speerpunten van Fryslân en van de RIS3 Noord 2021-2027. Doordat interreg A een Partnerprogramma is, nemen wij als leden van het bestuur deel aan de beoordeling en besluitvorming over projectaanvragen. Wij koesteren de relaties die wij op deze manier met onze Duitse collega-overheden, de grensregio’s en de programmainstanties onderhouden. Wij bevorderen makkelijke ingangen in (Noord-)Nederland voor Duitse partners en trekken binnen de kaders van het Programma gezamenlijk op. Binnen de beschikbare financiële kaders stellen wij cofinanciering ter beschikking aan projecten die voldoen aan de programma-eisen en aan het Friese beleid.

3.2 Netwerken en samenwerkingsverbanden gericht op Europa

•

•

B y â Vereniging Circulair Friesland De Vereniging Circulair Friesland heeft meer dan 150 leden, - bijna 100 bedrijven, alle Friese overheden en alle onderwijs- en kennisinstellingen (mbo, hbo en universitair) die hier gevestigd zijn. Het doel van VCF is het organiseren en versnellen van de circulaire transitie van haar leden en van de regio. Dit gebeurt vanuit de ambitie dat Fryslân in 2025 één van de meest circulaire transitieregio's van Europa is en dat in 2030 de landelijke klimaatdoelstellingen in onze regio zijn gerealiseerd.

Spark the Movement SPARK the Movement is een door de VN erkende RCE. en werkt aan inspireren van scholen, experimenteren met leervraagstukken over alle niveaus heen en verduurzamen van het onderwijscurriculum. SPARK is een initiatief van vereniging Circulair Friesland om het onderwijs structureel te betrekken bij de beweging richting een circulaire economie en een duurzame wereld.

•

Wateralliance 11

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

De Water Alliance is een samenwerkingsverband tussen de overheid, kennisinstellingen én het bedrijfsleven. De nadruk ligt op het bedrijfsleven in de innovatieve en duurzame watertechnologie die wereldwijd vermarkt kan worden. Samen met Wetsus, het CEW en CIV Water vormt de Water Alliance een innovatieketen voor de watertechnologie op de WaterCampus in Leeuwarden.

•

WaterCampus Leeuwarden WaterCampus Leeuwarden is het knooppunt van de Nederlandse watertechnologiesector, en heeft de ambitie deze sector verbindende rol te vervullen voor heel Europa. WaterCampus organiseert samenwerking tussen (inter-)nationale bedrijven, kennisinstellingen en overheden in de watertechnologiesector, om synergie te creëren voor innovatie, onderwijs en ondernemerschap van wereldniveau en om daarmee de positie van Europese watertechnologie te versterken. Meer dan 300 bedrijven en kennisinstellingen zijn aan WaterCampus verbonden. WaterCampus biedt naast deze samenwerkingsfunctie een unieke onderzoek infrastructuur en is daarmee een ontmoetingsplaats van wetenschappers en bedrijven uit heel Europa.

I N

d-N d •

Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN); Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling 2021-2027;

I N d

d • • • • •

I E

d

Interprovinciaal overleg (IPO); Omgevingsberaad Waddengebied; Internationale werkgroep Lelylijn Nederland; Vakministeries in Den Haag; Tweede Kamer;

p • • • • • • • • • • • • • •

Comité van de Regio’s van de Europese Unie; Congres van Lokale en regionale Overheden van de Raad van Europa, Straatsburg Huis van de Nederlandse provincies (HNP), Brussel; Permanente Vertegenwoordiging Nederland bij de EU, Brussel; Permanente vertegenwoordiging van andere EU-lidstaten in Brussel; Conference of Peripheral Maritime Region’s/North Sea Commission; Network for the Promotion of Linguistic Diversity (NPLD); Association of Cities and Regions for sustainable Resource management (ACR+); Wadden Sea Board; Interreg Programma’s: Deutschland-Nederland, North Sea, North West Europe, Europe Creative Europe Horizon LIFE Erasmus+

12

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024 I

b jz •

d

D

d

Grensoverschrijdende Samenwerking Niedersachsen-Nederland

Bilaterale governance GROS riloog inister BZK Coord. rijksheer regio L Chef SK dS

Begleitgruppe/ Begeleidingsgroep dS: SK, RLe WE L: 4 provincies, BZK en BuZ GC

Politische Ebene/ Bestuurlijk niveau

Amtliche Ebene/ Ambtelijk niveau

Nationaal niveau/Landesebene

Regionaal niveau/regionale Ebene

1 re en 4 CvdK s verijssel, Groningen, Fryslân, Drenthe P dS

Organogram grensoverschrijdende Coöperatieagenda Niedersachsen-Nederland. Fryslân neemt bestuurlijk deel in het 4+1 Treffen. Bovenstaand fig. laat in de groene vakken de bestuurlijke overlegstructuur tussen Niedersachsen en Nederland zien. In de Triloog ontmoeten de verantwoordelijke ministers op landsniveau elkaar vergezeld door de coördinerende Rijksheer namens de Nederlandse grensregio Noordoost om besluiten over de gemeenschappelijke uitvoering te nemen en om te sturen op de voortgang van de samenwerkingsagenda. In het 4+1 Treffen wisselen de Ministerpresident van Niedersachsen en de CvdK’s uit de grensregio (Overijssel, Groningen, Fryslân en Drenthe) relevante informatie uit de grensregio uit, leggen vragen voor. Voor het nodige huiswerk aan Nederlandse zijde ter voorbereiding van bestuurlijke vergaderingen in het kader van GROS is aan Nederlandse zijde een Nederlandse Stuurgroep GROS in gericht. Voorzitter is Rijksheer voor de Nederlandse regio CvdK Paas. Van Friese zijde is CvdK Brok lid. In tegenstelling tot de andere drie provincies nemen nog geen Friese gemeenten deel aan de Nederlandse stuurgroep GROS. Dat is wel de ambitie van de provincie Fryslân. •

Interreg VI A Deutschland-Nederland 2021-2027 Organogram bestuur Interreg VI

13

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Interreg-A Deutschland-Nederland is een Europees Subsidiefonds uit de familie van de Interreg porgramma’s dat zich richt op de samenwerking in de grensgebieden binnen Europa. Fryslân maakt deel uit van het programmagebied en heeft de samenwerkingsovereenkomst tussen de vijftien Programmapartners ondertekent. De programmapartners de drie landen Nordrijn-Westfalen, Nedersaksen en Nederland. Naast deze drie landen zijn de acht provincies, Groningen, Fryslân, Drenthe, Overijssel, Flevoland, Gelderland, NoordBrabant en Limburg als overheden partners net als vier grensregio’s Eems Dollard Regio, de EUREGIO, de Euregio Rijn waal en de Euregio Rijn Maas Noord. Fryslân is lid in het Comité van Toezicht en vertegenwoordigd samen met Overijssel de achtprovincies in de voorbereidings- en begeleidingsgroep in opdracht van het Comité van Toezicht. Fryslân is Vicevoorzitter en lid in de Regionale Stuurgroep Eems Dollard Regio die besluit over regionale projecten. De Regio Noord in Nederland is bij toerbeurt tussen de drie noordelijke provincies lid van de programmabrede stuurgroep waarin besloten wordt over innovatieve projecten. •

Eems Dollard Regio (EDR), (Bad Nieuweschans)

kaart uit de Strategie No(o)rd2020+ met het werkgebied van de EDR. De EDR is een gemeenschappelijke regeling voor gemeenten, Landkreise en andere communale overheden. De EDR is zowel partner in Interreg A Deutschland- Nederland als ook lid van de Nederlandse Stuurgroep GROS. Tot op heden is nog geen Friese gemeente lid van de Gemeenschappelijke Regeling EDR. Het is de ambitie van de provincie Fryslan om Friese gemeenten te stimuleren lid te worden en actief bij te dragen aan de agendavorming van de EDR. Gezien de relatie met zowel het GROS als ook Interreg A ligt Friese lidmaatschap aan de EDR voor de hand.

•

Rijnland Instituut (Emmen)

Het Rijnland Instituut is een kennisinstituut voor regionale ontwikkeling met verschillende partners in NoordNederland en Noordwest-Duitsland. Het netwerk stimuleert kennisontwikkeling, -deling en -toepassing door en voor het regionale beroepsonderwijs (hbo en mbo). Dankzij goede contacten met de regionale beroepenvelden vindt dit plaats in samenwerking tussen overheid, onderwijs, ondernemers en burgers (quadruple helix). Het Rijnland Instituut bevordert dankzij een krachtenbundeling van de beroepsonderwijsinstellingen aan beide kanten van de grens de arbeidsmarktrelevante opleiding in de Euregionale kenniseconomie en draagt hierdoor bij aan het grensoverschrijdend wonen, werken, leven en studeren. •