CConstaterende datOpmeer
Koppel je AI →
Document · PDF

[25.0014743] Bijlage 1: Kerkenvisie

Besluitvormende raadsvergadering 11 december 2025, gemeente OpmeerBij agendapunt: Kerkenvisie19.655 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 2 van 3

ruimte geschikt gemaakt om te verhuren als kantoor. De middelen uit de verhuur zullen ten bate komen van het onderhoud en de instandhouding van het gebouw. Wanneer de functie van het café in Aartswoud verder onder druk komt te staan leeft de wens om een dergelijke ontmoetingsfunctie voor het dorp te behouden en deze wellicht in de kerk onder te brengen. zoals in Wadway.

8. Kerk Aartswoud

Een kettingbeding heeft als doel het voorkomen van onwaardig gebruik van kerkgebouwen. In een kettingbeding kan een verkopende partij wensen opnemen over wat er wel en niet mag gebeuren in en met een kerkgebouw. Ook bij verkoop in de toekomst blijft het beding gelding, vandaar de term ‘kettingbeding’. Met name de Katholieke Kerk neemt bij verkoop van een kerkgebouw vaak een kettingbeding op. Veelal worden hiermee functies uitgesloten die niet passend worden geacht bij de uitstraling van de kerk en het geloof zoals gokken en seksueel vermaak.

Het kerkgebouw van Aartswoud is aan het eind van de vorige eeuw ondergebracht in een stichting. Met de overdracht is ook een legaat ten behoeve van de onderhoud van het kerkgebouw overgedragen aan de stichting. Vanuit dit legaat en uit middelen die worden verkregen door exploitatie en een jaarlijkse veiling worden de onderhoudskosten van het gebouw gefinancierd. Het aantal activiteiten en verhuren in de kerk is beperkt. De stichting draait op een groep betrokken vrijwilligers die verantwoordelijk is voor het dagelijks beheer en exploitatie. In het gedeelte voorin de kerk, onder de toren is een

Wat is een kettingbeding?

Afwegingskader religieus erfgoed Deel 2: Opgave

33

Binnen Nederland kennen we diverse vormen van gebruik van kerken. De betrokkenheid van de samenleving bij een gebouw verschilt per functie. De gemeente kan een waardering uitspreken voor de wenselijkheid van een type gebruik voor de instandhouding van een gebouw. Dit heeft zowel met de (sociale) programmering binnen de dorpen te maken alsook met het behoud van de cultuurhistorische waarden van de gebouwen. Om de maatschappelijke waarden te koesteren heeft voortgezet religieus gebruik de voorkeur, eventueel in combinatie met (maatschappelijk) nevengebruik, ook wel multifunctioneel gebruik. Vervolgens bestaat de voorkeur om te kiezen voor een herbestemming met een maatschappelijke functie (bijvoorbeeld een buurthuis, cultureel gebruik of een zorgfunctie). Als dat niet mogelijk blijkt kan ook gekeken worden naar commerciële functies, waarbij de voorkeur uitgaat naar een semipublieke functie, zoals een kapper of een winkel. Een gesloten commerciële functie, zoals wonen of kantoor, is de laatste optie vanwege de grote aantasting van zowel interieur als exterieur. Sloop van de (monumentale) kerkgebouwen in Opmeer dient voorkomen te worden, vanwege de hoge cultuurhistorische waarde

van de kerkgebouwen. Opeenvolgend heeft de gemeente voorkeur voor de volgende bestemmingen in de bestaande kerkgebouwen: • Religieus gebruik • Multifunctioneel gebruik • Maatschappelijk / Cultureel gebruik • Commercieel gebruik • Privaat gebruik • Tijdelijk gebruik • Leegstand / Sloop In bovenstaande volgorde komt het gebruik steeds verder af te staan van het oorspronkelijk gebruik: van publiektoegankelijk tot privaat gebruik, en van behoud van het kerkgebouw en/of interieur, tot grootschalige verbouwingen ten behoeve van het nieuwe gebruik. Voor elke functie worden hierna zowel de voordelen en mogelijkheden als de nadelen en obstakels benoemd. Dit vormt het afwegingskader religieus erfgoed. Religieus gebruik Binnen het religieus gebruik wordt de kerk gebuikt, waarvoor hij van oorsprong is gebouwd: de viering, samenkomst, ontmoeting en bezinning. Voor kerken

met een monumentale bestemming is het uitgangspunt behoud van de historisch waardevolle onderdelen, vaak ook van het interieur. In het bestemmingsplan hebben kerken in religieus gebruik, een maatschappelijke bestemming. Het religieus gebruik is uiteraard voor behoud van het kerkgebouw en interieur het meest gewenste gebruik. Tegelijkertijd is het voor veel kerkeigenaren, als gevolg van ontkerkelijking, een krimpende gemeenschap, hoge leeftijden van kerkgangers, teruglopend aantal vrijwilligers, teruglopende inkomsten, hoge energierekeningen en hoge onderhoudskosten, steeds moeilijker om alles rond te krijgen. Soms wordt het kerkgebouw alleen op zondag gebruikt, en staat het de overige dagen grotendeels leeg. Maar veelal worden kerken in religieus gebruik ook kleinschalig verhuurd aan derden. Veel voorkomende (kleinschalige) functies zijn het verhuren van vergaderruimtes, verhuren van repetitieruimtes voor koren en muziekverenigingen en het organiseren van concerten en voorstellingen in de kerkzaal. Dit gebruik is echter bijzaak, en ondergeschikt aan het religieus gebruik. Kerken in Opmeer in religieus gebruik

Deel 2: Opgave

zijn: De Sint-Lambertuskerk in De Weere, De Sint-Bonifatiuskerk in Spanbroek, de Sint-Jans Geboortekerk in Hoogwoud en de Kerk op de Terp in Hoogwoud.

blijft het kerkgebouw publiekstoegankelijk. Er zijn in Opmeer op dit moment geen kerken in multifunctioneel gebruik.

Multifunctioneel gebruik

Kerkgebouwen die uit religieus gebruik raken, kunnen binnen de vigerende maatschappelijke bestemming de deuren openzetten voor de samenleving. Vanwege hun oorspronkelijke gebruik, zijn ze geschikt voor een maatschappelijk en cultureel gebruik. Veelal liggen de gebouwen centraal in de dorpen en zijn benodigde faciliteiten, zoals toiletten, een keuken, vergaderruimtes etc. aanwezig. Binnen dit gebruik zijn grootschalige verbouwingen doorgaans niet noodzakelijk. Ook blijft het gebouw publiekstoegankelijk.

Kerkgebouwen met een multifunctioneel gebruik zijn zowel in religieus gebruik, doorgaans in ieder geval voor de kerkdienst op zondagochtend, als voor een breder gebruik. Wanneer dit niet-religieuze gebruik grootschalig is, en de boventoon leidt, boven het religieuze gebruik, valt het kerkgebouw onder ‘multifunctioneel’ gebruik. Veelal is een verbouwing of pertinente opdelen van de kerkzaal noodzakelijk om dit gebruik mogelijk te maken. In veel gevallen van multifunctioneel gebruik is de kerk in eigendom van de kerkelijke gemeenten, in sommige gevallen is de kerk eigendom van een stichting. De hoge stookkosten en een tekort aan vrijwilligers zijn veelal beperkende factoren. De extra inkomsten die worden gegeneerd uit de verhuur, kunnen een welkome toevoeging zijn om het religieus gebruik op de lange(re) termijn mogelijk te maken. Bovendien verkrijgt het kerkgebouw een nieuwe functie voor de samenleving en omwonenden, en

34

Maatschappelijk / Cultureel gebruik

Elke gemeente heeft behoefte aan gebouwen met een maatschappelijke functie, waar bewoners heen kunnen, om vele verschillende redenen. Wanneer een maatschappelijke bestemming wordt opgeheven, is het veelal lastig om deze functie opnieuw toe te voegen omdat het gebruik vanuit commercieel oogpunt veelal minder interessant is. Voorbeelden van maatschappelijk gebruik van een kerkgebouw zijn buurthuizen,

welzijnsorganisaties, (niet commerciële) gezondheidscentra, bibliotheken, theateren voorstellingsruimtes, expositieruimtes en musea. De stookkosten en onderhoudskosten van een kerkgebouw zijn echter doorgaans hoog, en maatschappelijk en cultureel gebruik heeft doorgaans geen grote opbrengsten tot gevolg. Binnen dit gebruik moet daarom de vraag gesteld worden of vanuit het gebruik de hoge onderhoudskosten op de lange termijn opgebracht kunnen worden. Mocht dat niet het geval zijn, dan dient gezocht te worden naar andere vormen van inkomsten, zoals subsidies voor instandhouding van historisch waardevolle gebouwen (vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, de provincie of de gemeente) of subsidies voor de maatschappelijke of culturele functies die in het kerkgebouw ondergebracht worden (vanuit de gemeente). In Opmeer zijn kerken met een maatschappelijke of culturele bestemming de Kerk van Aartswoud en ’t Kerkhuys in Spanbroek, beide zijn in gebruik voor (maatschappelijke) bijeenkomsten, en de Theatherkerk in Wadway die in gebruik is als theater.

Deel 2: Opgave

Commercieel gebruik Wanneer een kerk commercieel gebruikt wordt, is de publiekstoegankelijkheid doorgaans geborgd maar afhankelijk van het gebruik. In veel gevallen blijft de kerk toegankelijk voor publiek, in sommige gevallen alleen voor klanten. Een veel voorkomende functie binnen het commerciële gebruik, is retail. De kerk wordt ingezet als winkel. Denk aan de alom bekende voorbeelden van de boekenwinkels in kerken in Maastricht en Zwolle, die zeer in trek zijn bij het grote publiek. Maar ook bestaan er voorbeelden van markthallen in kerken, waar lokale ondernemers hun waar uitstallen, zoals die in Sas van Gent. Een horeca-functie valt ook binnen deze trede. Er zijn legio-voorbeelden van succesvol herbestemde kerken binnen dit gebruik, waarbij de kerk open blijft voor publiek, en de ruimte veelal beleefbaar blijft. Ook diensten als een kapper of schoonheidspecialist vallen binnen deze trede. De publiekstoegankelijkheid komt hierbij iets meer in het gedrang, omdat de kerk met name toegankelijk is voor klanten. Financieel is een commercieel gebruik

35

interessant, maar sterk afhankelijk van de functie en de locatie van de kerk. Er zijn in Opmeer geen voorbeelden van kerken met een commercieel gebruik. Privaat gebruik Bij privaat gebruik is het kerkgebouw niet langer publiekelijk toegankelijk, en past het gebruik ook niet meer binnen de maatschappelijke bestemming. Dat betekent dat de gemeente zal moeten meewerken aan een nieuwe, private bestemming zoals wonen of kantoor/bedrijf. Het voordeel van zo’n private bestemming is dat het kerkgebouw financieel interessanter wordt voor ontwikkelaars en potentiële kopers. Aan het creëren van extra woningen/ appartementen bestaat een grote behoefte, zo ook in Opmeer. Wonen in een kerk is voor veel mensen aantrekkelijk, niet alleen vanwege de aansprekende architectuur, maar ook veelal door een gunstige, centrale ligging. Vaak zijn woningen in een kerk echter wel kostbaar. Een dergelijke bestemming vraagt om een grotere investering (verbouwing) maar is doorgaans duurzamer en zekerder op de lange termijn dan een minder financieel krachtige (bijv. maatschappelijke) bestemming.

Nadeel van een herbestemming naar wonen, is dat het gebouw niet meer publiektoegankelijk is en het gebouw doorgaans behoorlijk wordt verbouwd en/of aangetast. Een kerkelijk interieur zal worden verwijderd, en een nieuwe indeling, het aanbrengen van verdiepingsvloeren, trappartijen, liftschachten, ventilatiesystemen, deuren en ramen is noodzakelijk. Ook verduurzaming, waaronder isolatie en het aanbrengen van zonnepanelen, is veelal vereist. Dat betekent dat aantasting van het uiterlijk aanzien, en van de historisch waardevolle onderdelen zal plaatsvinden. Voor monumentale gebouwen gelden hiervoor beperkingen. In Opmeer is de voormalige Hervormde kerk van Opmeer een voorbeeld van een kerkgebouw in privaat gebruik. Het gebouw is in gebruik als woning. In ’t Kerkhuys in Spanbroek wordt een ruimte verhuurd als kantoor voor de monumentenwacht. In Aartswoud ligt er vanuit de eigenaar ook de wens een kantoorfunctie op te nemen binnen de kerk.

Deel 2: Opgave

Tijdelijk gebruik BiBinnen een tijdelijk gebruik wordt de kerk door de eigenaar verhuurd voor een tijdelijk gebruik, bijvoorbeeld in afwachting van een grote transformatie / herbestemming. Het voordeel van zo’n tijdelijk gebruik is dat leegstand wordt tegengegaan en het kerkgebouw een functie vervult voor de samenleving. Nadeel is dat er ten gunste van dit tijdelijke gebruik geen grote investeringen zullen worden gedaan en er geen onderhoud zal plaatsvinden aan het kerkgebouw. Er zijn in Opmeer zijn geen kerkgebouwen met een tijdelijk gebruik. Leegstand / Sloop Als het niet lukt om een nieuwe functie te vinden, dreigt leegstand, mogelijk gevolgd door sloop. Voor kerkgebouwen zonder monumentale status is dit een reële optie, wanneer het gebouw wordt onttrokken aan de eredienst. Ook in geval van sloop is de vraag of de gemeente wil meewerken aan wijziging van de bestemming voor het betreffende perceel. Voor kerken met een monumentale status behoort sloop in principe niet tot de mogelijkheden, en is het van belang dat de gemeente betrokken

36

is en meedenkt over een mogelijke nieuwe invulling van het gebouw. Er is in Opmeer is geen kerkgebouw dat leeg staat of gesloopt zal worden. Wel dreigen de katholieke kerken van De Weere en Spanbroek binnen afzienbare tijd leeg komen te staan.

Kansenkaart per kerk Deel 2: Opgave

Met veranderende religieuze praktijken, demografische verschuivingen en maatschappelijke behoeften rijst de vraag: hoe kunnen deze unieke gebouwen hun betekenis behouden of een nieuwe rol vervullen in de toekomst? Om daar richting aan te geven, hebben we per kerk een kansenkaart opgesteld. Deze kaart brengt op gestructureerde wijze de potentie in beeld op basis van diverse thema’s. Van fysieke kenmerken zoals parkeerplaatsen en uitbreidingsmogelijkheden tot de cultuurhistorische waarde van het exterieur en interieur. Van de sociaal-maatschappelijke betrokkenheid van dorpsbewoners tot de vitaliteit van de geloofsgemeenschap. Ook stedenbouwkundige ontwikkelingen en de mate van medewerking door de kerkeigenaar zijn meegewogen. Deze kansenkaart biedt de gemeente Opmeer, kerkeigenaren en dorpsgemeenschappen handvatten om het gesprek aan te gaan over toekomstbestendige functies, behoud én vernieuwend gebruik van hun kerkgebouw. Om de potentie van iedere kerk transparant en systematisch te beoordelen, wordt elk

37

hoofdthema en bijbehorend subonderdeel afzonderlijk gescoord. Deze scores geven per aspect aan in hoeverre er kansen of knelpunten zijn. Denk hierbij aan elementen zoals de aanwezigheid van vrijwilligers, architectonische beperkingen of de ligging van de kerk binnen het dorp. De deelbeoordelingen worden vervolgens samengevoegd tot een totaalscore. Deze totaalscore weerspiegelt de kansrijkheid van de kerk: hoe groter de score, des te meer toekomstmogelijkheden het gebouw en de gemeenschap bieden. Op basis hiervan kunnen stakeholders gefundeerde keuzes maken over behoud, herbestemming of transformatie van het kerkgebouw.

Algemene beschrijving van de beoordelingsthema’s: Locatie De kansen op gebied van de locatie zijn bekeken op basis van de stedenbouwkundige ligging (ligt de kerk centraal binnen het dorp en is deze goed bereikbaar), de ruimte voor parkeren op eigen terrein van de kerk of in de directe omgeving, en de perceelgrootte (is er ruimte voor een eventuele uitbreiding). Ook de ligging van de begraafplaats is

daarbij een relevante factor, omdat deze een beperkende factor vormt bij eventuele verkoop van de kerk (een begraafplaats kost geld en energie in onderhoud en dient voor nabestaanden toegankelijk te zijn, levert financieel niets op en kan niet bebouwd worden). Bij herbestemming of verkoop van de kerk, is de omgang met de begraafplaats een factor die aandacht verdiend.

Gebouw De monumentale status van een kerk heeft grote invloed op de kansen tot herbestemming. Wijzigingen aan het exterieur van een monumentaal kerkgebouw zijn vergunningplichtig, en worden niet altijd wenselijk geacht. Voor de mogelijkheden tot herbestemming kan dit een beperkende factor zijn. De denominatie van een kerk in religieus gebruik is een belangrijke factor binnen de gebruiks- herbestemmingsmogelijkheden. Dit kan ook doorwerken in kerken die reeds zijn herbestemd, maar middels een kettingbeding moeten voldoen aan voorwaarden die hierin zijn gesteld. Omdat een katholieke kerk gewijd is, is deze in principe niet geschikt voor nevengebruik of herbestemming. De kerk dient eerst ontwijd

Deel 2: Opgave

te worden. Ook is het gebruikelijk voor een katholieke eigenaar om een kettingbeding op te stellen, wanneer de (ontwijdde) kerk wordt verkocht. In dit kettingbeding is opgenomen welke soorten van gebruik niet wenselijk worden geacht binnen het betreffende kerkgebouw. Hoewel kerkbesturen/parochies van katholieke kerken juridisch eigenaar zijn van de kerk, dient er voor vele activiteiten toestemming gevraagd te worden aan het bisdom.

Wanneer deze nog in oorspronkelijke staat aanwezig zijn en van hoge waarde worden geacht, vormt dit een beperkende factor in de herbestemmingsmogelijkheden. Wijziging of verplaatsing ervan, is vergunningplichtig. De aanwezigheid van de (nagelvaste) kerkbanken, vormt een factor van belang, omdat deze doorgaans in de weg staan van een nieuwe inrichting, maar niet zomaar verplaatst of verwijderd mogen worden.

Bij Protestantse kerken ligt dit doorgaans minder gecompliceerd. Nevengebruik of herbestemming van een protestantse kerk is goed mogelijk. Bovendien zijn kerkbesturen doorgaans zelf eigenaar en volledig bevoegd om besluiten te nemen over het kerkgebouw. Ook de denominatie en de rol van de kerkeigenaar bij een toekomstig gebruik is daarom meegenomen binnen deze kansenkaart.

De maatschappelijke waarde van de kerkgebouwen, zowel de kerken in religieus gebruik als de herbestemde kerken, is van belang voor de kans van een succesvolle herbestemming. De grootte van de religieuze gemeenschap, evenals de betrokkenheid van dorpsbewoners die zich betrokken voelt bij het kerkgebouw is van belang bij het toekomstig gebruik, met name wanneer er gezocht naar een publiekstoegankelijke maatschappelijke en/of culturele functie. Voor een nieuwe maatschappelijke functie is vaak opnieuw een betrokken groep vrijwilligers nodig. Bij een private invulling als wonen of kantoorruimte, is de maatschappelijke waarde voor de samenleving in veel mindere mate van belang.

Interieur Voor alle monumentale kerken in Opmeer geldt, dat ook het interieur onderdeel vormt van de rijksmonumentale bescherming. Dit geldt voor de nagelvaste, historisch waardevolle interieuronderdelen, zoals preekstoelen, kroonluchters en kerkbanken.

38

Maatschappelijke waarde

Deel 2: Opgave

Lambertuskerk De Weere

’t Kerkhuys Spanbroek

Locatie (2 punten):

Locatie (1 punt):

De Lambertuskerk is in de dorpskern van de De Weere gelegen. De kerk ligt op een groot perceel waar ruimte is voor parkeren en een eventuele uitbreiding. Direct achter de kerk ligt een begraafplaats, waar mogelijkheden voor bebouwing of een ander gebruik zeer beperkt is. De kerk vormt samen met de basisschool en het Theresiahuis een cluster van maatschappelijke voorzieningen in De Weere. In de herbestemmingsopgave zijn er wellicht kansen om naar dit hele cluster te kijken.

Hoewel ‘t Kerkhuys niet centraal gelegen is in de dorpskern van Spanbroek is het goed bereikbaar op de hoek van twee doorgaande wegen. Direct achter de kerk is een groot parkeerterrein, dat de kerk bereikbaar maakt voor grote groepen. De naast de kerk gelegen begraafplaats belemmert de mogelijkheden voor een uitbreiding naast de kerk, maar de uitbreiding van de begraafplaats met een urnenmuur biedt kans om zonnepanelen toe te voegen. Naast de kerk ligt het oude Raadhuis van Spanbroek. er wordt onderzocht of het raadhuis bij de exploitatie van de kerk betrokken kan worden.

Gebouw (0 punten): De kerk heeft een rijksmonumentale status. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. vergunningplicht en slechts in beperkte mate mogelijk. In verband met de regels die het bisdom stelt voor gebruiksmogelijkheden van een katholiek kerkgebouw zijn de mogelijkheden voor nevengebruik en herbestemming beperkt. De kans voor een herbestemming binnen de huidige eigenaarssituatie, is relatief klein. Interieur (1 punt): Ook alle nagelvaste onderdelen van het interieur zijn onderdeel van de monumentale status en mogen niet zonder vergunning gewijzigd of verwijderd worden. Het interieur is rijkversierd, met bijzonder metselwerk en veel religieuze elementen. Dit maakt de mogelijkheid van interieurwijzigingen t.b.v. een nieuw gebruik, zoals verdiepingsvloeren, verduurzamingsmaatregelen en box-in-box toepassingen, minder kansrijk. De (nagelvaste) banken zijn aanwezig, maar zijn niet oorspronkelijk, en zullen naar verwachting (met vergunning) verwijderd kunnen worden. Maatschappelijke waarde (1 punt): Het aantal kerkgangers is klein. In het dorp voelen veel inwoners zich wel betrokken bij de kerk, dit is goed te zien op hoogtijdagen en bij uitvaarten. De kerk zal op korte termijn aan de eredienst onttrokken worden.

In de kerk vinden momenteel geen tot weinig activiteiten plaats voor inwoners buiten de geloofsgemeenschap. Wel zijn dorpsbewoners betrokken via de (herbestemmings)commissie.

39

Gebouw (0 punten): De kerk heeft een rijksmonumentale status. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur slechts in beperkte mate mogelijk. Wel zijn er in de loop der jaren met succes diverse verduurzamingsmaatregelen doorgevoerd waardoor het gebouw beter scoort op duurzaamheid. De van oorsprong hervormde kerk is al herbestemd tot cultureel centrum. Er rust geen kettingbeding op de kerk vanuit een voormalig kerkelijk eigenaar. Dit is gunstig is voor de mogelijkheden voor (verdere) herbestemming. Interieur (2 punten): Ook het interieur van de kerk maakt onderdeel uit van de rijksmonumentale status. Ondanks de nieuwe functie zijn de grotendeels monumentale kerkelijke interieuronderdelen, zoals een preekstoel, kroonluchters en het orgel, nog aanwezig. De oorspronkelijke banken zijn reeds grotendeels vervangen door losse stoelen. Niet reversibele, grootschalige aanpassingen aan het interieur, zoals het aanbrengen van een verdiepingsvloer of het opdelen van de kerkzaal in kleinere ruimtes en het toepassen van verduurzamingsmaatregelen, zijn slechts in beperkte mate mogelijk, en vergunningplichtig. Veel van deze maatregelen zijn echter in het verleden al uitegevoerd waardoor het gebouw multifunctioneel is in te zetten. Maatschappelijke waarde (1 punt): De maatschappelijke waarde van de kerk is groot binnen de samenleving van Spanbroek.

Er bestaat een grote betrokkenheid vanuit de dorpsbewoners. Er is een actieve en brede programmering die goed bezocht wordt.

Deel 2: Opgave

Bonifatiuskerk Spanbroek

Theaterkerk Wadway

Locatie (0 punten):

Locatie (1 punt):

De Bonifatiuskerk heeft geen centrale ligging binnen de dorpskern van Spanbroek, maar ligt aan het uiteinde van het dorp. De kerk beschikt niet over een beperkt aantal parkeerplekken, en er is slechts beperkt ruimte op het perceel van de kerk voor een uitbreiding. Achter de kerk ligt een begraafplaats, waardoor ook hier geen mogelijkheden zijn voor uitbreiding van het gebruik of bebouwing. Naast de kerk ligt het voormalig parochiehuis dat op dit moment leeg staat. Dit voormalig parochiehuis is niet in eigendom van de parochie.

De theaterkerk ligt binnen de zeer kleine buurtgemeenschap Wadway. De kerk heeft geen parkeergelegenheid op eigen terrein en is slecht bereikbaar per auto. De kerk ligt vrij en centraal op het perceel, en waardoor er aan de noordzijde mogelijkheden zijn tot uitbreiding. De huidige eigenaar heeft hier recent gebruik van gemaakt door een foyer aan te bouwen.

Gebouw (0 punten): De kerk heeft een rijksmonumentale status. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding of entrees, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. vergunningplichtig en slechts in beperkte mate mogelijk. In verband met de regels die het bisdom stelt voor gebruiksmogelijkheden van een katholiek kerkgebouw zijn de mogelijkheden voor nevengebruik en herbestemming beperkt. De kans voor een herbestemming binnen de huidige eigenaarssituatie, is relatief klein. Interieur (0 punten): Ook het interieur van de kerk maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale status, en kent een zeer hoge monumentale waarde. Het interieur is rijkversierd met veel kerkelijke elementen, en verkeert in een oorspronkelijke staat. De nagelvaste, oorspronkelijke banken mogen niet zonder vergunning verplaatst of verwijderd worden. Dit maakt de mogelijkheid van interieurwijzigingen t.b.v. een nieuw gebruik, zoals verdiepingsvloeren, verduurzamingsmaatregelen en box-in-box toepassingen, minder kansrijk. Maatschappelijke waarde (1 punt): Het aantal kerkgangers is klein. In het dorp voelen inwoners zich wel betrokken bij de kerk. De kerk zal op korte termijn aan de eredienst onttrokken worden. In de kerk vinden momenteel geen tot weinig activiteiten plaats voor inwoners buiten de geloofsgemeenschap.

Wel zijn dorpsbewoners betrokken via de (herbestemmings)commissie.

40

Gebouw (0 punten): De kerk geniet een rijksmonumentale status. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding of entrees, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. vergunningplichtig en slechts in ondergeschikte mate mogelijk. De van oorsprong hervormde kerk is reeds herbestemd tot cultureel centrum/theater. Er rust geen kettingbeding op de kerk vanuit een voormalig kerkelijk eigenaar, wat gunstig is voor de mogelijkheden voor herbestemming. Interieur (2 punten): Hoewel het kerkinterieur onderdeel uitmaakt van de rijksmonumentale bescherming, zijn er in het verleden al vele wijzigingen plaatsgevonden. De religieuze interieurelementen zijn verwijderd, evenals de vaste banken. Dit maakt de kans voor wijzigingen van het interieur ten behoeve van een nieuw gebruik, kansrijk. Maatschappelijke waarde (2 punten): Het kerkgebouw is al langere tijd buiten religieus gebruik en herbestemd en ingericht voor een breed palet aan culturele activiteiten. Ondanks de zeer kleine dorpsgemeenschap van Wadway, is de betrokkenheid van dorpsbewoners bij de kerk en activiteiten groot. De kerk kent regionale bekendheid vanwege de goede programmering.

Deel 2: Opgave

Vm. Hervormde Kerk Opmeer

Sint-Jans Geboortekerk Hoogwoud

Locatie ( 1 punt):

Locatie (0 punten):

De kerk ligt centraal in het dorp Opmeer. De parkeergelegenheid op eigen terrein is beperkt. De begraafplaats naast de kerk is in eigendom van de gemeente Opmeer, en biedt bij een passend gebruik mogelijkheden. Een uitbreiding aan het kerkgebouw is geen ondenkbaar scenario, hoewel de achter de kerk gelegen begraafplaats een beperkende factor is.

De Sint Jansgeboortekerk ligt aan de rand van Hoogwoud, buiten het centrum. De kerk heeft geen parkeergelegenheid op eigen terrein, en ook geen ruimte voor uitbreidingen op het perceel. Direct achter de kerk ligt de begraafplaats. De locatie en stedenbouwkundige situatie geeft weinig kansen ten aanzien van ontwikkelingen.

Gebouw (2 punten): Het kerkgebouw kent geen monumentale status. De kerk is wel aangeduid als ‘karakteristiek’ door de gemeente. Het feit dat de kerk geen monumentale status kent, maakt de kansen voor herbestemming en aanpassing aan dit gebruik groot. Bij sloop, nieuwbouw en aanbouwen bestaat vergunningplicht maar deze zal niet aan erfgoedbeleid worden getoetst (maar wel aan welstandsbeleid). Interieur (3 punten): Vanwege de huidige woonfunctie van de kerk, is het kerkelijke interieur voor het overgrote deel verwijderd. De nog aanwezige interieurelementen zijn niet beschermd, en kunnen zonder vergunning worden gewijzigd. Deze situatie maakt de mogelijkheden het inpassen van een nieuw gebruik zeer kansrijk. Maatschappelijke waarde (0 punten): Vanwege het private gebruik van de kerk (wonen) en het particuliere eigenaarschap is de maatschappelijke waarde van de kerk zeer beperkt.

Gebouw (0 punten): De kerk geniet een rijksmonumentale status. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding of entrees, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. vergunningplichtig en slechts in ondergeschikte mate mogelijk. In verband met de regels die het bisdom stelt voor gebruiksmogelijkheden van een katholiek kerkgebouw zijn de mogelijkheden voor nevengebruik en herbestemming beperkt. De kans voor een herbestemming binnen de huidige eigenaarssituatie, is relatief klein. Interieur (0 punten): Ook het interieur van de kerk maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale status. In het interieurzijn oorspronkelijke kerkelijke elementen aanwezig. De nagelvaste, oorspronkelijke banken mogen niet zonder vergunning verplaatst of verwijderd worden. Dit maakt de mogelijkheid van interieurwijzigingen t.b.v. een nieuw gebruik, zoals verdiepingsvloeren, verduurzamingsmaatregelen en box-in-box toepassingen, niet kansrijk. Het interieur van de Sint Jansgeboorte is minder rijkversierd dan het interieur van de Bonifaciuskerk en de Sint Lambertuskerk, wat deze kerk in verhouding kansrijker maakt in een eventuele aanpassing van het interieur. Maatschappelijke waarde (1 punt): De gemeenschap bestaat uit een relatief grote groep kerkgangers. De verwachting is dat de kerk in 5 tot 10 jaar onttrokken zal worden aan de eredienst.

De kerk organiseert weinig tot niets voor niet-kerkelijke inwoners, er is daardoor in mindere mate betrokkenheid vanuit het dorp.

41

Deel 2: Opgave

Kerk op de Terp Hoogwoud

Vm. Hervormde Kerk Aartswoud

Locatie (1 punt):

Locatie (1 punt):

De Kerk op de Terp ligt redelijk centraal in het dorp Hoogwoud. De kerk ligt vrij op een relatief groot perceel, en kent daardoor mogelijkheden tot uitbreiding. Op het eigen terrein zijn geen parkeermogelijkheden.

De kerk van Aartswoud ligt centraal aan de Schoolstraat van het kleine lintdorp Aartswoud. De kerk heeft een beperkt aantal parkeerplaatsen op eigen terrein. De kerk ligt relatief vrij op het perceel en kent beperkte uitbreidingsmogelijkheden aan weerszijde van de kerk. Direct achter de kerk ligt de begraafplaats, waardoor daar geen uitbreidingsmogelijkheden zijn.

Gebouw (0 punten): De kerk geniet een rijksmonumentale status, en is door zijn vrije ligging alzijdig zichtbaar vanuit het openbaar gebied. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding of entrees, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. vergunningplichtig en slechts in ondergeschikte mate mogelijk. Omdat de kerk in eigendom is van de Protestantse Gemeente, en niet gewijd is zoals katholieke kerken, zijn de mogelijkheden voor nevengebruik naast het religieus gebruik, en een cultureel-maatschappelijke herbestemming aanwezig. Interieur (1 punt): Ook het interieur van de kerk maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale status. In het interieur zijn oorspronkelijke kerkelijke elementen aanwezig. De oorspronkelijke banken zijn in het verleden al verwijderd en vervangen door losse stoelen. De hoge waarde van het interieur maakt de mogelijkheid van grote interieurwijzigingen t.b.v. een nieuw gebruik, zoals verdiepingsvloeren en grootschalige verduurzamingsmaatregelen minder kansrijk. Het interieur van de Kerk op de Terp is minder rijkversierd dan de katholieke kerkelijke interieurs. Dat maakt de mogelijkheden voor inpassingen van reversibele aanpassing, zoals een box-in-box-toepassing t.b.v. een nieuw gebruik iets kansrijker.

Gebouw (0 punten): De kerk geniet een rijksmonumentale status, en is door zijn vrije ligging alzijdig zichtbaar vanuit het openbaar gebied. Hierdoor zijn wijzigingen aan het exterieur zoals het creëren van extra daglichttoetreding of entrees, het toepassen van verduurzamingsmaatregelen etc. Is vergunningplichtig en slechts in ondergeschikte mate mogelijk. Omdat de kerk in eigendom is van een stichting, de kerk niet op gewijde grond staat en er geen kettingbeding op de kerk rust, zijn de mogelijkheden voor herbestemming ruim. Interieur (0 punten): Ook het interieur van de kerk maakt onderdeel uit van de Rijksmonumentale status. In het interieur zijn oorspronkelijke kerkelijke elementen aanwezig. De oorspronkelijke banken zijn aanwezig. Alleen voorin de kerkzaal is ruimte voor een flexibele inrichting. De hoge waarde van het interieur maakt de mogelijkheid van grote interieurwijzigingen t.b.v. een nieuw gebruik, zoals verdiepingsvloeren en grootschalige verduurzamingsmaatregelen, minder kansrijk. Maatschappelijke waarde (2 punten):

Maatschappelijke waarde (1 punt): De kerk is in religieus gebruik. De protestantse gemeente is klein, evenals het aantal kerkgangers. De gemiddelde leeftijd van de kerkbezoekers is hoog. De toekomst binnen 10 jaar wordt daarmee onzeker. buiten religieus gebruik zal treden. Er is momenteel een geringe betrokkenheid van niet-kerkelijke dorpsbewoners bij de kerk.

42

De kerk is sinds 1998 buiten religieus gebruik getreden, en is sinds 1999 in eigendom van de stichting Kerk Aartswoud. De stichting draait volledig op vrijwilligers. De Protestantse Gemeente maakt nog incidenteel gebruik van de kerk. De dorpsbewoners van Aartswoud zijn actief bij de kerk betrokken, en staan open voor een aanvulling van (maatschappelijke) functies.

Deel 2: Opgave

Samenvattende kansenkaart

Aartswoud

In deze samenvattende kansenkaart zijn per kerk de scores op de verschillende thema’s weergegeven. Hierdoor onstaat zicht op de verhouding tussen de kansen van de verschillende kerken van Opmeer. Wat opvalt is dat de kansen voor de reeds herbestemde kerken hoger liggen. Voor de Katholieke kerken van Spanbroek en Hoogwoud geldt dat er slechts beperkt kansen zijn voor een herbestemming.

13

De Weere

Hoogwoud

Opmeer

Spanbroek

4

Wadway

Locatie Exterieur Interieur Maatschappelijk

43

1

Deel 3. Toekomst 44

7.

Conclusies, aanbevelingen en doelstellingen

Deel 3: Toekomst

Dit hoofdstuk bespreekt de mogelijkheden om het waardevolle religieuze erfgoed in de toekomst duurzaam te behouden en te ontwikkelen, met als doel het toekomstperspectief te verlengen. Deze verkenning van kansen is tot stand gekomen door gesprekken met kerkeigenaren, het college en de gemeenteraad, ambtenaren van verschillende beleidsdomeinen van de gemeente Opmeer, en diverse externe stakeholders in de gemeente. Voor zowel veel kerkeigenaren als de gemeente is het uitgangspunt dat het openstellen van kerkgebouwen en het breder inzetten van deze gebouwen door de samenleving een gewenste ontwikkeling is. Hierdoor kunnen kerkgebouwen weer een grotere rol spelen in de samenleving. Bovendien worden er extra inkomsten gegenereerd die bijdragen aan het behoud van het kerkgebouw en het verlengen van het toekomstperspectief. Daarnaast vormen kerkgebouwen een belangrijk onderdeel van het lokale Opmeerse erfgoed. Instandhouding op de lange termijn van de waardevolle kerkgebouwen is daarmee een gedragen doelstelling.

45

7.1 Toets initiatieven aan het afwegingskader religieus erfgoed Conclusie: de kerken die in religieus gebruik zijn, zullen op korte of middellange termijn aan de eredienst onttrokken worden. Deze kerken zullen naar verwachting op de markt komen, en een nieuw toekomstig gebruik zoeken. Het kan zijn dat dit beoogde gebruik niet past binnen de huidige maatschappelijke bestemming. Een verzoek om wijziging van deze bestemming zal bij de gemeente ingediend worden. Bovendien zullen de ruimtelijke aanpassingen die nodig zijn voor het nieuwe gebruik, vergunningplichtig zijn (zowel voor aanpassingen van het monumentale exterieur als aan het monumentale interieur).

Aanbeveling: In de wetenschap dat bovenstaande initiatieven vroeg of laten binnen zullen komen bij de gemeente, is het goed om hierover in een vroeg stadium een standpunt in te nemen. Initiatieven kunnen getoetst worden aan het afwegingskader zoals dit in hoofdstuk 6 beschreven is. Hierbij zijn per functie de voordelen en de nadelen beschreven. De mate van aantasting van het (monumentale) kerkgebouw (exterieur en interieur), de invloed die het vervallen van de maatschappelijke functie heeft op de leefbaarheid van het dorp en de financiële zekerheid die het nieuwe gebruik geeft voor de langdurige instandhouding van het kerkgebouw, zijn aspecten die van belang zijn om te wegen. Een financiële onderbouwing in de vorm van een businesscase kan ter argumentatie worden opgevraagd bij de initiatiefnemer.

Deel 3: Toekomst

7.2 Maatschappelijke bestemming van kerkgebouwen wordt gekoesterd Conclusie: Wanneer kerken hun maatschappelijke bestemming verliezen betekent dit iets voor de leefbaarheid van de relatief kleine dorpen. Het besluit tot het wijzigen van een maatschappelijke bestemming van een kerkgebouw dient weloverwogen en goed beargumenteerd genomen te worden. In de dorpen Aartswoud en De Weere zijn de kerken samen met de basisschool de enige plekken met een maatschappelijke bestemming. In Wadway is de theaterkerk de enige locatie. In Hoogwoud, Opmeer en Spanbroek zijn er naast scholen en kerken nog enkele andere plekken voor gezondheidszorg met een maatschappelijke bestemming, zoals de bibliotheek en gezondheidszorg. Plekken met een maatschappelijke bestemming zijn belangrijke ijkpunten binnen een dorpsgemeenschap, waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten en samenkomen. Een groot deel van de kerkgebouwen (zowel de kerken in religieus gebruik als de herbestemde kerken) spelen hierin een belangrijke rol, voor zowel de kerkelijke gemeenschap als de niet-kerkelijke inwoners.

46

Aanbeveling: De gemeente hecht grote waarde aan de maatschappelijke waarde van kerkgebouwen. Bij een verzoek om bestemmingswijziging van een kerkgebouw wordt het afwegingskader religieus erfgoed als leidraad gehanteerd. Behoud van het religieus gebruik heeft daarom de voorkeur, gevolgd door multifunctioneel en maatschappelijk/ cultureel gebruik. Deze vormen van gebruik dragen het meest bij aan de openbare toegankelijkheid en de verankering van kerken in de samenleving. Waar behoud van religieus of multifunctioneel gebruik niet mogelijk blijkt, wordt gestreefd naar een invulling waarbij de (semi)publieke waarde van het gebouw behouden blijft. Pas wanneer dit niet haalbaar of passend is, kan gekozen worden voor minder publieke vormen van gebruik, zoals commercieel, privaat of tijdelijk gebruik. Op deze manier blijft de gemeente gericht op het versterken van de maatschappelijke betekenis van kerken en behoud van de cultuurhistorische waarden, terwijl tegelijkertijd maatwerk mogelijk is in de omgang met de veranderende functies van deze gebouwen.

7.3 Begraafplaatsen vormen een punt van aandacht bij verkoop en herbestemmingsopgaven Conclusie: Zeven van de acht kerken in Opmeer hebben een begraafplaats, in de directe nabijheid of direct tegen de kerk aangelegen. Dit geldt ook voor de reeds herbestemde kerken. Op alle begraafplaatsen wordt nog actief begraven, met uitzondering van de begraafplaats naast de v.m. Hervormde kerk in Opmeer. Het gaat dan om enkele begrafenissen per jaar. De begraafplaatsen zijn in eigendom van de gemeente Opmeer (Aartswoud, Hoogwoud, Opmeer en Spanbroek) of van de Katholieke parochies (Hoogwoud, Spanbroek, De Weere). Begraafplaatsen vormen een beperkende factor bij de verkoop van de kerken, en het vinden van een nieuwe bestemming. Begraafplaatsen mogen niet geruimd worden (i.v.m. afgekochte grafrechten, veelal voor een termijn van enkele tientallen jaren). Voor een potentiële koper zijn ze niet interessant: ze mogen niet bebouwd worden, dienen toegankelijk te blijven voor nabestaanden en dienen onderhouden te worden. In veel gevallen wordt het perceel gesplitst en blijft de begraafplaats in eigendom van de vm. kerkeigenaar, en wordt onderhouden door

Deel 3: Toekomst

een groep vrijwilligers, veelal leden van de kerkelijke gemeenschap. Dit is voor de lange termijn geen houdbare situatie. Tegelijkertijd is er al langer een trend zichtbaar dat door veel mensen wordt gekozen voor een crematie in plaats van een begrafenis. Daarmee lopen de inkomsten op veel begraafplaatsen terug. Aanbeveling: Doe onderzoek naar deze situatie waarbij oplossingen worden geboden in het toekomstig beheer van begraafplaatsen, wanneer de oorspronkelijke, kerkelijke eigenaar komt te vervallen.

7.4 De gemeente zorgt voor beleidsmatige inbedding van de kerkenvisie Conclusie: Bewustwording binnen de ambtelijke organisatie van de problematiek rondom leegkomende (monumentale) kerkgebouwen is van belang om dit thema integraal op te pakken vanuit de verschillende betrokken beleidsdomeinen. Door samenwerking met alle beleidsvelden aan te gaan is niet alleen draagvlak ontstaan maar zijn ook eerste kansen verkend. Aansluiten op bestaande processen en beleidsdoelen zorgt ervoor dat er een grote capaciteit kan worden ingezet t.b.v. de kerkgebouwen. Aanbeveling:

De begraafplaats achter de Bonifatiuskerk in Spanbroek

47

De gemeente draagt er zorg voor dat de kerkenvisie wordt ingebed in bredere beleidskaders, waaronder de omgevingsvisie. Daarmee wordt gewaarborgd dat de omgang met kerkgebouwen niet losstaat van andere ruimtelijke, culturele en maatschappelijke opgaven, maar juist integraal wordt meegenomen in de lange termijn ontwikkeling van de leefomgeving. Door de kerkenvisie te verbinden met de omgevingsvisie en aanverwant beleid, ontstaat samenhang in keuzes rond

erfgoed, leefbaarheid, maatschappelijke voorzieningen en ruimtelijke kwaliteit. Dit zorgt ervoor dat kerkgebouwen niet alleen vanuit historisch en cultureel perspectief worden gewaardeerd, maar ook waardevolle schakels blijven in de toekomstbestendige inrichting van stad en dorp.

Deel 3: Toekomst

7.5 De gemeente denkt actief mee in de herbestemmingsopgave van kerkgebouwen die aan de eredienst worden onttrokken, waarbij rekening gehouden wordt met de cultuurhistorische waarde en het behoud van monumentale onderdelen, waar mogelijk. Conclusie: er ligt een grote herbestemmingsopgave, die nu voornamelijk bij de kerkeigenaren zelf ligt. De wens is dat de gemeente daarin pro-actief gaat meedenken omdat zij een grote rol speelt in het mogelijk maken van een nieuw gebruik. Denk daarbij aan het wijzigen van de (maatschappelijke) bestemming en het verlenen van omgevingsvergunningen voor wijzigingen aan het exterieur en interieur en eventuele afwijking van de parkeernormen.

Aanbevelingen: • De gemeente zet zich in om voor de vier kerken die momenteel nog in religieus gebruik zijn haalbaarheidsonderzoeken naar mogelijke herbestemming uit te voeren. Door deze onderzoeken gezamenlijk op te pakken, ontstaan kansen om functies beter op elkaar af te stemmen en zo een samenhangend toekomstperspectief te creëren. Daarbij wordt nadrukkelijk rekening gehouden met de cultuurhistorische waarde en wordt gestreefd naar behoud van monumentale onderdelen, zodat de identiteit en het karakter van de gebouwen ook in een nieuwe functie zoveel mogelijk bewaard blijven. • In een volgende fase kan ook onderzoek worden uitgevoerd naar verbreding van de herbestemming van de kerken die al (cultureel) zijn herbestemd.

Het oorspronkelijke orgel is behouden gebleven in de voormalige Hervormde Kerk van Opmeer, die in gebruik is als woonhuis.

48

7.6 De gemeente denkt mee met eigenaren van herbestemde kerken Conclusie: Kerken met een culturele functie doen het over het algemeen goed, dankzij de inzet van gepassioneerde vrijwilligers. Er spelen hier geen directe herbestemmingsopgaven. De duurzame exploitatie gaat echter niet vanzelf. Voor de kerk in particulier bezit is instandhouding (onderhoud en restauratie) nog een grotere uitdaging. Het gaat veelal om monumentale panden die niet eenvoudig zijn aan te passen of te exploiteren, juist omdat ze niet ontworpen zijn voor regulier gebruik. Tegelijkertijd hebben deze kerken een belangrijke publieke betekenis en uitstraling; ze vormen herkenningspunten in het landschap en dragen bij aan de identiteit van de dorpen. In de kerken worden allerhande activiteiten georganiseerd voor en door inwoners. De kerken spelen daarmee een belangrijke maatschappelijke rol. De gemeente erkent deze maatschappelijke waarden en ondersteunt in raad en daad eigenaren waar mogelijk bij het behoud en toekomstbestendig gebruik van deze bijzondere gebouwen. Dit geldt voor de monumentale kerkgebouwen, maar ook voor de kerk zonder monumentale status.

Deel 3: Toekomst

Aanbeveling: De gemeente denkt actief mee met eigenaren van reeds herbestemde kerken, als ook met eigenaren van kerken die zoeken naar een nieuw gebruik. In deze tijd van ontkerkelijking is een flexibele opstelling en pro-actief mogelijk maken van een nieuw gebruik noodzakelijk, om leegstand te voorkomen en instandhouding van de kerkgebouwen op de lange termijn mogelijk te maken. De gemeente is van grote invloed op het mogelijk maken van een nieuw gebruik, binnen de wijziging van de maatschappelijke bestemming, als ook in de verlening van de omgevingsvergunning. Uiteraard moet hierbij met respect om worden gegaan met de cultuurhistorisch waardevolle onderdelen en monumentale (interieur)onderdelen, en heeft behoud de voorkeur, waar mogelijk.

7.7 Vervolgtraject met periodieke bijeenkomsten om netwerk warm te houden en ervaringen te delen Conclusie: Vanuit de historie en de ‘scheiding tussen kerk en staat’ bestaat er doorgaans geen hechte band tussen kerkelijke en burgerlijke gemeenten, en zoeken zij elkaar niet gauw op. Toch heeft de gemeente een grote invloed op het toekomstperspectief en behoud van kerkgebouwen. Binnen het kerkenvisietraject is het contact tussen kerk en de gemeente op gang gebracht. Omdat er op korte termijn belangrijke veranderingen zullen plaatsvinden binnen de kerken in religieus gebruik, is het belangrijk om dat contact warm te houden, elkaar op te hoogte te houden van de ontwikkelingen en om hulp te kunnen vragen wanneer daar behoefte aan is.

Aanbeveling: Om de samenwerking met kerkeigenaren te versterken zet de gemeente in op een vervolgtraject dat gericht is op het onderhouden en verder uitbouwen van het netwerk met de kerken. Binnen dit traject wordt door het organiseren van bijeenkomsten de mogelijkheid gecreëerd om ervaringen en kennis te delen, zodat kerkeigenaren en andere betrokkenen van

49

elkaars inzichten kunnen profiteren en gezamenlijke kansen beter kunnen benutten. Daarnaast wijst de gemeente een vast aanspreekpunt aan binnen de gemeente dat bereikbaar is voor uiteenlopende vragen van kerkeigenaren. Op deze manier wordt de communicatie vereenvoudigd en ontstaat er een duidelijk loket binnen de gemeente, waardoor ondersteuning en afstemming op een toegankelijke en structurele wijze geborgd zijn.

De kerk van Aartswoud heeft ruimte geschikt gemaakt om te verhuren als kantoor.

Deel 3: Toekomst

50

7.8 Kerkeigenaren denken (verder) over hun eigen toekomst Conclusie: Binnen de verschillende kerkelijke gemeenschappen wordt actief nagedacht over de toekomst van de kerkgemeenschap en de kerkgebouwen. In Spanbroek en De Weere zijn werkgroepen die de mogelijkheden voor herbestemming verkennen. Binnen de protestantse gemeente wordt nagedacht over onderhoud en verduurzaming van het gebouw, maar in mindere mate over toekomstig gebruik. In de Jans-Geboorte wordt nog niet actief nagedacht over de toekomst van het gebouw.

Aanbeveling: Het is verstandig dat kerkeigenaren nu al nadenken over de toekomst van hun geloofsgemeenschap en het gebruik van hun kerkgebouw. Ook al worden de gemeenschappen kleiner in aantal, de betekenis van kerken voor de samenleving blijft groot. Dat kan zowel liggen in het voortzetten van de religieuze functie, als in het vinden van nieuwe manieren om als kerk van waarde te zijn voor de omgeving. Het opnieuw betekenis geven aan het kerkgebouw kan daarbij een belangrijke rol spelen, bijvoorbeeld door maatschappelijke of culturele functies te verbinden met de religieuze praktijk. De gezamenlijke haalbaarheidsonderzoeken die met de gemeente Opmeer worden uitgevoerd, bieden hiervoor een concreet hulpmiddel, maar de uitdaging reikt verder en vraagt ook om een bredere, religieuze en maatschappelijke bezinning. Ervaring (van o.a. het Kerkhuys) leert dat een dit soort trajecten lang kunnen duren. Door tijdig met deze toekomstvragen aan de slag te gaan, kunnen kerkeigenaren bijdragen aan het behoud van zowel de geestelijke als de culturele en sociale betekenis van hun kerk.

Het historische doopvont in de Kerk op de Terp.

51

Bijlage 1 Deel 3: Toekomst

52

Kerkenpaspoorten

1

Kerkenpaspoort

Heilige Lambertus

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Driestedenweg 3 De Weere

L

795m2

Bouwjaar

1905

†

Christelijk gebruik

Architect

N. Molenaar

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Heilige Lambertuskerk is een rijksmonumentaal Rooms-Katholiek kerkgebouw, gelegen aan de Driestedenweg, aan de rand van het dorp De Weere. De kerk werd gebouwd in 1905, op de plek waar voorheen een schuilkerk uit 1816 heeft gestaan. Naast de kerk staat de pastorie uit 1850 en aan de achterzijde is nog een begraafplaats aanwezig. In 1963 liep het kerkgebouw veel schade op tijdens een brand, waarna het opnieuw werd opgebouwd. In lijn met de gangbare architectuurstijl voor kerken binnen de katholieke emancipatie is de Heilige Lambertuskerk gebouwd in de stijl van de neogotiek. Het ontwerp voor de bakstenen kerk is afkomstig van architect Nicolaas Molenaar sr. en bestaat uit een ruime driebeukige basiliek met een voorstaande toren. De neogotische stijl is herkenbaar aan de ruime en hoge omvang van

53

de kerk, in combinatie met gotische stijlkenmerken als de spitsbogen in (blinde) vensters, waarvan sommige gotisch maaswerk bevatten. Ook de galmgaten in de toren zijn in spitsbogen geplaatst. De kerk heeft een zadeldak en een vijfzijdig gesloten koor. De zijbeuken hebben een lessenaarsdak. Binnen de kerk bestaat het interieur uit kalkzandsteen van verschillende kleuren die de kerkzaal een fraaie uitstraling geven. Op een tegelvloer staan rijen kerkbanken, gericht op het spreekgestoelte en het altaar. De Heilige Lambertuskerk heeft met name cultuurhistorische waarde als representatief kerkgebouw voor de katholieke emancipatie. Door de brand van 1963 zijn de kerk en het interieur zwaar beschadigd geraakt. Het ensemble van interieurstukken is daarmee niet langer geheel authentiek. Door de ligging aan de rand van het dorp is de kerk goed zichbaar en een beeldbepalend gebouw in de omgeving.

2 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

‘t Kerkhuys

Rijksmonument

Adres

Spanbroekerweg 37 Spanbroek

316m2

Bouwjaar

15e/16e eeuw

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Cultureel centrum

’t Kerkhuys is een rijksmonumentaal voormalig kerkgebouw in Spanbroek. Het gotische kerkgebouw werd in twee fases gebouwd gedurende de 15e en 16e eeuw. Op dit moment wordt het kerkgebouw verhuurd voor onder andere bruiloften en uitvaartdiensten, bijeenkomsten, exposities en concerten. Bij de kerk is nog de begraafplaats aanwezig. Het kerkgebouw betreft een eenbeukige bakstenen kerk met een leien zadeldak. Het heeft een voorstaande toren en aan de achterzijde een vijfzijdig gesloten koor. Het schip en het koor van de kerk hebben spitsboogvensters, met hierin later aangebrachte ramen in gietijzer. De vensters worden geflankeerd door steunberen. De vierzijdige kerktoren toren wordt afgesloten met een achtzijdige torenspits. In de toren zijn gemetseld gotisch maaswerk en lisenen

54

en boogfriezen te vinden. De kerkzaal bestaat uit een fraai afgewerkte ruimte met witgepleisterde muren en een houten tongewelf. Voor de kerkzaal is een moderne inbouw te vinden, waarvan de verdieping in gebruik is als kantoor. Ondanks dat het gebouw niet langer een religieuze functie heeft zijn de belangrijke interieurstukken nog altijd aanwezig. Op het orgelbalkon staat het orgel uit 1779. Ook een 17e-eeuwse preekstoel, lezenaar en herenbank en een doophek uit de 18e eeuw staan in de kerkzaal. ’t Kerkhuys is van hoge cultuurhistorische waarde als goed behouden gotische kerk met een fraai interieur. Met name zijn de 17e-eeuwse preekstoel, de herenbank en het koorhek van waarde, alsmede het 18e-eeuwse doophek met doopbogen. Ook het epitaaf van beeldhouwer Rombout Verhulst is van hoge waarde. ’t Kerkhuys is verder ook van waarde vanuit de maatschappelijke functie voor Spanbroek en de omgeving.

3

Kerkenpaspoort

Sint Bonifatius

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Spanbroekerweg 188 Spanbroek

L

965m2

Bouwjaar

1909

†

Christelijk gebruik

Architect

C. Robbers

Bouwstijl

Neogotiek

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Sint Bonifatius is een rijksmonumentale Rooms Katholieke kerk, gelegen aan de Spanbroekerweg. De kerk werd gebouwd in 1909 naar ontwerp van architect C. Robbers op de plek waar vanaf 1824 een houten kerkje had gestaan. Dit houten kerkje was ook ook na de start van de katholieke emancipatie in gebruik gebleven. In 2013 werd de kerkgebouw gerenoveerd. Achter de kerk ligt een begraafplaats. De kerk betreft een bakstenen driebeukige kruiskerk, met voorstaande toren en aan de achterzijde een vijfzijdig koor. De kerk heeft een opvallend dak, waarbij op de beide dwarsbeuken een wolfseinde is geplaatst. Ook in de toren zijn aan de onderzijde van de torenspits vier kleinere wolfseinden aanwezig. Het dak is verder voorzien van een vieringtoren en meerdere kleinere dakkapellen. Zoals kenmerkend is

55

voor katholieke kerkgebouwen uit de periode van de katholieke emancipatie is ook de Sint Bonifatius gebouwd in neogotische stijl. Het interieur van de kerk is één van de best bewaard gebleven neogotische kerkinterieurs in Nederland. De kerkzaal is opgebouwd uit gele bakstenen en is fraai versierd met meerdere heiligenbeelden en een bijzondere preekstoel. Een groot aantal interieurstukken zijn van afkomstig van het beroemde Haarlemse atelier van J.P. Maas. De Sint Bonifatiuskerk is een bijzonder waardevol neogotische kerk. Met name de hoge mate van authenticiteit in het interieur en het goed bewaard gebleven ensemble van interieurstukken van Maas zijn van bijzonder hoge waarde. Het kerkinterieur bevat één van slechts twee gaaf bewaard gebleven Maas-ensembles. De Sint Bonifatiuskerk is zodanig van cultuurhistorisch belang in het Nederlandse kerkenlandschap.

4 Kerkenpaspoort

M

Kerkenpaspoort

Theaterkerk

Rijksmonument

Adres

Wadway 30 Spanbroek

291m2

Bouwjaar

1457

Herbestemd

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Theater

De rijksmonumentale Theaterkerk in Wadway is een voormalige kerk uit de 15e en 16e eeuw. Het oudste gedeelte van de kerk is de toren, gebouwd in 1457, waaraan rond 1500 de huidige kerkzaal vast werd gebouwd. In het eerste kwartaal van de 16e eeuw werd de kerk uitgebreid met het rechtgesloten koor. De kerk zou, na de Reformatie, voor protestantse kerkdiensten gebruikt blijven worden tot het in de 20e eeuw leeg kwam te staan. Het gebouw werd daarna nog enige tijd gebruikt als schapenstal, tot dat het in 1966 werd gekocht door Stichting Wadway. Drie jaar later werd het herbestemd tot de huidige functie. De Theaterkerk is een gotisch kerkgebouw. Een voorbeeld van een gotisch element in de kerk is de spitsboog boven de entree van de kerk in de toren. De gevels zijn voorzien van spitsboogvensters, maar de ramen en

56

het maaswerk zijn niet origineel. Ook de steunberen zijn later aangebracht. De kerk heeft een zadeldak in twee niveaus, waarbij het dak van het koor hoger ligt dan het schip. Links van de kerk staat een moderne aanbouw. De voormalige kerkzaal is omgevormd tot een foyer en een theaterzaal. Hierbij heeft de zaal ca. 100 zitplaatsen, die voor een groot deel bestaan uit de oude kerkbanken. De kerk is behalve het gebruik voor voorstellingen ook te huren voor bruiloften en rouw- en herdenkingsdiensten. De Theaterkerk heeft cultuurhistorische waarde vanuit de architectuurhistorie als gotische kerk. Als vroeg voorbeeld van een herbestemming waarbij het erfgoed werd ingezet voor de nieuwe functie en via het culturele belang van het theater is het ook in de nieuwe functie van waarde. Het interieur is hierbij gewijzigd, maar de voormalige functie als kerk is nog altijd te herkennen.

5 Kerkenpaspoort

L

Kerkenpaspoort

Hervormde Kerk

Geen monumentenstatus

Adres

Middelweg 26 Opmeer

664m2

Bouwjaar

1862

Herbestemd

Architect

A.T. van Wijngaarden

Bouwstijl

Eclectisch

Denominatie

N.v.t.

Gebruik

Woning

De voormalige Hervormde Kerk aan de Middelweg in Opmeer is een kerkgebouw uit 1862. De kerk werd aan het einde van de jaren ’70 buiten gebruik gesteld en later herbestemd tot woning met atelierruimte. De begraafplaats is nog aanwezig. Het voormalige kerkgebouw betreft een zaalkerk met een half ingebouwde toren, voorzien van een achtzijdige houten lantaarn met torenspits. De oorspronkelijke torenspits is niet langer aanwezig. Aan de achterzijde heeft de kerk een klein driezijdig gesloten koor. Het bakstenen schip wordt afgesloten met een zadeldak. Het ontwerp voor de kerk is afkomstig van architect A.T. van Wijngaarden. De architectuurstijl die door Van Wijngaarden is toegepast kan het beste worden beschreven als eclectisch, waarbij hij meerdere neostijlen heeft gebruikt. Deze combinatie van stijlen

57

is terug te zien in de voorgevel, waarbij elementen uit het neoclassicisme en de neogotiek terugkomen. Hier zijn zowel classicistische pilasters in de gevel als gotische traceringen in de vensters te herkennen. Het gebruik van neogotische stijlelementen is opvallend, aangezien het hier om een hervormde kerk gaat en de neogotiek nadrukkelijk met de katholieke emancipatie wordt geassocieerd. Het interieur van de kerk is sinds de herbestemming tot woning sterk gewijzigd. De kerkzaal is ingericht als woonruimte en er is een tussenvloer geplaatst. Het orgel van de kerk uit 1925 is nog aanwezig. De voormalige Hervormde Kerk van Opmeer is van cultuurhistorische waarde als een opvallend eclectisch kerkgebouw, waarin meerdere neostijlen zijn toegepast. Met de grondige verbouwing van de kerkzaal zijn de interieurwaarden afgenomen.

6

Kerkenpaspoort

Johannes Geboortekerk

Kerkenpaspoort

Provinciaal monument

Adres

Herenweg 7 Hoogwoud

L

990m2

Bouwjaar

1865

†

Christelijk gebruik

Architect

T. Molkenboer

Bouwstijl

Neoromaans/neogotiek

Denominatie

Rooms-katholiek Kerkgenootschap in Nederland

Gebruik

Religieus

De Johannes Geboortekerk in Hoogwoud is een Rooms-Katholiek kerkgebouw, gelegen aan de Herenweg in het zuidoosten van het dorp. De kerk, een provinciaal monument, werd gebouwd in 1865 naar ontwerp van architect Theo Molkenboer op de plek van kerk uit 1821. Deze eerdere kerk verkeerde ten tijde van de sloop al enige tijd in slechte staat. Aan de achterzijde van de kerk ligt een begraafplaats. De Johannes Geboortekerk is een driebeukige bakstenen kruiskerk, met een voorstaande toren. Deze vierzijdige toren heeft een achtzijdige lantaarn met torenspits. Gedurende zijn gehele carrière als architect heeft Molkenboer naast de vaker voorkomende neoclassicistische en neogotische stijl ook veel romaanse architectuur toegepast. Het ontwerp van Molkenboer voor de kerk in Hoogwoud

58

bevat naast neogotische elementen dan ook neoromaanse invloeden. In de kerk is deze combinatie van stijlen bijvoorbeeld te herkennen aan de gotische steunberen langs de gevels en de vieringtoren op het dak, met elders juist weer romaanse elementen zoals de rondbogen in de gevel. Het interieur van de kerkzaal is rond 1970 versoberd. Sindsdien heeft de kerk wit overgeschilderde wanden. Aan de bovenzijde van de pilaren in de zaal zijn nog wel fraaie decoraties te vinden. Het altaar staat in het vijfzijdig gesloten koor. Op het orgelbalkon staat het orgel uit 1873. De kerkzaal wordt afgesloten met een tongewelf. De Johannes Geboortekerk is van waarde als opvallend kerkgebouw met romaanse invloeden, uit het oeuvre van architect Molkenboer. Met de versoberingen van de kerkzaal rond de jaren ’70 zijn de interieurwaarden enigszins afgenomen.

7

Kerkenpaspoort

Kerk op de Terp

Kerkenpaspoort

Rijksmonument

Adres

Radboudstraat 1 Hoogwoud

M

345m2

Bouwjaar

1472/1680

†

Christelijk gebruik

Architect

Onbekend

Bouwstijl

Gotiek

Denominatie

Protestantse Kerk in Nederland (PKN)

Gebruik

Religieus

De Hervormde Kerk van Hoogwoud, ook wel de Kerk op de Terp, is een kerkgebouw, gelegen aan de Radboudstraat. De kerk werd gebouwd rond 1680 op de plaats waar een gotische kruiskerk heeft gestaan. Het oudste gedeelte van de kerk is de onderzijde van de toren uit 1472. De torenspits en de balustrade op de toren zijn in 1886 aangebracht. Aan de linkerzijde van de kerk is een begraafplaats aanwezig. Zowel de kerk als de toren zijn rijksmonumenten.

59

Het kerkgebouw betreft een eenbeukige bakstenen kerk met een voorstaande toren en aan de achterzijde een vijfzijdig gesloten koor en wordt afgesloten met een zadeldak. De gotische stijl waarin de kerk is gebouwd is in het exterieur goed te herkennen. Dit is met name het geval via de toepassing van spitsboogvensters en steunberen, die rondom de kerk aanwezig zijn. De

vensters zijn voorzien van gemetselde vorktraceringen. Dit is echter niet origineel en hebben voorheen gietijzeren traceringen in de vensters gezeten. Op het terrein van de kerk heeft aan de achterzijde een kleine gebouwtje gestaan. Dit bouwwerk, mogelijk de woning van de predikant, is in de jaren ’60 of ’70 afgebroken. Het interieur van de kerk bestaat uit een witgepleisterde kerkzaal die wordt afgesloten met een houten tongewelf. In de kerk zijn meerdere waardevolle historische inventarisstukken aanwezig. Dit zijn een doopvont uit de 15e eeuw en een preekstoel, doophek, tiengebodenbord en eikenhouten herenbank uit de 17e eeuw. Het orgel van de kerk dateert uit 1878. De Hervormde Kerk is van hoge architectuurhistorische en cultuurhistorische waarde als een gotisch kerkgebouw en dankzij de fraaie historische inventaris van de kerk.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Opmeer&id=e2ceca8a-14c8-441a-9df3-aaf9ec132bba