[25.0014743] Bijlage 1: Kerkenvisie
Tekst van het document
8 Kerkenpaspoort
M
Kerkenpaspoort
Dorpskerk
Rijksmonument
Adres
Schoolstraat 45 Aartswoud
392m2
Bouwjaar
1883-1884
Herbestemd
Architect
Onbekend
Bouwstijl
Gotiek/neoromaans
Denominatie
N.v.t.
Gebruik
Cultureel centrum
De Hervormde Kerk van Aartswoud, ook bekend als de Dorpskerk of de Stompe Toren, is een voormalig kerkgebouw gelegen aan de Schoolstraat. De bakstenen zaalkerk bestaat uit de laatgotische toren, met hierachter de kerkzaal uit 1883-1884 in neoromaanse stijl. Het verhaal gaat dat de kerktoren ook dienst heeft gedaan als vuurtoren. Een windwijzer in de vorm van een schip herinnert aan het maritieme verleden van Aartswoud. De kerkzaal is gebouwd op de plek waar voorheen de laatgotische kerk stond. In 1998 heeft de kerk de religieuze functie verloren en is het in het beheer gekomen van de Stichting Kerk Aartswoud. Op dit moment wordt het gebruikt voor maatschappelijke en culturele activiteiten. De begraafplaats van de kerk is nog steeds aanwezig. Zowel de kerk als de toren zijn rijksmonumenten.
60
De gotische stijl van de toren is goed te herkennen aan de blinde spitsboogvensters. In het schip is de neoromaanse stijl terug te zien in de vele rondboogvensters. De kerk heeft in de achtergevel een middenrisaliet. Het interieur van de kerk bestaat uit een witgepleisterde kerkzaal met een houten tongewelf. In de kerkzaal is een herenbank uit 1641 te vinden. Dit inventarisstuk is nog afkomstig uit het oude kerkgebouw. Het orgel van de kerk dateert uit 1885 en staat direct boven de herenbank op het orgelbalkon. Achter de kerkzaal zijn meerdere, later ingebouwde, ruimtes te vinden, zoals een vergaderruimte met moderne inrichting. In de voormalige Hervormde Kerk zijn de twee bouwfases goed te onderscheiden. Sinds de bouw van de kerkzaal is het gebouw daarnaast goed behouden gebleven. Het gebouw is door zijn maatschappelijke functie nog altijd van betekenis voor Aartswoud. In de kerkzaal zijn vooral de historische herenbank en het orgel van waarde.
Bijlage 2
Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Opmeer Catharijne Convent.
Bijlage 2. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Opmeer, Catharijne Convent
62
Inleiding De gemeente Opmeer stelt een kerkenvisie samen. Vanuit deze opdracht is gevraagd om deze waardenstelling bij Museum Catharijneconvent, het rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst. Vanuit onze nationale, onafhankelijke expertise geven wij graag een waardenstelling van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Opmeer. Er zijn vier kerken in religieus gebruik, vier herbestemde kerken en een kapel. Deze waardenstelling richt zich in eerste instantie op de in religieus gebruik zijnde interieurs. De gemeente Opmeer heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal rijksmonumentale kerken in Opmeer is procentueel fors hoger dan dat van de gemiddelde Nederlandse gemeente. Het aantal gemeentelijke monumenten is daardoor procentueel veel lager. In het verleden is ruim de helft van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Opmeer vastgelegd (zie tabel hieronder).
Topensembles
Het is zorgelijk dat de actualiteit van de registraties zeer te wensen overlaat. De registratiegegevens die er zijn, zijn in alle gevallen oud (zie tabel hieronder). In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Geen enkele locatie in Opmeer voldoet aan deze norm. In een deel van de kerken in Opmeer is zelfs nog nooit een interieurregistratie uitgevoerd.
Kerk
De interieurs van deze kerken behoren tot de topensembles in Opmeer: Hervormde Kerk De protestantse kerk in Spanbroek is gevestigd in een laatmiddeleeuws, oorspronkelijk voor de katholieke eredienst gebruikt kerkgebouw. In de zeventiende eeuw werd de ruimte geschikt gemaakt voor de protestantse samenkomst met een preekstoel, herenbank en koorhek, met bijhorend koperwerk.
Plaats
Interieur- en collectieregistratie en -waardenstelling
De Weere, Lambertus
RM
1992
Spanbroek, Hervormde Kerk
RM
1991-1992
Spanbroek, Bonifatius
RM
1993
Opmeer, Theaterkerk
RM
-
Opmeer, Hervormde Kerk
Geen
-
Hoogwoud, Jans-Geboorte
PM
1993
Hoogwoud, Hervormde Kerk
RM
1993
Aartswoud, Dorpskerk
RM
-
Opmeer, kapel Zandhove
Geen
-
Bijlage 2. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Opmeer, Catharijne Convent
63
Aan het begin van de achttiende eeuw werd een doophek met doopbogen toegevoegd: een schoolvoorbeeld van een protestants gegroeid ensemble. Het door meesterbeeldhouwer Rombout Verhulst gemaakte epitaaf is een topstuk. Bonifatiuskerk De rooms-katholieke kerk is Spanbroek staat opgenomen in de publicatie Kunstwerkplaatsen van de neogotiek (catharijneconvent.nl/documents/264/ MCC-Rapport-NeogotiekDIGI.pdf), wat de waarde van dit neogotische interieur onderstreept. Tussen 1910 en 1920 tekende het vermaarde Haarlemse atelier van J.P. Maas voor nagenoeg alle interieuronderdelen (altaren, communiebank, preekstoel, doopvont, triomfkruis, beelden en reliëfs). In slechts één andere kerk in Nederland wordt een gaaf Maas-ensemble bewaard.
De middenmoot Deze kerken behoren niet tot de kerkelijke topensembles van Opmeer, maar verdienen vanwege hun oorspronkelijkheid en/ of uitzonderlijke stukken aandacht in de kerkenvisie:
Lambertuskerk De Lambertuskerk in De Weere is een typisch voorbeeld van baksteengotiek. In de jaren 1906-1914 werd de kerk rijk uitgedost en ontstond een compleet neogotisch ensemble. Helaas viel de kerk in 1963 ten prooi aan brand. Hierbij raakte een deel van de oorspronkelijke tegelvloer, de preekstoel en een groot deel van de kerkbanken onherstelbaar beschadigd. Op basis van de richtlijnen van het Tweede Vaticaans Concilie verwijderde men tijdens de herstelwerkzaamheden ook de communiebank. Hoewel het ensemble niet langer intact is, zijn belangrijke elementen ervan bewaard gebleven: hoofdaltaar, zij-altaren, kruiswegstaties en beelden. De Lambertuskerk is als een van de weinige rooms-katholieke kerken in ons land niet georiënteerd. Johannes Geboorte Het neoromaanse gebouw in Hoogwoud had van oorsprong een bijpassend interieurensemble. Bij versoberingen (ca. 1970) die op basis van het genoemde concilie werden doorgevoerd verloren de communiebank en preekstoel hun plek. Onderdelen van deze twee interieurstukken bleven bewaard en doen nu dienst als
decoratie van de ambo en het voorzetaltaar. In die periode werden muurschilderingen (1949) van de bekende kunstenaar Randag met witte verf overschilderd. In 1980 volgde een grondige renovatie, waarbij nagenoeg alle neoromaanse onderdelen verwijderd werden. Gelukkig bleven de vakkundig vervaardigde hoge reliëfs in de rondbogen boven de deuren (ca. 1870) wel bewaard. Zij vertegenwoordigen een hoge zeldzaamheidswaarde. Hervormde Kerk Voor de Hervormde Kerk in Hoogwoud geldt hetzelfde als voor de kerk in Spanbroek: ook hier is een gaaf zeventiende-eeuws ensemble van preekstoel, herenbank, doophek, kroonluchters en tiengebodenbord aanwezig. De herenbank moet benadrukt worden, aangezien deze nog authentieke wapencartouches heeft (een element dat op heel veel plaatsen in Nederland verloren ging in de napoleontische tijd). Dat men er in deze kerk voor gekozen heeft om de banken te vervangen door stoelen, om een facilitaire inbouw te maken en om de ruimte onder het orgelbalkon deels dicht te zetten tast de sfeer en de waarde van het interieur aan.
Bijlage 2. Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Opmeer, Catharijne Convent
64
Onderaan de lijst Er zijn in de gemeente Opmeer geen religieuze interieurs met een lage erfgoedwaarde. Bedenk wel dat een lage of middelhoge waarde overigens niets zegt over de sentimentele of religieuze waarde die gemeenteleden/ parochianen toekennen aan de voorwerpen en die daardoor alsnog een zeer hoog belang kunnen hebben.
Aandachtspunten Voor sommige locaties geldt dat in de landelijke database onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Deze locaties gaven ons nog nooit opdracht om interieur en collectie te komen registreren en waarderen. Die interieurs staan daarom niet in deze waardenstelling: • Voor de Dorpskerk in Aartswoud is nooit een registratie gemaakt, wat inhoudt dat ontmanteling en herbestemming hebben plaatsgevonden zonder expliciete kennis over belang, ouderdom en vervaardiging van het (roerende) erfgoed • De Theaterkerk in Opmeer werd nooit door een erfgoedprofessional bezocht (terwijl daar voor de functiewijziging ongetwijfeld ook interieurwijzigingen zijn doorgevoerd)
• Voor de Hervormde Kerk van Opmeer geldt hetzelfde als voor de kerk in Aartswoud • Kapel Zandhove werd nooit geïnventariseerd Zoals gezegd is het verontrustend hoe lang geleden er een religieus-erfgoedprofessional naar de interieurs in jullie gemeente gekeken heeft. Veel inventarisatiegegevens stammen uit de periode dat fotografie een dure aangelegenheid was en men er noodgedwongen voor koos om alleen het meest belangrijke erfgoed vast te leggen. Met klem adviseer ik om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is om in enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt. Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie.
65
Kerkenvisie
gemeente Opmeer 66