B12 Bijlage 2 Friese beleidsbrief Europa en Duitsland 2024-2030

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

meer kans op balans De kracht van de wederkerigheid Friese beleidsbrief Europa en Duitsland in het bijzonder, 2024-2030

Definitief concept 0.1

Mee ingestemd door Gedeputeerde Staten van Fryslân op 10 september 2024 en ter vaststelling aangeboden aan Provinciale Staten van Fryslân.

1

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Voorwoord: De kracht van wederkerigheid, de nieuwe Friese maat Aan het einde van de 19de eeuw gold de zeesluis van Stavoren met 31.50 meter als de Friese maat. Een schip van die lengte werd een maatkast genoemd. Alleen schepen tot die lengte met een maximale diepgang van 2,20 meter werden de norm, om de Friese binnenwateren richting Groningen te bevaren. De provincie hoefde daardoor maar een beperkt aantal vaarroutes bevaarbaar houden. Via de sluis van Lemmer konden wel grotere schepen geschut worden, al mochten deze de Friese binnenwateren niet op. Rond 1930 werd duidelijk dat Fryslân met de tijd mee moest gaan voor de moderne ontwikkelingen en schaalvergroting in de binnenvaart en in de regio. Zo werd uiteindelijk besloten om de Prinses Margrietsluis bij Lemmer en het Prinses Margrietkanaal naar Groningen aan te leggen. “De Nieuwe Friese Maat”. 1 2 3 Fryslân vaart letterlijk al eeuwen wel in de verbinding met de wereld om ons heen. Zoom maar uit: wij verhouden ons als regio en als overheid tot andere regio’s en overheden binnen Nederland en Europa. De tijden van de begrenzende Friese maat een eeuw geleden zijn overgegaan in het openen van de sluisdeuren. Hoe symbolisch voor de blijvende verbinding en samenwerking met de wereld om ons heen.

Deze samenwerking zie ik als de voorwaarde voor de nodige innovatie om duurzaam in een vitale regio te kunnen blijven leren, ondernemen en goed te leven. De nieuwe Friese maat staat voor de Friese identiteit: open voor samenwerking in vriendschappelijke relaties vol respect, gelijkwaardigheid en vanuit de menselijke maat. Alleen zo kun je volgens de Friese merkpositie vanuit de kracht van wederkerigheid zelf - samen - doen! Zo behouden wij onze Fries manier van doen.4 De Friese identiteit zorgt ook voor de nodige inhoudelijke focus. Wij zeilen scherper aan de wind voor een dynamische balans tussen: Natuur en Water, Duurzame Innovaties en een Leefbare vitale omgeving. Als Waterland verhouden wij ons tot onze natuur en leefomgeving in samenwerking met elkaar en in een doorgaande leerlijn richting de meest circulaire Regio van Europa in 2030. Wij houden de tweede rijkstaal van Nederland levendig, zetten ons in korte lijnen met onze partners en andere gebieden. Over de grenzen heen zoeken wij elkaar op, werken wij samen en drijven wij handel. Wij zijn verguld met bestaande partnerschappen in interregionale samenwerkings- en overlegorganen, zoals het Samenwerkingsverband Noord-Nederland (SNN), Omgevingsberaad Waddengebied, Regionaal Overlegorgaan IJsselmeerkustgebied (ROIJ)- in IPOverband. Er zijn nauwe relaties met het Rijk en met andere landen.

Onze deur staat ook open voor nieuwe verbindingen. Europa is ook via wet- en regelgeving in Fryslân een vast gegeven. Vanuit de Friese regio steken wij de hand uit naar gezamenlijke strategische aanpak in Europa met andere regio’s: op de diverse schaalniveaus in een groot aantal netwerken en projecten en Europese fondsen. Wat wij eraan bijdragen om met u nog meer kansen in onderlinge balans te brengen, in een voortvarende dynamische koers in Europa en Duitsland in het bijzonder, presenteren wij met deze beleidsbrief en uitvoeringsagenda. Ik kijk ernaar uit om met u vanuit de geschetste dynamiek, de nodige focus en ieder vanuit zijn of haar rol samen hiermee aan de slag te gaan!

Friso Douwstra Gedeputeerde Europa Provinsje Fryslân 2

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Inhoud Hoofdstuk 1: wat voorafging en hoe wij verdergaan………………….

4

Hoofdstuk 2: overzicht van een dynamische balans………………….

6

2.1: Inhoud als uitgangspunt…………………………………………

7

2.2 Focus als principe……………………………………………………

8

2.3: Drie handelingsdimensies regio & Europa………………

19

2.4: Rollen in innovatieve Ecosystemen…………………………

21

Hoofdstuk 3: Integrale Samenhang……………………………………………

23

Europa- brede matrix: ………………………………………………….

23

Duitsland-specifieke matrix:…………………………………………

24

Hoofdstuk 4: Financiële balans…………………………………………………

24

Bijlage 1: Nadere toelichtingen Bijlage 2: Eindnoten en Bronnenlijst Bijlage 3: Uitvoeringsagenda Bijlage 4: Reactienota

3

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Hoofdstuk 1: wat voorafging en hoe wij verdergaan Aanleiding In het provinciale bestuursakkoord 2023-2027 ‘Oparbeidzje foar Fryslân’ is de ambitie voor een nieuw beleidsplan Europa en in het bijzonder voor Duitsland opgenomen. De regionale samenwerking gericht op Europa wordt hiermee voortgezet en er worden nieuwe accenten gelegd. Wij doen dat vanwege het grote belang van de samenwerking in diverse sectoren binnen Europa en met Duitsland in het bijzonder. Dat is in de huidige tijd haast een grote vanzelfsprekendheid geworden. Wij zullen de specifieke aandacht voor Duitsland op diverse plaatsten van dit document uitwerken. Tekstueel benoemen wij op overige plaatsten Europa als geheel (inclusief Duitsland). Voor wie nadere informatie over de betekenis van Europa en Duitsland in het bijzonder zoekt, verwijzen wij graag naar Bijlage 1: Nadere toelichtingen

Resultaten Voorgaande beleidsbrief Werken op Europese schaal is niet nieuw. Fryslân is er al jaren mee bezig en dat geldt ook voor de samenwerking met Duitse partners in het bijzonder. De eerste Beleidsbrief ‘Fryslân en Europa’ 2019-2023 zette een belangrijke lijn in op de werkwijze door Fryslân als regio en niet als provinciale overheid. Wij stelden 130 mln. euro aan Europese subsidies tot streefbedrag tot en met 2027 waarmee het rendement van de Friese cofinanciering zichtbaar werd. Fryslân als regio zette daarbij in op haar specialisaties en innovatieve systemen waardoor Friese spelers op Europees niveau konden participeren, te weten: Agro en Food, Landbouw breed, Watertechnologie, Circulaire Economie, Natuurinclusieve Landbouw, Maritieme Sector, LF 2028, Mobiliteit, Digitalisering, Van Zorg naar Positieve Gezondheid.5 6 Verder stonden ook overige onderwerpen die voor Europa interessant zijn en bijdragen aan het bevorderen van de brede welvaart in Fryslân als onderdeel van de Blue Delta op de agenda zoals duurzame gastvrijheid, samenwerking tussen overheden, Burgeractiviteiten (uitwisselingen), sportevenementen etc.

1. Brengen in plaats van halen Het principe dat in de Europese samenwerking de vraag naar wat Fryslân komt brengen en niet wat Fryslân komt halen is sinds de vorige beleidsbrief en niet meer weg te denken houding. Opereren vanuit het Fries eigene, de kracht en het onderscheidende vermogen en de meerwaarde voor samenwerkingspartners en andere regio’s leidt vanzelf tot een sterke inhoudelijk positie van Fryslân.

2. Oprichting EuropaPact Fryslân en vergroten van het Friese Europabewustzijn De Friese gemeenten, een deel van de kennisinstellingen, organisaties vanuit het bedrijfsleven en de provincie hebben zich in 2022 georganiseerd in het EuropaPact Fryslân (EPF). Dit zien we als een belangrijke eerste stap om de onze kennis te delen en om gemeenschappelijk voorwaardenscheppend te kunnen werken met initiatiefnemers voor Friese projectaanvragen van Europese subsidies, ook al zijn nog niet alle Friese betrokken partijen aangesloten bij het EPF. Het doel dat de Provincie Fryslân niet alleen, maar Fryslân als regio gezamenlijk staat voor het werken op Europese schaal, wordt nu volop gedragen en geleefd. Het Friese Europabewustzijn is zichtbaar vergroot.

3. Integrale Portefeuille Europa Binnen de organisatie van provincie Fryslân wordt de Portefeuille Europa gezien als een onmisbare schakel voor de integrale advisering, kennisdeling, monitoring en de aansluiting bij de belangrijke Europese netwerken.

4. Succesvolle deelname aan Europese Fondsen Hoewel een geldbedrag geen doel op zich is, zijn de hoogte van de subsidies voor Fryslân uit Europese fondsen is tussen medio 2019 en begin 2024 met een subsidiebedrag van ca. € 129 mln. meer dan succesvol gebleken. Met name voor de thema’s Agro & Food (GLB), Circulaire Economie, Digitalisering & HTSM, Watertechnologie, Energie en Klimaat en Zorg.

4

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

5. Uitbreiding van de innovatieve ecosystemen De Friese deelname aan innovatieve ecosystemen die op Europees niveau acteren, is tussen 2020 en 2024 uitgebreid met name binnen de thema’s Circulaire Economie en Water(technologie). De deelname en Friese positie in Europese en in het bijzonder aan Duitse en Nedersaksische netwerken in het kader van Interreg A Deutschland-Nederland en de Grensoverschrijdende samenwerking Niedersachsen-Nederland (GROS) is toegenomen ten opzichte van de vorige bestuursperiode. Ook op het op het gebied van de Internationalisering van het MKB en de Lelylijn zijn nieuwe relaties en netwerken ontstaan.

Leerpunten en hoe wij verdergaan Naast de successen hebben wij ook beleidsmatige leerpunten uit de vorige periode meegenomen die wij direct omzetten in nieuwe beleidsdoelen.

1. Meer integrale samenhang en sturing Van planning tot rapportage: de functie van de integrale portefeuille Europa De doelstellingen voor Europese samenwerking komen voort uit de diverse inhoudelijke ambities. De keuze voor de Europese of Duitse schaal moet dienstbaar zijn aan het beleid. De portefeuille Europa adviseert bij deze keuze aan de voorkant en begeleidt de uitvoering vervolgens in samenhang van planning over rapportage tot eventuele bijsturing. Wij geven hiermee ook invulling aan punt 5. van motie Europa, best belangrijk7. Dat betekent:

a. Europese doelstellingen en planning in beleidsbrieven Ondanks de integrale portefeuille Europa werd in de vorige bestuursperiode nog veelal sectoraal gewerkt. Dit veranderen wij. De beleidsthema’s zijn leidend en op basis daarvan nemen wij de Europese ambities op in de nieuwe thematische beleidsbrieven en beantwoorden daarmee punt 5 van motie 09.01 op 29 mei 2024. De portefeuillehouder Europa opereert daarbij in de volle breedte als proactief adviseur, makelaar, navigator en als thuishaven voor kennis, data en netwerken. In dit samenspel maken wij op basis van een afwegingskader een bewuste afweging welk doen en laten het meest gevraagd is, bijvoorbeeld aanspreken van fondsen, onderhouden van relaties en de handelingsruimte binnen wetten en richtlijnen.

b. De portefeuillehouder Europa monitort en rapporteert via het college jaarlijks aan PS op basis van meetbare prestatie-indicatoren uit de inhoudelijke beleidsdoelstellingen in plaats van een doelbedrag voor Europese subsidie. Wij denken aan indicatoren zoals rolinvulling als projectleider, projectdeelnemer, cofinancier of adviseur, het doelmatig aanspreken van fondsen en de inzet van public affairs. Over de behaalde Europese subsidie wordt als bijkomend resultaat gerapporteerd in relatie tot het voorgenomen doel daarvan. Ook vergroot de portefeuillehouder het Europabewustzijn in Fryslân en laat zien op welke manier Europa als platform voor de regio kan dienen.

c. Risico’s beter in kaart Europese samenwerking gaat behalve met grote kansen ook gepaard met onvoorziene omstandigheden, beperkingen en risico’s die invloed hebben op het behalen van doelstellingen. Wij nemen daarom een paragraaf op in de uitvoeringsagenda Europa die de kritische succesfactoren en risico’s in beeld brengt. (Zie uitvoeringsagenda.) De door ons beïnvloedbare risicobeheersing is door hierboven staande acties onder 1, a en b verwoord.

2. Meer Focus De voormalige brede thematische insteek heeft op onderdelen binnen de provinciale organisatie geleid tot een sectorale uitvoering waarbij de aansluiting aan de gezamenlijke “thuishaven” portefeuille Europa miste. Dat gaan wij verbeteren met meer inhoudelijke en integrale samenhang door de drie missies Schone Natuur, een Gezonde Economie en Gelukkige Mens en acht speerpunten met als hoofddoel een Brede Welvaart voorop te stellen.

5

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

3. Rolbewustzijn van Friese spelers in innovatieve ecosystemen Werken vanuit innovatieve systemen in Europese context vraagt niet alleen intern maar ook in de regio Fryslân om een organisatie en structuur die deze werkwijze ondersteunt. Daar kunnen wij nog meer in doen. Hiervoor is meer zicht op de verschillende rollen van Friese partners nodig in de innovatieve ecosystemen. Enerzijds partners die goed innovatieve projecten (zouden) kunnen ontwikkelen maar ook partners die kunnen zorgen voor de juiste voorwaarden voor succesvolle uitvoering van projecten. Het is gebleken dat de regio Fryslân nu nog organiserend vermogen en ontwikkelkracht tekortkomt vooral als het gaat om projectontwikkeling en projectleiding. Vanuit het rolbewustzijn spreken wij elkaar aan op het pakken van de juiste rol in de regio Fryslân en wegen af wat daarvoor nodig is.

Hoofdstuk 2: overzicht van een dynamische balans Vanuit de regio kent de samenwerking in Europa vele facetten. Het is een complex geheel. Niet alleen door de veelheid van (mogelijke) onderwerpen maar ook door de speelvelden, de verschillende momenten en actoren binnen de regio, tussen de regio’s, binnen Nederland, tussen de lidstaten en de verantwoordelijkheden, rolverdeling en diverse belangen die in deze samenwerking bestaan. Wij kiezen voor een systematische structuur die uitgaat van de inhoud om op een proactieve manier door de drie elementen in deze samenwerking te navigeren: 1. Focus, 2. Handelingsdimensies en 3. Rolverdeling. Deze structuur ligt ten grondslag aan deze beleidsbrief Europa. Door de onderlinge verbinding tussen de elementen en door veranderende kaders door de tijd heen is er sprake van voortdurende dynamiek. Wij staan als regio direct in verbinding met Europa (zie Toelichting 2: Europa, in bijlage 1)

Fig. 2: balans door overzicht

Wij sturen, plannen, monitoren en rapporteren integraal op basis van data. In de dynamiek van het werken op Europese schaal zullen wij conform het verzoek van Provinciale Staten jaarlijks de stand van zaken rapporteren als basis voor een jaarlijks voortgangsdebat.

6

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Punt 1 uit motie 09, 01 van Provinciale Staten (Zie Toelichting 1: moties en toezeggingen van PS) bij de vaststelling van de startnotitie op 29 mei 2024 gaat over inhoudelijke focus. In voorgaande periodes hebben wij geleerd waar Fryslân zich in positieve zin onderscheidt van andere regio’s. Hierop bouwen wij voort in de manier waarop wij met anderen succesvol kunnen samenwerken. Door oog te hebben voor de voortdurende dynamiek hebben wij oog voor onvoorziene kansen en de randvoorwaarden die nodig zijn om daar flexibel op in te kunnen spelen. Zo kunnen wij naast de focus in blijven spelen op onverwachte ontwikkelingen zoals in Motie 09, 01 van 29 mei 2024 onder punt 5 ook is verwoord. Wij presenteren met deze beleidsbrief dan ook een ambitie voor Europese samenwerking binnen en buiten de Friese regio die uitgaat van de inhoudelijk sterke punten van Fryslân en die focus als principe hanteert. Dat zult u terug kunnen lezen in de hoofdstukken 2.2: drie focusthema’s en acht speerpunten, 2.3: de drie handelingsdimensies en 2.4: de twee rollen in de Europese samenwerking.

2.1: Inhoud als uitgangspunt

Figuur 1: Blue Delta Fryslân8

Het symbool van de Blue Delta Fryslân is het uitgangspunt voor deze integrale beleidsbrief Europa. Het vormt het inhoudelijke DNA van de Friese regio en toont de integrale inhoudelijke samenhang tussen drie missies die onderling in balans horen te zijn. Daaruit is een profiel van Fryslân ontstaan dat bij ons past en bij de manier waarop wij met anderen succesvol kunnen zijn. Alle activiteiten die Fryslân in de Europese context moet en kan uitvoeren, wegen wij af tegen deze balansdoelstelling. Voor de beleidsbrief Europa werken wij het inhoudelijke spectrum van alle drie Friese missies uit waardoor de economische accenten in de Blue Delta voor de Europese context in evenwicht worden gepresenteerd met de groene en sociaal-culturele aspecten. Met dat inhoudelijke profiel biedt de samenwerking op de geografische schaal van Europa of het benutten van Europese instrumenten de meeste kansen voor Fryslân als regio. 7

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Ook houden wij de strategische agenda van de Europese Raad die op 27 juni 2024 is vastgesteld in tegen het licht voor een nog betere koppelkansen tussen Friese en Europese doelen (Motie 09,01 punt 4.)

Drie Friese Missies voor een Brede Welvaart In 2030 willen wij de meest circulaire regio van Europa te zijn. Dat doen we door te werken aan de balans tussen natuur, mens en economie voor een brede welvaart in een schoon, gezond & gelukkig Fryslân. Voor dat evenwicht zetten wij per missie in op één focusthema, waarbij wij het begrip balans op de voorgrond staat niet alleen binnen maar ook tussen de focusthema’s waarbij wij cross-overs begroeten.

1.Schone Natuur: Focus: Natuur en water De natuurlijke waarden zijn geborgd in een van de drie missies. Daardoor maar ook door de wettelijke taken in de Europese context heeft de natuur een belangrijke status in deze beleidsbrief. Water speelt samen met bodem in deze balans een cruciale rol. Daarom heeft het natuurwerelderfgoed Waddenzee daarin een bijzondere status maar ook bijvoorbeeld het Veenweidegebied. Fryslân is als waterregio in een delta vanouds bedreven in de elementen water en bodem.

2. Gezonde Economie: Focus: Circulaire technische Innovatie Dat zien wij als de motor en kans voor een circulaire en dus gezonde Friese economie in balans. Alle speerpunten in deze missie en focus dragen bij aan Fryslâns concurrentiepositie van waaruit samenwerking ontstaat. Ook hier spelen water en bodem een centrale rol. In het Europabeleid kan de regio Fryslân internationaal het verschil maken als initiatiefnemer en actieve partner binnen projecten en andere activiteiten. Europese fondsen spelen voor deze circulaire onderwerpen een cruciale rol.

3.Gelukkige Mens. Focus: leefbaarheid Fryslân is een plattelandsregio. De missie verbonden mienskip wordt ook in de Europese context gevoed door brede inzet op leefbaarheid in een verbonden platteland. De onderwerpen die bij kunnen dragen aan onderlinge verbinding en met andere regio’s zijn Friese Taal, Cultuur, Gastvrijheidseconomie, mobiliteit door de Lelylijn maar ook Digitale innovaties voor een goede aansluiting onderling en met overige gebieden. Fundament van de Blue Delta is de vitale regio met alles wat van daaruit bijdraagt aan de drie missies. Fryslân kan namelijk alleen succesvol zijn als wonen, werken en recreëren een kwaliteit kennen. Ondernemers, onderwijs en overheden werken daar gezamenlijk aan. Dit geheel maakt de Friese inzet op Europa compleet, zeker als het past in het aanbod van de Europese Fondsen voor de regio.

2.2 Focus als principe De focus komt tot uitdrukking door: • • • • •

3 Focusthema’s 8 speerpunten 3 handelingsdimensies 2 rollen in innovatie ecosystemen En de keuze voor telkens de grootst mogelijke coalitie.

Focus is een prominent principe in deze beleidsbrief waarmee wij punt 1. Uit Motie 01, CDA, PvdA, VVD, D66, FNP en Statenlid Jonker van 29 mei 2024 omzetten. Per missie en focus zijn de thema’s uitgewerkt die leidend zijn voor de Friese inzet op het ontwikkelen en uitvoeren van Europese projecten (inclusief de inzet van cofinanciering) en op de activiteiten voor public affairs en uitvoering van regelgeving. Binnen de thema’s zijn speerpunten aangewezen. Speerpunten zijn leidend voor Friese initiatieven voor het ontwikkelen en uitvoeren van Europese innovatieve projecten (inclusief de inzet van cofinanciering) en op de activiteiten voor public affairs. De daadwerkelijke rol van Friese deelnemers en de meerwaarde voor Fryslân als regio in projecten zal in grote mate de inzet (ook van Friese cofinanciering) bepalen. Hierbij hanteren wij een lange termijn strategie voor de duur van een Europese programmaperiode en zetten in op hoofdlijnen in plaats van op details. De speerpunten zijn niet los te zien van de MKB-activiteiten op het gebied van Internationalisering en van het thema digitalisering in het algemeen. Aanvullend hierop en binnen de beschikbare kaders (middelen en menskracht) werken wij ook mee 8

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024 aan projecten en activiteiten die bijdragen aan de essentiële basisinfrastructuur uit de Blue Delta-bol (hoofdstuk 2). Daarbij gaat het om de onderwerpen Duurzame Energie, Friese Taal, Cultuur, Arbeidsmarkt, Positieve Gezondheid, Onderwijs, vestigingsklimaat voor bedrijven en (slimme) mobiliteit. Daarnaast hebben bijzondere dossiers zoals het Waddengebied en het Veenweidegebied een bijzondere status. Duitsland specifiek zijn dat daarnaast de Friese Taal en de Lelylijn. De dossiers vormen geen extra thema’s. Zij worden alleen in verbinding met de focusthema’s en speerpunten uit deze beleidsbrief benaderd. De algemene insteek is: integrale verbinding en cross-overs realiseren waar mogelijk. Ook heeft de jeugd onze bijzondere aandacht: Waar dat mogelijk is gaan wij in op initiatieven van hun kant of betrekken wij hen in de samenwerking met Europa.

Drie Friese focusthema’s en 8 speerpunten

Focusthema 1: Versterken natuur en water

Toelichtingen focusthema Natuur en Water speerpunt en overige thema’s met Europa en Duitsland in het bijzonder: Speerpunt 1: versterken natuur en water & wet- en regelgeving met Europa Het versterken van de natuur voor een gezonde biodiversiteit en leefomgeving is één van de overkoepelende missies in de Friese Blue Delta. De recent aangenomen Natuurherstelverordening richt zich op het herstel van de biodiversiteit en onze leefomgeving, zodanig dat het impact van klimaatverandering verkleint. Door de rechtstreekse werking van deze van deze verordening op de provinciale taken staat het Rijk voor de taak om binnen twee jaar een natuurherstelplan op te stellen voor het complete herstel van de schade aan de Nederlandse natuur. Als provincie zoeken wij hierbij samen met relevante sectoren naar de uitvoeringsruimte binnen de regels. Daarnaast blijven wij met het Rijk en overige provincies in IPO-verband verder aan een F

P

K

9

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

efficiëntie- en effectiviteitsslag van onze inzet in de overige kaders werken. De benadering is daarbij is om op een groot mogelijk schaal in gezamenlijkheid met Friese, Nederlandse, Duitse en overige Europese overheden op te trekken. In de uitvoering vanuit het herstelprogramma biodiversiteit zoeken wij versterkt de kansen op Europees niveau op het gebied van kennisdeling bijvoorbeeld o.a. over weidevogelbeheer, International Flyway, Agrarische Natuurbeleid en op het gebied van groenblauwe dooradering. De Friese aanpak van meer verleiden dan dwingen koesteren wij. De kansen binnen de Europese programma’s met inhoudelijke haken voor dit beleidsterrein zoals voor schoon, veilig en genoeg water, bodem, veenweidegebied, de Wadden zullen we dan ook blijven verkennen en benutten binnen de beleidsmatige en kaders en beschikbare mogelijkheden in Fryslân. Al met al zorgen de recente juridische ontwikkelingen in Europa ervoor dat de provincie Fryslân zich versterkt binnen de dimensies Wetten, Kaders en Positionering voor beïnvloeding en verkenning van de nieuwe handelingsruimte zal bewegen. Fryslân ligt in een delta en is daarmee een waterprovincie. Wij zoeken bijvoorbeeld met het Wetterskip de samenwerking maar opereren ook afzonderlijk om onze bijdrage te leveren die Nederland of Europa van ons mogen verwachten in het kader van klimaatadaptatie en -transitie (Green Deal).

Wij wisselen informatie uit met andere delta’s – en watergebieden die vergelijkbaar zijn met Fryslân als dat bijdraagt aan antwoorden op de vragen over genoeg schoon en veilig water met elkaar beantwoorden. Benutten van Fondsen blijft essentieel en koppeling van fondsen heeft ook hier onze sterke voorkeur.

Overig thema: versterken natuur en water met Duitsland: In aanvulling op de Europese doelstellingen voor natuur zijn wij in de samenwerking met Duitsland met name benieuwd naar de Duitse aanpak. Wat maakt de manier van werken in diverse Duitse deelstaten succesvol? In de uitvoering vanuit het Europese herstelprogramma biodiversiteit zoeken wij versterkt de kansen met Duitsland voor kennisdeling bijvoorbeeld over weidevogelbeheer, International Flyway, Agrarische Natuurbeleid en op het gebied van groenblauwe dooradering. De Friese aanpak van meer verleiden dan dwingen koesteren wij. De kansen binnen de Europese programma’s met inhoudelijke haken voor dit beleidsterrein zoals voor schoon, veilig en genoeg water, Bodem, Veenweidegebied, de Wadden zullen we dan ook blijven verkennen en benutten binnen de beleidsmatige en kaders en beschikbare mogelijkheden in Fryslân. Al met al zorgen de recente juridische ontwikkelingen in Europa ervoor dat de provincie Fryslân zich versterkt binnen de dimensies Verkenning van de nieuwe Kaders en Positionering voor beïnvloeding en verkenning van de nieuwe handelingsruimte wil bewegen. Daarbij verkennen wij de mogelijkheid om met Duitse regio’s de krachten te bundelen.

Overig thema: duurzame energie heel Europa In haar substantiële bijdrage aan de doelstellingen van de Green Deal is de Ontwikkeling naar een Duurzame Energie passend bij de missie Schone Natuur. Die kansen zien wij op het terrein van Aquathermie en Groen Gas (Friese Drieslag), waarbij de kennisontwikkeling moet gaan over balans van het energienetwerk (Energie Hubs) en over lokaal eigendom en hierin het realiseren van collectieve warmte. Fryslân levert met de Friese Drieslag bovendien concreet een bijdrage aan het terugdringen van stikstofuitstoot. De Friese bijdrage aan de doelstelling van 55% CO2-reductie in 2030 (zoals opgenomen in de Europese Green Deal) wordt volgens het Energieprogramma Fryslân geleverd door gebruik te maken van de kwaliteit en de bronnen die in onze regio beschikbaar zijn. Ook zullen wij de Friese duurzame energie-innovaties promoten in Europa als bijdrage aan de mondiale verduurzaming van de energieopwekking. De kansen van waterstof binnen duurzame energie zien we voor Fryslân eerder zijdelings. De innovaties op dat gebied vanuit Wetsus beschouwt de provincie Fryslân als economische activiteit. Dit overige thema geldt voor heel Europa.

F P K

10

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Focusthema 2: Circulaire technische innovatie Speerpunten:

2. gro Food 3. ater technologie . Circulaire Materialen . SM . Maritieme echnologie Overig thema:

Internationalisering MK

Duitsland

logo

Toelichtingen speerpunten en overig thema focusthema circulaire technische innovatie heel Europa Technische circulaire innovatie is de motor van de Friese economische topsectoren. De speerpunten uit dit focusthema gelden Europa breed. Daarnaast is het onderwerp van de internationalisering MKB specifiek op de samenwerking met Duitsland gericht.

Speerpunt 2: Agro Food Fryslân is een agrarische provincie bij uitstek, met ca. 20% van het Nederlandse melkvee en een agrocluster met een - toenemende - toegevoegde waarde van momenteel ca. 3,4 miljard euro per jaar9. Grote uitdagingen liggen op het gebied van klimaat en natuur, de wetten en richtlijnen als onderdeel van de Europese Green Deal. Dat gaat samen met de behoefte aan voedselzekerheid, een vitaal platteland en perspectief voor de agrarische sector. Dat alles maakt de landbouw tot een dossier van formaat op de Europese, de nationale en regionale politieke agenda. Bij dit dossier is het dan ook alle hen’s aan dek in alle drie dimensies waarin Fryslân als regio kan opereren (zie hoofdstuk 2.3). De verandering van beleid op alle genoemde overheidsniveaus maakt dan ook dat de disclaimer uit de inleiding op dit speerpunt in het bijzonder van toepassing is. Uiteraard blijven wij zo breed mogelijk inzetten op alle kansen die Europa biedt voor de Friese landbouw. Dit maakt dat wij in alle drie Europese dimensies uit hoofdstuk 2.3 actief zullen zijn zij het met verschillende intensiteit en in de passende coalities van Friese en internationale spelers.

F P K

Wij willen in Fryslân Europees en wereldwijd voorop blijven lopen met een sterk, duurzaam en innovatief agrofoodcluster. Wij blijven ons onderscheiden met de duurzaamheid en kleine footprint van onze landbouwen zuivelproducten en ons streven naar een goede balans tussen landbouw en natuur. Dit doen wij door continu innovatie aan te jagen in de breedst mogelijke zin, niet louter technisch of technologisch, en door steeds te blijven investeren in een sterk kennisecosysteem in Fryslân, in relatie tot de agrofoodsector. Onze kennis en innovaties vormen op zichzelf waardevolle exportproducten en samenwerkingskansen. Zij dragen bij aan een sterke economie in Fryslân en op lokale tot wereldschaal aan een toekomstbestendige landbouw. Voorbeelden zijn innovaties in onze pootgoedsector, voor het beschermen van onze weidevogels en het sluiten van kringlopen. Het behoud van een bepaalde kritische massa binnen de Friese primaire agrarische sector vinden wij echter net zo belangrijk. Wij zijn voor een goed verdienmodel en toekomstperspectief voor onze boeren en het realiseren van ons beleid waarbij Europese subsidies en niet op de laatste plaats het Nationaal Strategisch Plan (NSP) 10 van groot belang zijn. Een leefbaar platteland maakt daar deel van uit.

Als vruchtbare deltaregio zetten wij in op voldoende ruimte via bijvoorbeeld doelsturing voor onze voedselproductie in de Europese regelgeving. Hierbij valt te denken aan het mest-, natuur- en waterkwaliteitsbeleid. Een Europese of regionale voedselstrategie kan hierbij helpen, waarbij regio’s zich specialiseren in de typen landbouw die van oudsher passen bij hun klimaat en cultuur en die producten vervolgens uitwisselen. Tenslotte streven wij via de Europese lobby voor onze 11

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

innovatie- en voedselstrategie naar verbinding met vergelijkbare regio’s in Noordwest-Europa als het gaat om de relatie tussen water, bodem en landbouw, en veenweide in relatie tot het klimaat, bijvoorbeeld in Duitsland. Wij zoeken samenwerking met Duitse landbouwregio’s voor duurzame innovaties, een kleine footprint van landbouw- en zuivelproducten ter ondersteuning van het streven naar een goede balans tussen landbouw en natuur. Weser-Ems is om haar hoge standaard in agrarisch technische innovatiebekend. Op het gebied van zuivelverwerking geldt dat voor o.a. Kiel, Schleswig-Holstein. Wij zien bijzondere kansen in samenwerking tussen vergelijkbare landbouwgebieden in deze regio’s en Fryslân (klimaat en bodem) op het gebied van kennisuitwisseling over zuivel- en streekproducten. Wij zetten de dialoog via bestaande netwerken voort en gaan ook op zoek naar een uitbreiding van de kring van gesprekspartners en Duitse regio’s. Wij vinden elkaar in gemeenschappelijke plannen om samen richting Europa op te trekken. Wij bevorderen handelsmissies binnen de sector, bezoeken als het kan in gezamenlijkheid vakbeurzen zoals de Grüne Woche en kijken naar koppelkansen met het Fryslân Paviljoen. Wij werken in deze sector integraal in verbinding met Water, Natuur & Klimaat, HTSM & Digitalisering, etc.

Na vaststelling van het nieuwe Friese Landbouwbeleid actualiseren wij zo nodig de relevante paragrafen in de beleidsbrief Europa.

Speerpunt 3: Water(technologie) Water vormt de basis van alle aspecten van ons dagelijks leven: van voedselproductie, gezondheid en natuur tot economische ontwikkelingen. Voor een gezonde natuur, samenleving en economie is de beschikbaarheid van voldoende water van de juiste kwaliteit cruciaal. Door klimaatverandering, vervuiling, verspilling, bevolkingsgroei en een sterke toename van gebruik en uitputting van eindige bronnen bestaat op vele plaatsen in de wereld al een acuut tekort aan voldoende schoon water. Bovendien zijn er grote uitdagingen, zoals voedselzekerheid, energietransitie, woningbouwbehoefte, biodiversiteit en circulariteit, waar de duurzame beschikbaarheid en kwaliteit van water een belangrijke rol speelt. Water en watertechnologie zijn bij uitstek thema's waarin Fryslân een bijzondere expertise heeft en waarmee we ons kunnen profileren in Europa. In de afgelopen 20 jaar heeft de WaterCampus zich ontwikkeld zich als een van de meest toonaangevende Europese innovatie ecosystemen op het gebied van water. Wetsus is een ‘European centre of excellence for sustainable water technogy’ en de link naar academisch onderzoek. Collega organisaties Water Alliance, Centre of Expertise Watertechnology (CEW) en Centrum voor Innovatief Vakmanschap water (CIV) zorgen voor de verbindingen met het bedrijfsleven, hbo- en mbo-onderwijs.

Kennis en inzicht in de werking van ons water- en bodemsysteem zijn continue in ontwikkeling. Voor een klimaat- en toekomstbestendige provincie nemen we ons water- en bodemsysteem in toenemende mate als basis en uitgangspunt in onze ruimtelijke inrichting. F

P

K

Regionale en Europese samenwerkingen op water en watertechnologie hebben de afgelopen decennia gezorgd voor positieve ontwikkelingen op zowel waterveiligheid in Fryslân en de economische positie. Deze samenwerkingen worden de komende jaren nog belangrijker door strengere Europese wetgeving en richtlijnen met betrekking tot grond en een alsmaar groter wordende druk op beschikbaar (drink)water. Wateruitdagingen beperken zich niet tot onze provincie- en landsgrenzen en moeten we hierbij samen met het Wetterskip de samenwerking zoeken met collega-organisaties in Europa. Leeuwarden is met de Watercampus en daarbinnen Wetsus de Watertechnologie-hoofdstad van Nederland. Wij zetten goede stappen op weg naar de status van Watertechnologie-hoofdstad van Europa. De Watercampus heeft een belangrijke rol in het aantrekken van bedrijven van buiten Nederland die zich vestigen in Friesland, wat de positie van de WaterCampus verbetert en hiermee ook de aantrekkelijkheid van het vestigingsklimaat in Friesland. Deze uitgangspositie willen we verder versterken en hierbij is een voortzetting van de goede samenwerking tussen de WaterCampus, Friese overheden en Europa kritiek. Wij blijven ons inzetten op het stimuleren van internationale projectontwikkeling met aandacht voor koppelkansen met andere focusthema's zoals circulaire economie en agrofood.

Een belangrijk aandachtspunt is communicatie, om zo het verhaal van de Friese WaterCampus nationaal en internationaal goed te vertellen. 12

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Momenteel is de samenwerking met Duitse regio's op het gebied van water(technologie) minder dan met andere regio's van Europa (Scandinavië en Zuid-Europa). Wel is het duidelijk dat er bij onze Duitse collega's een grotere interesse is voor innovaties op het gebied van water en een sterkere focus om de krachten regionaal, maar ook interregionaal te bundelen. We verkennen hier de mogelijkheden tot samenwerking verder en maken daarnaast gebruik van de bestaande maar ook nieuwe samenwerkingsverbanden en gezamenlijke subsidieprogramma’s met Duitse regio’s.

Speerpunt 4: Circulaire materialen Al geruime tijd werkt Fryslan aan de circulaire economie en er is het nodige gebeurd waarmee Fryslân een plek tussen de koplopers van Europa kan claimen. De Vereniging Circulair Friesland – opgebouwd vanuit het bedrijfsleven – bestaat inmiddels uit meer dan 170 leden met een brede vertegenwoordiging van bedrijven, overheden en onderwijsinstellingen. Bij het ontstaan van de vereniging was het nog veel missiewerk om partijen in beweging krijgen. Inmiddels zitten we in een volgende fase en gaat het veel meer over het initiëren van programma’s en projecten en het actiematig werken. Fryslân onderscheidt zich onder ander op hoogwaardige kennis en actiegericht werken op het gebied van circulaire kunststoffen en biobased bouwen. F

P

K

Ter ondersteuning van de regionale ambities op het gebied van circulaire economie werken we ook al geruime tijd aan een agenda om ons ook Europees te positioneren. Zo zijn er verschillende Europese projecten ontwikkeld, uitgevoerd en in uitvoering (voorbeelden zijn BBoBB, Plastix en Frontsh1p). Dit levert niet alleen Europese middelen op, maar ook veel kennisuitwisseling én de bevestiging van andere regio’s dat Fryslân tot de koplopers behoort. Daarnaast hebben we een stevig Europees netwerk ontwikkeld en is Fryslân prominent lid van de netwerkorganisatie Association of Cities and Regions for Sustainable Resource management (ACR+). Ten slotte zetten we in op lobby en public affairs, o.a. via het organiseren van evenementen en actieve deelname in het comité van de regio’s op het onderwerp circulaire economie. Al deze activiteiten hebben inmiddels opgeleverd dat Fryslân internationaal wordt erkend als één van de koplopers. Fryslân wordt al langere tijd in internationale publicaties zoals bijvoorbeeld in Duitsland genoemd als voorbeeldregio voor circulaire economie11. In 2025 vieren we het 10 jarig jubileum van onze inspanningen. We zijn verder, maar we gaan vooral ook verder. Ook waar het gaat om de Europese inspanningen op circulaire economie.

Momenteel werken we samen met de Vereniging Circulair Friesland, de Friese gemeenten, het Innovatiepact Fryslan en het Europapact Fryslan aan de herijking van onze Europese strategie. We zetten daarbij in op het uitbreiden van Europese projectontwikkeling richting toonaangevende fondsen als het Horizon programma waarvan het Friese bedrijfsleven kan profiteren, versterking en uitbreiding van het netwerk en waar mogelijk een gerichte lobby om de Europese ambities op het gebied van circulaire economie onverminderd voort te zetten. Zodra deze strategie gereed is, zal de beleidsbrief Europa/Duitsland daarmee aangevuld worden. “No green Het 10-jarige jubileum valt samen met het Duitslandjaar in Fryslân ambitions will be achieved en vraagt om onderlinge versterking van beide events. Wij hebben without circular economy and cities and regions are at de ambitie om binnen de bestaande maar ook nieuwe the heart of sustainability ontwikkelingen en netwerken met de Duitse partners zoals in action. It is time for cities and Hamburg, Bremen, Baden-Württemberg, Nordrijn-Westfalen en regions to lead the game.” Niedersachsen te verder investeren. Binnen het Interreg AProgrammagebied en daarbuiten werken wij aan wederzijds eenduidig begrip van wat in Europa en in ook Nederland als Circulaire Economie wordt aangeduid met bijbehorende verantwoordelijkheden van overheid en spelers.

Vanuit de Friese specialisatie voor circulaire plastics en bouwmaterialen gaat onze interesse uit naar kruisbestuiving van innovatieve kennis en technieken met Duitse samenwerkingspartners daar waar deze specialisaties ook in Duitsland bestaan. Daarbij zijn wij onder andere op zoek naar voorbeelden in voorwaardenscheppende wetgeving. Daar waar dat past binnen onze benadering van innovatieve ecosystemen en de wetmatigheden binnen projectconsortia zullen wij (Friese spelers aanmoedigen om) vaker de lead te 13

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

nemen in projecten. In relatie met het Friesland Paviljoen ondersteunt de regio Fryslân deze ambities door organisatie en deelname aan handelsmissies en bezoek van beurzen. Dit alles moet bijdragen aan onze ambitie om in 2030 de meest circulaire regio van Europa te worden.

Speerpunt 5: HTSM F

P

K

Aanjager van de HTSM-sector in Fryslân en Noord-Nederland is het Innovatiecluster Drachten (ICD). Wij stimuleren het ICD om ook in de samenwerking met Europa een drijvende kracht te zijn voor slimme, circulaire en verbonden oplossingen. Daarbij speelt de HTSM-sector een cruciale rol bij het mogelijk maken van innovaties in andere sectoren. De relatie tussen HTSM, circulaire economie, AGRO FOOD, de Maritieme Sector vinden wij van groot belang. HTSM-innovaties bieden zeker op het gebied van Water(technologie) in de samenwerking met Niedersachsen passende aanknopingspunten.

Speerpunt 6: Maritieme sector Net als in de vorige bestuursperiode staat de maritieme sector prominent op de agenda in de samenwerking met Duitse partners. In de voorgaande periode werkte Fryslân via het Interreg AProgramma mee aan het ondersteunen van innovatieve opleiding waarmee niet alleen een enorme boost is gegeven aan de sector als beroepstak maar waardoor ook enorm netwerk is ontstaan in de hele regio van Noordoost-Nederland en Noordwest Niedersachsen. Voortbordurend op deze resultaten belichten wij nu ook andere kansrijke facetten van de maritieme sector in Fryslân. Het gaat hierbij om technologische innovaties ten behoeve van Smart Shipping, Circular Shipping en Green Shipping waarbij de Provinciale Havenvisie leidend wordt voor de doelstellingen op het gebied van Waterinfrastructuur in Fryslân. Voor de ontwikkeling van de goederencorridor werken wij hierbij uiteraard ook samen met Groningen, Drenthe, Overijssel, Flevoland en Utrecht. Wij bevorderen handelsmissies om deze ontwikkelingen te ondersteunen. Ook hebben wij oog voor mogelijke inhoudelijke koppelingen in het verlengde van regiodeals (Rijk) en het Waddenfonds en Investeringskader Waddengebied (Waddenprovincies). F

P

K

Daarnaast benut Fryslân als regio uiteraard ook samenwerkingskansen met andere Europese regio’s voor innovaties op het gebied van Green shipping, Smart Shipping en Circular Shipping. Wij maken naast Interreg A gebruik van de kansen van Interreg North Sea Region en North West Europe of het Horizon programma. Ook zoeken wij de koppeling met het Investeringskader Waddengebied voor havenontwikkelingsprojecten. (Zie ook hoofdstuk 2.3).

Overig thema Duitsland: Internationalisering MKB Net als in de vorige bestuursperiode ondersteunen wij de internationalisering van het MKB in Fryslân. Hierbij komen de handelsbetrekkingen met Duitsland en ambities daarvoor het meest voor. Wij stimuleren de activiteiten via het Friesland Paviljoen (voetnoot) op diverse manieren zoals handelsmissies, werkbezoeken, ontsluiten van nog onbekende ecosystemen van de voornaamste Friese MKB-sectoren en leggen daarnaast nieuwe contacten in Duitsland ter ondersteuning van deze ambitie. Bijzondere aandacht gaat uit naar bevordering van handel in circulaire goederen uit en naar de eigen regio. Het vestigingsklimaat van circulaire bedrijven is hierbij een belangrijke voorwaarde die wij in de Friese beleidsbrief Economie hebben geborgd. Ook besteden wij aandacht aan de uitbreiding van netwerken op het gebied van de opleidingen binnen de voorname Friese sectoren, waarbij wij positief staan tegenover de deelname van meer Friese beroepsopleidingen aan het Rijnlandinstituut. Het Europese doel veiligheid met daaraan gerelateerd onafhankelijkheid van andere regio’s in de wereld biedt hierbij uitdagende kansen aan het MKB. F

P

K

14

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Focusthema 3: Leefbaarheid Inwoners van Fryslân, lokale bedrijven en maatschappelijke organisaties zijn zeer betrokken bij hun leefomgeving. Friezen, of geboren en getogen, van buiten gevestigd en of in toenemende mate met een migratieachtergrond: uit onderzoek van het planbureau Fryslân in 2019 blijkt dat Friezen zichzelf medeverantwoordelijk voelen voor hun leefomgeving en het behouden van de leefbaarheid 12. Als in Fryslân een idee geboren wordt, dan gaan wij hier spreekwoordelijk om tafel zitten met elkaar. Samen met overheid en inwoners plannen smeden en omzetten en op regionaal niveau vormgeven voor de leefomgeving is dan ook groot goed. Als provincie Fryslân kijken wij daarmee nadrukkelijk naar Europese fondsen zoals LEADER. Wij zien het Rural Pact als een nuttig initiatief en juichen toe dat de lokale overheden, ROC’s en wsp Fryslân werkt! En ca. 20 scholen in praktijkonderwijs, voortgezet onderwijs en speciaal onderwijs gebruik maken van het Europese Sociaal Fonds (ESF). Ook zijn wij positief over de deelname aan het samenwerkingsverband P10 voor wat betreft activiteiten gericht op Europa. Zo worden gemeenschapsprojecten mogelijk gemaakt en tegelijkertijd wisselen wij als Friezen op Europees niveau ook nog kennis uit en zien wij inwoners direct partners worden in het Europese samenwerking. De thema’s positieve gezondheid en sport dragen bij aan leefbaarheid.

Zo zullen wij een sportcomplex zoals Thialf van internationaal formaat op de kaart blijven zetten voor internationale evenementen. Het Nedersaksische Programm Zukunfsträume zien wij daarbij als kans voor grensoverschrijdende kennisuitwisseling. Wij verkennen ook of wij samen kunnen werken tussen de Leaderprogramma’s van Fryslân en Niedersachsen.

Friese kennissector: opleidingen en arbeidsmarkt De Friese kennisinstellingen maken een belangrijk en voorwaardenscheppend deel uit van de Friese samenwerking gericht op Europa en vormen een voor leefbaarheid van de regio, waar het goed leren, onderzoeken en uiteindelijk werken is met aandacht voor een duurzame arbeidsmarkt ook in de toekomst. De bachelor- en masteropleidingen bij de RuG Campus Fryslân, NHL-Stenden, Wetsus en Van Hall Larenstein en de eerder al genoemde middelbare beroepsopleidingen zijn voor ons belangrijke spelers met oog op de voor Fryslân waardevolle Erasmus+ en Horizon programma’s. De kennisinstellingen trekken internationale studenten aan, zorgen voor internationale (uitwisselings-) mogelijkheden van Friese studenten en via contact met internationale professionals voor inkomende kennis en behoud daarvan voor de regio.

15

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Toelichting op speerpunten en overige thema’s focusthema leefbaarheid Europa Speerpunt 7 Europa: gastvrijheidseconomie Fryslân is een populaire bestemming voor gasten.13Tussen oktober 2021 en december 2022 mocht Fryslân 942.000 overnachtingen herbergen en 3,5 mln. mensen bezochten Fryslân in deze periode voor één dag uit de grensregio met Duitsland en België 14. Maar in Fryslân is het aandeel buitenlandse gasten met 20 procent duidelijk lager dan landelijk. Fryslân wil wij de meest duurzame bestemming van Europa worden waarbij de Friese gastvrijheidssector in de Europese samenwerking o.a. bijdraagt aan de bevordering van de circulariteit in Fryslân. De gastvrijheidssector levert een belangrijke bijdrage aan de economie van Fryslân. Zowel inkomend toerisme als ook de recreatiemogelijkheden voor bewoners zijn hierbij belangrijk. De meest duurzame bestemming van Europa kan alleen bereikt worden door Slimme Groei waarbij een impact in relatie tot een prettige en gezonde leefomgeving altijd meeweegt. Wij benutten kansen binnen Europese fondsen en koppelen daarbij gastvrijheidseconomie aan overige belangrijke Friese sectoren zoals water, erfgoedsystemen en aan de bijzondere natuurlijke systemen en landschappen zoals het waddengebied, inclusief eilanden of het veenweidegebied. F

P

K

Speerpunt 8 Europa: Friese Taal De Friese taal staat in brede zin symbool voor het leveren van een essentiële bijdrage aan de uitdrukking van de Europese levenswijze, een van de zes prioriteiten van EC 2019-2024. In de uitvoering van de Nieuwe taalnota Fansels Frysk steken wij de internationale samenwerking voor een groot deel in op voortzetting van beleid langs de deelname aan netwerken waarin wij participeren. In de relatie met Duitsland betekent dat samenwerking tussen de Frieslanden en met de Ambassades. Op Europese schaal blijven wij actief binnen de Raad van Europa en wij maken gebruik van het Unesco Cities netwerk. Uitgaande van gemeenschappelijke doelen zetten wij in op samenwerking met Duitsland en Denemarken waarbij wij ook nieuwe verbindingen willen leggen voor kennisdeling. Innovaties op het gebied van Friestalige Artifical Intelligence vinden wij belangrijk. Ook zoeken wij de verbinding met culturele en andere beleidsthema’s voor cross-overs en zetten daarmee ook de erfenis van LF2018 voort. Hiermee dragen wij bij aan de bescherming en bevordering van het Fries die voortvloeien uit het Europees Handvest voor Regionale Talen en Talen van Minderheden (driejaarlijkse toetsing door de Raad van Europa). Wij blijven actief in het Network to Promote Liguistic Diversity (NPLD).

In de nieuwe Bestjoersôfspraak Fryske Taal en Kultuer (BFTK) verbinden wij taal met regionale identiteit. Wij herkennen ons in het ‘recht om te blijven’ uit het cohesiebeleid en zullen de bijpassende Europese subsidieregelingen adresseren. (Met oog op Duitsland is Friese Taal een specifiek dossier. Zie verderop.) F

P

K

Overige thema’s Europa: leefbaarheid

Cultuur F

P

Wij voelen ons rijk met een professionele Culturele sector in Fryslân. Wij waarderen dan ook de ontwikkeling die sinds LF2018 is ingezet waarbij culturele instellingen zelf de weg naar Europa weten te vinden en daarbij succesvol blijken. Wij zien ons als proactief adviseur en waar nodig bemiddelaar in ontwikkel- en uitvoeringsprocessen. Wij juichen daarnaast culturele initiatieven die begeleidend werken binnen de Blue Delta van Fryslân toe en zullen deze mede steunen binnen de Europese Subsidieprogramma’s. Wij zien graag dat de Friese Cultuursector in navolging van de successen van LF2018 en verder zijn stevige positie in Europa behoudt en verder weet uit te bouwen. In Europese termen valt onder cultuur ook materieel (zoals landschappen of monumenten) en immaterieel (zoals tradities en gebruiken) cultureel erfgoed dat zowel een grote bijdrage levert aan het welbevinden van de inwoners binnen de Europese samenwerking ook bijdraagt aan behoud van het Europees eigenen in als zijn diversiteit. K

16

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Digitalisering Digitalisering is een speerpunt van de EU. Ook in Duitsland en met name Niedersachsen en Weser-Ems worden Digitalisering als randvoorwaarden beschouwd om overige innovatieprocessen mogelijk te maken. Het is een katalysator voor vernieuwing binnen diverse andere thema’s Het vormt een dwarsverband door diverse andere thema’s heen en is bedoeld om digitale vernieuwing in inhoudelijke sectoren te bevorderen en te faciliteren (o.a. Agro Food, Circulaire Bouwmaterialen en Plastics, Maritieme Technologie, Mobiliteit, Watertechnologie). Vanuit de positie met het Innovatiecluster Drachten stimuleren wij de samenwerking met Duitse partners op het gebied van Digitalisering & HTSM. Wij ontmoeten elkaar in de daarvoor bestaande samenwerkingsverbanden en subsidieprogramma’s maar staan ook open voor nieuwe verbindingen. Wij onderschrijven een betere aansluiting van Fryslân als regio bij de Europese Digital decade 2030. (Met oog op Duitsland is digitalisering een overig thema.) F

P

K

Dossiers met een specifieke status: Dossier 1 Europa breed: het Waddengebied F

P

K

Nederland en in het bijzonder de provincies Noord-Holland, Fryslân en Groningen delen sinds 2009 de gezamenlijke zorg voor het Natuur Unesco-werelderfgoed Waddenzee met Duitsland en Denemarken. Dit beheer is in de Trilaterale samenwerking Wadden Sea georganiseerd, met daaraan gekoppeld diverse inhoudelijke werkgroepen en gremia, waarin Nederland en ook Fryslân samen met Duitse en Deense leden samenwerken.

Aan Nederlandse kant bestaat daarnaast ook nog het landelijke Omgevingsberaad Waddengebied onder voorzitterschap van Rijksheer Brok, waarin de belangrijke sectoren zoals Zeehavens, Natuur- en Milieuorganisaties, Visserij, Landbouw Recreatie & Toerisme, Wetenschap, het Waddenbeheer en de overheden de krachten bundelen. Koppelkansen tussen de Agenda 2050 Waddengebied en het Friese Europabeleid ook voor de hand. Wij zijn voor koppelingen van initiatieven die zowel de doelstellingen van het Europabeleid als ook het Waddenbeleid bevorderen. De Waddeneilanden zijn uniek en in Nederland alleen in Noord-Holland en Fryslân te vinden. Samen met de Friese Waddengemeenten zien wij graag de samenwerking tussen de Waddeneilanden in Europees verband en in het bijzonder met Duitsland sterker worden niet op de laatste plaats in het kader van Europese (innovatieve) projecten.

Dossier 2 heel Europa: het Veenweidegebied Met de Veenweideprogramma 2021-2030 werkt Fryslân aan een duurzame toekomst voor het Friese veenweidegebied. De ambitie is dat het gebied in 2050 een nieuw en blijvend evenwicht heeft gevonden: veenafbraak en bodemdaling zijn nagenoeg gestopt evenals de uitstoot van CO2.15 Op sommige plekken is zelfs weer sprake van veengroei. De veenweidelandschappen en hun ontstaansgeschiedenis zijn nog steeds goed herkenbaar en hebben hun kwaliteit behouden. Om dit lange termijnperspectief mogelijk te maken zijn een vertraging van de bodemdaling en een afname van de uitstoot van broeikasgassen nodig, zodat het een aantrekkelijk gebied blijft om te wonen, te werken en te verblijven. F

P

K

Dit vereist een balans tussen de belangen van landbouw, natuur, water, wonen, landschap, cultuurhistorie en archeologie en een aanpak met alle betrokken partijen uit het gebied. De veenweideproblematiek speelt ook in diverse andere Europese landen zoals Ierland, Finland, Zweden, de Baltische Staten, Polen en Duitsland, met name in Niedersachsen16. Wij willen in overleg met Niedersachsen nagaan of samenwerking op dit dossier mogelijk en zinvol is en of we over en weer van elkaars aanpak kunnen leren. 17

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

Dossier 3 met Duitsland en Europa: De Lelylijn Voor de komst van de Lelylijn werken wij in Nederland op interregionaal niveau samen met Rijk en de provincies Groningen en Flevoland. Wij zetten ons vanuit de missie voor een verbonden regio en circulaire en duurzame economie in voor de verbinding tussen Amsterdam, Hamburg en Scandinavië. In de samenwerking met Duitsland zijn wij verheugd met de positieve uitspraak van de Noord-Duitse deelstaten over de komst van de Lelylijn uitgesproken in het 4+1 Treffen door Niedersachsen (GROS, zie hieronder) en bijlage 2). Na afronding van het lopende onderzoek naar de meerwaarde van de Lelylijn met hiervoor genoemde route door Noord-Duitsland zullen wij samen met de overige Nederlandse partijen en onze Duitse partners de vervolgstappen overwegen. Het Rijk blijft onze belangrijkste gesprekspartner en is voorwaardenscheppend voor de nodige intensieve samenwerking en kansen op Europees niveau voor de realisatie van deze ambitie. F

P

K

Dossier 4 Duitsland specifiek: Friese Taal Wij zijn ons ervan bewust van het feit dat het Fries in Duitsland een andere status heeft dan in Nederland. Wij sluiten aan bij gezamenlijke doelstellingen in de samenwerking tussen de Frieslanden. In de uitvoering van de Nieuwe taalnota Fansels Frysk steken wij de internationale samenwerking voor een groot deel in op voortzetting van beleid langs de deelname aan netwerken waarin wij al participeren. Op Europese schaal blijven wij deel uitmaken van de Raad van Europa en wij maken gebruik van het Unesco Cities netwerk. Uitgaande van gemeenschappelijke doelen zetten wij in op samenwerking met Duitsland en Denemarken waarbij wij ook nieuwe verbindingen willen leggen voor kennisdeling. Innovaties op het gebied van Friestalige Artifical Intelligence als functie voor minderheidstalen vinden wij belangrijk. Ook zoeken wij de verbinding met culturele en andere beleidsthema’s voor cross-overs. Hiermee dragen wij bij aan de bescherming en bevordering van het Fries die voortvloeien uit het Europees Handvest voor Regionale Talen en Talen van Minderheden (driejaarlijkse toetsing door de Raad van Europa). Daarnaast kan het Nedersaksisch dat in Westen Ooststellingwerf en grote delen van de grensregio ook aan Duitse zijde wordt gesproken en zich van het Fries als zodanig onderscheidt als verbindende schakel werken in de grensregio. F

P

K

18

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

2.3: Drie handelingsdimensies regio & Europa De regio Fryslân beweegt zich in relatie tot en met Europa in drie verschillende dimensies. 1. Kaders Europese

2. Fondsen

3.Positionering

Alle drie dimensies staan in verbinding met elkaar vanuit het perspectief van de regio en kunnen op elkaar inwerken (fig. 1); al zijn de ruimte, de momenten en manieren om te handelen steeds verschillend. De dimensies kennen een verschillende manier van uitvoering (van verplicht tot vrijblijvend) en hebben verschillende looptijden. Het bewustzijn van de dimensies die in de diverse Europese beleidspunten van toepassingen zijn, gebruiken wij voor de handelingsstrategieën vanuit Fryslân en voor de daarbij benodigde sturingsmechanismen op de Friese inzet daarbinnen.

1 Kaders: Beleid, Wet- en regelgeving, MFK

Figuur 2: drie dimensies van Europa in de regio

Het Europese beleid wordt door de Europese Raad bepaald (zie fig.2). Ter ondersteuning van het Europese beleid gelden Europese regels en wetten1, bepaald door het Europese Parlement en de Raad van de Europese Unie. Deze regels werken direct of indirect door in het leven van burgers en bedrijven, anderzijds vormen zij de kaders voor overheidsbeleid (bijv. Vogel- en Habitatrichtlijn of de Kaderrichtlijn Water, Richtlijn hernieuwbare Energie, of Nitraatrichtlijn, de Natuurherstelwet, maar ook de richtlijnen voor vrij verkeer van goederen en personen binnen Europa, etc.). Die kaders zijn een gegeven en zolang de regels gelden voeren wij deze uit en leven deze na. De regio Fryslân mag wel zelf invullen hoe zij de maatregelen uitvoert. Ook het Meerjarige Financieel Kader (MFK) is een Europees gegeven, waarmee de beschikbare EU-fondsen voor de uitvoering van de hier toegelichte Europese kaders zijn bepaald.

2 Europese Fondsen en subsidieprogramma’s Europa biedt daarnaast ook een breed menu aan fondsen en programma’s voor de lidstaten en regio’s om het eigen beleid samen met het Europese beleid uit te voeren. Iedereen in de regio Fryslân kan ervoor kiezen om daar wel of niet gebruik van te maken. Ook bij de uitvoering van wetten en regels kunnen de subsidieprogramma’s een belangrijke rol spelen. Via samenwerking binnen Fryslân en/of met (inter-)nationale partners uit andere Europese kan een beroep gedaan worden op Europese subsidies ter uitvoering van ons inhoudelijk beleid en het verwerven van extra middelen. Voor een overzicht van de subsidiefondsen waarmee Fryslân werkt verwijzen wij naar Toelichting 2: Europa

3 Positionering Voor zowel de dimensie van beleid, wet- en regelgeving, als voor de subsidieprogramma’s bestaan zeer geringe beïnvloedingsmogelijkheden voor de regio. Die geringe kans doet zich voor tijdens veranderingstrajecten van beleid, regelgeving en programma’s, bijvoorbeeld na verkiezingen of tijdens Midterm Reviews (MRT’s)17. Voor de wet- en regelgeving loopt de weg meestal via het Kabinet, maar we zijn daar niet volledig van afhankelijk. Via het Comité van de Regio’s is het ook mogelijk contacten te onderhouden en zelfs zaken te agenderen die voor Fryslân van belang zijn. Ook zijn EU-commissarissen en EU-parlementariërs en overige Brusselse instanties voor belangenbehartiging benaderbaar. Daar waar kansen liggen grijpen wij deze aan. Hoe komt Fryslân succesvol en proactief in positie? Wij benutten de geschikte gremia en processen in veranderingstrajecten, maar ook voor de advisering over nieuwe Europese subsidieprogramma’s en -voorwaarden. Hierbij kiezen wij op een proactieve en strategische wijze de volgende ingangen:

19

Definitief concept beleidsbrief meer kans op balans, GS 10 september 2024

1 Regionale input leveren bij het Rijk voor onderhandelingen in de Raad van de Europese Unie. 2. Regionale deelname aan Europese gremia en de Raad van Europa18 a) Het Comité van de Regio’s: input leveren aan advisering van de Europese Commissie, de Raad van de Europese Unie en het EU-parlement (momenteel via gedeputeerde Douwstra en wethouder Jonkman van Opsterland); b) Publieke raadgevingsprocessen van de Europese Context, zoals bijvoorbeeld de voorbereiding van nieuwe Europese Subsidieprogramma’s en de Regionale Innovatie Strategie (RIS 3) Noord; c) Europese Subsidieprogramma’s voor de uitvoering van Fries beleid. d) Raad van Europa, (momenteel via gedeputeerde Folkerts); Verwijzing schema Europese organen en gremia Toelichting 2: Europa