[25.0014743] Bijlage 1: Kerkenvisie
Tekst van het document
Kerkenvisie 1
3 5
5
6
gemeente Opmeer
4
2
Colofon Gemeente Opmeer Titel
Kerkenvisie gemeente Opmeer
Datum
Oktober 2025
Adviseur
COUP B.V.
Vormgeving
Yurr Studio
Afbeeldingen COUP B.V. Copyright © 2025 COUP B.V.
Toelichting foto’s voorpagina 1. De kerktoren van de Lambertus in De Weere. De kerken van Opmeer vormen karakteristieke bakens in het landschap. 2. Verschillende kerken in Opmeer zijn herbestemd met een cultureel-maatschappelijke functie. Er is veel inzet en toewijding van vrijwilligers om deze herbestemmingen mogelijk te maken. 3. Het interieur van de Bonifatiuskerk in Spanbroek is een uniek voorbeeld van een gaaf bewaard neogotisch kerkinterieur. Dit vormt een aandachtpunt en uitdaging in de zoektocht naar een nieuwe functie. 4. De begraafplaats naast de Kerk op de Terp. Bij 7 van de 8 kerken in Opmeer ligt een begraafplaats. De toekomst van de begraafplaatsen hebben invloed op de toekomst van de kerken.
De grootst mogelijke zorgvuldigheid is betracht bij het samenstellen van dit rapport. Echter voor onvolledigheden met betrekking tot deze rapportage, op welke grond dan ook, kan COUP B.V. en/of de samenstellers daarvan op geen enkele wijze verantwoordelijk worden gesteld. De door u verstrekte persoonlijke gegevens in verband met de opdracht zullen niet aan derden verstrekt worden. Gebruik van inhoud en presentatie is uitsluitend mogelijk in overleg met COUP B.V.
2
5. Interieur van de Sint-Jans Geboortekerk in Hoogwoud. De kerk is een provinciaal monument. Verder zijn er 6 kerken rijksmonumentaal.
Inhoud Voorwoord Wethouder
4
Hoofdstuk 1. Inleiding
5
Deel 1. Inventarisatie
8
2. Kerken in Opmeer
9
3. Cultuurhistorie religieus erfgoed Opmeer
15
Deel 2. Opgave 23 4. Huidige situatie
24
5. Beleidskaders
27
6. Toekomstverwachting
29
Deel 3. Toekomst 44 7. Conclusies, aanbevelingen en doelstellingen
45
Bijlagen Bijlage 1 Kerkenpaspoorten
52
Bijlage 2 Waardestelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed Opmeer Catharijne Convent.
3
61
Voorwoord Wethouder In onze gemeente staan acht kerken met historische en monumentale waarde.
De gemeenteraad heeft gevraagd om een Kerkenvisie op te stellen. Dit is
Kerken die deel zijn van onze geschiedenis en verhalen over de identiteit
een eerste en belangrijke aanzet om te onderzoeken hoe de grote katholieke
van Opmeer. Neem bijvoorbeeld de Kerk op de Terp in Hoogwoud. De oudste
kerkgebouwen een nieuwe functie kunnen krijgen en daarmee behouden
verhalen over een kerk in Hoogwoud reiken terug tot de tijd van de Friese koning
worden. Tevens worden de kleinere protestantse kerken bekeken om hen
Radboud in de 7e of 8e eeuw.
toekomstbestendig te kunnen laten zijn. In samenwerking met de kerkbesturen en de stichtingen die kerken beheren is deze Kerkenvisie opgesteld.
“Een legende gaat over zijn bijna-bekering van heiden tot christen. Koning Radboud zou zich laten dopen in Hoogwoud en stond al met één been in de
De Kerkenvisie biedt geen concrete plannen voor de functieverandering
doopvont toen hij zich bedacht. Net voor de onderdompeling vroeg Radboud aan
van kerken. Het laat wel zien hoe de kerken ervoor staan, wat de kansen en
de bisschop of zijn voorouders ook in de hemel zouden zijn. Hij antwoordde dat
mogelijkheden zijn de kerken in de toekomst te kunnen blijven gebruiken
dat niet het geval was, aangezien zij immers niet gedoopt waren en dus in de hel
en te behouden. De kerkenvisie biedt een basis voor het maken van concrete
zouden verblijven. Daarop bedacht Radboud zich geen moment en liet weten
plannen. Voor iedere kerk kan als vervolgstap een haalbaarheidsonderzoek
dat hij dan koos voor een hiernamaals met zijn voorgangers. Na zijn besluit om
hiernaar gedaan worden. We hebben een belangrijke eerste stap gezet om de
zich niet tot het christendom te bekeren, brak de doopvont in tweeën. Één deel
kerkgebouwen in onze gemeenschap te behouden. Ik hoop van harte dat deze
belandde in een diepe kolk en de andere helft werd volgens de legende naast het
vervolgd wordt om de kerkgebouwen te behouden voor maatschappelijke
kerkje van Hoogwoud bewaard.”
doeleinden en/of andere functies. Het zijn per slot plaatsen waar mensen samen kwamen en blijven komen. Belangrijke plaatsen die onderdeel zijn van de
De kerken zijn erfgoed van onze hele gemeenschap: katholieken, protestanten
identiteit van Opmeer.
en andere levensbeschouwingen. De kerken waren, of zijn nog in gebruik door religieuze gemeenschap, maar heeft daarnaast waarde voor alle inwoners van
Ik bedank alle betrokkenen voor hun bijdrage
Opmeer. Het zijn merktekens, bouwkundige en geschiedkundige monumenten.
aan de dialoog om deze Kerkenvisie op te
Het zijn plaatsen waar mensen samen kwamen en hopelijk blijven komen. Al dan
stellen. In de gesprekken is grote betrokkenheid
niet religieus rondom belangrijke levensgebeurtenissen, culturele bijeenkomsten
gebleken om de kerkgebouwen te behouden
en om elkaar te inspireren.
voor Opmeer. Ik zie uit naar een vervolg waarbij er per kerk passende functies gevonden worden
De 3 kerken in Aartswoud, Wadway en Spanbroek hebben al een tweede leven. De
die ook daadwerkelijk realiseerbaar zijn.
Kerk op de Terp in Hoogwoud wensen wij hetzelfde toe. De 3 katholieke kerken staan nog ten dienste van de katholieke parochie. De kerken in Spanbroek en De
Herman Ter Veen
Weere worden echter binnenkort buiten gebruik gesteld. De katholieke kerk in
Wethouder, Gemeente Opmeer
Hoogwoud binnen afzienbare tijd.
4
1. Inleiding Religieus erfgoed in Opmeer De gemeente Opmeer is rijk aan historische kerkgebouwen. Veel van de kernen binnen de gemeente zijn te herkennen aan hun markante kerkgebouwen. Delen van de (hervormde) kerken van Aartswoud, Hoogwoud, Spanbroek en Wadway dateren uit de middeleeuwen. Naast de middeleeuwse kerken Daarnaast zijn er eind 19e, begin 20e -eeuw 4 nieuwe kerken verrezen: 3 katholieke en 1 hervormde. Van de acht kerken zijn er momenteel vier kerken in religieus gebruik. Daarnaast zijn vier kerken herbestemd, één tot woning en 3 met een culturele bestemming. Voor zowel de religieuze kerken als de cultureel-herbestemde kerken geldt dat er een betrokken gemeenschap is die zich inzet voor de samenleving en voor het behoud van het gebouw. Daarnaast hebben alle kerken een toren en vormen zo letterlijk een baken in de omgeving. Bij zeven van de acht kerken is er een begraafplaats rond de kerk te vinden. De kerken van Opmeer vormen zo op allerlei terreinen de kernpunten van de dorpen. De gemeente Opmeer is trots op haar religieuze erfgoed en wil zich inzetten
5
voor het behoud van de kerkgebouwen. Door verschillende maatschappelijke ontwikkelingen is de toekomst van de kerken in religieus gebruik echter onzeker. De gemeente wil daarom pro-actief nadenken over de toekomst van de gebouwen en de rol van de gemeente daarin. Ze wil dit nadrukkelijk doen samen met de eigenaren en betrokken gemeenschappen. De gemeente Opmeer wil komen tot een visie die breed gedragen wordt en waarmee kan worden geanticipeerd op de te verwachten ontwikkelingen.
Het doel van de Kerkenvisie De gemeente Opmeer is niet de enige en eerste gemeente die een kerkenvisie opstelt. Sinds 2019 stimuleert de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) gemeenten om na te denken over de toekomst van religieus erfgoed. Dit naar aanleiding van de trend en voorspelling dat in de nabije toekomst 30 tot 80% van de kerkgebouwen haar oorspronkelijke functie zal verliezen. Ruim 250 gemeenten in Nederland hebben al een kerkenvisie opgesteld of zijn bezig met het proces om tot een kerkenvisie te komen. Deze eerdere kerkenvisies helpen de gemeente Opmeer om te leren van de ervaringen van andere gemeenten. Tegelijkertijd is voor
iedere gemeente de problematiek anders en is het vormen van een passende kerkenvisie steeds weer maatwerk. De gemeente Opmeer wil met deze verkenning en visie een beeld vormen van de opgave rondom religieus erfgoed binnen de gemeente. Daarnaast wil zij onderzoeken welke rol de gemeente kan spelen in het ondersteunen van kerkeigenaren om zo gezamenlijk het waardevolle, religieuze erfgoed te behouden. Verschillende kerkeigenaren zijn al bezig met het ontwikkelen van een toekomstperspectief, voor anderen is dit nog niet aan de orde, maar zal dit in de nabije toekomst nodig zijn. De gemeente wil hierin samen optrekken omdat de kerken waardevol zijn voor Opmeer. Deze waarde ligt niet alleen in de geschiedenis en de cultuurhistorie, maar ook in de ruimtelijke kwaliteiten en de maatschappelijke functie in de verschillende kernen. Onderwerpen die in deze kerkenvisie aan bod komen zijn: Religieus erfgoed: Hoe ziet het kerkenlandschap in Opmeer eruit? Wat is de geschiedenis van Opmeer en hoe is dit terug te zien in de kerkgebouwen? Wat
1. Inleiding
is de architectuur- en cultuurhistorische waarde van de gebouwen, zowel van het interieur als van het exterieur. Wat is de cultuurhistorische waarde van de kerken individueel, maar ook in het geheel van de kerkencollectie? Hoe gaan we om met deze waarden wanneer het toekomstperspectief veranderd? Toekomstperspectief: Hoe gaat het met de gemeenschappen, stichtingen en eigenaren die gebruik maken van de kerkgebouwen? Hoe zien zij de toekomst voor zich? Welke ambities zijn er? Welke kerken verwachten hun huidige functie voor de langerere termijn te behouden en welke niet? Kansen: Welke rol spelen de functies van kerken en hun gebruikers in de gemeenschap? Welke eigenaren hebben een opgave of plannen om het gebruik van het kerkgebouw te veranderen of te optimaliseren? Welke samenwerkingen zijn kansrijk om het toekomstperspectief te verlengen en wat is de rol van de gemeente of andere lokale partijen hierin?
Werkwijze De Kerkenvisie richt zich op kerkgebouwen die oorspronkelijk zijn gebouwd als
6
gebedshuis binnen Opmeer. Deze gebouwen zijn gebouwd voor een heel specifiek doel waardoor ze een kenmerkend en beeldbepalend uiterlijk hebben. Ook het interieur bevat vaak bijzondere onderdelen zoals een orgel, preekstoel, herenbanken, kunst en roerende zaken. Dit maakt kerken bijzonder in onderhoud en eventuele herbestemmingsopgave ten opzichte van andere historische gebouwen. Om te komen tot een kerkenvisie voor Opmeer is gestart met een inventarisatie van alle religieuze gebouwen in de gemeente. Uit deze inventarisatie komen 8 kerken naar voren. De helft van de kerkgebouwen is nog in religieus gebruik, de andere helft heeft een herbestemming gevonden. In Opmeer zijn geen gebedshuizen van niet-christelijke gezindten te vinden. Gebruikte definities: • Kerkgebouw: gebouw waarin religieuze bijeenkomsten een centrale plaats innemen • Kerkgemeenschap: religieuze groep die gebruik maakt van een kerkgebouw en op elkaar betrokken is. • Geloof: overtuiging en vertrouwen in het bestaan van een God.
Samenwerking met eigenaren en gebruikers Het Kerkenvisie-traject is gestart met een startbijeenkomst op 6 februari 2025, waarvoor alle kerkeigenaren uitgenodigd waren. Tijdens deze bijeenkomst is het proces uitgelegd om in gezamenlijkheid tot een gedragen Kerkenvisie te komen, en is ook input opgehaald bij de kerkeigenaren over de gewenste resultaten. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is gevormd door de gesprekken die zijn gevoerd met de eigenaren van de kerkgebouwen. In het geval van kerken in religieus gebruik heeft dit gesprek plaatsgevonden met een vertegenwoordiging van het bestuur. Daarnaast is er gesproken met werkgroepen die betrokken zijn bij de kerkbesturen en nadenken over een toekomstige herbestemming van het gebouw. Voor de herbestemde kerkgebouwen is gesproken met de besturen van de betrokken stichtingen en de private eigenaar.
Participatie interne en externe stakeholders Binnen het kerkenvisie traject zijn er workshops georganiseerd om de ambtelijke organisatie te informeren over het onderzoek en de geconstateerde problematiek binnen
1. Inleiding
het kerkenvisie-traject. Binnen de workshop was er aandacht voor de problematiek van ontkerkelijking die speelt en de gevolgen daarvan voor de samenleving. Tegelijk was de workshop ingestoken op het ophalen van kansen voor de kerkgebouwen. Bij deze workshop waren ambtenaren uit de verschillende vakdisciplines aanwezig (Ruimtelijke ontwikkeling, sociaal domein, economie, toerisme en recreatie, wonen en vastgoed). In gezamenlijkheid is nagedacht over wensen en behoeftes en de mogelijkheid om hiervoor kerkgebouwen in te zetten. Door gebruik toe te voegen aan deze monumentale kerkgebouwen, wordt het toekomstperspectief van de gebouwen verlengd. Voor een tweede workshop, georganiseerd voor partijen uit de stad zoals dorpsraden, maatschappelijke en culturele organisaties en ondernemersvereniging, waren helaas te weinig aanmeldingen, en daarom is besloten deze bijeenkomst te annuleren. Om toch input op de halen vanuit de samenleving hebben wij een enquête opgesteld en gedeeld onder de genodigden. Deze is door 9 personen vanuit verschillende lokale organisaties ingevuld. Uit de ingevulde enquête blijkt de betrokkenheid van de lokale
7
verenigingen met de kerken, en de waarde die aan deze kerken wordt gehecht binnen de dorpen. Er wordt actief meegedacht over een nieuwe toekomst voor de kerken, waarbij een publieke en maatschappelijke functie de wens is. Naar aanleiding hiervan hebben twee gesprekken plaatsgevonden.
Informeren raad Op 4 september 2025 is het onderzoek binnen het Kerkenvisie-traject gepresenteerd aan de gemeenteraad in de beeldvormende raadssessie. De geconstateerde problematiek voor de kerken in religieus gebruik, evenals opgehaalde ontwikkelingen en kansen zijn gedeeld met de raadsleden. Tevens zijn de conclusies van het onderzoek en de aanbevelingen voor de toekomst gepresenteerd.
de workshop, de enquête en de gevoerde gesprekken is verzameld in deze rapportage en geanalyseerd.
Leeswijzer In het eerste deel van de rapportage is een inventarisatie en cultuurhistosiche analsye van de kerkencollectie binnen Opmeer te vinden. Het tweede deel schetst de huidige situatie en de verwachte opgave en toekomstverwachting binnen het huidige gebruik. In het laatste deel wordt gekeken naar de toekomst van de kerken in Opmeer. Hier worden visie, kansen en aanbevelingen gedeeld.
Analyse en rapportage De opbrengst uit de inventarisatie is in de rapportage in beeld gebracht middels infographics (toekomstverwachting, urgentietabel) en in kaart gebracht (gebruik, monumentale status, denominatie). Daarnaast is een cultuurhistorische analyse geschreven van de ontwikkeling van religie in Opmeer, en is van elk kerkgebouw een kerkenpaspoort opgesteld. De input uit
Startbijeenkomst met kerkeigenaren in het gemeentehuis van Opmeer
Deel 1. Inventarisatie 8
2.
Kerken in Opmeer Religieuze gebouwen en spreiding Binnen Opmeer zijn acht religieuze gebouwen te vinden die van oorsprong zijn gebouwd als gebedshuis. In alle acht gevallen gaat het om een kerk.
1
2
3
4
5
6
Naast de acht kerkgebouwen zijn er twee kapellen te vinden in Opmeer. Voormalige kapel van verzorgingshuis Zandhove in Spanbroek
Bij Zandhove in Spanbroek resteert de voormalige kapel van het verzorgingshuis. Deze dateert uit de tweede helft van de vorige eeuw. De rest van het verzorgingshuis werd in 2020 gesloopt. Bij de museumboerderij West-Frisia staat een Mariakapel. Deze kapel is opgericht ter nagedachtenis aan Willem II, graaf van Holland. De Mariakapel werd gebouwd in 1970 door Adriaan Donker. Donker werd geïnspireerd door een Mariakapel die na de dood van Willem II werd opgericht in de omgeving van Hoogwoud.
De Mariakapel bij West-Frisia
9
6
7
8
Functies van kerken Deel 1: Inventarisatie
Religieus gebruik Herbestemd cultureel Herbestemd wonen
1
Heilige Lambertus De Weere
2
t Kerkhuys Spanbroek
3
Sint Bonifatius Spanbroek
4
Theaterkerk Wadway
5
Vm. Hervormde Kerk Opmeer
6
Johannes Geboorte Hoogwoud
7
Kerk op de Terp Hoogwoud
8
Vm. Hervormde Kerk Aartswoud 1
4
3
8
Aartswoud
Vier van de acht kerkgebouwen zijn op dit moment in religieus gebruik. Dit zijn de Kerk op de Terp en de Sint-Jans Geboorte in Hoogwoud, De Sint-Bonifatius in Spanbroek en de Sint-Lambertus in De Weere. Drie kerkgebouwen zijn herbestemd met een culturele functie. De Theatherkerk in Wadway is een kleinschalig theater. De foyer bij de theaterkerk doet ook dienst als dorpshuis. ‘T Kerkhuys in Spanbroek biedt plaats aan een kantoor van de monumentenwacht, opbaarkamers en ruimten voor culturele en sociaalmaatschappelijke activiteiten. Ook in de Kerk in Aartswoud is ruimte voor een cultureel en sociaal-maatschappelijk programma. De voormalige Hervormde Kerk van Opmeer heeft een woonfunctie en is in particuliere handen.
13
De Weere
7
Hoogwoud 6
5
Opmeer
Spanbroek 2
3
4
Wadway
Functies Religieus gebruik Herbestemd cultureel Herbestemd wonen
10
1
Deel 1: Inventarisatie
Denominaties
Eigenaarschap van kerkgebouwen
Van de kerken in religieus gebruik behoren er drie tot de Rooms-Katholieke Kerk. Dit zijn de Sint-Jans Geboorte in Hoogwoud, Sint-Bonifatius in Spanbroek en de Sint-Lambertus in De Weere. Bij iedere kerk hoort een eigen parochie. De parochies zijn als rechtspersoon juridisch eigenaar van de kerken. De parochies vallen onder de personele unie regio ‘de Waterkant’. Hierbinnen werken de Katholieke Kerken van De Weere, Wognum/Zwaagdijk-west/ Nibbixwoud, Obdam/Hensbroek, Spanbroek, Ursem, Spierdijk/Zuidermeer en de Goorn samen.
Een katholiek kerkgebouw is in principe eigendom van de parochie, die als zelfstandige rechtspersoon haar eigen goederen bezit en beheert. Wanneer parochies in een personele unie samenwerken, behouden zij elk hun eigen eigendom, ook al delen zij één pastoor één bestuur. Het bisdom en de bisschop zijn zelf geen eigenaar van parochiekerken, maar hebben wel toezicht en beslissingsrecht bij belangrijke handelingen, zoals verkoop of sluiting van een kerk. Bij de Protestantse Kerk in Nederland zijn de kerkgebouwen eigendom van de plaatselijke gemeente, die zelfstandig eigenaar en beheerder is.
De Kerk op de Terp behoort tot de Protestantse kerk in Nederland. Het kerkgebouw is in eigendom van de Protestantse Gemeente Midden Westfriesland. Deze Protestantse Gemeente ontstond door samenvoeging van de gemeenschappen in Hensbroek, Obdam, Spanbroek, Opmeer, Hoogwoud, Aartswoud, Abbekerk en Lambertschaag.
11
De kerktorens van Aartswoud, Hoogwoud en Wadway zijn in eigendom van de gemeente Opmeer.
4
3
1
Denominaties Rooms Katholieke Kerk Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Herbestemd
Denominaties
8
Deel 1: Inventarisatie
Aartswoud
Rooms Katholieke Kerk Protestantse Kerk in Nederland (PKN) Herbestemd
1
Heilige Lambertus De Weere
2
t Kerkhuys Spanbroek
3
Sint Bonifatius Spanbroek
4
Theaterkerk Wadway
5
Vm. Hervormde Kerk Opmeer
6
Johannes Geboorte Hoogwoud
7
Kerk op de Terp Hoogwoud
8
Vm. Hervormde Kerk Aartswoud
De Weere
7
Hoogwoud 6
5
Opmeer
Spanbroek 2
3
4
Wadway
12
1
Deel 1: Inventarisatie
Bouwperiodes en monumentale status Kerken binnen de gemeente Opmeer dateren grofweg uit twee perioden: De Middeleeuwen en tijd van de Katholieke Emancipatie (grofweg 1853-1930). De kerken die hun oorsprong vinden in de Middeleeuwen zijn: ’t Kerkhuys (15e eeuw), de Theaterkerk (1457), de Kerk op de Terp (1472) en de kerk van Aartswoud (16e eeuw). Kerken uit de tijd van de Katholieke emancipatie zijn de voormalige Hervormde Kerk van Opmeer (1862), de Sint-Jans-Geboorte (1865), De Sint-Lambertus (1905) en de Sint-Bonifatius (1909). In hoofdstuk 3 wordt uitgebreider ingegaan op de ontstaansgeschiedenis van de kerken. Zes van de acht kerken hebben de status van rijksmonument. Het gaat om ’t Kerkhuys en de Sint-Bonifatius in Spanbroek, de Theaterkerk in Wadway, de Kerk op de Terp in Hoogwoud, de Sint-Lambertuskerk in De Weere en de Kerk van Aartswoud. De Sint-Jans Geboorte in Hoogwoud is aangewezen als provinciaal monument. De voormalige Hervormde kerk van Opmeer heeft geen monumentale status.
13
1
1
6
3
Monumentale status
1
Bouwperiode
Rijksmonument
Voor 1500
Provinciaal monument
1500 - 1700
Geen monumentale status
1700 - 1850 1850 - 1940 1940 - 1965 1965 - Heden
0
4
0
0
Monumentale status
8
Deel 1: Inventarisatie
Aartswoud
Rijksmonument Provinciaal monument Geen monumentale status
1
Heilige Lambertus De Weere
2
t Kerkhuys Spanbroek
3
Sint Bonifatius Spanbroek
4
Theaterkerk Wadway
5
Vm. Hervormde Kerk Opmeer
6
Johannes Geboorte Hoogwoud
7
Kerk op de Terp Hoogwoud
8
Vm. Hervormde Kerk Aartswoud
De Weere
7
Hoogwoud 6
5
Opmeer
Spanbroek 2
3
4
Wadway
14
1
3.
Cultuurhistorie religieus erfgoed Opmeer
Deel 1: Inventarisatie
Ontstaan van Opmeer
met elkaar verbonden. Zo hadden de twee gemeenten al sinds 1881 één burgermeester. De huidige opbouw van de gemeente Opmeer is ontstaan in 1979, met de toevoeging van opnieuw een aantal zelfstandige gemeentes aan de gemeente Opmeer. Behalve de bovengenoemde dorpen beslaat de gemeente daarmee nu ook de plaatsen Hoogwoud, Aartswoud, De Weere en Gouwe.
Ontginning en groei
Algemene geschiedenis De eerste bewoners
Figuur 1: Kaart van de gemeente Opmeer.
De gemeente Opmeer is gelegen in de regio West-Friesland en telt op dit moment meer dan 12.000 inwoners (12.222 op 1 januari 2024). Lange tijd was de plaats Opmeer een eigen gemeente. Deze gemeente werd in 1959 uitgebreid, toen de gemeente Spanbroek hierin opging. Naast Spanbroek werden zo ook Wadway en Zandwerven onderdeel van de gemeente Opmeer. Deze fusie kwam niet uit het niets. In het verleden waren Opmeer en Spanbroek ook al nauw
15
De regio West-Friesland waar Opmeer onder valt wordt al duizenden jaren bewoond. De oudste archeologische bewijzen van bewoning in de huidige gemeente dateren van ca. 3000 vC. Dit blijkt uit opgravingen van enkele objecten in Zandwerven. Geloof in Opmeer Vanaf ca. het jaar 700 wordt het Christelijke geloof in West-Friesland geïntroduceerd. Enige jaren later werden de eerste houten kerkjes gebouwd in het gebied, waaronder in Hoogwoud. Dit waren allemaal katholieke kerken: het dominante geloof tot aan de reformatie, meer dan acht eeuwen later.
Figuur 2: Verkaveling van de grond in West-Friesland rond het jaar 1000. (Bron: https://www.canonvannederland.nl/nl/noord-holland/west-friesland/het-veen).
Lange tijd was West-Friesland voor een groot deel bedekt met veen. Vanaf de 9e tot de 11e eeuw werd dit veen ontgonnen. Met het graven van lange parallel gelegen sloten werd het veen ontwaterd en werd landbouw mogelijk in het gebied. Hiermee werden ook de voorheen moerassige gebieden geschikt voor permanente bewoning. Nog altijd
Deel 1: Inventarisatie
mascr_l_timmerman_2017. pdf, p 41.
[1]
stede Spanbroek Westfries Archief [2]
bepaalt de oorspronkelijke veenontginning het landschap in de gemeente Opmeer. Zo zijn er nog altijd langgerekte stukken grond, gescheiden door sloten te vinden. Ook de vele (historische) lintdorpen in de gemeente kunnen worden teruggeleid naar de ontginningen, aangezien de ontginning veelal vanaf deze hoger gelegen wegen ter hand werd genomen. Door oxidatie van het veen is er op dit moment slechts nog op enkele plekken veen te vinden in de regio, zoals onder oude gebouwen. Zo is onder de kerken van Hoogwoud, Aartswoud en Spanbroek bij onderzoek veen aangetroffen.1
De periode van deze ‘Stede’ zou echter van korte duur zijn. Met Hoekse en Kabeljauwse twisten ontstond er een opstand in West-Friesland tegen het bestuur van Hertog Filips III van Bourgondië, die onder andere de Graaf van Holland en Zeeland was. Na de Slag bij Hoorn in 1426 werd de opstand neergeslagen, met als gevolg dat de stadrechten alweer werden afgenomen. Pas 30 jaar later werden de stadrechten van Spanbroek opnieuw toegekend. Opmeer zou later ook opnieuw stadrechten krijgen. Onbekend is wanneer dit exact gebeurde.2
Stadsrechten
In 1572 sloten verschillende plaatsen in West-Friesland zich aan bij de opstand van Willem van Oranje. Dit besluit volgde uit onvrede over belastingverhoging door het Spaanse gezag en de vervolging van protestanten enkele jaren eerder. De Spaanse reactie op de tegenstand uit West-Friesland leidde tot de Slag op de Zuiderzee in 1573. Tegen de verwachtingen in werden de Spanjaarden verslagen, waarna West-Friesland was bevrijd.
Vanaf de middeleeuwen kwam er geleidelijk meer verbinding tussen de dorpen in de omgeving, waardoor economische groei ontstond. Dit leidde ertoe dat aan het begin van de 15e eeuw meerdere plaatsen in de huidige gemeente Opmeer stadsrechten kregen. Dit was in 1414 het geval voor Opmeer en Spanbroek, die onderdeel gingen uitmaken van de ‘Stede Spanbroek’ en voor Hoogwoud en Aartswoud die de ‘Stede Hoogwoud’ vormden. Wadway maakte onderdeel uit van de ‘Stede Wognum’, dat voor een groot deel in de huidige gemeente Medemblik ligt.
16
Opmeer in de 80-jarige oorlog
De Franse tijd De Franse inval in Nederland door het leger van Napoleon en het ontstaan van de Bataafse Republiek in 1795 leidde er uiteindelijk toe dat er een nieuwe bestuurlijke indeling kwam in Nederland. Voor de West-Friese steden betekende dit dat vanaf 1798 afzonderlijke bestuurlijke gemeenten werden gevormd en de stadrechten vrijwel geen rol meer speelden. Hedendaags Opmeer Na het ontstaan van de verschillende gemeenten in de regio is, zoals eerder benoemd, gedurende de 20e eeuw de huidige gemeente Opmeer ontstaan na fusies van verschillende gemeenten. Vanaf de jaren ’70 vindt er op meerdere plekken in de gemeente een groei in inwoneraantal plaats, dit is af te lezen uit de toename van de bebouwing in de dorpen.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
Middeleeuwen (tot 1550) Deel 1: Inventarisatie
De geschiedenis van het Christelijke geloof in de huidige gemeente Opmeer gaat terug tot het begin van de 8e eeuw. In deze periode zou in Hoogwoud een klein houten kerkje zijn gebouwd aan de Gouwe. De legende is dat in deze kerk de heidense koning Radboud zich wilde laten dopen, maar op het laatste moment toch anders besloot. Deze kerk is al lange tijd verdwenen. Na de kerk in Hoogwoud kwamen op meerdere plekken in de omgeving andere kerkgebouwen tot stand. De eerste houten kerkjes werden later in de middeleeuwen vervangen door stenen varianten. Ook werden er een aantal nieuwe kerken gebouwd. Na de Slag bij Hoogwoud in 1256 zou in Hoogwoud een kapel ter nagedachtenis aan Willem II, graaf van Holland en Zeeland, zijn gebouwd door zijn zoon Floris V. Willem II was bij deze slag omgekomen. De kapel werd gewijd aan Maria. Er zijn aanwijzingen dat dit op de plek was van de huidige kerk. In de 20e eeuw is op het terrein van de museumboerderij West-Frisia een nieuwe, onofficiële, kapel gebouwd om hieraan te herinneren. In de gemeente Opmeer zijn uit de middeleeuwen nog twee kerkgebouwen te vinden. Dit zijn ’t Kerkhuys in Spanbroek
17
uit de 15e/16e eeuw en de Theaterkerk in Wadway, waarvan het oudste deel dateert uit 1457. Delen van de torens van de Hervormde Kerken van Hoogwoud Aartswoud stammen uit de Middeleeuwen. Bij deze twee kerken is het oorspronkelijke schip verdwenen en is later een nieuw schip gebouwd.
Waarden van de kerkgebouwen Voor een kleine gemeente met een beperkt aantal kerkgebouwen heeft Opmeer een bijzonder waardevolle middeleeuwse kerkencollectie. Met de twee middeleeuwse kerken en de andere twee kerken met middeleeuwse oorsprong is de periode tot 1550 zeer goed vertegenwoordigd in de gemeente. Dergelijke historische architectuur is zeldzaam en heeft ook veel archeologische waarde. De kerklocaties geven inzicht in de historische ontwikkeling van het Christelijke geloof in de dorpen en over de ontwikkeling en structuur van de dorpskernen. Ook de gevallen waarbij slechts nog enkele fragmenten van de middeleeuwse kerk bewaard zijn gebleven, zijn vanuit de inzichten die ze bieden in de geschiedenis van betekenis.
Figuur 3: ‘t Kerkhuys in Spanbroek.
2000
1400
1600
1700
1800
1900
2000
Reformatie In de middeleeuwen was West-Friesland, en heel Christelijk Nederland, (officieel) katholiek. Dit veranderde toen de West-Friese steden zich in 1572 bij de opstand van Willem van Oranje aansloten. Vanaf dit moment werd het katholieke geloof verboden en namen de protestanten de bestaande kerkgebouwen over voor hun eigen diensten. In de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden die als resultaat van de opstand gesticht werd, moesten de katholieken uitwijken naar schuilkerken. In de huidige gemeente Opmeer werden op sommige plekken boerderijen en schuren ingezet als schuilkerken. In de periode direct na de reformatie zijn er maar weinig kerken gebouwd in Nederland, aangezien de protestanten de katholieke kerkgebouwen in gebruik hadden genomen. Ook in Opmeer werden er in de eerste eeuw na de reformatie geen nieuwe kerken gebouwd. De eerste kerk die na de reformatie in de gemeente werd gebouwd de eerder benoemde Hervormde Kerk van Hoogwoud. Deze kerk uit 1680 werd gebouwd op de plek van een middeleeuwse gotische kerk, die in 1674 door noodweer verloren was gegaan. Hoewel het in dit geval dus deels wederopbouwwerkzaamheden betroffen,
18
werd de kerk volgens protestantse principes in sobere trant opgebouwd. Later, in de 19e eeuw, werden nog eens twee Hervormde kerken herbouwd. Dit zijn de Hervormde Kerk van Opmeer en (het schip van) de Dorpskerk van Aartswoud. De reden van de (her)bouw van deze kerken ligt in het feit dat de kerken in slechte bouwkundige staat waren. In beide gevallen zijn de huidige kerkgebouwen gebouwd op de plek waar in het verleden een voorganger heeft gestaan. In Hoogwoud verscheen een geheel nieuwe kerk inclusief toren. De huidige kerk is richting het westen georiënteerd met de toren aan de oostzijde. Op historische kaarten is te zien dat de voorgaande kerk oostelijk georiënteerd was, met de toren aan de westzijde. In Aartswoud bleef de oude toren behouden en werd de nieuwe kerk op de zelfde plaats als de vorige kerk gebouwd. Als reactie op de grootschalige bouwactiviteiten van katholieke kerken werd ook bij de Hervormden meer aandacht besteed aan de architectuur van de kerkgebouwen. Beide kerken zijn gebouwd onder architectuur en kregen verschillende bijzondere details in interieur en exterieur.
De vorige kerk van Hoogwoud was, zoals alle oude kerken, oostelijk georiënteerd. Bron: Kadastrale kaart 1811-1832: minuutplan Opmeer, Noord-Holland, sectie C, blad 01, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, MIN07084C01)
Afscheidingen Deel 1: Inventarisatie
19
Waarden van de kerkgebouwen Aangezien er direct na de reformatie geen kerken zijn gebouwd heeft deze periode binnen het kerkenlandschap van Opmeer niet directe betekenis. Toch is heeft de reformatie wel degelijk invloed gehad op de verschijning van de kerken in Opmeer. Met de herbouw van de Hervormde Kerk van Hoogwoud werden katholieke elementen en versieringen weggelaten. De sobere en eenvoudigere inrichting van de kerk toont aan dat het hier een protestantse kerk betrof. De Hervormde kerken van Opmeer en Aartswoud laten zien dat er later ook bij de hervormden meer zelfbewustzijn kwam. Hoewel beide kerken alsnog sober van opzet zijn, is hier aandacht besteed aan bouwkundige details. Van de schuilkerken die vanaf de reformatie werden gebruikt door de katholieke gelovigen, heeft geen de tand des tijds overleefd.
Vanaf 1834 ontstonden in Nederland kerkgenootschappen die zich afscheiden van de Nederlandse Hervormde Kerk. Deze groepen gelovigen vormen zelfstandige gereformeerde gemeenschappen. Op veel plekken in Nederland ontstonden uiteindelijk vanuit deze beweging gereformeerde kerken. Opvallend is dat deze ontwikkeling binnen West-Friesland nauwelijks voet aan de grond heeft gekregen. Binnen Opmeer is er geen sprake geweest van afgescheiden kerken. Er is dan ook geen enkele (voormalige) gereformeerde kerk aanwezig.
Waarden van de kerkgebouwen
Figuur 4: De Hervormde Kerk van Hoogwoud is na de reformatie als protestantse kerk herbouwd.
In de gehele gemeente Opmeer zijn geen gereformeerde kerkgebouwen te vinden, waarmee deze periode in niet van belang is binnen de kerkelijke geschiedenis van Opmeer.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Katholieke emancipatie Deel 1: Inventarisatie
Met het aanbreken van de Franse tijd (1795-1813) kregen de katholieken in Nederland weer meer rechten. Toch duurde het nog tot aan de katholieke emancipatie halverwege de 19e eeuw voordat het voor katholieken in Nederland weer mogelijk werd om hun eigen kerken te laten bouwen. In de religieuze geschiedenis van de gemeente Opmeer vormt de katholieke emancipatie een belangrijke periode. De regio West-Friesland is namelijk een van de weinige plekken in het noorden van Nederland waar de katholieken oververtegenwoordigd zijn ten opzichte van de protestanten. De reden hiervan ligt in het feit dat de keuze voor overgang tot het gereformeerde geloof vaak door de pastoor werd genomen, veel de dorpelingen volgden vervolgens zijn voorbeeld. In de dorpen van Opmeer bleven verschillende pastoors Katholiek. Ondanks het feit dat de kerkgebouwen vaak wel overgingen in handen van de protestanten bleef de katholieke gemeenschap bestaan. Het katholieke geloof en de invloed van de katholieke emancipatie is in het kerkenbestand van Opmeer daarom ook goed terug te zien. In de tweede helft van de 19e eeuw en aan het begin van de
20
20e eeuw kwamen hier drie katholieke kerken tot stand. Voordat deze drie kerken werden gebouwd, stond op de plek van de Sint-Lambertuskerk in De Weere en van de Sint-Bonifatius in Spanbroek eerst een houten schuilkerkje, beide gebouwd in ca. 1820. Alleen op de plek van de Sint-Jan Geboortekerk in Hoogwoud stond al een stenen kerkgebouwtje. De houten schuilkerk uit 1782 was hier in 1821 vervangen door een eenvoudig stenen kerkgebouw.
uit de katholieke emancipatie in Nederland. Met name de Sint Bonifatiuskerk is bijzonder, aangezien het één van de best behouden gebleven neogotische kerkinterieurs in Nederland heeft volgens onderzoek van museum Catharijneconvent.
Waarden van de kerkgebouwen De periode van de katholieke emancipatie tussen ca. 1850 en 1930 is een bepalende periode geweest voor het kerkenlandschap van Opmeer. Met de bouw van drie prominente katholieke kerken kregen de katholieken voor het eerst weer eigen kerkgebouwen, na lange tijd de schuilkerken te hebben gebruikt. De bouw van deze drie kerken heeft het kerkenlandschap van de gemeente sterk gewijzigd nadat eerst uitsluitend hervormde kerkgebouwen in de gemeente stonden. Met de Sint Bonifatiuskerk in Spanbroek, de Heilige Lambertuskerk in De Weere en de Sint Jans Geboortekerk in Hoogwoud heeft de gemeente Opmeer drie prominent gelegen en fraaie voorbeelden van kerkgebouwen
Figuur 5: De Sint Bonifatiuskerk in Spanbroek heeft een nog een gaaf behouden interieur.
1400
1500
1600
1700
1800
1900
2000
Wederopbouw Deel 1: Inventarisatie
21
Veel dorpen en steden in het zuiden en ook het oosten van Nederland hebben bij de bevrijding aan het eind van de Tweede Wereldoorlog veel schade opgelopen door de gevechten tussen de geallieerden en het Duitse leger. Aangezien de gevechten Noord-Holland nooit hebben bereikt, is de provincie het oorlogsgeweld dan ook grotendeels bespaard gebleven. Dit is ook terug te zien in het kerkenlandschap van Opmeer. Waar veel andere gemeenten meerdere kerken uit de wederopbouwperiode hebben, is dit in Opmeer niet het geval. Ook beperkte bevolkingsgroei was een reden dat er niet direct behoefte was aan nieuwe kerkgebouwen. Ook na de Wederopbouwperiode (1945-1965) zijn er geen kerken meer gebouwd. Wel werd er in 1968 nog een kapel en sacristie gebouwd bij het bejaardenhuis ‘Zandhove’ in Spanbroek. Deze kapel bevat enkele kenmerkende stijlelementen uit de Post ‘65 periode, zoals de glas-in-betonramen. Na de sloop van het bejaardenhuis is de kapel blijven staan. Het is nog onduidelijk wat er in de toekomst met de kapel zal gebeuren.
Waarden van de kerkgebouwen Doordat Opmeer tijdens de Tweede Wereldoorlog gespaard is gebleven van het oorlogsgeweld en dat de bevolkingsgroei geen aanleiding was voor nieuwe kerkgebouwen zijn er geen kerkgebouwen uit de Wederopbouwperiode of daarna. De kapel en sacristie uit 1968 zijn tot stand gekomen na de wederopbouw en vallen onder Post ’65 architectuur. Dit is hiermee het enige voorbeeld van na-oorlogse kerkarchitectuur in de gemeente Opmeer.
De kapel van Zandhove uit 1968
Conclusies en kernwaarden Deel 1: Inventarisatie
22
Het kerkenlandschap van de gemeente Opmeer bestaat uit een klein aantal kerkgebouwen. Wel zijn de kerken relatief groot en is de cultuurhistorische waarde van de kerkencollectie over het algemeen gezien van bijzonder hoge waarde vergeleken met die van andere gemeenten in Nederland. Waar andere gemeente vaak een beperkt aantal monumentale kerken hebben en een groot deel van de kerkencollectie niet-monumentaal is, is dit in Opmeer niet het geval. Maar liefst zeven van de acht kerkgebouwen heeft een monumentale status, waarvan 6 rijksmonumenten (75%). Dat is een relatief hoog percentage, landelijk gezien is 33% van de kerken aangewezen als rijksmonument. Ook hebben de kerken een zeer lange geschiedenis die vaak eeuwen teruggaat. De oudste kerk werd al ca. 1300 jaar geleden gebouwen, twee kerken zijn gebouwd in de middeleeuwen en twee andere kerktorens bezitten bouwdelen uit deze periode. Vanuit deze lange geschiedenis kan worden gezegd dat het Christelijke geloof een grote stempel heeft gedrukt op de ontwikkeling van Opmeer.
Gelet op de bouwfases wordt de kerkencollectie van de gemeente Opmeer naast deze middeleeuwse kerken ook gekenmerkt door kerken uit de tijd van de katholieke emancipatie. Doordat ten tijde van de reformatie verschillende pastoors katholiek bleven kent Opmeer een relatief hoog aandeel katholieke bevolking in vergelijking met andere delen van Noord-Holland. Naast de katholieke kerken zijn ook de Hervormde kerken van Opmeer Aartswoud in dezelfde tijd gebouwd en daarmee beïnvloed door de prominente bouwstijlen van de katholieke emancipatie. Opvallend aan Opmeer is dat er na de Tweede Wereldoorlog geen nieuwe kerken meer zijn gebouwd. Waar in veel plaatsen in Nederland de wederopbouw en bevolkingsgroei leidden tot de bouw van moderne kerkgebouwen, bleef in Opmeer het bestaande kerkelijk erfgoed volledig toereikend. De kerken die er stonden, waren ruim genoeg om de gemeenschap te huisvesten en hebben de oorlog ongeschonden doorstaan. Ook de beperkte bevolkingsontwikkeling en het uitblijven van grote uitbreidingswijken maakten dat er geen behoefte was aan nieuwe gebouwen.
Bijzonder aan de kerkencollectie van Opmeer is verder het bijzonder hoge aandeel van kerken waarbij begraafplaats aanwezig is. Bij zeven van de acht kerkgebouwen is de begraafplaats nog aanwezig, ook al zijn enkele van deze kerken al herbestemd en niet langer in religieus gebruik. Het merendeel van deze begraafplaatsen wordt ook nog actief gebruikt. Alleen bij de kerk van Wadway is geen begraafplaats (meer) aanwezig. De begraafplaats bij de voormalige Hervormde kerk van Opmeer wordt niet meer actief gebruikt.
Deel 2. Opgave 23
4. Huidige situatie Deel 2: Opgave
In Opmeer staan in totaal acht kerkgebouwen. Vier daarvan zijn op dit moment in religieus gebruik. Drie kerkgebouwen zijn herbestemd tot een cultureel-maatschappelijke functie, één kerkgebouw heeft een woonfunctie en is in particulier eigendom. In dit hoofdstuk wordt de huidige situatie toegelicht, gebaseerd op de gesprekken met de kerkeigenaren. Bureau COUP heeft samen met de gemeente gesprekken gevoerd met de eigenaren en besturen van de acht kerkgebouwen. De gesprekken vormden een (hernieuwde) kennismaking en er is gesproken over het wel en wee van de kerkelijke gemeenschap of de betrokkens stichtingen. Er is gesproken over de rol van de kerken in de samenleving, over het aantal leden, betrokken vrijwilligers, onderhoudsstaat van het gebouw, verduurzaming en de financiële situatie. Ook is met alle eigenaren gesproken over het toekomstperspectief en de visie op de toekomst, en over de samenwerking en eventuele rol van de gemeente in de toekomst van de kerken. De besproken thema’s over de huidige situatie van de kerken wordt in dit hoofdstuk
24
toegelicht. Hoofdstuk 6 richt zich op de toekomstverwachting van de verschillende kerken. 4.1 Religieuze gemeenschappen zijn klein en kwetsbaar Hoewel er op papier nog altijd veel (katholieke) kerkleden in Opmeer geregistreerd staan, zijn de religieuze gemeenschappen in de praktijk klein en kwetsbaar. De zondagse kerkdiensten worden bezocht door een steeds kleiner wordende groep, waarvan de gemiddelde leeftijd bovendien relatief hoog is. Dit maakt het steeds moeilijker om voldoende vrijwilligers te vinden voor pastorale, diaconale en beheertaken binnen de kerk. Toch vervullen de diensten een belangrijke rol voor de aanwezige gelovigen, die er veel waarde aan hechten. Tijdens hoogtijdagen en bij uitvaarten blijkt dat de kerk nog steeds betekenisvol is binnen de gemeenschap, dit zijn momenten dat de kerkgebouwen goed bezet zijn. 4.2 Kerken nemen een centrale plek in de dorpen, sterke gemeenschappen (niet religieus) In de dorpen van de gemeente Opmeer nemen kerkgebouwen een centrale plek in
als plekken van gemeenschapszin en sociale cohesie. Dit komt duidelijk naar voren in de betrokkenheid van vele vrijwilligers bij de kerkgebouwen, zelfs (en misschien wel juist) bij die kerken die niet meer alleen voor religieuze doeleinden worden gebruikt. De kerken vormen zowel fysiek als maatschappelijk een middelpunt in de dorpen. Deze dynamiek gaat verder dan de religieuze gemeenschap en benadrukt de blijvende waarde van de kerkgebouwen als maatschappelijke ruimten waar mensen samenkomen, activiteiten organiseren, sociale banden versterken en zich gezamenlijk inzetten voor het behoud van dit erfgoed. De betrokkenheid van veel vrijwilligers onderstreept het belang van deze gebouwen als pijlers binnen de dorpsgemeenschappen. 4.3 Financële uitgangspositie is over het algemeen goed en daarmee ook de onderhoudsstaat van de kerkgebouwen. De financiële uitgangspositie van de kerken in Opmeer is over het algemeen goed. Dit komt onder andere door de vrijwillige bijdragen van betrokken kerkleden en dorpsbewoners. Ook succesvolle exploitatie, spaargelden en het bezit van landerijen en
Deel 2: Opgave
grond die worden verhuurd dragen bij aan een goede financiële positie. Hierdoor zijn de financiële problemen voor de religieuze kerkgebouwen niet de grootste uitdaging. De uitdagingen liggen meer op het vlak van aantallen vrijwilligers en teruglopend kerkbezoek 4.4 Cultureel Herbestemde kerken zijn succesvol De cultureel herbestemde kerken in Opmeer kunnen over het algemeen als succesvol worden beschouwd. Dit succes is vooral te danken aan de inzet van betrokken vrijwilligers en een sterke, doordachte programmering. Ondanks het feit dat meerdere kerken zijn herbestemd voor sociaal-cultureel gebruik, ervaren zij elkaar niet als concurrenten. Integendeel, ze bedienen elk een eigen doelgroep: de Theaterkerk in Wadway richt zich op een grotere regio en trekt bezoekers van buiten de gemeentegrenzen, terwijl de kerken in Spanbroek en Hoogwoud zich meer richten op hun lokale gemeenschappen. Door deze onderlinge verschillen in focus versterken zij elkaar eerder dan dat zij in elkaars vaarwater zitten.
25
4.5 Kerk in particulier bezit vormt een uitdaging De Voormalige Hervormde Kerk van Opmeer is particulier eigendom en brengt daardoor voor de eigenaar relatief hoge onderhoudskosten met zich mee. Omdat het gebouw geen monumentale status heeft, kan de eigenaar geen aanspraak maken op onderhoudssubsidies, terwijl er wel sprake is van verschillende onderhoudsbehoeften. Zo vraagt onder meer de spits van de kerktoren om herstel, moet het dak worden vernieuwd en speelt daarnaast een verduurzamingsvraagstuk. Hoewel de kerk geen monument is, is zij wel aangemerkt als karakteristiek. Dit biedt echter geen bescherming tegen sloop. Wel betekent dit dat er bij eventuele nieuwbouw rekening gehouden moet worden met de bestaande hoofdvorm: oppervlakte, goothoogte en dakhelling van het hoofdgebouw dienen in principe behouden te blijven, tenzij aangetoond kan worden dat hiervan afgeweken mag worden zonder dat het straat- en bebouwingsbeeld onevenredig wordt aangetast. Voor sloop is een vergunning vereist, en die wordt alleen verleend als aangetoond kan worden dat er geen afbreuk wordt gedaan aan de karakteristieke hoofdvorm of karakteristieke
bouwkundige elementen van het pand. 4.6 Toekomst onzeker, herbestemmen is ingewikkeld De toekomst van de kerken in religieus gebruik binnen de gemeente Opmeer is onzeker. Voor de katholieke kerken is inmiddels duidelijk dat zij binnen afzienbare tijd aan de eredienst zullen worden onttrokken. Het bisdom HaarlemAmsterdam, eigenaar van de katholieke kerkgebouwen, heeft in 2022 besloten dat binnen de parochie De Waterkant 10 kerken dicht zullen gaan, en worden afgestoten. De kerken van Spanbroek en De Weere zullen op korte termijn dicht gaan, en de kerk van Hoogwoud volgt in de volgende fase. De Hieronymuskerk in Wognum blijft als ‘hoofdkerk’ overeind binnen de regio. Hoewel voor de protestantse kerk in Hoogwoud voorlopig nog sprake is van reguliere zondagse diensten, werpt de afnemende omvang en hoge gemiddelde leeftijd van de geloofsgemeenschap ook hier een schaduw over het lange termijnperspectief. Het vinden van een nieuwe bestemming voor kerkgebouwen is geen eenvoudige opgave. Het zijn vaak grote, monumentale
Deel 2: Opgave
ruimten met specifieke interieuronderdelen, ontworpen voor een religieuze functie die zich niet gemakkelijk laat vertalen naar een ander gebruik. Er bestaan nauwelijks functies die naadloos aansluiten bij de bestaande vorm en betekenis van deze gebouwen. De onderhouds- en restauratiekosten zijn hoog, mede door de hoge kerktoren, de stookkosten zijn hoog en verduurzamingsmogelijkheden van deze monumentale gebouwen zijn beperkt, en bovendien zeer kostbaar. Daarom zal er zorgvuldig moeten worden gekeken naar haalbare herbestemmingen, met oog voor zowel de culturele, ruimtelijke als religieuze waarden die deze kerken vertegenwoordigen.
De Theaterkerk in Wadway voegde enkele jaren geleden een foyer toe aan het kerkgebouw, in een modern, schuurachtig volume
26
5. Beleidskaders Deel 2: Opgave
Gemeentelijk erfgoedbeleid In de gemeente Opmeer zijn 30 objecten aangewezen door het Rijk als Rijksmonument. Het overgrote deel hiervan betreft kerkgebouwen en (stolp)boerderijen. Daarnaast zijn enkele molens, een gemaal en een brug aangewezen als Rijksmonument. In de gemeente Opmeer zijn 5 panden door de Provincie Noord-Holland aangewezen als provinciaal monument. De gemeente Opmeer kent geen gemeentelijke monumenten. Daarom heeft de gemeente Opmeer ook geen subsidieregeling voor instandhouding van gemeentelijke monumenten. Eigenaren van rijksmonumenten worden via de website verwezen naar de landelijke subsidieregelingen voor instandhouding (onderhoud en restauratie) en laagrentende leningen voor eigenaren van monumentale woonhuizen.
Subsidiemogelijkheden Onderhoudssubsidie Kerkeigenaren met een rijksmonumentaal kerkgebouw kunnen subsidie aanvragen voor regulier onderhoud, met behulp van de SIM-subsidie (Subsidie Instandhouding Monumenten) bij de Rijksdienst voor het
27
Cultureel Erfgoed. Deze subsidie kan eens in de 6 jaar aangevraagd worden op basis van een Meerjarenonderhoudsplan. De subsidie gaat uit van 3% van de herbouwwaarde, en wordt uitgekeerd over een periode van 6 jaar (0,5% van de herbouwwaarde per jaar).
Restauratiefonds. Subsidies op projectbasis, bijvoorbeeld voor de restauratie van de preekstoel of het orgel, kunnen aangevraagd worden bij het landelijke Cultuurfonds.
Restauratiesubsidie
Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen, kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed: de stimulering herbestemming monumenten. Deze subsidie is ook voor kerken die zoeken naar, of intensivering van het nevengebruik, naast het religieuze gebruik. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek.
Daarnaast bestaat er een restauratiesubsidie voor werkzaamheden die het regulier onderhoud te boven gaan, bij de provincie Noord-Holland. Voor restauratiewerkzaamheden van een kerkelijk monument gaat de regeling uit van een subsidie van maximaal 50% van de subsidiabele kosten, met een maximaal subsidiebedrag van 500.000 euro. Deze subsidie kan eens in de 15 jaar aangevraagd worden. Voorwaarde voor de subsidie is dat het rijksmonumentale gebouw publiekstoegankelijk is. Een rijksmonument is publiekstoegankelijk als minimaal 25% van het vloeroppervlak voor tenminste 24 dagen per jaar voor publiek toegankelijk is. Daarnaast zijn zowel voor provinciale monumenten als voor rijksmonumenten laagrentende leningen (rente 1,5 procent) aan te vragen voor onderhouds- en restauratiewerkzaamheden bij het Nationaal
Neven- en herbestemmingsonderzoek kerkgebouwen
Deel 2: Opgave
Verduurzaming kerkgebouwen
Beleid voor recreatie en toerisme
De Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Hieronder vallen ook kerkgebouwen in religieus gebruik. De subsidieregeling komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. Als indieningsvoorwaarde geldt onder andere een energiescan of maatwerkadvies van het gebouw.
De gemeente Opmeer werkt in 2025 samen met Bureau BUITEN aan nieuw beleid voor recreatie en toerisme. Hiervoor is input ingewonnen van inwoners, ondernemers en andere betrokkenen via een enquete en gezamenlijke sessies.
Het subsidiepercentage voor losse maatregelen betreft 20%. Het subsidiepercentage voor integrale maatregelen (uitvoering van meerdere maatregelen) kan oplopen tot 40% (afhankelijk van het aantal labelsprongen). Het minimale subsidiebedrag bedraagt 5.000 euro voor losse maatregelen en 25.000 euro voor integrale maatregelen. Het maximale subsidiebedrag per aanvrager bedraagt 1,5 miljoen. De gemeente Opmeer heeft geen subsidieregeling ten behoeve van instandhouding of verduurzaming van kerkelijk vastgoed, waarvoor kerkeigenaren in aanmerking kunnen komen.
28
Toekomstvisie Opmeer In de ‘Toekomstvisie Opmeer 2030’ (2021) geeft de gemeente Opmeer richting aan de ontwikkelingen in de gemeente, en zet de koers voor de nabije toekomst. In de visie worden een vijftal ambities geformuleerd. De eerste ambitie zet in op de vitaliteit van de dorpen. De ambitie is dat jong en oud in de dorpskernen kunnen blijven wonen, temidden van een groene omgeving. Verenigings- en bewonersinitiatieven worden door de gemeente ondersteund. Er wordt geïnvesteerd in voldoende ouderenwoningen. De vierde ambitie gaat uit van het behoud van het aantrekkelijke landschap. Opmeer koestert haar open landschap, haar erfgoed en de kenmerkende lintdorpen. Het belangrijkste kenmerk in het beeld van het lintdorp is de kerk. Behoud is daarom gewenst. De gemeente Opmeer investeert in
het onderhoud en behoud van haar erfgoed, en zet niet alleen in op het behoud van haar erfgoed, maar ook op het doorontwikkelen van de maatschappelijke functie van het erfgoed. Aan de hand van Opmeerse iconen (de stolpboerderijen, het open landschap, de lintdorpen e.d.) wordt het verhaal van het unieke landschap verteld. Hoewel het behoud en belang van kerken niet specifiek in het visiedocument wordt genoemd, zijn deze wel te plaatsen binnen het streven om de dorpen vitaal te houden. Ook passen ze binnen de ambitie om te investeren in het behoud van het lokale erfgoed, en in de ontwikkeling van de maatschappelijke functie van het erfgoed. De kerkgebouwen van Opmeer mogen met recht geschaard worden onder de ‘Opmeerse Iconen’, en zijn representanten van de lokale identiteit en de rijke cultuurhistorie.
6.
Toekomstverwachting
Deel 2: Opgave
Toekomstverwachting op basis van gesprekken met kerkeigenaren
2
4
4
4
4
4
2035
2040
4
4
2
2025
2030
Toekomstverwachting kerkgebouwen
Religieus gebruik Herbestemd Onzeker
29
De toekomst van de kerkgebouwen in de gemeente Opmeer laat een verdeeld beeld zien. Voor de reeds herbestemde kerken is de verwachting dat de huidige functies en het gebruik in de komende jaren stabiel blijven. De betrokkenheid van vrijwilligers en een passend cultureel programma dragen bij aan dit stabiele perspectief. Voor de kerken die nog in religieus gebruik zijn, is de toekomst echter onzeker. Voor twee van deze kerken wordt verwacht dat het religieuze gebruik binnen nu en vijf jaar zal eindigen, terwijl voor de andere twee kerken geldt dat dit moment waarschijnlijk binnen vijf tot tien jaar zal aanbreken. Deze ontwikkeling onderstreept de noodzaak om tijdig na te denken over mogelijke nieuwe functies, waarbij zowel de fysieke kenmerken als de maatschappelijke betekenis van de gebouwen in ogenschouw worden genomen.
Deel 2: Opgave
Nr.
Bedreiging Geen bedreiging Bedreiging op termijn Actuele bedreiging Urgentie: Lage urgentie Middelhoge urgentie Hoge urgentie Functie: Herbestemd Religieus gebruik Monument: Rijks Provinciaal
30
Toekomstverwachting per kerkgebouw
Urgentie om actie te ondernemen Kerk
Plaats
Funct. Monu. Bedreiging Urgentie
2
‘t Kerkhuys
Spanbroek
4
Theaterkerk
Wadway
5
Voormalige Hervormde Kerk
Opmeer
8
Voormalige Hervormde Kerk
Aartswoud
1
Sint-Lambertus
De Weere
3
Sint-Bonifatius
Spanbroek
5
Sint-Jans Geboorte
Hoogwoud
7
Kerk op de Terp
Hoogwoud
In de bovenstaande figuur wordt de bedreiging en de urgentie van de kerken binnen Opmeer weergegeven. Hiervoor is het huidig gebruikt (herbestemd/ religieus gebruik) gecombineerd met de toekomstverwachting, de monumentale status en de onderhoudsstaat van de kerkgebouwen. Voor kerkgebouwen waar de bedreiging op rood is ingeschat is het toekomstperspectief binnen het huidige gebruik op korte termijn (binnen nu en 5 jaar) onzeker. Voor de kerkgebouwen waar de situatie op oranje is ingeschat, geldt dat het vaak op dit moment nog goed gaat, maar dat zich in de toekomst (tussen de 5 en 10 jaar) veranderingen zullen aandienen. Voor de kerken met een groen bolletje is de situatie op de middellange termijn stabiel.
De urgentie geeft de mate van belang aan om actie te ondernemen. De verantwoordelijkheid voor actie ligt bij kerkeigenaren, maar betrokkenheid vanuit de gemeente is hier vaak noodzakelijk. Voor twee kerken in religieus gebruik geldt een actuele bedreiging, voor twee een bedreiging op termijn. Voor alle Katholieke kerken geldt dat deze uiteindelijk afgestoten zullen worden ten behoeve van de hoofdkerk in Wognum. Het is daarom urgent om voor alle drie de Katholieke kerken na te denken over de toekomst. De bedreiging en urgentie van voormalige Hervormde Kerk van Opmeer ligt in het onderhoud. Er zijn verschillende aandachtspunten die op termijn opgepakt zullen moeten worden.
1. Sint-Lambertuskerk De Weere De Rooms-Katholieke Sint-Lambertuskerk in De Weere is nog in religieus gebruik. De Sint-Lambertusparochie is onderdeel van de personele unie ‘De Waterkant’. Ééns in de twee weken wordt er een eredienst gehouden in De Weere. Hoewel er veel parochianen behoren tot de Sint-Lambertusparochie is het kerkbezoek teruggelopen tot c.a. 20 bezoekers per dienst. Binnen de Waterkant is het plan om de kerk in De Weere te onttrekken aan de eredienst en te verkopen. Om de verkoop in goede banen te leiden en de kerk te behouden voor het dorp is een herbestemmingscommissie de mogelijkheden voor de toekomst van het gebouw aan het onderzoeken. De kerk zal worden getaxeerd in opdracht van het bisdom en vervolgens te koop worden aangeboden. In veel gevallen wordt er een kettingbeding (zie pagina32) opgenomen bij verkoop van Katholieke kerken. 2. ’t Kerkhuys Spanbroek ’t Kerkhuys in Spanbroek is een voorbeeld van een vroege herbestemming van een protestantse Kerk. Inmiddels is al ruim 30 jaar de Stichting Behoud Hervormde
Deel 2: Opgave
Kerk Spanbroek verantwoordelijk voor het onderhoud en een exploitatiestichting voor exploitatie van het kerkgebouw. Het kerkgebouw herbergt een vaste kantoorruimte die momenteel wordt gehuurd door de Monumentenwacht. De onderhoudsstaat van het kerkgebouw is goed. Door verhuren, sponsors en donateurs is het mogelijk het kerkgebouw in stand te houden en zelfs te verduurzamen. Bij de stichting is een grote groep vrijwilligers betrokken die met elkaar verantwoordelijk zijn voor beheer, onderhoud en exploitatie van het kerkgebouw. Op dit moment is er zelfs een wachtrij voor vrijwilligers. ’t Kerkhuys richt zich op de hele samenleving van Spanbroek en de gemeente Opmeer en speelt daardoor een grote rol in het maatschappelijke leven van het dorp. 3. Sint-Bonifatiuskerk Spanbroek De Sint-Bonifatiuskerk in Spanbroek is nog in religieus gebruik. Ook hier worden de erediensten door maar een kleine groep kerkgangers bezocht. Om die reden is vanuit regiobestuur van ‘De Waterkant’ besloten om ook de Sint-Bonifatiuskerk aan de eredienst te onttrekken. Op dit moment is er een werkgroep herbestemmen bezig met het onderzoeken van de mogelijkheden voor
31
de Sint-Bonifatiuskerk. Er wordt gekeken naar mogelijkheden die recht doen aan het hoog-monumentale karakter van exterieur en interieur. Er vinden nog kerkdiensten plaats zolang dit qua personele inzet mogelijk is en het gebouw in eigendom is van de Sint-Bonifatiusparochie. Het verkooptraject zal worden begeleidt vanuit het regiobestuur van de Waterkant en het Bisdom HaarlemAmsterdam. Ook deze kerk zal worden getaxeerd. Ook is het waarschijnlijk dat er bij verkoop een kettingbeding zal worden opgenomen over toekomstig gebruik van het gebouw. 4. Theaterkerk Wadway De theaterkerk in Wadway is sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw in gebruik als kleinschalig theater. In 2022 is de kerk uitgebreid met een foyer die ook een buurthuisfunctie voor Wadway vervult. Sinds die tijd werken de stichtingen Theaterkerk en dorpshuis Wadway samen. Door de bouw van de foyer zijn de mogelijkheden voor het gebruik als theater vergroot en wordt de plek ook door de dorpelingen intensiever gebruikt. De stichting verwacht het gebruik van de kerk als Theater in de toekomst te kunnen handhaven. Er wordt onder andere geïnvesteerd in verduurzaming van het
gebouw, met behoud van het karakter van de theaterkerk. 5. Voormalig Hervormde Kerk Opmeer De voormalige kerk van Opmeer is niet in religieus gebruik en is de enige kerk van Opmeer in particulier eigendom. De kerk wordt bewoond. Ten behoeve van de woonfunctie is in de kerk een inbouw geplaatst die de kerk verdeeld in kleinere eenheden. De onderhoudsstaat van het kerkgebouw behoeft voortdurende aandacht, onder andere de torenspits en het dak zijn toe aan onderhoud. Daarnaast heeft de eigenaar de wens het gebouw verder te verduurzamen, onder andere door het toevoegen van zonnepanelen. Dit zijn echter allemaal kostbare investeringen die ook de uitstraling van de kerk beïnvloeden. De kerk is niet monumentaal, maar wel in het omgevingsplan aangewezen als karakteristiek. Er is daarom een omgevingsvergunning nodig voor gehele sloop of sloop van onderdelen. Naast de kerk ligt een begraafplaats die in eigendom is van de gemeente Opmeer, de gemeente voert beperkt onderhoud uit door periodiek snoeien.
Deel 2: Opgave
6. Sint-Jans Geboortekerk Hoogwoud De Sint-Jans Geboortekerk van Hoogwoud is één van de drie Katholieke kerken binnen Opmeer. Met 80-100 kerkgangers per dienst ligt hier het kerkbezoek het hoogst. Vanuit het regiobestuur van ‘De Waterkant’ is daarom besloten deze kerk langer open te houden dan de kerken van Spanbroek en De Weere. Desalniettemin is door vergrijzing de verwachting dat de kerk binnen een periode van ongeveer 8 jaar aan de eredienst zal worden onttrokken. Over mogelijke herbestemming van het gebouw in de toekomst wordt nog niet actief nagedacht vanuit de parochie. Er leeft de wens om een zaal binnen het complex beschikbaar te houden voor het houden van kleinschalige vieringen binnen het dorp. In veel gevallen wordt er een kettingbeding opgenomen bij verkoop van Katholieke kerken. De pastorie naast de kerk is in het verleden al verkocht. Aan de kerk is een parochiecentrum gebouwd. 7. Kerk op de Terp Hoogwoud De kerk op de Terp in Hoogwoud is de enige Protestantse kerk in Opmeer in religieus gebruik. De Protestantse Gemeente Midden Westfriesland is ontstaan uit een
32
samenvoeging van verschillende Hervormde kerkgemeenschappen. De Kerk op de Terp is de enige kerk in eigendom van de Protestantse Gemeente. Naast de zondagse erediensten wordt de kerk gebruikt voor enkele kerkelijke bijeenkomsten en een koffieochtend. De wens van de Protestantse Gemeente is om het kerkgebouw een meer centrale rol te geven binnen het dorp en geschikt te maken voor breder gebruik ten behoeven van de samenleving. De gemeenschap heeft een goede financiële uitgangspositie, maar heeft wel te maken met een vergrijzende gemeenschap.